Skip to main content

Full text of "Commentarii in Sacram Scripturam"

See other formats 


UZm^^ 


i^ 

shS 


M 


.f     "    *■ 


T7 


i^ 


^ 


->  ";^ 


\   \ 


\-   •) 


-^ 


jSfi- 


*^' 


mr-    y%j{.i^ 


-^ 


dSii^l^ 


Digitized  by  the  Internet  Archive 

in  2011  with  funding  from 

University  of  Toronto 


http://www.archive.org/details/commentariiinsac02lapi 


CORKELIUS  A  LAPIDE. 


COMMENTAM 

IN  SACRAM  SCRIPTURAM. 


V 


I 


\ 


lUGDUNI,  EX  TYPIS  PELAGAUD  ET   LESNE. 


R.    P.   C. 


dORiEllHUPIDl 

E    SOCIETATE   JESU, 

S.    SCRIPTUR^  OLIM  LOVANII,    POSTEA   ROMiE  PUOFESSORIS, 

COHHBNTi 

IN  SACRAM  SCRIPTURAM. 


TOMUS   II, 

COMPLECTENS     COMMENTARIA 

IN  JOSUE  ,  JUDICUM  ,  RUTH ,  IV    LIBROS  REGUM  ET  II    PARALIPOMENON  ; 

m  ESDRAM ,  NEHEMIAM ,  TOBIAM  ,  JUDITH ,  ESTHER  ET  MACHAB^EOS  , 
INDICIBUS  NECESSARIIS  ILLUSTRATA. 

EDITIORECENS, 

A  QUAllPLURIMtS  MENDIS  ,  QCIBIIS  C^TERiB  SCATEBANT  ,  DILIGENTISSIME  EXPURCATA  £T  CASTIGATA  , 

ET 

ILLUSTRISSIMO  DD.  A.  R.  DEVIE,  EPISCOPO  BELLICENSI , 

DEDICATA. 


APUD    PELAGAUD    ET    LESNE 

SS.    DD.    PAP/E   BIBLIOTYPOGRAPHOS. 


M.D.CCC.XL. 


ST.    W(CHAEL'fi 


wov  3    m^- 


(ZS  ?  5 


COMMENTARIA 


I  N   J  0  S  U  E 


PROLOGUS  ET  ARGUMENTUM. 

Jesus  Nave,  ait  S.  Hieron.  Epist.  ad  PauUnum  ,  typum  Domini  non  tantum  gestis,  sed  ct 
nomioe  prafert ;  Jordanem  transit ,  hostium  rcgna  subvertit ,  dividit  terram  victori  populo  , 
et  per  singulas  urbes ,  viculos,  montes,  tlumina ,  torrentes  atque  confinia  {Allegorice) 
Ecclesiae  {Anagogice)  coelestisque  Jerusalem  spiritualia  regna  describit. 


'BEvangeliis  (quihus  toti  novo 
^Tesiamento  coronidem  im- 
fposui),  redeo  auspice  Deo  ad 
;veius  Testamenium,  ab  anti- 
uypoadtypumj  a  Jesuinquam 
ad  Josue,  qui  Mosi  ejusque 
iDeuteronomio  (  uhi  Penta- 
jteuclmm  finivi  )  successlt. 
Ubi  ergo  manum  de  tajiula 
amovi,  illic  rursum  admoveo,  ac  a  Josue  us- 
que  ad  Psalmos  veterem  historiam  psalmosque 
pertexo,  itaque  pariler  toii  veteri  Testamenio 
duobus  lomis  (  si  Deus  vitam  viresque  dederit) 
coronidem  imponam.  Olim  ante  40  annos  haec 
ipsa  Lovanii  in  publicis  praelectionibus  dictavi 
et  docui.  More  meo  solito  brevis ,  imo  solito 
brevior  ero ,  ne  tomi  in  S.  Scripturam  nimis  ex- 
crescant,  et  quia  libri  hi  sunt  historici  j  qui  pla- 
nam,  facilem  et  jucundam  a  Josue  usque  ad  Da- 
videm  prisci  aevi  historiam  enarrant,  ideoque 
commentatione  tanta  non  egent,  quanta  Pro- 
phetae ,  Evangelia  et  Epistoia^.  Sensui  litterali 
nioralem  subjungam,  quoties  eum  in  S.  Hieron. 
August.  Origen.  Theod.  Rabano,  Ruperto,  cee- 
lerisque  Patribus  reperero  litterali  insislentem 
et  accommodum. 

Quaeritur  ergo  primo  :  Cur  liberhic  inscribi- 
tiir  Josue?  Resp.  quiagesta  Josue  describit,  qui- 
bus  ille  Chananaeam  bello  subegit  ,  illamque 
duodecim  Tribubus  divisit,  ac  Rempub.  Israelis 
in  eadem  constituit,  eamdemque  tam  in  pace 
«luamin  bello  prudenlissime  gubernavit.  Voluit 
enim  Deus  in  Josue  dare  exemplar  optimi  Im- 
peratoris,Ducis  et  Principis,  muIlOexcellentius 
quam  Xenophon  descripserit  in  Cyro,  Plato  in 
Repub.  Arist.  in  Politicis  :  quod  proindc  meriio 
omnes  Chrisliani  Principes  sibi  ob  oculos  pone- 
re,  ac  jugiter  intueri  et  imitari  debeant.  Adde 
Josue  videri  Hbri  hujus  auctorem,  de  quo  mox 
plura. 

Quaeritur  secundo  an  hber  hic  sit  Canonicus 
S.  Script.  Resp.  non  tantum  esse  Canonicum  , 
ied  proto  (  primo)  canonicum,  adeoque  inter 
primos  S.  Scripturae  libros,  de  quorum  aucto- 
ritate  nemounquamorlliodoxus  dubitavit,  cen- 
seri.  Porro  Hebreei  hunc  hbrum  in  suo  canone 
coUocanlinterProphetasprimum.  Hebraeienim, 
leste  S.  Hieron.  in  Prologo  Galeato  (  qui  quasi 
;ialea  S.  Scripiurae  priefigitur)  S.  Script.  Iripli- 
ciler  pariiuntur,  illamque  dividunt  in  Tlwra, 
Jd  est,  legem  sive  Pentateuchum  Mosis,  in  Ne- 
l>um,  id  est,  Prophetas  ;  eiKetubim,  idcst,  Ha- 

COR>EL.    A   LiPlDE.      TOM.    Ih 


giographa.  Prophetas  autem  aUos  nuncupant 
priores,  alios  posteriores.  Interpriores  primum 
statuunt  Josue  ;  secundum,  librum  judicum  ; 
lertium,  Samuelis  ,  sive  librum  primum  et  se- 
cundum  Regum;  quarlum,  Regum  nimirum 
Hbrumtertium  et  quartum  eorumdem.  Posterio- 
res  recensent  Isaiam,  Jeremiam,  Ezechielem, 
et  duodecim  Minores  Proplietas :  priores  vero 
illos,  hcet  historici  sint,  Prophetarum  tamen 
ordineet  nominenumerant,  sive  quia  a  Prophe- 
lis  conscripti  sunt,  sive  quia  omnis  ista  illorum 
liistoria  futura  Messiae  tempora  muluo  quodam 
vaticinio  adumbrabat. 

Quaeritur  terlio  quis  sit  libri  Auctor.  Resp. 
Theod.  hic  q.  13.  Abulens.  q.  6.  ct  Andreas  Ma- 
sius,  illum  longe  post  mortem  Josueex  antiquis 
diariis  et  annalibus  (  qui  c.  10.  13.  vocantur/<- 
berjuslorum)  ab  aliquo  spiritu  Dei  afflato  sive 
Propheta  fuisse  colleclum,  puta  abEsdra,  ut 
sentit  Masius  ;  a  Samuele,  ut  Abulens.  idque  ve- 
risimilius  esse  patebit  ex  libri  decursu,  maxime 
c.  10.  vers.  12  et  13.  c.  19.  Ul.  cap.  11.  16.  ac  ex 
flne  hbri.  Porrodiaria  h;ec  ah  ipso  Josue  primi- 
tus  fuisse  conscripta  censent  Hebraei,  qui  ipsum 
Josue  hujus  sui  lihri  faciunt  Auctorem,  idquc 
.  satis  significatur  c.  ult.  vers.  26.  ScripsU,  inquit, 
omnia  verba  hcec  in  volumine  legis  Domini,  Sicut 
enim  Moses  sua  gesia  scripsit  in  Pentateucho, 
sic  et  Josue  Mosis  discipulus  et  successor  sua 
hic  describit  ;  perinde  ac  Julius  Gaesar  sua  acla 
et  bella  in  ipsis  caslris  sigillatim  conscripsit, 
indeque  librum  vocavit  Commentarium  de  bello 
Gallico,  elc.  Diariis  autem  hisce  a  Josue  vel 
ejus  Amanuensi  conscriptis,  nonnulla  in  hoc 
libro  addita  sunt  ab  eorum  coliectore ,  quae  posi 
mortem  Josue  contigerunt,  uti  sunl  ea  qua; 
c.  15.  de  Axa  filiaCaleb,  etc.  19.  Ul.  de  filiis  Dan 
narranlur,  ipsa  denique  mors  Josue  cap.  ull. 

Porro  quis ,  qualis  et  quantus  fuerit  Josue  pa- 
lebitexhbri  decursu.  Audi  Ecclesiasticum  cap. 
hQ.  1.  ejus  velui  Heroum  Herois  elogia  et  magna- 
lia  recensentem  :  Forcis  in  bello  Jesus  Nave,  suc- 
cessor  Moysi  in  Proplielis ,  qui  fuil  magnus  secun- 
duin  nomensuum,maxitnus  in  salulem  eleclorum 
Dei ,  cxpugnare  insurgentes  hostes,  ut  conseque- 
relur  licereditatem  Israel.  Quam  gloriam  adeptus 
est  in  toUendo  manus  suas ,  et  Jactando  contra 
civitates  rhompheas  !  Quisante  illum  sic  restitit? 
Nam  liostes  ipse  Dominus  perduxit.  An  non  in  ira- 
cundia  ejus  impeditus  esl  sol,  et  una  dies  facta  est 
quasi  duo?  Invocavit  Aitissimum  potentem  in  oppug- 
nando  inimicos  undique,  et  audivit  illum  magnus 


COMMENTARIA  IN  JOSUE. 


cl  sanctas  Deiis  in  saxis  grandinis  virtutis  valde 
fortis.  Inipetam  fecit  conlra  genteni  Iwstileni  et  in 
descensu  perdidit  contrarios  :  Ut  cognoscant  gen- 
tes  potentianiejus,  quia  contra  Deuni  pugnare  non 
est  facile.  Vkle  ibi  dicla.  Fuil  crgo  Josue  Diix, 
Princeps  et  Imperalor  Israelis  ;  fuit  Proplieta 
Deo  familiaris,  zelator  legis  cullusque  divini  ; 
fuil  vicior  et  triumpliator,  qui,  expulsis  Gliaua- 
naeis,  populum  fidelem  in  terram  promissam 
reduxit,  idcoqueexpressus  fuit  typus  Jesu  Cliris- 
ti,  qui  suos  fideles  facit  triumphare  de  carne, 
mundo  et  daemone,  itaque  eos  in  terram  viven- 
lium  et  in  coelis  regnanlium  reducit.  Hinc  et  Jo- 
sue  praeter  morem  illius  aevi  fuisse  c«Iil)em  et 
virgincm,  imo  ante  Eliam  ca3terosque  omnes 
primum  vexillum  virginitatis  erexisse  docet 
S.  Ignatius  Epist.  ad  Philadelph.  S.  Hieron.  lib. 
1.  contra  Jovin.  etS.  Chrysost.  serm.  de  Marty- 
ribus ,  quem  audi  :  Jl)  origine  mundi  innocens 
AbeL  occiditar,  Henoch  Deo  placens  transfertur, 
Justus  Noe  invenitur ,  Abrahani  fidelis  probatur, 
Moses  inansaetus  dignoscitur ,  Jesus  castus,  Da- 
vidlenis,  llelias  acceptas ,  Daniel  sanctus,  tres 
pueri  victores  redduntur. 

Denique  Hebr.  leliova,  et  crasi Io5«a,sive lesua, 
Grrece  Unoji ,  Latine  Jesus ,  idem  est  quod  Sal- 
vaior.  H;cc  ergo  omnia  unum  idemque  sunt  no- 
men,  quo  primum  Josue  noster,  tleinde  ejus 
anlitypus  Jesus  Christus  appellatus  cst.  De  hoc 
nomine  mulia  habet  hic  noster  Serarius,  ego 
quoque  plura  de  eodem  dixi  Num.  13.  v.  17. 
Matt.  1.  21.  etPhilipp,  2.  10.  Narrat  B.  Greg.  Tu- 
ron.  libr.  de  gloria  Confess.  cap.  /lO.  Florenlium 
patrem  suum  gravil)us  febribus  et  doloribus 
afflictum ,  coelesti  monitu  nomen  Jesu  Nave  has- 
lulae  inscriptum  capitisupposuisse,  itaque  illico 
omni  morbo  et  dolore  liberatum. 

Porro  ad  h;ec  omnia  Josuc  a  Mose,  jubente 
Deo,electus,  et  impositionemanuum  ordinatus, 
auctoralus,  et  quasi  consecratus  est  dux  populi. 
Num.  27.  V.  18.  ac  rursum  ab  eodem  adtamhe- 
roica  opera  animatus  est.  Deuter.  31.  7.  Con- 
fortare,  ait,  etesto  robuslus  ;  tuenini  introduces 
populum  istuni  in  terram  ,iiic.  Dominus  ipse  erit 
tecuni. 

QucTeritur  quarto  quse  sit  libri  hujus  mate- 
ria  et  argumentum.  Resp.  Argumentum  est 
|)rosequi  historiam  Mosis  ,  eamque  pertexere 
usque  ad  finem  vitae  Josue.  Moses  enim  in  Ge- 
nesi  conscribit  historiam  mundi,  incipiens  ab 
ejus  creatione,illamque  pertexit  usque  admor- 
tem  Joseph  Patriarchae ,  ubi  Genesim  Dnit. 
Deinde  in  Exodo,  Levit.  Numer.  elDeuter.  pro- 
sequitur  historiam  Israelis  a  morte  Josephi ,  ac 
praesertim  gesta  sua  usque  ad  mortem.  Josue 
vero  hic,  Mosi  succedens,  suaet  Israelis  posl 
mortem  Mosis  heroica  facta  recenset,  ac  prae- 
cipue  bellaquibus  Ghananneam  devicit,  eamque 
inter  Israelitas  possidendam  distribuit.  In  hoc 
ergo  libro  clarissimum  divinae  providentise,  et 
fidei  in  promissis  servandis  exemplum  resplen- 
del  :  ulpote  in  quo  liquet  quod  Deus  ,  post 
promissionem  Abrahae  de  Chananaea  possidenda 
daiam  anno^70,  qui  fuit  annus  a  creatione 
mundi2W4,et  abegressu  Hebraeorumex  /Egypto 
40  ,  omnes  duodecim  Tribus  a  Jacob,  Isaac  et 
Abraham  progenitas,  salvas  in  terram  promis- 
sam  ejusque  possessionem  induxerit.  Hoc  est 
quod  dicitur  Exodi  12.  kd.  Habitalio  autem  filio- 
rumlsrael,  qua  manserunt  in  /Egypto  fuit  430 
annorum.  Adde  nunc  Numer.  40  annos  peregri- 


naiionis  in  deserio,  qui  lluxerunl  ab  egressu  ox 
yEgypto  usque  ad  ingressuin  in  terram  Chanaan, 
iKibetis  470  annos  jam  dictos. 

Itaque  causa  litteralis  scribendi  hujus  libri 
fuit,  ut  creationis  mundi  historia  a  Mose  coepta  , 
ul  Ecclesiae  veteris  continua  propagatio  ordine 
temporum  non  intcrrupto  pertexeretur  ;  ulque 
divina3  provideniiae  fides  in  promissis  praestan- 
dis  toii  mundo  testata  fieret. 

Moralis  causa  fuit,  ut  in  Josue  daretur  idaea 
perfecti  Principis,  optime  tam  in  belio  quam  in 
pace  Rempublicam  gubernantis.  Cicero  Pom- 
peium  laudans  qualuor  dotes  in  Imperalore  re- 
quirit,  scilicet  scientiam  rei  militaris,  virtutem, 
auctoritatemet  felicitatem.  Hae  omnes  in  Josue 
niirifice  elucent.  Unde  Tertull.  1.  3.  contra  Mar- 
cion.  c.  16.  censet  Josueesse  Angelum  illum  ac 
ducem  quem  promisit  Deus,  Exodi  23.  dicens  : 
Ecce  ego  mitlo  Angelum  meum  ante  faciem  tuam, 
qui  te  custodial  in  via ,  et  introducat  in  terram 
quam  paravi  tibi ;  intende  illi  et  exaudi  eum  ,  ne 
inobaadieris  eum  :  non  enim  celavit  te ,  quoniam 
nomen  meum  super  iilum  est.  Angelum  quidem 
eufn  dixil  ob  magniludinem  virtutum  quas  efat 
edituras  ,  et  ob  officium  Prophetce  nuntiantis  sci- 
licet  divinam  voluntatem  ;  Jesum  aulem  ,  ob  no- 
minis  sui  futuri  Sacramentum. 

Allegorica,  ut  in  Josuepingeretur  JesusChris- 
tus  debellans  peccaium  et  omnem  inferorum 
potestatem.  Unde  de  Josueita  canit  Terlull.  1.  3. 
contra  Marcion.  in  carm.  c.  3. 

Spiiilus  huncsanctus  soclum  sibi  nomine  junxit,  etc. 
Nomiuis  exemplum  ,  Christi  virtutis  imago . 

Vide  nosirum  Salianum ,  lomo  2 ,  anno  mundi 
2600,  ubi  omnia  Josue  facta  Ghristo  adaptat. 

Tropologica  et  anagogica  ,  ut  in  eodem  re- 
praesentarelur ,  qua  ratione  fidelis  quisque  ceu 
miles  septem  non  gentibus,  sed  vitiis  capitali- 
bus  animae  debellatis,  victor  in  terram  viven- 
tium  vincenlibuspromissamcontenderedebeat. 
Ita  Origen.  Theodor.  Rupertus.  Hac  de  causa 
Josue.  uti  flde  sua  Jordanem  divisit  siccavitque, 
ac  solem  stitit,  sJc  innoceniia  sua  Mosen  su- 
peravit  ;  Moses  enim  Deum  offendit  ad  aquas 
Contradictionis,  adeoque  a  terra  promissa  ex- 
clusus  fuit ,  ut  in  eam  Israelem  induceret  inno- 
cens  JosueNum.  20;  nilenim  in  Josueculpatum 
fuit,  sedlaudataomnia,  ac  praesertim  ejus  erga 
Deum  fides,  fiducia,  obedientia,  religio,  cha- 
ritas,  zelus,  fortitudo,  integritas,  justitia,  po- 
litia,  paupertas  ,  etc.  quibus  ipse  meruit  in 
Sanctorum  catalogum  referri  in  Martyrol.  Ro- 
mano  ad  diem  primum  Septembris,  quo  haec 
scribo.  Denique  audiS.  Aug.  lib.  18.  civit.  c.  11. 
Moysi  successit  Jesus  Nave  ;  et  in  terra  promis~ 
sionis  introductum  populum  collocavitex  auctori- 
tate  divina,  debellalis  gentibus,  a  quibus  eadem 
loca  tenebantur.  Qui  cum  populum  rexisset  post 
mortem  Moysi  viginti  et  septem  annos ,  etiam  ipse 
defunctus  est :  Regnante  apud  Assyrios  octavo 
decimo  Amynta ,  apud  Sicyonios  sexto  decim& 
Corace ,  apad  Argivos  decimo  Danao ,  apud  Athe- 
nienses  quarto  Ericthonio. 

Quinto  quteritur  quot  annorum  gesta  com- 
plectatur  hic  liber.  Resp.  Omnes  fere  consen- 
tiunt  Josue  per  septem  annos  gessisse  bella  ad 
subigendam  Chananaeam,  quae  omnia  hic  de- 
scribuniur.  Inde  secula  est  pax ,  in  qua  quot  an- 
nis  superstes  fuerit,  et  populum  gubernarit 
Josue,  non  omnino  conslal.  Variant  enimlnier- 


COMMEiNTARIA  IN  JOSUE.  Cap.  I. 
preles  et  Chronologi.  Rabbi  Moses  enlm  censel 


3 


josue  mox  post  bella  obiisse  ;  alii  Josue  post 
belia  ,  pacis  annosdant  decem  vel  undecim,  ila 
ut  universim  prcefuerit  populo  annos  septem- 
decim,  vei  octodecim.  Ita  Genebrardus  lib.  1, 
Chronol.  Salianus,  Tornielkis  ,  Adrichom.  Arias 
et  Lucidus  :  Josephus  vero  lib.  5.  aiUiquilalum 
c.  1.  in  fine,  Josue  universimattribuit  annos  vi- 
ginti  quinque  ;  Beda  et  Bellarminus  26.  Hebraei 
autem ,  quos  sequuntur  Paires ,  ut  Eusebius  lib. 
10.  Prsepar.  Clemens  Alex.  1.  1.  Slrom.  S.  Aug. 
lib.  18.  de  ciyit.  c.  11.  Sulpitius  1.  1.  sacrae  hist. 
JMagalianus  et  Masius  in  cap.  ult.  Josue  eidem 
dant  annos  viginti  septem.  Quarc  cum  Josuc 
niortuus  sit  anno  aetalis  110,  ut  patet  c.  ult.  v. 
20,  sequitur  eum  ducatum  populi  suscepisse, 
anno  aHatis  83.  Deme  enim  annos  27,  ducatus 
cjus  ab  aunis  110,  vitse  ejusdem,  incides  in  an- 
num  iniii  ducatus83.  QuacharuQi  sententiarum 
sitverior  indicabo  cap.  ullimo. 

Porro  MosesGenesimorditur  a  creatione  Adse 
it  mundi;  finit  vero  eam  in  morle  Joseph,  quie 
contigitannomundi  2310,  a  diluvio633,  ab  Abra- 
liam  361.  A  morte  vero  Josepli  usque  ad  exitum 
ifebraeorumeXiEgypto,  et  ducatum  Mosisfiuxere 
iiuni  llili,  Mosesautem  prcxfuit  populo  ^O  annis. 
Ivrgo  Josue  ei  immediate  succedens  coepit  im- 
l>erare  anno  a  creatione  mundi  2^9Zi,  a  diiuvio 
iinno  837,  ab  Abraham  5/;5,  a  Repromissione 
470,  a  morte  Joseph  ISZj,  qui  fuit  ante  nativita- 


tem  Christi  annus  1A36.  Vidc  Ghronotaxini  quani 
praefixi  Pentateucho. 

INTERPRETES. 

Scripsit  in  Josue  Origenes  homilias  26  ;  qui 
more  suomoralis  est.  Ad  litteramscripsit  Theo- 
doretus,  Procopius  et  S.  Aug.  quaestiones  tri- 
ginta.  Exstant  tom./j.  post  quaestiones  in  Gene- 
sim  totumque  Pentateuchum. 

Posleriori  seculo  scripsit  Rupertus,  Lyran. 
Hugo  Cardinalis,  Dion.  Carth.  Cajetanus ,  ac 
fuse  et  exacte  Alphonsus  Tostatus  Episcopus 
Abulensis.  Nostro  seculo  docte  ac  pie  scripsit 
Andreas  Masius  consiUarius  Ducis  Clivia),  et 
linguarumapprime  periius  ;  sedhoc  habetquod 
subinde  vulgaremlnterpretemcarpat,  licelfere 
in  rel)us  minutis.  Habet  etiam  nonnuUa  minus 
sana  vel  saue  sonantia,  ut  de  cruce  non  adoran- 
da  ,  et  de  imaginibus  in  altari  non  collocandis , 
quoe  caute  legenda  etintelligenda  sunt.  Notavit 
ea  D.  Joannes  Molanus  in  limine  operis  poste- 
riori  editione.  Masius  excellit  in  Geographia,  et 
locis  singulis  terra)  sanclac  graphicedescriben- 
dis. 

Masium  secutus  est  Arias  Montanus  ,  qui  in 
elegantia  slyli  excellit.  E  nostris  copiose  com- 
mentatus  est  Cosraus  Magalianus,  docte  et  re- 
condite  Nicolaus  Serarius  ,  accurate  Jacobus 
Bonfrerius. 


CAPUT  PRIMUM. 


SYNOPSIS  CAPITIS. 


Primo  Deus  apparet  Josle,  eumque  corroborat  ad  invadendum  Chanan^am.  Se- 
cuNDO ,  V.  1 0.  Josue  jubet  populum  parari  in  tertium  diem  ut  Jordanem  transeat  , 

AC  RUBENITIS    ET   GaDITIS    PR^ECIPIT    UT    C^TERAS    TRIBUS    ARMATI    PRvKEANT    ,    UTI  SE 
FACTUROS  PR03IISERANT. 

:t  factum  est,  postmortem  Moysi  servi  Domini,  ut  loqueretur  Dominus 
[ad  Josue  filium  Nun  ,  ministrum  Moysi ,  et  diceret  ei  :  2.  Moyses  serviis 
jmeiis  mortuus  est  ;  surge ,  et  transi  Jordanem  istum  tu,  et  omnis  po- 
ipuhis  tecum,  in  terram  (juam  ego  dabo  filiis  Israel.  3,  Omnem  locum, 
Iquem  calcaverit  vestigiura  j^cdis  vestri ,  vobis  tradam  ,  sicut  locntus  suni 
?Moysi.  4.  A  deserto  et  Libano  usque  ad  fluvium  magnum  Euphratem  , 
lomnis  terra  Hethaeorum  usque  ad  marc  magnum  contra  solis  occasum 
orit  terminus  vester.  5.  Nullus  poterit  vobis  resistere  cunctis  diebus  vitae  tuae  :  sicut  fui  cum 
Moyse  ,  ita  ero  tecum  ;  non  dimittam ,  nec  derelinquam  te.  6.  Confortare  ,  et  esto  robustus ; 
tii  enim  sorte  divides  populo  huic  terram  pro  (pui  juravi  patribus  suis  ,  ut  tradercm  eam  illis. 
T.  Confortare  igitur ,  et  esto  robustus  valde  ;  ut  custodias  et  facias  omnem  legem  quam 
prsecepit  tibi  Moyses  servus  mens  :  ne  declines  ab  ea  ad  dextram  ,  vel  ad  sinistram  ,  ut  intel- 
ligas  cuncla  quae  agis.  8.  Non  recedat  volumen  legis  hujus  ab  ore  ttio  ;  sed  meditaberis  in  eo 
diebus  ac  noctibus ,  ut  custodias  et  facias  omnia  quae  scripta  sunt  in  eo  :  tunc  diriges  viam 
!uam  ,  et  intelliges  eam.  9.  Ecce  praecipio  tibi ,  confortare  et  esto  robustus.  Noli  metuerc  ,  et 
noli  tiinere  ;  quoniam  tecum  est  Dominus  Dcus  tuus  in  omnibus  ad  quaecumque  perrexeris. 
10.  Praecepitque  Josue  principibus  populi ,  dicens  :  Transite  per  medium  castrorura  ,  et  impe- 
'<ilepopulo  ,  acdicite  :  1 1 .  Praeparate  vobiscibarla;  quoniam  post  diem  tertium  transibitis  Jor- 
(lanem ,  et  intrabitis  ad  possidendam  terram  (|nam  Dominus  Deiis  vester  daturus  est  vobis. 
12.  Kubenitis  quoquc  et  Gaditis  ,  et  dimidiae  Iribui  Manasse  ait  :  13.  Mcmentote  sermonis 


BS 

4S? 


r-t 


ti  COMMENTARIA  IN  JOSUE.  Cap.  I. 

(juem  praecepit  vobis  Moyses  famulus  Domini ,  dicens  :  Dominus  Deus  vester  dedit  vobis  re- 
(juiem  ,  et  omnem  terram.  1  4.  Uxores  vestroe  ,  et  filii ,  ac  jumenta  manebunt  in  terra  quauj 
tradidit  vobis  Moyses  trans  Jordanem  :  vos  autem  transite  armati  ante  fratres  vestros ,  omnes 
fortes  manu,  et  pugnate  pro  eis  ,  15.  donec  det  Dominus  requiem  fratribus  vestris ,  sicut  et 
vobisdedit,  et  possideant  ipsi  quo(jue  terram  quam  Dominus  Deus  vester  daturus  est  eis  : 
(U  sic  revertimini  in  terram  possessionis  vestrae ,  et  habitabitis  in  ea  quam  vobis  dedit  Moyses 
famulus  Domini  trans  Jordanem  conlra  solis  ortum.  16.  Responderuntque  ad  Josue  ,  atque 
dixerunt  :  Omnia  quse  prsecepisti  nobis  faciemus ,  et  quocumque  miseris ,  ibimus.  17.  Sicut 
obedivimus  in  cunctis  Moysi ,  ita  obediemus  et  tibi  :  tantiim  sit  Dominus  Deus  tuus  tecum  , 
sicut  fuit  cum  Moyse.  18.  Qui  contradixerit  ori  tuo  ,  et  non  obedierit  cunctis  sermonibus  quos 
praeceperis  ei ,  moriatur.  Tu  tantum  confortare  ,  et  viriliter  age. 


1.  Er  FACTOM  EST,  etc.  ur  loqueretur. ]  Hebr. 
lit  factum  est  et  locutus  est ,  hoc  est  :  et  locutus 
c.st.  T6  enim  factum  esi  redundat  more  Hebroeo. 
Unde  Noster  clare  vertit :  Et  fuctum  est  ut  loque- 
retur ,  -zb  e^  copulat  liunc  librum  cum  fine  Deu- 
leronomii;  illiusenim  acia  ordine  prosequitur, 
licet  alioqui  Hebrieis  vau  sive  et  sit  initiale  , 
tantumque  notetlibri  exordium,  ut  dixi  Ezech. 
1. 1.  ad  illa  :  Et  factum  est  in  trigesimo  anno. 

Post  mortem  Moysi,  ]  post  expletos  triginta 
diesluctus,  quibus  Hebraei  planxerunt  mortem 
Mosis,  Deut.  ult.  8.  illis  enim  lugendum  et  quics- 
cendum  erat.  Ita  Abul.  Serarius  et  Gajetanus , 
licet  contrarium  autumet  Lyran.  Salianus  et 
Masius  Thalmudicossecuti ,  de  quoc.  3.  Quare 
cum  Moses  mortuus  sit  sub  diem  tertiam  Fe- 
bruarii,  ac  deinde  eum  planxerint  Hebraei  per 
30dies,  utipatet  Deuter.  ult.  v.  1  et  8.  acstatim 
postplanctum  Josue  sumpserit  imperium  populi 
vice  Mosis,  auctoratus  et  roboralus  hic  a  Deo, 
hinc  sequitur  hanc  apparitionem  et  conforta- 
lionem  ei  factam  sub  diem  tertium  mensis  pri- 
miNisan  ;  cujus  decimo  die  Hebraii  iransierunt 
Jordanem,  ut  patet  cap.  U.  19.  ac  I/4.  die  cele- 
hrarunt  Pascha,  ut  patet  c.  5. 10. 

Ut  loqueretur  Dom[Nus.]  Per  Angelum  vice 
Dei  gerentem,  sicut  et  por  Angelum  locutus 
crat  Mosi,  eique  legem  dederat  in  Sina,  ut  pa- 
let  Galat.  3.  v.  19.  Angeli  enim  sunt  administra- 
■lorii  Dei  spiritus  Hebr.  1.  lU.  Quocirca  quoties 
iii  veteri  Testamento  Deus  diciiur  apparuisse 
vel  locutus  esse,  non  ipse  per  se,  sed  per  An- 
{,^elum  id  praeslitit,  uti  in  Pentateucho  ostendi. 
Porro  Angelus  hic  locutus  est  Josue,  vel  locu- 
tione  spiritali  objiciendo  menti  ejus  notiones 
'verborum  horum,  eo  modo  ac  si  Josue  Deus 
ipsum  praesentemloquentem  audiisset,  autlo- 
cuiione  corporali  in  assumpto  corpore  appa- 
rens  et  oretenus  loquens  ad  Josue  :  utrumlibet 
enim  est  probabile.  Josue  ergo  hic  immediate 
a  Deo  per  Angelum  constituitur  et  auctoratur 
dux  populi,  ideoque  abeo  per  omniaeruditur, 
dtrigitur,  prosperatur  victoriis,  decoratur  spo- 
liis,  et  regnis  locupletatur :  cum  caeteri  Reges 
ct  Principes  h  Deo  non  immediate,  sed  me- 
diante  electione  populi  vel  optimatum  consti- 
iiiantur. 

S.  Hieron.  in  illud  ApostoU  :  Constituas  per 
cLvitates  presbyteros  sicut  et  disposui  tibi.  Ad  Tit. 
4.  5.  Moyses,  mqiiil,  amicus  Dai  potait  utique  suc- 
cessores  principatus  fUios  suos  facere ,  et  posteris 
propriam  relinquere  dignitatem ,  sed  extraneus  de 
alia  tribu  eligitur  Jesus,  ut  sciremus  principatum 
in  populos  non  sanguini  deferendum  esse,  sed  vitce. 
At  nunc  cernimas  plurimos  kanc  rem  bemficium 


facere ;  ut  nonqucerant  eos ,  quipossunt  Ecclesicv 
plus  prodesse,  et  in  Ecclesia  erigere  columnas  :  sed 
quos  vei  ipsi  amant,  vel  quorum  sunt  obsequiis  de- 
liniti ;  vel  pro  quibus  majorum  quispiam  regnave- 
rit :  et  ut  deterius  taceam,  qui  ut  clerici  fierent , 
muneribus  impetrarunt. 

2.  SuRGE,  ]  id  est ,  eia  age.  Est  enim  vox  hor- 
tantis ,  excitantis  et  animanlis,  non  autem  ju- 
bentis,  ut  in  pedes  se  erigal. 

QuAM  EGO  DA.BO.  ]  Hcbr.dlo,  q.  d.  ita  certo  dabo 
ac  si  jam  darem,  imo  per  hoc  ipso  momento 
dareincipio. 

3.  Omnevi  locuvj  quem  calcaverit  vestigium 

PEDIS     VESTRI,     VOBIS    TRADAM      (   Hcbr.  TtT)2   nu- 

tatii,  idestdedi,  tradidi,  hoc  est  jamjam  cer- 
tissimo  tradam )  sicut  locutus  sum  Moysi.  ]  Om- 
nem  locum,  id  est  totam  Chananaeam  ,  in  quem 
pergebant  Hebraei,  promisit  Abrahae  ,  Moysi  et 
Hebraeis  Genes.  cap.  15.  vers.  18.  Exodi  23.  31. 
Deut.  cap.  11.  vers.  9.  et  alibi  saepe.  NuncDeus 
promissa  pra3stat,  ac  per  Josue  Hebraeis  eani 
possidendam  tradit;  quia  summus  illius  mun- 
diquetotius  est  Dominus  :  Domini  enim  est  terra 
et  pienitudo  ejus,  orbis  terrarum  et  universi  qui 
habitant  in  eo.  Psal.  23.  1. 

Tropol.  Origen.  hom.  1.  Chananaea  nostra  est 
concupiscenlia,  puta  motus  superbiae,  irse,  libi- 
dinis,  gulae,  impatientiae ,  acediae,  avaritise  : 
quos  sigenerose  pugnando  calcaverimus  ,  no- 
bisque  subjecerimus,  eis  dominabimur  duce 
Josue,  idest,  per  graliam  Jesu  Ghristi. 

Rupertusverohiccap.  6.  Omnislocus,  ait,  est 
omne  cor,  vel  omnis  conscieniia,  quam  calcai 
pes  Jesu,  id  est,  quae  se  calcandam  subjicit  pe- 
dibus  Jesu  instar  Magdalenae  ;  haec  ergo  est  ip- 
sius  Jcsu,  haec  est  Salvatoris  et  sempiternae 
salvationis,  ut  eam  Jesus,  id  est,  Salvalor  et 
salus  possideat.  E  conlrario  quos  non  calcavit 
vesiigium  pedis  Jesu,  id  est ,  qui  non  sunt  ei 
traditietsubditi,  hi  diabolo  dati  sunt,  acproinde 
non  populus  acquisitionis ,  sed  perdilionis  filii 
sunt. 

S.  Bernardus  autemsubtiliter  etpie  serm.  15. 
in  Ps.  Qui  habitat :  Sperate ,  ait,  in  Domino  omnis 
congregatio  populi ;  quemcumque  enim  locum  cal- 
caverit  pes  vester ,  vester  erit  :  pes  vester  ulique 
spes  vestra  est ,  et  quantumcumque  illa  processe- 
rit ,  obtinebit  ;  si  tame.n  in  Deum  tota  figatur ,  ut 
firmasit  et  non  titubet.  Qui  ergo  sperat  in  Deum, 
omnia  ab  eo  obtinebit;  quia  Deus  id  passim  in 
Script.  et  Evangeliis  promisit:  quare  cum  ipse 
sit  fidelissimus,  promissa  praestabit,  cumque 
sit  clementissimuset  liberalissimus,  non  palie- 
ttir  vinci  se  spe  nostra,  sed  eam  superare  sa- 
tagel.  Unde  idem  S.  Bernardus  ser.  3.  de  Annunt." 


COMMENTAUIA  IN 

Sola  ,  ail,  spes,  apud  te  (  Domine  )  mlse.ratlonis 
obtlnet  locum,nec  oleum  misericordice  nisi  in  vase 
flducice  ponis. 

Anagog.  Origenes  per  omnem  locum  accipit 
coelum,  coelique  gloriam  et  felicitatem  :  Lucifer, 
ait ,  sedem  liabebat  in  ccelis  ;  poslea  vero  qudm 
faclus  est  Angelus  refuga  ,  si  eum  vincere  polero 
et  subjicere  pedibus  meis,  si  meruero  ut  Dominus 
meus  Jesus  conterat  Satanam  sub  pedibusmeis, 
consequenter  locum  Luciferi  accipere  merebor  in 
coclis. 

Denique  S.  Franciscus :  Galcare,  ait,  est  con- 
temnere  ;  contemnit  autem  omnia,  calcaique 
paupertas  spiritus.  Ipsa  ergo  est  omnium  Do- 
mina  et  mundi  Regina  ,  juxta  illud :  Fideli  totus 
mundus  divitiarum  est.  Ita  referl  Lucas  Waddin- 
gus  in  dictis  et  scriplis  S.  Francisci  :  Avarus 
eoim,  ait  S.  Bernard.  terrena  esurit  ut  mendi- 
cus  ,  pauper  spiriiu  coniemnit  ut  Dominus. 
Causam  dat  S.  Cyprian.  in  orat.  Domin.  dicens : 
Qui  renuntiavit  jam  seculo  major  est  honoribus 
ejus  et  regno,  etideo  qui  se  Deo  et  Cliristo  dedicat, 
non  terrena,  sed  coelestia  regna  desiderat.  Et  sanc- 
lus  Chrysost.  hom.  15.  ad  populum.  Sicut,  ait, 
c  summo  montis  vertice  prospectantibus  omnia 
pusilla ,  ac  non  soliim  homines  et  arbores ,  sed 
etiam  urbes  integrce  et  magni  exercitus  ,  for- 
micarum  instar  super  terram  ire  videntur  ;  sic 
qui  animo  erectoin  ccelestia  quasi  in  sublimi  com- 
morantur,  iis  omnia  humana,  potentia ,  gloria , 
opes  ita  minuta  et  exigua  apparent ,  ut  ne  digna 
quidem  judicent ,  quibus  hanc  immortalis  animi 
nobilitatem  applicent. 

Talis  igitur  est  aquila,  quae,  ut  ait  Job,  c.  39. 
21,  In  a7'duisponit  nidumsuum,  elc.  Inde  contem- 
platur  escam,  et  de  longe  oculi  ejus  prospiciunt : 
Nimirum,  mens  fixa  in  ccelo  mundi  ludihriaridet. 
Talem  sefuissefatetur  S.  Greg.  cum  reiigiosam 
vitam  in  monaslerio  ageret.  Scribens  enim  ad 
Theoctistem  sororem  Imperatoris  1.  1.  epist.  5. 
Nihil,  ait ,  in  lioc  mundo  appetens ,  nil  pertimes- 
cens,  videbar  mihi  inquodam  rerumvertice stare, 
ita  ut  inme  pene  impletum  crederem,  quod  polli- 
cente  Domino  ex  Proplieta  didicissem  ;  sustollam 
te  super  altitudines  terroe.  Super  enim  altitudinem 
terrce  sustollitur,  qui  et  ipsa  quce  aita  et  gloriosa 
prcesentis  videntur  seculi,  per  menlis  despectum 
calcat. 

u.  a  deserto  et  llbano  usque  ad  fluvium  mag- 
numEupiiratem,  omnis  terra  Heth,eorum  usque 
AD  mare  magnum  contra  solis  occasum,  erit 
terminus  vester.  ]  Circumscribit  hic  Deus  ter- 
ram  promissam  trans  Jordanem  a  tribus  mundi 
plagis ,  indeque  ternos  ei  assignat  terminos  : 
ipsa  enim  Arabiam  desertam  habet  ad  Meridiem; 
Libanum  et  Euphratem  ad  Septentrionem  ; 
mare  magnum ,  idest,  Mediterraneum  ad  Oc- 
cidentem.  Omittitur  quartus  Orientahs  plagae 
terminus ,  videlicet  Jordanis ,  quia  non  longe  ab 
eo  consistebat  Josue,  indeque  Deus  terram  hanc 
ipseostendebat. 

LiBANO.  ]  Sept.  Antilibano :  sed  idem  est  mons, 
qui  versus  mare  Mediterraneum  velut  laxiore 
valledividitur,  et  apud  Tripolim  Libanus,  apud 
Sidonem  Aniilibanus  dicitur,  ait  Strabo  I.  16. 
(Jraece  AvTtitgavo;  proprie  idem  est  quod  mons 
Libano  oppositus  :  Antiiibanus  enim  apud  Sido- 
nem  ita  curvatur,  ut  Libano  opponi  videatur. 
Lnde  S.  Hier.  in  locis  Hebr.  Omnis  regio,  ait, 
quae  est  supra  Libanum  ad  Orientem,  respi- 
cicns  circa  regioncm  Damasci ,  quoe  cecidil  in 


JOSUE.  Cap.  I.  5 

sorle  tribus  Manasse ,  Antilibanus  appellatur. 

Porro  Libanus  Hebr.  dicitur  a  pS  Laban ,  id 
est  albus,  quod  nive  semper  albeat  in  summi- 
tale  :  Item  a  "j''3lS:/e6rtno?i,  id  est,  thus ,  quod 
Libanus  cedrorum  ,  pinorum,  cypressorum  , 
aliarumque  resinosarum  et  thuriferarum  ar- 
borum  ferax  sit,  ait  Masius  et  Adricliom.  Liba- 
nus  enim  est  omniuni  SyrioD  montium  maxi- 
mus,  altissimus,  ferlilissimus,  amoenissimus  , 
pulcherrimus.  Hinc  palet  cur  Ecclesiasticus 
c.  39.  IS.dixerit :  Quasi  Libanus  odoremsuavitaiis 
liabete,  florete  flores  quasi  litium,  et  dale  odorem , 
el  frondete  in  gratiam,  id  est,  ad  gratiam  gratis 
et  amoenis  frondibus  :  Et  collaudate  Dominum ; 
et  benedicite  Dominum  in  operibus  suis.  Item  cur 
gloriae  Ecclesiae  decori  vel  odori  Libani  compa- 
relurlsaia  60.  13.  Gloria  Libani,  ait,  adteveniet, 
abies  et  pinus  et  buxus.  Et  c.  35.  2.  Gloria  Libani 
data  est  ei ,  decor  Carmeliet  Saron.  Et  Osee  \h. 
7.  Germinabit  sicut  lilium,  erumpet  radix  ejus  ut 
Libani,  erit  quasi  oliva  gloria  ejus,  et  odor  ejus 
ut  Libani.  Et  Cant.  U.  8.  Veni  de  Libano,  sponsa 
mea, 

Omnis  terra  Heth/EORum,  ]  idest,  Chananaeo- 
rum.  Est  synecdoche.  Ex  una  enim  gentes  cae- 
teras  sex  terram  promissam  incolentes  intelii- 
git,  sicut  alibi  easdem  vocat  Amorrhaeos,  qui 
ex  hisce  septemgenlibus  una  tantum  gens  erat. 
Sic  Genes.  27.  ult.  Rebecca  non  vult  ut  Jacob 
filius  suus  accipiatuxorem  de  filiabus  Heth,  sive 
Hethaeam  ,  id  est  Chananaeam,  uti  explicatur 
c.  28.  V.  1.  Ita  Abulensis. 

Porro  Hethaei  progeniti  et  appellati  sunt  ab 
Hethaeo,  filio  Chanaan,  filii  Cham,  filiiNoe, 
Gen.  10.  15.  et  incoluerunt  locum  ,  qui  ab  ipsis 
dictus  est  Heth  in  regione  Hebronis.  Unde  ab 
Hethaeis  hisce  Abraham  emit  speluncam  dupli- 
cem  in  Heih  ad  sepeliendam  Saram.  Gen.  22.  26. 
Erant  autem  Hethaei  viri  fortes,  bellicosi  et  for- 
midabiles,  ut  et  nomen  ipsorumindicat.  Hethaei 
enim  Hebr.  dicuntur  a^nn  Chiltim,  id  est , 
conierentes  et  pavorem  incutientes.  Unde  apud 
Hethaeos  erant  gigantes  terribiles  dicli  Enacim  , 
incolaeHebronis,  Numer.  13.  3^.  Hethaeus  quoque 
eratUrias,  milesfortissimus,  quem  David  occi- 
dit  gladio  filiorum  Ammon,  ut  uxore  ejus  poti- 
retur,  2.  Reg.  12.  9.  Hethacos  ergo  hic  prae  cae- 
teris  gentibus  Chananaeis  nuncupat,  quia  hi  ob 
robur  suum  erant  formidabiles  Josue  et  Hebraeis, 
q.  d.  Ne  timeas  Hethaeos,  licet  giganteoset  pug- 
nacissimos  ;  ego  enim  illos  domabo,  tibique 
subigam.  Ita  Masius. 

USQUE   AD   MARE   MAGNUM,    etC.    ERIT   terminus 

VESTER.  ]  Nota  :  Hi  fuere  ampli  et  vasti  limiles 
Chananaeae  a  Deo  Hebraeis  promissi ,  sed  eos 
omnes  reipsa  non  obtinuere  Hebraei,  partim  ob 
suamignaviam  ;  partimquia  Deum  suis  scele- 
ribus  offenderunt,  seque  ejus  promissis  indig- 
nos  reddiderunt,  ut  patebit  Judic.  2.  20. 

SlCUT  FUI  CUM  MOYSE,  ITA  ERO  TECUM,  tC  adju- 

vans,  pro  te  pugnans,  Chananseos  percellens, 
tibiquesubigens,  ac  dividenssiccansque  Jorda- 
nem,  sicut  Moses  divisit  siccavitque  mare  Ru- 
brum.  Chald.  vertit :  Sicui  verbum  meum  fuit 
auxilio  Moysi,  sic  erit  verbum  meum  auxilio  tibi. 
Iiaque  passim  ipse  vertit,  quando  in  Script.  di- 
citur  Deummortalium  rebus  interesse,  ad  easve 
descendere,  ut  eis  opituletur,  idque  facit  ad 
insinuandam,  utvidetur,  generalionem  verbi  a 
Patre  aeterno.  Undeet  Palres,  utS.  Jiistin.dialog. 
conlra  Triphon.  Terlull.  lib.  2.  conlra  Marcion. 


6  COMMRNTAniA 

ctalii  qiios  in  Genesi  citavi,  docent  in  Appari- 
tionijjus  Dei,  quae  narrantur  in  veteri  Tesla- 
niento,  seniper  apparuisse  Filium,  non  Patrem, 
nec  Spirituin  sanctum ,  hoc  est  Angelum  in  illis 
apparenteni  gessissc  personam  Filii,  ut  signifi- 
careteum  quandoque  in  terram  descensuruni, 
etcarnem  assumpturum  ad  salvandum  iiomi- 
nes. 

NON  DIMITTAM,  NEC  pERELINQUAM  TE,]  nisi  tU  Vcl 

lui  mc  prius  derelinquantj  uli  dereliquit  me 
Aclian  rapiens  spolia  e  Jericliuntecontra  meum 
praeceptum,  ideoque  vos  dereliqui  ad  tempus, 
ac  ca^dendos  tradidi  Chananaiis  incolentibus 
nrboniHai,  c.  7.  Porro  quod  Josue,  hoc  omnibus 
(idelibus,  juslisque  Jesu  Chrisli  filiis  promilti- 
lur.  Unde  Aposlolus  Hebr.  13.  5.  Sintmores,  ait, 
sine  avaritia,  conlenli  prcesentibus ;  ipse  eniin 
dixit :  Non  te  deserani ,  neque  derclinquani.  Hinc 
otiam  S.  Aug.  ct  Conc.  Trident.  sess.  G.  c.  11. 
(locent  hunc  esse  slimulum  justis  :  Ut  magis  se 
obligatos  ad  anibulandum  in  via  juslitice  sentire 
debeant;  Deus  namquesua  gratia  semeljustificatos 
non  deserit ,  nisiab  eis  prius  deseratur. 

6.  Tu  ENiM  armissubiges,  etsubjectam  sorte 

IJIVIDES   POPULI    IIUIC   TERKAM,  ]    Ut  sis  typus  JcSU 

(^liristi,  qui  cceium  aperuit,  illudquc  electis  suis 
distribuit. 

Audi  S.  Chrysost.  hom.  8.  in  Acta  sub  flnem  : 
Educite ,  ait,  in  belluni  centum  myriades,  et  ununi 
sanctum ,  scimasquia  plura  opcretur.  Exiit  Jesus 
ISave  in  bellum,  et  solus  omnia  operatus  est  stre- 
nue,  et  ita  aliinihil  proficiunt  :  muUitudo ,  quando 
voiuntatem  Doniini  non  facit,  niliil  differt  ab  his 
qui  non  sunt.  Et  post  pauca  :  Velleni,  inquit,  ut 
mullitudine  ornetur  Ecclesia,sed  multitudine  pro- 
hata  ;  si  auteni  hoc  fieri  nequit,  saltem  pauci  illi 
probati  sint ;  hoc  videtis  qudd  melius  sit  habere 
imum  lapideni  pretiosum,  quain  mille  oboios, 

7.  CONFOHTARE  IGITUR,  ET  ESTO  ROBUSTUS  VALDE.] 

Hebr.  "Txa  meod,  id  est,  nimis,  hoc  est,  valde; 
oporlet  enim  pro  lege  ctDeo  ultra  naturae  vires 
conari,  ut  legem  Dei  supernaturalem  implea- 
mus  ;  quod  ergonimisest  naturee,  hoc  satis  est, 
gratiae  et  charitali.  Ingenti  ergo  et  coelesti  ro- 
borc  opus  est,  ut  concupiscentias,  tentationes  , 
omniaque  legiDei  adversantia  vincamus, itaque 
totam  Dei  legem  exsequamur.  Qua  de  causa  ter 
liic  repetit  Dcixs  rh  Confortare  et  esto  robustus, 
x\l  patet  v.  6.  7.  9,  ut  iudiceteum  trinosummo 
que  robore  sanciissimai  Trinitalis  iudigere. 
Ut  cusTODiAS  mente,  et  facias  opere,  omnem 

LEGEM  QUAM  PR.ECEPIT  TIBI  MOSES.  ]    Intclligit    lc- 

gemgeneralim  latam,  datamque  toli  populo  a 
Mose  in  Sina,  quae  Deuteronomio  ceeierisque 
quatuor  Pentateuchi  libris  continetur  :  non  au- 
tem  legem  aliquam  specialem  Josue  traditam  , 
ut  patet  v.  8.  Dicit  tamen  speciatim  :  Quani  prce- 
cepit  tibi,  ut  sciat  Josue  legem  communem  sibi 
praecipue,  ut  duci  esse  impositam  et  commen- 
(latama  Deo,  ac  proinde  illam  sibi  prae  caeteris 
cordi  et  cura:  esse  debere,  ut  eam  ipse  primus 
servet,  ac  deindeab  aliis  servandam  curet,  id- 
que  faciat  non  tam  verbis  et  minis ,  quam  vita  et 
gestis,  ut  videlicet  ipse  dux  populo  animata  et 
oculata  sit  lex,  uti  Cyrus  ait  apud  Xenophoii- 
tem. 

Nf.  DECLINES  AB  EA  AD  DEXTER4M  VEL  SINtSTRAM.] 

Primo,  declinare  ad  dexteram,  est  addere  ali- 
quid  iegi ;  ad  siuistram  vero,  esl  aliquid  ab  ea 
demere,  aiunt  Hebraei  et  Vatabl.  Secundo,  Sera- 
rius :  dcclinaro  ad  dcxleram,  inquit,  est  legemob 


IN  JOSUE.  Cap.  1. 

spes  et  commoda  pr.-evaricari ;  ad  sinistram  ve- 
ro,  ob  metum  et  minas  eamdem  transgredi. 

Verum  dicoesse  Hebraismum  ,  qui  non  aliud 
signiQcat  quam  recta  legis  via  incedendumesse, 
ut  ab  ea  neutram  in  partem  quis  declinet,  si  ad 
coehim  pertingere  velit,  sicut  vialores  rectam 
regiamque  viam  tenent,  ut  ad  terminum  viae 
perveniant,  ne  semitis  vei  diverticulis  in  spe- 
ciem  planioribusetbrevioribus  se  ab  ea  abduci 
sinant,  ne  in  avia  abducaniur,  ac  a  termino 
aberrent,  ut  volentes  tendereinJerusalem,  eant 
in  Jericho.  Sic  enim  pcccaiores  volentes  per- 
gere  in  ccelum,  a  via  legis  aberrantes,  in  fine 
vitse  inveniunt  se  in  gehenna  et  tartaro.  Pro  ab 
ca  Hebr.  est,  ijai3  mimniennu ,  id  est  ab  eo,  quod 
scilicet  lex  pra^cepit  :  sed  mimniennu,  ponitur 
pro  njaa  mimmenna,  id  est,.  ab  ea ,  scilicet 
min  ^/jom,  hoc  est,  lege.  Est  enallage  gene- 
ris. 

Ut  intelligas  cuncta  qu/e  agis.  ]  Hebr.  Vt  in- 
telligas  oninia  in  quibus  incedis,  id  est,  omnia 
quae  agis.  Actiones  enim  et  opera  Hebr.  vocan- 
tur  viae,  qui  per  illas  quasi  per  vias  tendimus 
ad  felicitatem,  coelum  et  Deum  :  Ut  intelligas, 
id  est,  ut  prudenter  agas  ;  hoc  enim  est  Hebr. 
hif^Jn  haschil ;  sic  saepe  in  Proverbiis  prudentia 
vocaiur  intellectus,  scientia,  doctrina,  sapien- 
lia  praciica,  scilicet  qu«  hominem  ducit  ad  sa- 
lutem,  ideoque  beat.  ^^ 

Hinc  patet  Josue  a  Deo  electum  in  successo- 
rem  Moysi,  et  ducem  populi  ob  suam  fidelitatem, 
probitatem  et  obedienliam,  qua  tum  legi  Dei , 
tum  Moysi  Domino  suo  obedierat.  Unde  sanctus 
Ephrem  tract.  de  virtuiec.  2.  Jesus,  inqnit,  filius 
ISave  perfecta  sua  obedienlia  tantum  donum  pro- 
mcruit ,  ul  Moysis  successor  [ieret :  nimirum,  qui 
bene  suo  superiori  paret,  rite  aliis  imperat, 
ideoque  imperare  meretur. 

8.  NoN  recedat  volumen  legis  hujus  (  Deute- 
ronomii  et  Pentateuchi,  quae  dedi  Moysi)  abore 
tuo  :  sed  meditaberis  in  eo  diebls  ac  noctibus, 

UT  CUSTODIAS  ET  FACIAS   OMNIA  qVM  SCRIPTA   SUNT 

i.\  EO,  ]  q.  d.  Legem  Dei  assidue  animo  oreque 
versato ;  Hebr.  enim  mnhaga,  significat  me- 
dilariila  saepe  et  fervide,  ut  ex  fervida  medita- 
lione  verba  legis  quasi  susurrando  in  ore  nas- 
cantur  et  ebulliant,  utque  illa  populum  tibi 
subditum  doceas.  Hinc  illud  :  Osjusli  meditabi- 
tur  (  id  est,  meditato  vel  ex  meditatione) 
loquitur  sapientiam.  Innuit  Principis  esse  popu- 
lum  docere  legem  Dei,  uli  fecit  Moses  in  Deute- 
ronomio,  ac  Jagello  princeps  Poloniae,  qui  ore 
suo  catechizando  et  concionando  Polonos  do- 
cuit  fidem  legemque  Christi.  Sane  hfec  pietas  el 
hoc  legis  studium  Josue  ad  tot  tantasque  victo- 
rias  viam  stravit,  ut  vere  dixeritRab.  Simeon  : 
Exempluni  legis  fuit  vexilluni  Josue. 

DiEBUS  Ac  NOCTiBus.  J  Scilicct  pcr  vices  inter- 
polatas,  hoc  est,  frequenter  ,  diligenter,  assi- 
due  ;  continuo  eniin  et  semper  meditari  in  legc 
Dei  homini  in  hac  vita  est  impossibile  ,  utpole 
qui  dormire,  comedere ,  laborare  debet.  Quare 
iiimis  stricte  R.  Ismael  rogatus  a  sororis  suae 
filio,  num  post  Mosen  evolutum  liceret  sibi  Grae- 
corum  scripta  legere,  respondit  licere,  dum- 
modo  id  non  faceret  die  vel  nocte.  Omne  enim 
diei  et  noctis  lempus  dandum  esse  legi ,  juxta 
hoc  Dei  praeceptum. 

TuNc  DiRiGEs,  Hebr.  n^Syn  tasliach,  id  est, 
prosperabis,fortunabis,felicem  fncies  viAMTUAM, 
idcst,vitae  tuce  acliones  ;  et  intelliges  eam.] 


llebr.  S^y?r\  lascliil,  id  est,  prudenier disponcs 
«;am,  sive  inlcUigens  et  prudens  cris,  lUi  dixi 
V.  7.  Nota  hic  junciam  esse  prudeniiam  cum 
I)rosperitate  et  lclicitaie  ,  quasi  malrem  cum  fi- 
iia  ;  prudenlia  enim  aclionis  prosperat,  Sc^pe  in 
liac  viia  ,  et  scmpcr  in  fuiura  ;  nam  eas  semper 
dirigit  ad  fclicitaiem  oGlernam. 

9.  noli  timere,  quoniam  tecum  est  dominus 
Deus  tuus  \s  OMPJIBUS  adqu.ecumque  perrexeris.] 
Quis  enim  timeat,  Deo  comite,  imo  duce  ?  Quare 
lioc  singulis  imiiandum  est,  ut  sataganl  in  om- 
nibus  quae  agunt  et  deslinant ,  Deum  habere 
sludii  operisque  sui  duccm,  ideoque  ejus  opem 
initio  operis  humili  prcce  efflagilent,  uti  ScTpe 
monui.  Sl  enhn  Deus  pro  nobis  quis,  conlranos? 
Uoman.  8.  Prseclare  S.  Ambros.  lib.  2.  Offic.  c.  1. 
Filam  beatam  efficiunt  ,  inquit  ,  tranquilUlas 
conscientuv  et  sccuritas  innoceniice.  Idem  lib.  2. 
de  Jacob  et  vita  beata  cap.  G.  Perfecta,  ait ,  vir- 
tus  habet  mentis  tranquiilitatem  el  stabilitatem. 
Perfectorum  est  enimnon  facile  munclanis  moveri , 
non  turbari  metu  ,  non  exagitari  suspicione,  non 
terrore  conculi  ,  non  cloiore  vexari ,  sed  quasl  in 
littore  tutissimo  ,  adversus  insurgentes  fluctus 
secularium  proceliarum  mentem  immobiiem  fida 
slatione  piacidare. 

11.  Pr.eparate  vobis  cibaria,  ]  non  manna  ; 
hoc  enim  quotidie  cadebat  e  coelo,  et  quotidie 
coUigendum  erat,  nec  in  alierum  diem  servari 
poterat;sienimservabalurputrescebat,Exodil6. 
Sed  pulmenla  et  carnes  ex  praeda  regnorum 
Og  et  Basan  ,  v.  g.  oves  et  boves  ibidem  cap- 
tos  mactate  ,  coquite,  saUte  ,  et  in  vasa  con- 
dite. 

Nota  :  adhuc  phiebat  Hebrceis  manna  e  coelo  ; 
nam  manna  defecit  demum  15  die  mensis  , 
cum  fruges  novas  Chananaeae  gustarunt  et  pos- 
sederunt  Hebraei,  ut  palet  cap.  5.  vers.  12.  Hinc 
ergo  patet  Hebraeos  in  deserto  praeter  inanna 
(quod  multi  gulosiores  fastidiebant,  praesertim 
cum  per  38  annos  assidue  illud  comedissent)  , 
aliis  quoque  cibis,  ut  carnibus,  quibus  deUciosa 
il!a  gens  inhiabat,  ut  patet  Numer.  11.  13.  usos 
fuisse,  quos  manna  velut  pani  quasi  obsonium 
adhibebant.  Id  patet  ex  eo  quod  cibos  hosce 
cmerint  a  vicinis  Idumeeis  ot  Moabitis.  Audi 
Deum  Deuter.  2.  6.  Cibos  emetis  ab  eis  pecunia, 
et  comedetis.  Et  versu  27.  Hebraei  aiunt  Sehon 
Regi  petentes  ab  eo  transitum  :  Transibimus 
per  lerram  tuam ,  pubiica  gradiemur  via  ,  elc. 
Aiimenta  pretio  vende  nobis  ,  ut  vescamur.  Hinc 
ol  Deuler.  29.  6.  non  de  carne  ,  sed  de  pane 
duntaxat  et  vinodicitur:  Panemnon  comedistis, 
vinum  et  ciceram  non  bibistis.  Pientiores  vero 
ex  Hebraeis  ,  aeque  ac  pauperiores  in  deserlo 
ex  solo  manna  vivebant ,  atque  in  eo  gus- 
tabant  carnes  ,  pisces  ,  ova  ,  et  quicquidgus- 
lare  veUent,  juxta  illud  Sapient.  16.  20.  Angelo- 
rum  esca  nutrivisti  popuLum  luum  ,  et  paratum 
panem  de  ccelo  prcestitisti  iiiis,  sine  labore,  omne 
deleclamentum  in  se  habentem ,  et  omnis  saporis 
suavilatem. 

QUONIAM    POST  DIEM    TERTIUM    TRANSIBITIS  JOR- 

DANEM.  ]  Quaerilur  quomodo  hoc  sit  verum  : 
nam  cap.  sequenti  Josue  misit  exploratores  in 
Jericho,  qui  praeter  tempus  itus  et  reditus  per 
'riduum  latuerunt  in  montanis  ,  ut  dicetur  cap. 
sequenti  v.  22.  quibus  ad  Josue  regressis  ,  ejus 
jussu  Hebraei  moverunt  castra  ad  Jordanem  , 
ibique  haeserunt  tres  aUos  dies,  ut  patet  c.  3. 1. 
Unde  ut  minimum  scx  dics  inlerccsserunt  iran- 


IN  JOSUE.  Cap.  I.  7 

siium  Jordanis.  Quomodo  crgo  dicilur: /jo^r  ter- 
tium  diem  ? 

S.  August.  hic  q.  1.  putat  Josue  tempus  tridui 
hic  perstilisse  non  ex  rev(;latione  el  cerliludine 
divina  ,  sed  ex  spe  humana  :  sperabat  enim  co 
lcmporc  transitum  ficri  posse  ,  si  exploraio- 
res  cito  rcvertissent  ;  sed  eis  tardantibus  ci 
non  redeunlibus  muiala  fuisse  Josue  consilia. 

Verum  facilior  et  commodior  responsio  est  , 
si  dicamus  hic  esse  hysteron  proicron  ,  mis- 
sionemque  exploralorum ,  adeoque  totum  ca- 
put  secundum  anteponcndum  esse  huic  prse- 
ccplo  Josue  :  voluit  enim  Script.  prompiam 
obedientiam  et  executionem  Josue  verbis  jus- 
suque  Domini  proxime  subnectere;  quomodo 
videlicet  ipse  moxtolum  populum  ad  transituni 
Jordanis  a  Domino  praeceptum  et  praedictum 
comparare  se  jusserit ,  ac  deinde  cap.  secundo 
redit  ad  ea  quae  praecesserunt,  quibus  scilicet 
Josue  transituni  hunc  particulari  ratione  prae- 
munivit.  Igitur  hi  tres  dies,  de  quibus  hic  lit 
mentio,  iidem  sunt  cum  illis  cap.  3.  v.  1.  nbi 
dicilur  Josue  commoratus  cum  Hebraeis  apud 
Jordanem  per  tres  dies  ,  ac  postero  die  Irans- 
iisse  Jordanem.  Iia  Abulensis.  Et  sane  haec  sen- 
tentia  novo  duci  Josue  majorem  conciliat  auc- 
toriiatem  et  gratiam  apud  suos  populares,  quae 
mullum  imminuta  fuissent,  si  in  primo  duciu 
eum  falsum  vel  spe  sua  frustratum  vidissent  ; 
ac  melius  respondet  promissioni  Dei  hic  v.  9.  et 
caeteris. 

Hic  ergo  fuit  rei  geslae  ordo  :  Josue  peracto 
Iricenario  luctu  mortis  Mosis  ,  die  tertia  men- 
sis  primi  Nisan  ,  id  est  Marlii,  excitatus  robo- 
ratusque  a  Deo  ,  capessit  populi  ducatum.  Unde 
eodem  die  ex  Setim  ,  ubi  degebat,  mittit  duos 
exploratores,  qui  explorent  Jericho,  quac  a  Se- 
tim,  teste  Josepho  ,  distabat  sexaginta  stadiis, 
id  est  septem  millianbus  Italicis  ,  quae  faciunt 
duas  leucas  Gallicas  cum  dimidia.  Milliare  fa- 
ciunt  mille  passus  :  leuca  est  iter  unlus  horae. 
Exploratores  in  Jericho  excepti  a  Rahab ,  proditi, 
et  quaesiti  ab  incolis  ,  &  Rahab  occulte  dimissi 
laluerunt  in  montanis  per  triduum  ;  quare  rc- 
versi  sunt  ad  Josue  sub  finem  diei  sextas  ejus- 
dem  mensis  Nisan  :  quibus  auditis  Josue  nocte 
proxime  sequenti  movet  castra  ex  Setim  ad  Jor- 
danem,  ubi  tres  diescommorans  jubet  populum 
parare  cibaria  ,  caeteraque  ad  transitum  Jorda- 
nis  ;  unde  postera  die  qui  fuit  decimus  Nisan  , 
divisum  a  Deo  Jordanem  sicco  pede  cum  He- 
braeis  transit,  ut  patet  toto  cap.  3.  et  cap.  U.  19. 
sequenti  vero  undecimo  Nisan ,  Josue  populum 
circumcidit  in  Galgalis,  cap.  5.  v.  2.  Mox  lU  die 
ad  vesperam  ibidem  celebrant  Pascha  cap.  5. 
vers.  10.  cumque  jam  fruges  terrae  sufficerent 
alendo  populo,  deficit  manna  ningere  ,  ibidem 
vers.  12.  die  15  Nisan  ,  Josue  jussus  a  Deo  cir- 
cuit  muros  Jericho,  per  septem  dies  ,  actan- 
dem  die  septimo,  qui  fuit  21  Nisan;  clangenli- 
bus  tubis  corruunt  muri  Jericho.  Hebrc-ei  eam 
ingressi  succendunt  ,  statuuntque  aeternum 
anathema ,  salvant  Rahab  ,  quam  Salmon  fi- 
lius  Nahasson  princeps  tribus  Juda  sibi  in  uxo- 
rem  adsciscit  c.  6.  v.  20.  et  seq. 

Myslice,  S.  August.  serm.  106.  de  Temp.  Quid 
est  aliud  ,  ait  ,  dicere  :  Parate  vobis  cibum  ad 
diem  tertium,  nisi  Trinitatis  suscipite  Sacramen- 
tum?  Post  hcec  Jordane  transito  ,  quasi  Baptismi 
completo  mysterio  ,  populus  Israel  terram  repro- 
missionii  ingredilur. 


8  COMMENTARIA 

Et  Rupertus  hic  cap.  8.  censet  lisec  allegor. 
implela  esse  in  Jesu  Christo  ,  quando  die  tertia 
rosurgens  AposloHs  dixit :  Euntes,  docele  onines 
genles,  baplizantes  eos  in  nomine  Patris,  et  Filii, 
et  Spirilas  Sancti,  q.  d.  Ego  die  lertia  resurrexi  d 
mortuis  ,  idcirco  vos  in  morte  mea  terna  mer- 
sione  baptizate  in  nomine  Palris ,  et  Filii ,  et 
Spirilus  Sancti ,  ut  quomodo  cgo  surrexi  a  mor- 
tuis  per  gloriam  Patris ,  ita  et  vos  innovitate  vitce 
(imbuletis. 

ET    INTRABITIS  AD  POSSIDENDAM  TEHRAM.  ]  Hcbr. 

nmS  larescet ,  id  est  ad  liceritandum ,  vehit 
avita  praedia  et  haereditatem  suam  ,  ut  scilicet 
lerram  Chanaan  a  Deo  vobis  dalam  jure  quasi 
hcereditario  possideatis.  Addit  S.  August.  ser- 
mon.  105.  de  Temp.  Deum  reddidisse  Hebncis 
Chananacam  qnasi  jure  debitam  eo  quOd  illa  ,  ut 
habet  iraditio,  in  divisione  orbis  obtigerit  Sem 
lilio  Noe  ;  sed  ejus  posteros  ex  illa  epulerunt 
ChanancOi.  Unde  Hebraei  ex  Sem  prognati  rursus 
«>am  hic  repetunt ,  quasi  sibi  ex  proavo  suo 
debitam. 

12.  RUBENITIS   QUOQUE    ET  GADITIS,  ET  DIMIDIyE 

TftiBUi  Manasse  ,  AiT :  ]  Hae  tres  tribus  petierant 
;i  Mose  portionem  lerrre  cis  Jordanem  sitse  , 
illamque  ab  eo  obtinuerunt  ea  lege,  utipsi  cum 
ccteris  tribubus  pergerent  trans  Jordanem  eas- 
que  armaii  prseirent  ad  debellandam  Chana- 
naeam  reliquani,  ut  eam  inter  se  caeierae  tribus 
dividerent.  Promiserunt  id  ires  iribus  Mosi ;  Jo- 
sue  ergo  hic  promissum  ab  eis  reposcit.  Vide 
dicta  Num.  32. 

13.  Mementote.J  Hebr.  ns*  zacliar,  idest  me- 
mento ,  6  trina  tribus  ,  vel  meminisse ,  sciUcet 
vos  oportet.  Est  enallage  ,  vel  temporis  vel 
numeri. 

Et  omnem  TERRAM.JHanc  scilicetcis  Jordanem, 
in  qua  consislimus,  quae  fuit  Og  et  Sehon  Re- 
gum  Amorrhaeorum  ,  quam  vobis  Moses  possi- 
dendam  dedit. 

H.  Jumexta,  ]  pecora  et  pecudes.  Haec  enim 
vocant  hebr.  n^pa  mikne  ,  Septuag.  xr/jvy; ,  id 
ost  possessio,  opes,  substantia  ,  quae  olim  con- 
sistebat  fere  in  pecoribus. 

TrANSITE  ARMATI  ANTE  FRATRES  VESTROS.J^n^e, 

id  est  coram  aliis  tribubus,  ait  Masius.  Simplicius 
alii ,  ante  scilicet  ut  caeteras  tribus  pmecedatis  , 
utvertit  Noster  c.  U,  v.  12.  Sic  enim  eis  animum 
addeiis  ad  invadendam  et  possidendam  terram 
trans  Jordanem,  sicut  vos  eam  jam  possidetis 
cis  Jordanem. 

Omnes  fortes  manu.]  Licet  enim  Moses  ab  om- 
nibus  viris  harum  trium  iribuum  exegerit  pro- 
missionem  p.ra3cedendi  caeteras  tribus  trans  Jor- 
danem  ;  tamen  permisit  Josue  successori  suo 
libertatem  evocandi  cx  eis  quos  vellet  et  quot- 
quot  forent  utiles,  vel  necessarii.  Josueergoex 
ris  fortiores  duntaxat  evocavit ,  quia  caeteris 
non  indigebal ,    ac  caeteri   relinquendi   erant 


IN  JOSUE.  Cap.  I. 

domi  ad  luielam  terrae  cis  Jordanem  sitse  , 
ne  a  Ghananasis  aliisque  vicinis  invaderetur, 

17.  SlCUTOBEDIVIMUS  IN  CUNCTIS  MOYSI,  ITA  OBE- 

DiEMus  ETTiBi.]  Patrcs  horum  saepe  rebellesfue- 
rani  Mosi ,  ideoque  exclusi  fuere  terra  promissa, 
ac  mortui  in  deserto  ;  filii  veroeorum  obedien- 
tiores  fuere  Mosi ,  ideoque  in  terram  hanc  in- 
ducii  sunt.  Aut  cerle  id  dixerunt  illi  ,  qui  in 
cunciis  obedierant  Mosi ;  si  alii  idem  dixerint, 
qui  subinde  Mosi  rebellarant  ,  mentiuntur 
quidem  ,  sed  fatenlur  tamen  se  in  cunctis 
Mosi  obedire  debuisse  ,  ac  simili  modo  sese 
deinceps  obedituros  Josue  quasi  novo  duci 
spondent. 

Tantum  sit  Dominus  Deus  tuus  tecum  sicut 
FuiT  cuM  MoYSE.]  Haec  vota  sunt  populi  ,  fausta 
novo  suo  imperatori  succlamantis  ,  non  vero 
conditiones  imperii,  q.  d.  Quod  ad  nos  altinet , 
obediemus  tibi  in  omnibus  :  coeterum  optamus 
ut  Deus ,  qui  te  Mosis  successorem  delegit  , 
omnia  tua  secundet,  sicutcumMoseeumfecisse 
scimus.  Ita  facium.  Unde  Josue  Hebraeis  fuit 
quasi  alter  Moses. 

Duxergo  etpraeses  uni  Deo  nitatur,  eique  per 
orationem  etpietatem,  innocentiam,  obedien- 
tiam,  sit  gratus  et  familiaris.  AudiLeonemlmp. 
aurea  suo  duci  hac  de  re  praecepta  dantem 
in  Tacticis,  in  Epilogo  :  Primum,  qaidquiddic- 
turiis  facturusve  es,  d  Deo  principium  liabeat , 
nihilque  sine  iilius  commemoratione  ac  depreca- 
tione  agatur.  Cur  enim  non  principium  reruni 
agendarum  d  Deo  capiendum  sit ,  cum  Deus  Pater 
noster^  factor,  et  inspector  dictorum  factorumque 
omnium,  judex  cogitationum  omnium  notionum- 
que  cordis,  nullaque  creatura  abdita  coram  eo 
sit ,  sed  omnia  nudata  et  expiicata  antc  oculos 
ejus  sint,  quemadmodum  divinissimus  Paulus  lo- 
quitur  ?  Itaque  prceter  sententiam  ejus  nihil  d  no- 
bis  agendum  est. 

Aliam   deinde  causam  diviniorem  subjicit  : 

Cognalio  enim  qucedam  nobis  cum  illo  est ,  talis- 
que  affectus  quaiis  erga  patrem  esse  debet  ?  Nam 
iliius  munere  in  lucem  aspectumque  venimus  ,  pro 
iilo  et  vivere  et  mori  debemus ,  benignitate  illius 
alimur,  in  ipso  vivimus,  movemur  et  sumus  ,  tan- 
tum  illi  obedimus  ,  quantum  subjecti  prcefecto  , 
servi  domino ,  magistratus  regi  :  omnes  illius 
sumus  ,  qui  omnem  liabet  imperium ,  nobis  per  il- 
lum  oninia  subjecta  sunt,  tum  animata,  tuni  in- 
animata,  nos  vero  illum  colimus :  universa  bestia- 
rum  natura  d  nobis  gubernatur ,  nos  vero  ab  illo 
pascimur  principe  pastorum  ,  qui  nostra  causa 
nostram  naturam  induit.  Vide  plura,  quibus  idem 
stabilit  etinculcat,  ac  demum  sua  Taclica  ita 
de  Deo  et  cum  Deo  includit :  Vnde  par  est  le,  Im- 
perator,  supplici  mente  semper  Deo  preces  adhi- 
bere  ,  et  in  omnibus  auctori  salutis  ,  pro  iis  quce 
maxime  salutaria  sunt  suppiicare. 


COMMENTAR/A  IN  JOSCE.  Cap.  II.  9 

CAPUT  SECUNDUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

JOSUE  MITTIT  EXPLORATORES  IN  JeRICHO  :  ILLOS  EXCIPIT  ,  ABSCONDIT  ,   DIRIGITQUE    RaHAB. 

Jerichuntini  rem  odorati  iLLos  persequuntur  :  iLLi  V.  9.  cuM  Rahab   supplice 

PACTI  FIDEM   SILENTII  ,  EJUS    DOMUI    SALUTEM  PROMITTUNT  ,  EJUSQUE  SIGNU3I  DANT  FU- 
^  NICULUM    COCCINEUM.  DlMISSI  ERGO   AB   EA  PER  FUNEM  FUGIUNT  ,  V.   15.  LATENTQUE     IN 
MONTIBUS  TRES  DIES  ,  AC  DEMUM  V.  27.    AD  JoSUE  REDEUNT  ,  NARRANT    PAVOREM   JeRI- 
CHUNTINORUM  ,  AC  SPONDENT    DE  EIS  VICTORIAM. 

jisiT  igitiir  Josue  filiiis  Nun  de  Selim  duos  viros  exploratores  in  abscondito, 
iet  dixit  eis  :  Jte  ,  et  considerate  Terram  ,  urbemque  Jericho.  Qui  per- 
igentes  ingrcssi  sunt  domum  mulieris  meretricis  ,  nomine  Rahab  ,  et  quie- 
verunt  apud  eam.  2.  Nuntiatumque  est  regi  Jericho,et  dictum  :  Ecce 
;viri  ingressi  sunt  huc  per  noctem  de  filiis  Israel  ,  ut  explorarent  Terram. 
/3.  Misitque  rex  Jericho  adRahab,  dicens  :  Educ  viros  qui  venerunt  ad 
'te,  et  ingressi  sunt  domum  tuam  ;  exploratores  quippe  sunt ,  et  omnerm 
Terram  considerare  venerunt.  4.  Tollensque  mulier  viros,  abscondit ,  et  ait  :  Fateor , 
venerunt  ad  rae ;  sed  nesciebam  unde  essent.  5.  Cumque  porta  olauderetur  in  tenebris ,  et 
iili  pariter  exierunt ,  nescio  qu6  abierunt ;  persequimini  cito  ,  et  comprehendetis  eos. 
6.  Ipsa  autem  fecitascendere  viros  in  solarium  domus  suse,  operuitque  eos  stipula  lini  ,  quae 
ibierat.  7.  Hi  autem  qui  missi  fuerant  ,  secuti  sunt  eos  per  viam  quae  ducit  ad  vadum  Jor- 
danis  ;  illisque  egressis  statim  porta  clausa  est.  8.  Necdura  obdorraierant  qui  iatebant ,  et 
(Kjce  mulier  ascendit  ad  eos  ,  et  ait :  9.  Novi  quod  Dominus  tradiderit  vobis  Terram  ;  et- 
enira  irruit  in  nos  terror  vester,  et  elanguerunt  omnes  habitatores  Terrse.  10.  Audivimus 
quod  siccaverit  Dorainus  aquas  raaris  ad  vestrum  introitum  ,  quando  egressi  estis  ex  ^gypto  , 
et  quse  feceritis  duobus  Amorrhaeorum  regibus ,  qui  erant  trans  Jordanem  ,  Sehon  et  Og  , 
(|uos  interfecistis.  1 1 .  Et  haec  audientes  pertimuimus ,  et  elanguit  cor  nostrum  ,  nec  re- 
mansit  in  nobis  spiritus  ad  introitum  vestrum  :  Dominus  enim  Deus  vester  ,  ipse  est  Deus 
in  coelo  sursura  ,  et  in  terra  deorsura.  12.  Nunc  ergo  juratc  raihi  per  Dominum  ,  ut  quo- 
modo  ego  misericordiara  feci  vobiscura  ,  ila  et  vos  faciatis  cum  dorao  patris  mei ;  detis- 
que  mihi  verum  signura  ,13.  ut  salvetis  patrem  meura  et  matrem  ,  fratres  ac  sorores ,  et 
omnia  quce  illorum  sunt ,  et  eruatis  aniraas  nostras  a  morte.  14.  Qui  responderunt  ei  : 
Aniraa  nostra  sit  pro  vobis  in  mortera  ,  si  taraen  non  prodideris  nos.  Curaque  tradiderit 
nobis  Dominus  terram  ,  faciemus  in  te  misericordiam  et  veritatem.  15.  Demisit  ergo  eos 
per  funem  de  fenestra  :  doraus  enira  ejus  haerebat  rauro.  16.  Dixitque  ad  eos  :  Ad  raontana 
conscendite ,  ne  forte  occurrant  vobis  revertentes  ;  ibique  latitate  tribus  diebus  ,  donec 
redeant,  et  sic  ibitis  per  viara  vestram.  17.  Qui  dixerunt  ad  eam  :  Innoxii  erimus  a  jura- 
mento  hoc  ,  quo  adjurasti  nos.  18.  Si  ingredientibus  nobis  Terram  ,  signura  fuerit  funiculus 
iste  coccineus ,  et  ligaveris  eura  in  fenestra  ,  per  quara  deraisisti  nos  ;  et  patrera  tuura  ac 
matrem  ,  fratresque  et  omnera  cognationera  tuam  ,  congregaveris  in  domum  tuam  :  19.  Qui 
oslium  doraus  tuae  egressus  fuerit ,  sanguis  ipsius  erit  in  caput  ejus ,  et  nos  erimus  alieni. 
Cunctorum  autem  sanguis ,  qui  tecura  in  domo  fuerint ,  redundabit  in  caput  nostrum ,  si 
eos  aliquis  tetigerit.  20.  Quod  si  nos  prodere  volueris ,  et  sermonera  istum  proferre  in 
medium  ,  erimus  raundi  ab  hoc  juraraento  ,  quo  adjurasti  nos.  21 .  Et  illa  respondit  :  Sicut 
locuti  estis  ,  itafiat ,  diraittensque  eos  ut  pergerent ,  appendit  funiculura  coccineura  in  fenestra. 
22.  IUi  vcro  ambulantes  pervenerunt  ad  montana  ,  etmanserunt  ibi  tres  dies ,  donec  reverte- 
rentur  qui  fuerant  persecuti  :  quaerentes  enimper  oranem  viam,  non  repererunt  eos.  23.  Qui- 
I)us  urbem    ingressis ,  reversi  sunt ,  et  descenderunt  exploratores  de  monte  ;  et  transmisso 

CORNEL.    A    LAriUE.      TOAJ,    IL  2 


10  COMMENTARIA  IN  JOSUE.  Ciip.  II. 

Joidane,  venerunt  ad  Josue  filium  Nun,  narraveruntque  ei  omnia  qiiae  accldcrant  sibi.  24.  A(- 
(jue  dixerunt  :  Tradidit  Dominus  omnem  terram  hanc  in  manus  nostras ,  et  limore  prostrali 
sunt  cuncti  habitatores  ejus. 


•l.MisiTiGiTtRJosuE  FiLius  NuN  (Sepluag.  iYflUe, 
sed  corriiple:  ex  airiniiatc  cnim  liltera^  Grnece  ^ 
cum  /j ,  pro  vojy  corruptum  est  vzjvj)  de  Setim 
uuos  viROs  EXPLORATonEs.  ]  Haec  verba  nccienda 
sunt  versui  9.  cap.  1.  ac  ponenda  anle  vers.  10. 
Est  enim  hic  hysteron  proteron ,  ul  ibi  dixi ; 
Josue  enim,  excitalus  et  corroboratus  a  Deo  ad 
invadendam  Chananoeam,  illico  id  fecit ,  mi- 
sitque  exploratores  in  Jericho  Jordani  vicinam, 
ad  eam  primo  subigendam.  Quare:  Misit  igitur, 
hocest,  viiserat  igitur,  scilicet  antequam  ju- 
])eret  Hebracos  parare  se  ad  transitum  Jorda- 
nis  post  ires  dies  cap.  1.  versu  10.  Ponitur 
(!nim  praeleritum  perfectum  pro  plusquamper- 
fecio. 

Mystice  S.  August.  serm.  106.  de  Temp.  Jesus, 
ait ,  duos  exploratores  inittit ,  quia  verus  Jesus 
daturus  eral  duo  prcBcepta  dilectionis,  Quia  et  re- 
veraquid  nobis  aliud  quos  miltit  veras  Jesus  nisi 
ut  diligamus  Deum,  diUgamus  et  proximum.  Dixit 
ergo  Jesus  :  Prceparate  vobis  cibum  ,  et  estote  pa- 
rati  ad  dicm  tertium.  Sicut  enim  tunc  prceparatis 
cibis  die  tertio  ventum  est  ad  Jordanem  fluvium  ; 
ita  et  nunc  in  Ecclesia  Catliolica  assumplis  spiri- 
tualibus  cibis  fidei ,  spei  et  cliaritatis  ,  pervenitur 
ad  Trinitaiis  mysterium ,  et  ad  Baplismi  Sacra- 
mentum. 

De  Setim.  ]  Setim  erat  in  campestribus  Moab 
juxta  Jordanem  et  montem  Nebo,  ubi  ante  meii- 
sem  moriuus  erat  Moses  Deuter.  2>U.  In  Setim 
fornicalus  est  populus  cum  filiabusMoab  etMa- 
dian ,  ibiquePhinees  Israelitam  cum  Madianiiide 
fornicantem  pugione  confodit.  Num.  25.  Et  hoc 
loco  diclffi  sunt  arbores  Setim  ,  quarum  ligna 
sunt  omnium  levissima ,  nitidissima  et  pulcher- 
rima  ,  et  qu.e  putredinem  uon  sentiunt :  unde 
ex  iis  cunctae  tabulae  arcee ,  tabernaculi  et  tem- 
pli  factae  sunt. 

Duos.  ]  Rabbini  dicunt ,  vel  potius  fabulantur 
hos  duos  fuisse  Phinees  et  Galeb  ;  sed  quis  cre- 
dai  Phinees  jam  Pontificem  a  Deo  designatum  , 
etCaleb  auctoritate  et  annis  gravem  ,  adtantum 
periculum  electos  ?  Prsesertim  cum  Septuaginta 
Romae  correcti  eos  vocent  vsavtjxoj; ,  id  est ,  juve- 
nes  ,  ei  ita  vocantur  cap.  6.  versu  23.  in  He- 
l)rseo. 

L\  ABscoNorro.  ]  Hebr.  ©nn  cheres ,  id  est , 
tacite ,  occulte ;  ila  Chald.  tum  ne  eos  incar- 
cerarent  et  occiderent  hostes  Jerichuntini :  tum 
iie  id  scireni  sui  Hebraei  ,  qui  uli  ante  38  ob 
missos  exploratores  murmurarant  ;  ila  nunc 
rursum  facile  murmurare  potuissent.  Adde  in 
rebus  arduis,  praesertim  bellicis  ,  summa  expe- 
ditionis  saepe  consistit  in  secrelo  arctissimo. 
Facile  enim  a  civibus  res  secreta  ad  hostes  ema- 
nat.  Ita  Cajet.  Masius  et  Serarius. 

Babbini  rb  clieres  interpretanlur  mutum  vel 
surdum  aut  figulum,  quasi  jusserit  Josue  explo- 
raioribus  ut  se  simularent  surdos  et  mutos ,  ut- 
pote  linguae  Chananaeorum  ignaros ,  vel  ut  alii 
figulos  ,  quodque  ferrent  vasa  fictilia  ,  quasi 
ea  vendituri  in  Jericho.  Sed  haec  sunt  Rabbino- 
rum  commenta  et  fabulae.  Verisimilius  dicerent 
eos  simulasse  se  esse  rusticos.  Sic  enim  explo- 
ratores  solent  ut  rustici ,  qui  libere  urbes  ingre- 
diunlur,  incedere,  acmachinationcs  suas  simu- 


lalione  rusticitatis  obtegere.  Nam  radix  W\n 
cliaras  per  scin  significat  non  tantum  lacere 
et  obsurdescere  ,  sed  ciiam  arare  et  fabricare  : 
^yin  clieres  vero  per  sin  significat  lesta  et  vas 
fictile. 

GoNsiDERATii;  terram,  ]  non  tantum  Chana- 
naeam ,  sed  Jordani  vicinam ,  quam  proxime 
iransito  Jordane  invadere  destino ,  an  scilicet 
munila  sit,  an  incolaj  sint  bellicosi,  an  animali 
et  paraii  ad  praelium  nobiscum  ineundum,  eic. 
Sic  Leo  Imper.  suo  belli  duci  ita  praescribit  in 
Taciicis  cap.  13.  n.  2.  Exploratoribus  et  speculu- 
toribus  sedulo  hostium  statum  exquires,  quinotent 
illorum  quanta  multitudo  ,  qualis  acies  ;  itaque 
te  adversum  eos  prceparabis ,  ut  ne  subito  ac  de 
improviso  invadare  ab  illis.  Et  cap.  20.  n.  178.  Si 
quid  clam  liostes  facere  volueris  ,  vei  castra  mo- 
vere,  vel  aliquid  atiud  gerere,  nuUi  lioc  consilium  , 
nisi  uni  alicui  ex  prcefectis  credas  :  talibus  enim 
temporibus  permuiti  sunt ,  qui  remunerandi  cupi- 
ditate  consiUa  tua  hostibus  prodituri  sunl.  Eodem- 
que  c.  n.  216.  Quoniam  venator  bonus  lupos  et 
vulpes  artificio  venatur,  sic  et  tu  hostium  specula- 
tores  soiertia  capies.  Si  enim  exlra  vaUum  tuum 
custodias  locaveris,  deindejusseris  ut  utrumquem- 
que  ignotum  teneant,  et  inierrogent ,  neque  dimii- 
tant  priusquam  prcefecti  nomen  et  contubernii 
unde  sit ,  et  tesseram  ejus  contubernii  commemo- 
raverit,  et  eos  qui  luecfacere  nequioerint  explora- 
veris  quinam  sint ,  facile  speculatores  iUorum  in- 
venies. 

Solerter  quoque  Vegeiius  lib.  3.  de  re  milii. 
c.  ult.  huncexploratores  deprehendendimodum 
suggerit:  Cum  explorator  hostium,  inquit,  laten- 
ter  aberrat  incastris,  omnes  per  diem  ad  tentoria 
sua  redirejubeantur,  et  statim  deprehenditur  ex- 
piorator ;  quia  non  habet  lentorium. 

Urbemque  Jericho,]  q.  d.  Praecipue  et  prae  aliis 
locis  lustrate  urbem  Jericho.  Id  jubet,  quia 
Jericho  in  regione  illa  erat  urbs  primaria  Jordani 
vicinissima  ,  et  munitissima.  Similes  phrases 
sunt  3.  Regum  11.  1.  Rex  Saiomon  amavit  mulie- 
res  alienigenas,  et  (id  est ,  sed  praecipue  )  fiiiam 
Pharaonis.  Ps.  17.  2.  Eripuit  eum  de  manu  hos- 
tium,  et  de  manu  Saul,  scilicet  praecipui  et  acer- 
rimi  sui  persecutoris.  2.  Reg.  2.  30.  Defuerunt 
de  pueris  David  decem  et  novem  viri,  excepto 
Azaele ,  omnium  primario,  Marci  16.  versu  7. 
Dicile  discipuUs  ,  et  (id  est ,  praccipue  )  Petro. 

Porro  Jericho  olim  urbs  fuit  magna  ,  popu- 
losa,  unde  et  suum  Regem  habuit  (  ut  patet 
V.  sequenti) ,  sita  in  regione  campeslri  et  pin- 
guissima.  Ibi  balsamum ,  quod  est  iiquor  odora- 
tissimus,  praestantissimum  provenit ,  niisquam 
alibi.  Abundat  rosetis  ,  cannismellis,  palmetis, 
unde  et  civitas  palmarum  appellata  est :  ut  vi- 
deatur  fuisse  mundi  paradisus.  Distaf,  teste Jose- 
pho  libr.  5.  belli  cap.  li,  a  Jordane  sexaginla 
stadiis,  hocest,  septemmilliaribus  Italicis  cum 
dimidio ,  quae  leucas  Gallicas  unius  horae  duas 
cum  media  efficiunt  :  distat  a  Jerusalem  stadiis 
150,  hoc  est  milliaribus  Italicis  octodecim  cum 
dimidio  ,  quae  faciunt  leucas  Gallicas  sex  cum 
quadrante.  In  Jericho  hospitatus  est  et  habitavit 
Elisaeus  6.  Reg.  2.  Ibidem  Christus  Zacchaeum  e 
Sycomoro  vocavit,  Lucae  19. 


COMMENTARIA  IN  JOSUE.  Cap.  II. 


11 


Dicla  csl  Jericlio  vel  a  mi  iureach  ,  id  est , 
Luna,  quoclLui)3e  nascenlis  formaiii  habeat  pla- 
niiics  illa  ,  quae  ainbit  Jerichuulem  ,  ita  Arias 
Montanus ;  vel  a  rm  ravach,  id  est  dilatare,  quOd 
iu  latissimo  sita  sit  campo;  vel  a  m  reach,  id 
est ,  odor,  quod  suavissimum  balsami,  mel- 
lis,  rosarum,  etc.  expirel  odorem.  Ita  Josephus, 
Masius,  Pagninus. 

Symbolice,  Jericho  typus  est  mundi,  qui  in- 
siabiiis  esl,  et  mulatur  ut  Luna  ;  ac  laiissimus 
est,  et  odoratas  delicias  suis  amatoribus  exhi- 
bet ,  sed  quae  illico  instar  odorum  et  vaporum 
ovanescunt.  Unde  Jesus  ex  ea  Zacchaeum  ad  se 
advocavit,  docens  contemnere  mundana  ,  et 
ambire  ccelestia  utpoie  prcestanlissima,  et  in 
aeternum  duratura.  Ita  S.  Gregorius,  Rupertus 
ei  alii. 

Qui  PERGENTEs  ( vcl  uatatu ,  vel  vailo ,  ut  in- 
nuitur  v.  7.  vel  scapha  Jordanem  Iransmilten- 

les)  ,  I^GRESSI    SUNT    UOMTJM  MULIERIS    MERETRICIS 

NOMiNE  Rahab.  ]    Pro  merelricls  Hebr.  est  nJTT 

zona  ,  quod  et  cauponariam  sive  tabernariam  , 

ut  veriit  Chald.  etRabbini,  et  meretriccm  signi-     lcr,  dum  verlil 

lical.  Meretricem  hic  verlunt  Septuag.  et  cum     scondit. 

lalem  eam  nuncupet  S.  Paulus  Hebr.  11.  30,fieri 

potesl  ulRahab  et  cauponaria  et  meretrix  fu^f'ii. 

S;epe  enim  femina;  marito  carentes  ,  quse  publi- 

cis  hospiliis  dant  operam,  fornicalionis  subeiiiit 

|)ericulum  j  aut  cerie  suspicionem  :  licet  noslcr 

Serarius  in  Tobia3  6.  c.  1.  q.  3.  multis  contendat 


biuni  triginla  nomiiumlur  Rcgos  ,  quns  Josuc 
devicil.  Rex  ergo  hos  duos  peregrinos  censuit 
esse  HebrEBOs  et  exploralores  :  pavidis  enim 
tempore  belii  omnes  sunt  suspecli  ;  suspicio- 
nem  auxit  peregriua  illorum  vestis ,  lingua  el 
mores. 

h.    TOLLENSQUE  MULIER    VIROS    ABSCONDIT.  ]   Ex 

Hebrseo  clare  cnm  Vatablo  sic  verlas  :  Acceperat 
autern  mulier  duos  iltos  viros  ,  el  abdiderat  illum 
( id  est,  unumquemque  illorum  seorsim  ,  ait 
Arias);  abdiderat  autem  illos  Rahab,  antequam 
regii  nuniii  eos  qusesituri  advenirent,  cum  au- 
diii  mussitarc  vicinos  ,  duos  illos  peregrinos 
ad  se  divertenles  esse  exploralores,  aut  alio  in^ 
dicio,  vel  cerie  probabiii  suspicione  conjecit, 
duorum  horum  ad  se  advenlum  Regi  nunlian- 
dum  fore.  Quare  conjiciens  delalionem  hanc  , 
meluensque  inquisitionem  et  scrutinium  domus 
suae,  prudcnler  illud  praevcnit,  et  exploratores 
abscondit  :  ac  forle  regiis  nuniiis  ad  scruti- 
nium  advenlanlibus  ,  ipsa  adhuc  occultandis 
exploratoribus  occupabalur;  idque  insinuat  Nos- 
Tollensque    rnulier   viros  ab- 

Porro  Rabblni  quod  est  in  Hebraeo  :  Abdidit 
illum,  in  singulari ,  sic  explicant ,  qu6d  Rahab 
unum  dunlaxat  absconderit  ,  scilicet  Caleb ; 
Phinces  enim  ei  responderit:  Ego  sum  sacerdos ; 
sacerdotes  vero  quippe  Angelorum  similes  ,  si  vo- 
lunt ,  aspeclabiles  sunt  ;  si  nolunt,  cerni  nequeunt. 


illo  aevo  non  fuisse  in  usu  cauponas,  nec  hos-     Itaque  solum  Caleb,  non  vero  Pliinees  a  Rahab 


pitia  publica.  Quare  certum  est  Rahab  meretri 
cem  fuisse  ,  incertum  an  fuerit  cauponaria. 
Prudenti  sane  consilio  ,  Deique  duciu  explora- 
tores  hi  domum  Rahab  adierunt ,  ubi  occullis- 
sime  latilarunt,  utpote  portae  vicinam,  et  muro 
nrbis  adhaerentem.  Erat  ergo  illa  eis  ad  quies- 
cendum  el  lalendum,  aeque  ac  ad  effugiendum, 
si  res  posceret,  opporlunissima.  Ita  Arias,  Vatabl. 
Masius  et  alii. 

NOMiNE  Rahab.  ]  Rahab  Hebr.  idem  est  quod 
dilatatio,  vel  se  dilatavit ,  uli  fecit  ha?c ,  cum 
nupta  Salmon  ,  Davidis  ,  Salomonis  ,  Regum 
omnium  ,  ipsiusque  Chrisli  effecta  est  ma- 
ler,  de  quo  paulo  post  plura.  Porro  Rahab  hoc 
lempoie  fuisse  inquitlorniellus  IZi,  vel  15  anno- 
rum  ,  aeque  ac  ejus  maritum  Salmonem  :  nam 
sub  annum  .Tlatis  cenlesimum  genuerunt  Boos 
proavum  Davidis,  ut  patebil  in  fine  libri  Rulh  ; 
sed  hoc  difficile  est  crediLu  :  unde  illud  exami- 
nabo  cap.  G.  55.  Notat  S.  Hieron.  in  c.  1.  Matth.  in 
genealogia  Chrisli  non  nisi  infidelilate^vel  luxu 


fuisse  absconditum  arbilrantur  ;  sed  haec  Rab- 
binorum  commenta  solita  sunt  fabulonum 
islorum  figmenla.  Probabilius  Philo  ,  non  ille 
celebris  ,  sed  Biblicarum  anliquitatum  scrip- 
tor  obscurus  (Hebraeus  tanien),  ait  hos  explo- 
ralores  fuisse  duos  filios  Caleb,  scilicet  Cenez  et 
Seeniamian.  Unde  id  habeat  ignoro. 

5.  Nescioquo  ABiERUNT.]Menlitur  vaframulier. 
Calvinus  hiceiid  vitio  tribuit,  sed  ifa  ut  virtuli 
hospitalitatis  admistum  ,  ei  non  fuerit  ad  cul- 
pam  imputatum.  Sed  hic  esl  error  in  Deum 
blasphemus.  Facit  enim  Deum  quasi  caecum  , 
qui  sinat  sibi  obduci  velarique  oculos  ,  ul  vi- 
tium  non  videal ;  aut  malorum  Symmysien 
et  socium  ,  qui  vitia  non  censeat  esse  vitia  , 
neque  ea  vitio  vertat.  Fuit  tamen  mendacium 
lioc  non  perniciosum  ,  sed  ofliciosum  ,  ideo- 
qne  veniale,  praeserlim  in  femina  rudi  et  pa- 
gana  ,  qu;e  sibi  persuadebat  mendacium  hoc 
casu  esse  licitum ,  imo  honestum  ,  utpote  neces- 
sarium  ad  salvandos  hospites.  Nec  id  mirum  , 


ria  infames  nominari  feminas  ,  scilicet  Ruih  ,     cum  olim  Plato  ,  Origen.  S.  Hieron.  Chrysost. 
Thamar  et  Rahab,  ut  qui,  inquit,  propter  pecca-     Theodoret.  Theoph.  Cassian.  aliique  plures  tam 
lores  venerat,  de  peccatoribus  nascens  omnium 
peccala  delcret.  Ita  quoque  S.  Ambr.  Chrysost, 
I-nthym.  et  alii, 

Excepit  Rahai)  exploralores  Hebr.-eorum,  illu- 
mmata  etimpulsa  a  Deo,  quasi  divini  consilii  in 
Chananaea  fideli  populo  subigenda  procurato- 
res.  Intellexit  enim  Denm  in  hac  re  velle  uti  sua 
opera,  ac  proinde  velle  ut  ipsa  eos  exciperet  , 
iiosconderet  et  dirigeret :  quare  ipsa  debnit  pa- 
lereDeo,  et  cives  impios  palriamque  suam  Dei 
populo  iradere,  et  ut  ila  dicam  prodere  ;  siciit 
Anraham  debuit  Deo  jnbenil  immolare  suum 
Jsaac. 


5.  MisiTQUE  Rex  Jericiio  ad  RAiiAR.]/?exJdcst 
regulus,  dnx,  princcps  uibis  Jericho.  Tuncenim 
singulce  urbes  suos  habebant  Reges  ,  id  e 
I.cctores  el  Duces.  Unde  cap.  12.  9.  trigitua  u 


est 
r- 


Christiani,  quam  Geniiles,  censuerunt  menda- 
cium  subinde  esse  licilum  ,  illoqne  ulendum 
esse  quasi  helleboro,  uli  ostendi  in  mendacio 
obsielricum,  Exodi  1. 

Porro  Abulens.  hic  quaest.  30.  censet  Rahab  a 
Deo  moiam  fuisse  ad  peccatum  veniale ,  scili- 
cet  ad  mendacinmhoc  officiosum;  Deus  enim, 
inquit,  potest  movere  hominem  ad  peccandum 
vcmialiter,  propler  magnum  bonum  ,  quod  indo 
S(  quiiur,  el  ne  in  majora  peccataincidat.  Simili 
modo,  inqnil,  si  quis  alterum  qnaerat  ad  mor- 
lem  injustam,  et  alius  simplici  mendacioejus 
vifam  conservare  possit ,  debet  conservare  , 
et  si  mentiri  recusaverit ,  alius  injuste  per- 
ibit. 

Verum  haec  sunt  falsa  et  paradoxa.  Deus  enim 
nullius    peccafi  potest  esse   auctor  ,   cum  sit 


12 


COMMENTAUIA 


summc  purilas  ,  veritas  et  sanctitas.  Rursum 
nieniiri  non  licet ,  etiamsi  inde  toiius  mundi 
salus  sequeretur.  Non  enim  sunt  facienda  mala 
ut  eveniant  bona,  ait  Apost.nec  mendacium  ne- 
cessarium  est  ad  salvandam  alterius  vitam  ;  po- 
test  enim  quis  in  tali  casu  uti  amphil)ologia  : 
et  si  nccessarium  esset ,  non  tamen  mentiri 
liceret  :  quia  mendacium  intrinsece  malum  et 
peccaium  est,  quod  nullo  casu  facerelicet. 

Dices  :  Hoc  mendaeium  erat  in  exitium  suoe 
gentis  ,  quam  prodebat  Hebraeis  hostibus  ;  ergo 
erat  perniciosum.  Resp.  mendacium  hoc  fuisse 
quidem  damnosum  Chananaeis  el  Jerichunlinis; 
lamen  quia  Rahab  Dei  instinctu  certo  sciebat 
illos  ob  sua  scelera  a  Deo  esse  proscriptos  et 
exitio  addictos,  adeoque  Hebraeis  cum  suis  pos- 
sessionibus  deditos,  non  debuit  illa  ,  nec  potuit 
nisi  improbe  patrocinari  causae  injustae  Jeri- 
chuntinorum,  et  causae  ,  belloque  justo  et  pio 
HebrcTeorum  adversari  ,  ac  Deo  ipsi  reluctari. 
Quin  vero  ut  Deoobediret,  cordata  admodum 
fide  et  pietate ,  morlis  discrimine  fortissime  et 
^sanctissime  se  objecit  ,  ut  ab  ea  meriio  eam 
laudet  Apostolus  Hebr.  11.  31,  et  operibus  hisce 
justificatam  esse  asserat  S.  Jacobus  c.  2.  55. 
Quare  ipsa  illuminata  tactaque  a  Deo ,  a  libi- 
dine  sua  per  poenitentiam  et  castitatis  propo- 
situm  ad  Deum  sese  convertit ,  factaque  est 
Hebraea  et  sancta,  adeoque  hoc  generoso  hos- 
pitalitatis  actu  ,  quo  Hebraeis  ingressum  in 
Chananaeam  patefecit,  se  nobilitavit,  Hebraeos- 
que  sibi  adeo  devinxit,  ut  ob  hanc  ejus  benefl- 
centiam  Salmon  princeps  tribus  Juda  eam  in 
conjugem  acceperit ,  ex  eaque  prognati  sunt 
omnes  Principes  et  Reges  Juda  ,  ac  tandem 
Chrislus  ipse  ,  ut  patet  Matth.  1.  ubi  ipsa  no- 
minatur,  et  prae  aliis  feminis  ponitur  in  Genea- 
logia  Ghristi ;  quia  videlicet  fuit  alienigena  et 
meretrix,  et  quia  depopulo  Dei  optime  merita. 
Licet  enim  esset  alienigena ,  tamen  jam  con- 
versa  ad  Judaismum  duci  potuit  in  uxorem  a 
JudoBO  Principe.  Talium  enim  connubia  non  ve- 
tantur  Deuter.  7.  v.  3  ,  sed  alienigenarum  dun- 
taxat  persistentium  in  idololatria ,  ut  patet  ibi- 
dem  V.  k. 

Hebraei  tradunt  Rahab  hac  fide  et  pletate 
promeruisse,  ut  octo  Prophelae  et  Sacerdotes  ex 
<'jus  stirpe  procrearentur ,  scilicet  Jeremias  , 
HelciaSj  Suraias,  Maasias,  Baruch  filius  Nerie, 
Hanameel ,  Sellum  ,  Ezechiel  et  Huldam.  Fuit 
llanameel  filius  Sellum  patrueh's  Jeremiae.  Rur- 
sum  iidem  numerant  novem  feminas  gentiles  , 
quae  maritis  Hebroeis  nubentes,  vel  Hebraeis  ad- 
ha^rentes  ,  ab  iis  conversoc  fidelem  magnam- 
que  sobolem  procrearunt,  scilicet  Agar  jEgyp- 
liam  uxorem  Abrahae  ,  Asenelh  uxorem  Joseph, 
Sephoram  Madianitidem  uxorem  Mosis  ,  Sepho- 
ram  et  Phuam  obsletrices  ,  quye  infantes  He- 
l)raeorum  a  caedePharaonis  servarunt,  Exodi  1.15. 
Pharaonis  filiam  ,  Rahab,  Ruth  et  Jahel.  Porro 
S.  August.  lib.  contra  mendacium  c.  15.  Quod 
scriptum  est  ,  inquit,  Deum  bene  fecisse  cam 
{Iebr(Sis  obsietricibus  ,  et  cum  Raliab  Jerichun- 
tina  meretrice,  non  ideo  factum  est ,  quia  men- 
titce  sunt;  sed  quia  in  homines  Dei  misericordes  fue- 
runt.  Non  est  itaqae  in  eis  remunerata  fallacia,sed 
benevolentia  :  benignitas  mentis,  non  iniquitas 
mentientis. 

6.  IN  soLARiuM.  ]  Hebr.  Jiigag ,  id  est  tectum, 
ui  vertit,  Chald.  et  Septuag.  quod  in  Juda?a  erat 
planum,  ut  in  eo  ambularc,  cubare,  sedere  li- 


IN  JOSUE,  Cap.  H. 

ceret.  Vide  dicta  Deuf.  22.  8.  Dictum  solarium  , 
quia  soli  expositum.  Tropol.  Orig.  hom.  3.  in  Jo- 
sue  :  f/od?,  iuquit ,  susceptos  eos  in  superioribus 
collocat ;  atqae  in  editis  et  excelsis  fidei  'consli- 
tait  sacramentis.  Nemo  enim  qui  a  Jesa  mittitur, 
imenitur  deorsum  et  humi  jacens ,  sed  in  superio- 
ribus  permanet. 

Operuitque  eos  sriPULA  LINF.  ]  Hebr.  in  linis 
ligni,  sed  Hebraei  liua  ligni  vocant  lina  lignea  , 
sive  quae  lignescunt,  puta  lina  ,  quae  integra 
canna  conslant ,  quod  Laline  Latinus  interpres 
clare  expressit ,  verlens  stipula  lini.  Nam  ligni 
nomen  Hebraei  tribuunt  etiam  plantis  ,  ut  juuco, 
hyssopo,  lino,  quae  calamo  suo  sensim  dures- 
cunt,  et  lignescuni  ut  patet  3.  Reg.  U.  33.  Temere 
ergo  Masius  hiccarpit  nostrum  Interpretem.  Illi 
enim  favent  Chald.  et  Josephus,  qui  vertunt  lini 
fascicuios.  Et  Pagnin.  vertens  cuimos  lini  ^  et  Ti- 
gur.  veriens,  caaliculos  lini.  Hic  versus  explicat 
versum  4. 

9.  NOVr  QUOD    DOMINUS  TRADIDERIT  VOBIS  TER- 

RAM.  ]  Tradiderit,id.  esttradere  decreverit,  assig- 
narit,  donarit ,  ac  reipsa  mox  iraditurus  sii. 
Noverat  hoc  Rahab  partim  ex  miraculis  et  por- 
tentis,  quaeDeus  pro  Hebraeis  pugnans  operatus 
erqt,;  partim  ex  Dei  ipsius  instinctu  et  revela- 
tione. 

Quaeres  qua  lingua  Rahab  cum  Hebraeis  ex- 
ploratoribus  coUocula  sit.  Resp.  sua ,  id  esi 
Chanan£ea.  Hancenim  calluisse  videntur  explo- 
ratores;  imo  haec  ipsa  Hebraicae  erat  afiinis  et 
vicina,  ut  patet  ex  nominibus  quibus  Chananaei 
suas  urbes  et  homines  vocitarunt,  qualia  sunl 
Salem ,  Sichem ,  Jericho,  Cariatharbe,  Bethleem, 
Melchisedec,  AdonisedecRahab,  Abimelech,etc. 
Haec  enim  Hebraea  sunt.  Pluribus  id  probat  Sera- 
rius,  hic  q.  25. 

Elangiierunt.  ]  Hebr.  m;n)33  namoggum,  id 
est,instar  cerae  liquefactisant,  Aissoluli  et  tabe- 
facti  sunt:  pavor  enim  ingens  liquat,  enervat  et 
dissolvit  omne  robur  ,  omnesque  animae  et 
corporis  vires.  Chald.  fracti  sunt.  Vatab.  Conster- 
nati  sant  metu  vestri ,  hoc  est  panico  terrore 
acti  quasi  colliquescunt.  Septuag.  vers.  11.  ver- 
tunt  c^sTTnfj.zv ,  id  est  obstupuimus  ,  extatici  facti 
sumus,  extra  nos  rapti  defecimus,  emoti  sumus 
e  mente  nostra.  Pavor  enim  facit  inopes  consi- 
lii ,  emotae  mentis ,  et  quasi  amantes. 

10.  Quos  interfecistis.  ]  Hebr.  C3m2Jinn 
hecheranthem ,  id  est  anathema  fecistis  ,  ana- 
thematizastis,  id  est  velut  anathema,  id  est  hos- 
tiam  Deo  et  justitiae  vindictaeque  divinae  con- 
secratam  immolastis  et  occidistis.  Vide  dicta 
Levit.  27.  28. 

11.  DOMINUS  ENIM  DeUS  VESTER  IPSE  EST  DEUS 
IN  COELO  SURSUM,    ET    IN    TERRA  DEORSUM,  ]    q.     d. 

Deus  vester  solus  est  Deus  verus,.qui  ccElum  ei 
terram  aeternis  regit  imperiis  ,  'et  ubivis  loco- 
rum  operatur  ea  quae  volueriL  Hebr.  enim  est 
Elohim  ,  quae  vox  significal  Deum  qua  guber- 
natorem  rerum  omnium.  Sensus  est,  q.  d.  Cum 
Deus  verus  pro  nobis  pugnet ,  nec  Chananaei  , 
nec  quis  alius  illi  vobisque  obsistere  poterit , 
aut  vos  possessione  terrae  hujus  arcere  ,  uli  sat 
arguit  illis  injectus  a  Deo  pavor,  qui  eos  alioqui 
fortissimos ,  imbelles  et  enerves  reddidit.  Chald. 
vertit :  Et  qaod  Dominus  Deus  vester  sit  Deus  , 
cujus  divinitas  est  in  coelo  supra  ,  et  dominatur 
super  terram  sabter.  Hoc  est  quod  ait  Moses 
Deuter.  33.  26.  Ascensor  cceli  auxiliator  tuus. 
Magnificentia  ejas  discurrunt  nubes,  habitaculum 


COAlMENTARlA 

ejus  siwsum ,  et  subter  brachia  sempiterna  ;  eji- 
ciet  II  facie  tua  inimicum  ,  dicetque  :  Conterere  ; 
ubi  plura  hac  de  re  dixi.  Rahab  ergo  ^iarlim  ex 
niiraculis  et  prodigiis  ,  partim  ex  Dei  illusira- 
lione,  cognovit  idola  Chananaeorum  esse  deos 
falsos  fictosque  ,  solum  aulem  Deum  Hebraeo- 
rum  esse  Deum  verum  (Hebr.  enim  estJeliova), 
ideoque  in  eum  credidit,  speravit ,  dilexil ,  ac 
|)oenitens  peccalorum  suorum  veniam  ab  eo 
flagitavit ;  itaque  justificala  est  ,  uti  docet 
Apostolus  Hebr.  cap.  11.  31.  et  Jacob.  c.  2.25. 
lU.  Anima  nostra  sit  pro  vobis  in  moutem  ,]  hoc 
est  pereat  anima  nostra  ,  id  est,  pereamus  nos  , 
Deus  nos  perdat ,  vel  terra  nobis  dehiscat,  si 
vobis  Hebrsei  nocuerint.  Jurant  enim  ,  uti  pe- 
lierat  Rahab  ,  juramenio  exsecratorio,  ut  patet 
versu  17.  Sciebant  enim  id  Josue  et  Hebrseos 
ratum  habiluros,  imo  illi  pro  tanto  hospitali- 
latis  ,  qua  aditus  in  terram  promissam  pande- 
l)atur,  officio,  gratias  acluros  ,  ac  majora  be- 
neficia  illi  relaturos.  Sciebant  pariter  legem 
Dei  jubentis  omnes  Chananaeos  occidi ,  non  in- 
leUigi  de  ea  quae  tam  amice  Hebrseos  excepe- 
rat,  eisque  viam  in  Chananaeam  ad  tot  victo- 
rias  aperuerat.  Hoc  enim  eis  epiikia  dictabat ; 
Chald.  vertit  :  dnimcB  nostrce  tra,ditce  sunt  pro 
animabus  vestris.  Clare  Vatabl.  Animas  nostras 
pro  vobis  morli  devovemus  prcestituros  nos  benefi- 
cium  et  fidem  tibi;  quod  sicexplicat,  q.  d.Serva- 
bimus  vos  etiam,  si  nobis  sit  moriendum.  Sed  prior 
expHcatio  est  germanior. 

FaCIEMUS  IN  TE  MISIi;RICORDIA.M  ET   VEUITATEM,  ] 

veritatem ,  id  est  aequitatem  et  fidelitatem ,  ut 
verlit  Valab.  oflicium  scilicet  oflicio  reddendo, 
et  fidem  salutis  quam  tibi  dedimus  reipsa  prae- 
stando.  Est  enim  veritas  justitiae  ,  uti  est  lo- 
qiielae,  ut  bonum  quod  vere  promisimus  vere 
praestemus,  de  qua  ait  Joannes  in  Evang.  c.  8. 
lUe  (diabolus)  in  veritate,  id  est,  in  fide  et  obe- 
dientia  Deo  promissa  non  stetit.  Et  in  epist.  3. 
In  veritate  ambulas.  Et  alibi  :  Dominus  aspicit 
veritalem.  El:  Universce  vice  Domini  misericoi'dia 
et  veritas. 

15.  Demisit  ergo  eos  per  funem  de  fenestra.  ] 
Sicui  Paulus  Damasci  e  fenestra  demissus  estin 
sporta ,  cujus  hi  exploratores  fuere  typus  et  fi- 
gura,  Actor.  9.  25. 

DOMUS    ENIM    EJUS    H/EREBAT     MURO.  ]    Scptuag. 

Quoniam  domus  illius  erat  in  muro  ,  et  in  muro 
ipsa  kabitabat.  Quod  Romae  quoque  et  alibi  sit, 
ubi  summa  est  pax  :  nam  tempore  belli  idperi- 
culosum  est  ;  per  domos  enim  muro  haerentes 
exploratores  ,  iiostesque  ipsi  secure  in  urbem 
ingredi  et  egredi  possunt. 

16.  Ad  montana  conscendite,  ]  quasi  ad  avia 
et  semota.  Mystice  Origen.  Apostolis  ,  ait ,  jus- 
sil  Christus  coelestia  praedicare  ,  quasi  dicat : 
Nolile  per  valles  incedere  ,  humilia  et  dejecta 
refugite,  excelsa  et  sublimia  docete. 

Innoxii  erimus  a  juramento  hog  quo  adjurasti 
( ita  jurare  fecisti,  sive  ad  quod  nos  adegistl. 
Iia  Pagnin.  etVatabl. )  nos. 

18.    Sl  INGREDIENTIBUS    NOBIS  TERRAM   ,    SIGNUM 

FUERiT  FUNicuLus  iPSE  cocciNEus.  ]  Ita  lcgunt  He- 
braea,  Chald.  Septuag.  et  Romana  sine  nega- 
tione ;  Complut.  tamen  et  alii  legunt  cum  ne- 
gatione  :'Signum  non  fuerit.  Sensus  ergo  est,  q.  d. 
Innoxios  non  praestabimus  ,  fidemque  noslram 
liberabimus  ab  hoc  juramento  ,  quojuravimus 
te  tuosque  servare  ,  si  funiculum  istum  alliga- 
vcris  ad  fenesiram ,  ut  ex  co  quasi  signo  domum 


Ii\  JOSUE.  Cap.  II.  "  13 

tuam  omnes  Hebraei  a  caeteris  internoscant  , 
sciantqueillam  esse  quam  servaturos  nos  jura- 
vimus.  Ila  Vatablus. 

Verum  quia  Hebr.  DiipD  nekiim  ,  id  est ,  in- 
noxii ,  potius  significat  immunes  ,  et  obligalione 
juramenti  solutos  ,  sive  ut  vulgo  dicunt  deobli- 
gatos  ,  ut  patet  vers.  19  et  20;  hinc  ex  Hebraeo 
hic  videtur  esse  sensus  ,  q.  d.  juramento  nostro 
liberi  solutique  erimus  ,  si  duo  quoe  jure  exigi- 
mus  non  servaveris.  Exigimus  enim  primo,  ut 
funiculum  islum  nobis  pro  signodes ,  tuam  esse 
domum  ;  secundo  ,  ut  luos  cognatos  omnes  in 
luam  domum  congreges  ,  itaque  sciamus  esse 
tuos  non  aiienos  ;  si  haec  duo  non  servaveris  , 
juramento  nostro  nos  soluti  erimus  :  sin  serva- 
veris  ,  eo  obligatos  nos  censebimus  ,  illudque 
sancte  servabimus.  Unde  Complut.  aliique,  ut 
dixi,  pernegationem  legunt :  Innoxii  erimus,  eic 
si  signum  non  fuerit  funiculus  iste. 

FuNicuLus  (Hebr.  funis  )  coccineus  :  ]  Iste  sci- 
licet  qui  hic  se  oculis  nostris  offert.  Alii :  Iste  , 
scilicet  quo  nos  per  murum  demisisti ,  utidem 
funis  crassior  quo  exploratores  e  manu  Chana- 
naeorum  liberat ,'  Rahab  quoque  eorum  libera- 
tricem  de  manu  Hebroeorum  liberaret.  Explora- 
tores  dant  signum  funis  ,  quod  petierat  Rahab 
vers.  12,  quodque  antequ^m  amuro  dimitteren- 
lur  dare  debuissent  ,  sed  id  eis  ob  periculum 
turbatis  animis  tum  non  occurrebat ,  cum  omnes 
ad  periculi  fugam  per  securam  e  fenestra  de- 
missionem  toti  inienderent. 

Coccineus.  ]  Dei  providenlia  id  facium  ,  ut 
per  eum  ,  utpote  rubeum  Christi  sanguis  reprac- 
sentaretur.  Unde  S.  Ambros.  lib.  5.  de  fide  c.  5. 
censet  Rahab  hoc  coccineo  fune  significare  vo- 
luisse  passionem  Christi ,  cujus  fide  et  meritis 
liberabatur  a  morte  animae  et  Corporis.  Audi 
eum  1.  5.  de  fide  cap.  U.  sub  finem  :  Fidit  lioc  me- 
retrix  ,  et  qucn  in  excidio  civitatis  remedia  despe- 
raret  saUuis  ,  quia  fides  vicerat ,  signa  fidei  atque 
vexiUa  Dominicce  Passionis  attoUens ,  coccum  in 
fenestra  ligavit ,  ut  species  cruori  myslici  ,  quoi 
foret  mundum  redemptura,vernaret.  Ita  foris  Jesu 
nomenfuit  prceliantibus  advictoriam  ,  intus  spe- 
cies  Dominicce  Passionis  perecUtantibus  ad  salu- 
tem.  Unde  quia  inteliexit  Raliab  cccleste  mysterium 
dicit  Dominus  in  Psalmo  :  Memor  ero  Raliab  et 
Rabylonis  scientibus  me. 

Sic  et  S.  August.  in  Psalmo  86.  Memor  ero,  in- 
quit ,  Raliab.  Quce  est  ista?  Meretrix  iila  in  Hie- 
riclio ,  meretrix  quce  suscepit  nuntios  ,  et  aliavia 
ejecit  ,  quce  prcesumpsit  in  promissione  ,  quce  ti- 
muit  Deum  cui  dictum  est  ut  per  fenestram  mitte- 
ret  coccum  ,  id  est ,  ut  in  fronte  haberet  signum 
sanguinis  Cliristi.  Salvata  est  ibi ,  et  Ecclesiam 
gentium  significavil.  Unde  Dominus  superbientibus 
Pliarisceis  dixit  :  Amen  dico  vobis  ,  pubUcani  et 
meretrices  prcecedunt  vos  in  regno  coclorum.  Prce- 
cedunt ,  quia  vim  faciunt.  ImpeUunt  credendo  ,  et 
creditur  fidei,  nec obsislere  potest  quisquam  ;  quia 
qui  vim  faciunt,  diripiunt  iUud.  Sic  et  S.  Hier. 
ep.  2.  ad  Nepotian.  muliis  docetcoccineum  esso 
symbolum  sanguinis  Christi ,  aeque  ac  charitatis 
ignitae ,  qua  ardebat  Rahab.  El  Orig.  hic  hom.  U. 
sanguis  Christi  est  signum  redemptionis  ,  in- 
quit  in  domo  Rahab ,  id  est,  in  Ecclesia. 

Et  omnem  cognationem  tuam  ,  ]  puta  non  so- 
lum  parentes  ,  sed  avunculos  ,  maierteras  , 
patrueles  ,  imo  et  afTines  ,  scilicet  cognatoruni 
uxores  et  cognatarum  maritos  ;  hi  cnini  per 
uxores  el  maritos  pcrliiiebant  ad  Rahab ,  ejusque 


ia  COMMENTARIA  IN 

censebantur  cognali.  Negathoc  Abul.  quaest.  55. 
ro  quod  vers.  13.  Rahab  solos  fratres  suos  ei  so- 
rores  petierit  liberari.  Sed  immerito  ,  nam  no- 
mine  fratrum  et  sororum  nepotes  et  cognaii 
apud  Hcbr.  intelligunlur  ;  quos  enim  ibi  fratres 
vocavit ,  hic  cognatos  vocat. 

19.  SANGIJIS    IPSIUS    ERIT  IN    CAPUT   FJUS.   ]   Sun- 

guis  ,  id  est ,  culpa  sanguinis  sui  effusi  in  ipsum- 
met  recidet  ,  q.  d.  Ipse  sua  culpa  peribit ,  non 
uostra  ,  quia  pacta  non  servavit. 

20.  MuNDi,  ]id  est,  liberi ,  et  juramenti  obli- 
gatione  soluti. 

21.  DiMiTTENSQUE ,  ]  puta  valedicens  eis  ,  v.  g. 
dicendo  :  lle  in  pace  ,  vel  Pax  vobiscum  ;  jam 
onim  funiculo  eos  per  murum  dimiserat  :  hic 
ergo  dimissis  valedicit. 

22.  Pervenerunt  ad  montana,  et  manserunt 
iiuTRES  DiES  ,  ]  non  integros,  sed  dimidiatos  vel 
iiichoatos.  Nam  die  tertio  mensis  Nisan  sive 
Martii,  missia  Josue  lustrarunt  Jericho  ,  ethos- 
pitati  sunt  apud  Rahab  ;  sed  cum  illico  eorum 
adventus  nuntiatus  esset  regi  ,  illeque  eos  in- 
quiri  juberet  ,  Rahab  eadem  nocte  eos  per  mu- 
I  um  demisit  :  Demissi  et  dimissi  latuerunt  in 
montanis  ad  ires  dics  ,  sciUcet  die  quarta  , 
quinta  et  sexla  Nisan  ,  sed  inchoata;  nam  dic 
sexlo  ad  vesperam  redierunt  ad  Josue.  Quare  non 
videtur  verum,  quod  scribit  Josephus  ,  eos  post 
ingressum  suum  in  Jericho ,  sequentem  diem 
totum  insumpsisse  in  exploranda  Jericho ,  sic 
enim  proditi  et  capti  fuissent ,  et  satis  ex  Rahab 
intellexerunt  metum  stalumque  uibis  ,  ut  tanta 
lustralione  non  esset  opus  ,  pra3sertim  in  tanto 
periculo  ,  omnium  ocuiis  in  eos  inlentis.  Nam 
ob  viciniam  llebrseorum  omnes  Jcrichuntini 
erant  conslernati ,  et  quasi  exanimati  ,  ut  ait 
Rabab:  quare  urbem  suam  clauserunt  et  arctis- 
sime  custodierunt ,  singulos  ingredientes  exacte 
inspiciendo  et  examinando  ,  ac  nominatim  pe- 
rcgrinos  ,  eorumque  nomina  ad  Regem  defe- 
rendo  ,  uli  fieri  solet  singulis  diebus  ad  vespe- 


JOSDE    Cap.  III. 

ram  in  urbibus  ,  qusc  vicinuni  hostcm  meluunt. 
Si  quis  nolit  hisce  lemporis  angustiis  arctari , 
malitque  tres  dies  integros  latebrarum  acci- 
pere  ,  dicat  exploratores  a  Josue  fuisse  mis- 
sos  ,  venisseque  in  Jericho  non  tertio  die  Nisan  , 
post  expletos  30  ,  dies  luclus  ob  mortem  Mosis  ; 
sed  ante  eos  expletos  die  primo  Nisan,  ita  ut 
secundo  die  Jerichuntem  explorarint  ,  tertio 
die  redierint  ,  latuerintquo  in  montibus  ires 
integros  dies  ,  ac  die  sexto  reversi  sunt  ad 
Josue.  Ita  ex  Lyrano  et  Masio  Salianus. 

2/!i.  Et  timore  PROSTiUTi.  ]  Hcbr.  Timore  lique- 
facti.  Vide  dicta  vers.  9. 

AUegorice  S.  August.  Origen.  Rupertus  :  Ra- 
liab  ,  inquiunt  ,  repraeseniat  Ecclesiam  Gen- 
tium  ;  primo  ,  quia  sicul  ipsa  ,  ait  Rupert.  c.  10. 
prius  erat  proslibiilum  da;moniorum  et  lupanar 
dolorum,  sed  ex  infuleli  et  incesta  per  recep- 
tionem  exploratorum  Hebraeoriim  facta  est  fi- 
delis  et  casta  ;  sic  genies  idololatrse  et  impurae, 
per  receptionem  Apostolorum  ,  factaesunt  Chris- 
tianee  et  sancta3  ;  secundo  ,  sicut  Rahab  per 
funiculum  coccineum  ,  sic  Ecclesia  per  sangui- 
nem  Chrisli  salvata  est ;  tertio  ,  Rahab  servavit 
omnescognatos  ,  ilaque,  utvidetur,  omnes  ad 
fidem  et  cullum  veri  Dei  HebivTGorum  adduxil  ; 
unde  et  Rahab  Hebr.  idem  est  quod  dilalatio  : 
sic  Ecclesia  per  omnes  gentes  se  dilatavit  ; 
quarlo,  extra  domum  Rahab  omnes  occisi  sunt; 
sic  extra  Ecclesiam  omnes  pereunt ,  nullique 
salus  conceditur  ;  quinlo  ,  Rahab  justificala  est 
per  fidem  et  hospilalitatem  ,  sic  et  Ecclesia  per 
fidem  etcharilatem. 

Tropol.  Rahab  est  omnis  peccatrix  et  pceni- 
tens  instar  Magdalenae  ,  qua^  per  Josue  et  ex- 
ploralores  ,  id  est  ,  per  Jesum  et  viros  Aposto- 
licos  ,  ex  luxuriosa  ,  fit  casta  et  sancta  ,  ideoque 
ab  excidio  gehenuie  servatur  ,  imo  et  alios  ser- 
vat ,  dum  eisdem  poeniteniiam  et  puritatem  suo 
verbo  et  exemplo  persuadet. 


CAPUT  TERTIUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

JORDANEM    MIRACULOSE    DIVISUM  ,    DUCK    ARCA  FOEDERIS   PR^EUNTE  ,    SICCO    PEDE 

TRANSEUNT    HEBRiEI. 


1 .  S^^^^^^^^SGiTUR  Josue  de  nocte  consurgens  movit   castra  ;   egredientesque   de 

Setim ,  veneiTint  ad  Jordanem  ipse  et  omnes  filii  Israel ,  et  morati  sunt 
ibi  tres  dies.  2.  Quibus  evolutis ,  transierunt  praecones  per  caslrorum 
medium  ,  3.  et  clamare  coeperiint  :  Qiiando  videritis  arcam  foederis  Do- 
mini  Dei  vestri ,  et  sacerdotes  stirpis  Leviticse  porlantes  eam  ;  vos  quo- 
que  consurgite  ,  et  sequimini  praecedentes  :  h.  sitque  inter  vos  et  arcani 
spatium  cubitorum  dutim  millium  ,  ut  procul  videre  possitis ,  ct  nosse 
per  quam  viam  ingrediamini ;  qiiia  prius  non  ambulaslis  per  eam  ;  et  cavete  ne  appropin- 
<juetis  ad  arcam.  5.  Dixitque  Josiie  ad  populum  :  Sanctificamini ;  cras  enim  faciet  Dominus 
inter  vos  mirabilia.  6.  Et  ait  ad  sacerdotes  :  ToHite  arcam  foederis ,  et  praecedite  populum. 
Qui  jussa  complentes  ,  tulerunt ,  et  ambulaverunt  ante  eos.  7.  Dixitqiie  Dominus  ad  Josue  : 
Hodie  incipiam  exallare  te  coram  omni  Israel ,  ut  sciant  quod  ,  sicut  cum  Moyse  fui ,  ita  et 
tecum  sum.  8.  Tu  autem  praecipc  sacerdotibus ,  qui  portant  arcam  foederis  ,  et  dic  eis  :  Cum 
ingressi  fuerilis  partcm  aquae  Jordanis ,   stale   in  ea.  9,   Dixitque  Josue  ad  filios   Israel  : 


15 
In  hoc  ,  inquit ,  scielis 


COAnjnNTAniA  IN  JOSUE.  Cap.  III. 
Acccdilc  huc,  et  audite  verbum  Domini  Dei  veslri.  10.  Et  rursum 
(luod  Dominus  Deus  vivens  in  medio  veStri  est ,  et  disperdet  in  conspectu  vestro  Cha- 
nanceum  et  Helhaeura  ,  Hevreum  et  Pherezaeum  ,  Gergezaeum  quoque  et  Jebusaeum  ,  et 
Amorrhc-eum.  II.  Ecce  arca  foederls  Dei  omnis  terr.ne  antecedet  vos  per  Jordanem.  12.  Pa- 
rate  duodecim  viros  de  tribubus  Israel  ,  singulos  per  singulas  tribus.  13.  Et  cum  posiie- 
rint  vesligia  pedum  suorum ,  sacerdotes  qui  porlant  arcam  Domini  Dei  universse  terrae  , 
in  aquis  Jordanis  ,  aquee  i\i\x  inferiores  sunt  decurrent  atque  deficient  :  quae  autem  desuper 
veniunt ,  in  una  mole  consistent.  44.  Igitur  egressus  est  populus  de  tabernaculis  suis  , 
ut  transiret  Jordanem  ;  et  sacerdotes ,  qui  portabant  arcam  foederis ,  pergebant  ante  eum. 
15.  In<^ressisque  eis  Jordanem  ,  et  pedibus  eorum  in  parte  aquse  tinctis  (  Jordanis  autem 
ripas  alvei  sui  tempore  messis  impleverat ),  16.  steterunt  aquse  descendentes  in  loco  uno  , 
et  adinstar  monlisintumescentes  apparebant  procul  ab  urbe  ,  quae  vocatur  Adom  usque  ad 
locum  Sarlhan ;  quse  autem  inferiores  erant  ,  in  Mare  solitudinis  (  quod  nunc  vocatur  Mortuum) 
descenderunt ,  usquequo  omnino  deficerent.  17.  Populus  autem  incedebat  contra  Jericho  ; 
el  sacerdotes  ,  qui  porlabant  arcam  foederis  Domini  ,  stabant  super  siccam  humum  in  medio 
Jordanis  accincti ,  omnisque  populus  per  arentem  alveum  transibat. 


1.  Igitur  Josve  de  nocte  coxsurgens  movit 
CASTRA  ,  ]  scilicet  flniente  ,  puta  in  crepusculo 
matulino.  Hel)r.  enim  esl  :  Manicavil  niane.  Ita 
Septuag.  vel  utCiiald.  inaurora.  Ita  Nosterquo- 
que  accipit  noctem  cap.  6.  versu  12.  Non  enini 
nox  obscura  ,  sed  aurora  lucifera  apta  est  mo- 
vendis  castris  et  expediiionibus  bellicis.  Discat 
hic  princeps  et  belli  dux  non  stertere  in  mul- 
tam  lucem  ,  sed  ante  solem  in  aurora  surgere , 
juxta  illud  Homeri : 

ov  0£[  :ravvj;^(ov  e<joiiv  ^0J/v7»opov  mopx, 

Non  decet  noctem  lolam  dormire  virum  consiHarium. 

Hebraei  censent  hauc  noctem  sivc  auroram  fuis- 
se  nona  die  Nisan  ,  sive  Martii.  Asserunt  enim 
Mosen  morluum  fuisse  die  septima  Februarii  , 
et  die  septima  Mariii  sequentis  ,  nempe  sub  fi- 
nem  triginta  dierum  iucius  ,  Dominum  allocu- 
tum  Josue  ,  et  eodem  die  promulgationem  fac- 
lam  populo  de  parandis  cil)is  ;  quinia  vero  die 
ejusdem  mensis  missos  fuisse  exploratores  ,  et 
octavo  dieipsos  reversos  ;  nona  autem  die  filios 
Israel  profectos  a  Setim  venisse  ad  ripam  Jor- 
danis  ,  ac  decima  die  Jordanem  transisse. 

Verum  apiior  est  ordo  ,  si  dicamus  Mosen 
morluum  sub  diem  tertiam  Februarii  ,  inde 
post  30  dies  luctus  ,  sub  diem  tertiam  Mariii 
Deum  excitasse  Josue  ad  Chananaeam  invaden- 
dum.  Quare  Josue  eodem  die  misisse  expiora- 
lores  ,  qui  post  triduum  ,  die  sexto  Martii  ,  ad 
vesperam  redeuntes  adJosue,  illum  animarunt 
ad  Chananaeos  perculsos  aggrediendum.  Josue 
ergo  postero  mane  diei  septiinae  castra  movit  ad 
Jordanem  ,  ac  per  praeconem  edixit  ut  omnes 
pararent  se  ad  transitum  Jordanis  ,  post  tres 
dies  futurum.  Pararunt  se  ergo  per  dies  tres  , 
scilicet  septimum  ,  octavum  et  nonum  ,  ac  de- 
cimo  die  Jordanem  transierunt,  ut  dixi  cap.  1. 
versull. 

Et  mo  rati  sunt  iBi  tres  dies  ]  jam  dictos  pa- 
rantes  se  ad  transitum.  Haec  verba  non  sunlin 
Hebr.  Septuag.  et  Chald.  hoc  versu  ,  sed  se- 
quenti  ,  ex  quo  noster  Interpres  ea  huc  trans- 
tulil  claritalis  causa. 

2.  QiiBus  evolutis,  ]  id  est,  ad  finem  ten- 
d<'ntibus  ,  pula  sub  vesperam  diei  nonae. 

3.  QuANDO  videritis  arcam  f(bderis  ,  ]  in  qua 
Deus  residebat  super  propitiatorium  et  Cheru- 
bini ,  indequc  dabai  oracula  Exodi  25.  10.  Deus 


ergo  hicin  arca  residens  proeibatcastra  ,  et  Jor- 
danem  divisit ,  ac  populum  sicco  pede  per  eum 
traduxit. 

Et  sacerdotes  stirpis  LEViTiCiE  (  ex  Levi  Pa- 
triarcha  prognalos )  portantes  eam.  ]  Licet  enini 
in  peregrinatione  per  desertum  arcam  porta- 
rent  Levitae  ,  puta  Caathitae  ,  uti  jusserat  Deus 
Num.  U.  15 ;  tamen  in  re  gravi  et  miraculosa  por- 
tabanteam  sacerdotes,  uti  hicad  findendumJor- 
danem  ,  etcap.  6.  ad  proslernendos  muros  Jeri- 
cho ,  et  ad  inferendum  eam  cum  majestate  in 
magniflcum  Salomonis  templum  recens  ab  eo 
aediflcatum,  3.  Regum  8.  Perperam  ergoSigonius 
lib.  5.  de  Repub.  Hebr.  cap.  h.  per  sacerdotes 
slirpis  Levilicae  liic  intelligit  Levitas.  Minus  recte 
quoque  Chald.  vertit  Sacerdoles  et  Levilas. 

VOS    QUOQUE    CONSURGITE    ET    SEQUIMINI    PR/ECE- 

dentes.  ]  Hebr.  Chald.  Septuag.  ibiiis  post  eam  , 
scilicet  arcam  ,  sed  arca  portabatur  a  sacerdo- 
libus  ;  eos  ergo  sequendo  sequebantur  pariter 
arcam. 

4.  Sitque  inter  vos  et  arcam  spatium  cubito- 
RUM  DuuM  MiLLiuM,  ]  scu  pcdum  trium  millium  , 
qui  efliciunt  quinque  stadia  ,  hoc  est  mediuni 
milliare  Italicum  ,  et  insuper  125  passus,  quod 
est  iler  Sabbati  ,  ait  Josephus  libr.  20.  Antiq. 
cap.  6.  stadiumenim  est  ociava  pars  milliaris  : 
milliareautemfaciuntmille  passus;  quare  quin- 
que  stadia  continent  625  passus. 

Quaeres  :  Cur  tantum  interstiliuminterarcam 
et  populum  prsecepit  Deus  ?  Resp.  primo  ,  reli- 
gionis  et  reverentiae  causa ;  arca  enim  Deum  re- 
praesentabat ;  imo  eum  quasi  gestabat ,  qui  iter 
in  terram  promissam  Hebraeis  pandebat  ,  ac 
quasi  duxpr£eibat;  secundo,  utomnes  commo- 
dius  arcam  ,  et  miraculum  divisi  per  eam  Jor- 
danis  eminus  cum  admiratione  ,  exultatione  , 
et  graliarum  actione  Deum  glorificantes  cons- 
picerent ,  quomodo  scilicet  a  sacerdotalibus  pe- 
dibus  aquae  diffugerent  ,  exaresceret  alveus  , 
medias  per  undas  via  sterneretur,  aiiSerarius; 
atque  ut  ait  S.  August.  quaest.  3.  ne  si  tam  grande 
populi  agmen  post  arcam  proximum  pergeret , 
non  eam  omnes  praeeunlem  viderent  ,  neque 
nossent  quii  sequerentur.  Utramque  hanc  cau- 
sam  assignatJosue,  dumstatimsubdit  -.IJi  procul 
videre  possitis  ,  el  nosse  per  quam  viam  ingredia- 
viini ,  clc.  Et  cavete  ne  appropinquetis  ad  arcam. 
Ex  hoc  auiem  praeceplo  facloque  intelligendum 


•6  COMMENTARIA  IN 

relinquitur  ,  quod  coUmina  illa  nubis ,  quae  mo- 
vendis  castris  solebat  signum  dare  ,  illaque 
motu  suo  proeire  ,  iterque  oslendere  ,  jam  eva- 
nuerat  ,  nec  amplius  apparebat :  alioqui  enim 
i|)sa  more  suo  castra  hic  praeivisset,  non  arca. 
]ia  S.  August.  Abulens.  Hugo  ,  Lyran.  Cajetan. 
Arias,  Dion.  et  alii.  Mystice  in  Josue,  id  estJesu 
Christi  ducalu  nulla  est  nubes  ,  nulla  caligo 
umbralica  ,  sed  aperta  verilas  ,  quam  atlulit 
arca  foederis  ,  id  est ,  lex  nova. 

Alias  causas  addil  Masius  ,  nimirum  quod  Al- 
veus  Jordanis  essel  duorum  millium  cubitorum , 
Mtarcaalveumhuncin  adversa  ripa  egrederetur, 
cum  Judaei  eumdem  in  citima  ripa  ingrederen- 
tur.  Verum  Geographi  tprrae  sanciae  asserunt 
Jordanem  circiter  iriginla  cubitos  duntaxat  in 
lalitudine  conlinere. 

Rursum,  utsignificaretur  duomilliaannorum 
eflluxura  ab  hoc  Jordanis  transitu  usque  ad  nati- 
vilalem  Christi ;  sed  errant  in  computu  :  nam 
lluxere  tantum  anni  1^56  ,  ut  patet  ex  Tabula 
Ghronographica ,  quam  Genesipraefixi. 

Porro  R.  Salomon  censet  hic  duas  fecisse  ar- 
cas  ;  scilicet  arcam  foederis  ,  et  arcam  conli- 
nentem  ossa  Joseph  ,  eo  quod  Hebr.  sit  v^il 
6e>j««  plurale  ;  sederrat,  tum  quia  in  HebrtTco 
legendumest  aliopuncto  Mi^jbeno  in  singulari, 
id  est ,  inter  eam  ,  scilicet  arcam  ,  uti  legit  Nos- 
ter ,  Septuag.  et  Ciiald.  tum  quia  etiamsi  legas 
Oenau ,  illud  quidem  est  affixum  nominis  plu- 
ralis,  sed  significans  rcm  singularem  ;  alioqui 
enim  dicendum  fuisset  mn''j''l  benehera ,  id 
est  ,  inter  eas ,  scilicet  arcas  ,  uti  norunt  He- 
braei.  MysticearcasignificathumaniiatemChristi 
a  cujus  praestaniia  et  perfectione  nos  peccalores 
longissime  distamus. 

5.     DlXITQUE  JOSUE    AD    POPULUM    :    SaNCTIFICA- 

MiNi,  jlotione  vestiumetsecubitu  ,  q.  d.  lavando 
vestes  ,  et  abslinendo  ab  uxoribus  mundale  vos, 
et  religiose  comparate  ad  trajectionem  Jordanis 
tam  admirabilem  etdivinam.  Haecenim  sancli- 
ficatio  ,  sive  lustratio  corporalis  fuit  rudis  illius 
seculi  priscique  populi ,  quae  lypus  fuit  lustra- 
tionis  spiritualis  per  contriiionem  et  poeniten- 
tiam  a  Christo  inducendae.  Hinc  eadem  lustratio 
praecepia  fuit  Hebraeis  ,  cum  eis  Deus  daturus 
esset  legem  in  Sina,  Exodi  19.  10.  et  cum  proslra- 
lurus  esset  muros  Jericho  hic  cap.  7.  13.  et  cum 
David  a  Samuele  in  Regem  deligendus  foret  , 
1.  Regum  16.  5.  etalibi.  Interius  vero  sanctifica- 
mini ,  excitando  firmam  fidem,  et  spem  obti- 
nendi  a  Deo  ea  quas  ipse  promiserat.  Unde  subdil: 
(Iras  enim  Domintis  faciet  mirabilia. 

Disce  hic  continentiam  et  castitatem  vocari 
sanciitatem,  quiaipsapurificatanimam,  etcor- 
|)us.  Hinc  Apostolus  ait  1.  Thess.  /i.  l\.  Ut  absli- 
neatis  vos  a  fornicatione,  ut  sciat  unusquisque  vas 
suum  possidere  in  sanctificatione.  Et  1.  Corinth.  7. 
ait  de  Virgine  :  Ut  sit  sancta  corpore  et  spiritu. 

CnAS  EMM  FACIET  DOMINUS  MIRABILIA  ,  ]  SCiHcet 

•Jordanemdividet,  siccabit ,  sistet,  attollet,  ui 
vos  traducat.  Loquitur  Josue  seque  ac  Moses  in- 
slinclu  et  jussu  Dei ,  non  ut  princeps  ,  sed  ut 
1'ropheta  ,  acut  talis  a  Deo  auctoralus  imperat 
sacerdoiibus  res  sacras  vers.  seq.  ut  scilicet  ar- 
cam  tali  ritu  transferant,  quod  ut  merus  prin- 
ccps  licite  facere  non  poiuisset.  Nam,  ut  docet 
S.  Ambros.  epist.  13.  ad  Marcellinam  sororem  , 
Imperatori  cura  murorum,  Episcopo  cura  sa- 
crorum  a  Deo  commissa  est.  Sed  audi  eum  ge- 
nerose  Valcntiniano  Imperalori ,  Ecciesiam  pro 


JOSUE.    Cap.  IH. 

Arianis  petenti  intonantem  :  iVo/t  tegravare,  tm- 
perator  ,  ut  putes  te  in  ea  quce  divina  sunt  impe- 
riale  aliquodjus  habere.  Noli  te  extoUere  ,  sed  si 
vis  diutius  imperare ,  esto  Deo  subdilus.  Scriptum 
est.:  Quce  Dei  Deo  ,  quce  Ccesaris  Ccesari.  Ad  Im- 
peralorem  palatia  perlinent  ,  ad  sacerdotem  Ec- 
clesia.  Publicorum  tibi  moenium  jus  commissum 
est  ,  non  sacrorum. 

8.  CUM  INGRESSl  FUERITIS  PARTEM  AQU^  JORDANIS, 

STATE  iN  EA.j  Pro  pa?7mhebr.  est  nvp  katse ,  id 
estfinem,  extremitatem ,  per  quam  Masius  in- 
telligit  ulteriorem  ripam,  q.  d.  Cum  transgressi 
fueritis  Jordanem  ,  consistitein  ejus  extremitate 
juxta  adversam  ripam  ,  donec  populus  transeat, 
et  seniores  lapides  e  Jordane  tollant ,  ponantque 
inmonumentumhujustransitus.  UndeelPagnin. 
verlit :  Cum  veneritis  ad  finem  aquoB  larden  ,  in 
larden  stabitis. 

Serarius  vero  accipit  citeriorem  {  hanc  enim 
significat  3?p  kets ,  versu  12.  )  ripam  ,  q.  d.  Cum 
primum  attigeritis  aquas  Jordanis,  ibi  subsis- 
lite,  donec  diviso  Jordane  sensim  defiuataqua  , 
ac  relinquat  alveum  siccum  ,  per  quem  transea- 
lis  ad  adversam  ripam  ,  uldicitur  v.  13. 

Ego  inter  ntrumque  medius  incedo  ,  ac  cum 
Serario  citeriorem  quidem  ripam  accipio  ;  ve- 
rnm  ita  ut  non  in  ea ,  sed  in  medio  Jordanis  sub- 
sistere  sacerdotes  jubeantur.  Nam  non  in  ripa  , 
sed  medio  Jordanis  constitisse  sacerdoies  di- 
serte  asseriturvers.  ult.  et  cap.  U.  vers.  10.  Hebr. 
enim  katse  proprie  significat  sectionem  et  par- 
lem  a  loto  praecisam  ;  haec  enim  jam  est  toiius 
finis  el  exlremitas  ,  atque  hac  de  causa  Noster 
et  Septuag.  semper  hic  katse  vertunt  partem  : 
nam  radix  n^p  katsa  significat  praecidere ,  ab- 
scindere ,  detruncare  ,  extrema  succidere.  Sen- 
sus  ergo  est ,  q.  d.  cum  veneritis  ad  katse  ,  id 
est,  adsectionem  Jordanis  ,  ubi  scilicel  Jorda- 
nis  sectus  jam  finitur  ,  atque  utrimque  sua 
extremitate  jam  secta  terminatur,  ingredimini 
hanc  ejus  seciionem  ,  sive  partem  jam  sectam  , 
atque  in  medio  ejus  subsislite  ,  lum  ut  populus 
fidenter  iranseat ,  videns  arcam  et  sacerdoles 
in  medio  Jordane  jam  fisso  siccoque  intrepidos 
consistere,  necmetuataquarumpost  arcae  tran- 
situm  in  alveum  suum  reditum  et  revolutio- 
nem  ;  tum  ut  ibidem  lapides  12  erigantur  ,  ct 
alii  12  tollantur  erjgendi  in  Galgalis  ,  ad  monu- 
mentum  perpetuummiraculosi  hujus  transilus. 
Unde  hebr.  adverbum  est :  Cumveneritis  adsec- 
tionem  Jordanis  ,  in  Jordane  (  medio)  subsistite. 
Rationem  datnoster  Serarius  :  Congruumerat , 
inquit,  ui  arca  eo  loco  subsisteret ,  ubi  maxi- 
mum  erat  periculum  ,  ut  tanto  fidentius  totus 
populus  pertransiret.  Si  enim  arca  in  alterutra 
ripa  subslitisset,  vereri  potuissent  timidiores  , 
ne  salva  arca  ,  ipsi  in  medio  alveo  aquis  in 
suum  locum  redeuntibus  obruerenlur. 

Hic  igilur  rei  gestae  fuit  ordo  :  Sacerdotes  cum 
arca  praecesserunt  agmen  populi  per  duo  cu- 
bitorum  millia  versus  Jordanem  ,  cumque  ipsi 
ad  eum  pervenissent,  aquasque  pedibus  tange- 
gerent  ,  illico  aquae  quasi  arcam  ,  vel  potius 
Deum  in  arca  residentem  venerantes  fugerunl; 
Angelus  enim  eas  illieo  dissecuit  ,  alveumque 
siccavit  :  per  eum  ergo  perrexere  sacerdotes 
usque  ad  medium  alvei  jam  siccati ,  ibique  con- 
sliierunt,  donec  totus  populus  transiret,  et  la- 
pidesjam  dicti  tollerentur,  et  in  monumenlum 
erigerentur  :  populus  enim  per  alveum  tulo  se- 
cureque  iransibaf ,  non  dubitans  se  fore  ab  aqui* 


COMMENTARIA  IN 

iMimuneni ,  ubi  ab  iisdcni  inimunesessevidebat 
sacerdoles  et  arcam. 

Divisio  ergo  Jordanis  facta  per  Josue  ,  parlini 
siniilis  luit  divisioni  niariRubrifaclse  per  Mosen 
Exodi  \'4.  22.  ut  ibi  ostendi ,  pariim  dissimilis 
ei  major  :  nam  primo  ,  illa  facta  estper  virgam 
Moysi  supermareextensam.hsec  veroper  arcam 
Deum  vehentem  ,  quae  proinde  nobiUor  eral 
virga  Mosis  ;  secundo ,  ibi  Angelus  divisit  marc 
sub  initium  noctis  ;  sed  ventus  ab  eodem  induc- 
tus  ,  illius  jam  divisi  alvenm  tota  nocte  llando 
siccavit ,  ut  sub  auroram  illud  sicco  pede  irans- 
irent  Hebreei  :  hic  vero  Angelus  dividens  Jor- 
danem  ,  illico  eumdem  siccavit ,  praesertim 
quia  is  exiguus  erat  et  arenosus  ;  lerlio  ,  ibi 
aquae  maris  ab  Angelo  divisse ,  in  monles  quasi 
erect.-e  consiiterunt  immotae  ;  quia  mare  ipsum 
non  lluit  ,  sed  in  eodem  loco  immolum  con- 
sistit :  hic  vero  Jordanis  fluens  assidue  aquas  in 
Jordanem  divisum  defluebat  ;  quare  Angelus 
illas  coUigere  ,  et  in  montes  altiores  erigere  de- 
bebat,  ne  alveum  jam  siccatum  invaderent  et 
obruerent. 

State  in  ea  ,  ]  intrepidi ,  quia  Deum  in  arca 
prsesentem  habetis  protectorem  ,  ut  hac  animo- 
sitate  reliquum  populum  animetis  ,  et  corrobo- 
retis  ad  iransitum  :  state  ergo,  quia  vobiscum 
stat  Deus. 

10.    Ii\  HOC  SCIETIS   QUOD  DOMINUS    DeUS   VIVEXS 

( Hebr.  ^n  Sn  el  cliai ,  id  est ,  forlis  vlvens.  )  In 
MEDJO  VESTni  EST.  ]  Qui  scilicet  vivus ,  agilis ,  ve- 
getus  ,  omnia  vivificans  ,  vegetans  et  roborans , 
divina  sua  industria  ,  providentia  et  omnipo- 
tentia  vos  per  Jordanem  transvehet ,  traducet- 
que  illaesos ,  salvos  el  incolumes. 
13.  Et  cum  posuerint  vestigia  pedum  suorum 

SACERDOTES  ,  QUI  PORTANT  ARCAM  DOMINI  DeI  U.NI- 
VERS.E  TERR;E  IN  AQUIS  JORDANIS  ,  AQUyE  QU^  INFE- 
RlORES  SUNT  DECURRENT  ,    ATQUE  DEFICIENT  (  hebr. 

^"niD^  iiccaretun  ,  id  est  ,  exscindentur  ,  hoc 
est  ita  defluent  et  deficient  ,  ac  si  funditus  ex- 
scissae  essent  )  Qu/e  autem  desuper  veniunt  , 
(  de  novo  aflluunt )  IN  una  mole  consistent.  ] 
Hebr.  In  uno  acervo  stabunt ,  hoc  est  in  unum 
acervum  ,  et  quasi  montem  sensim  ex  novae 
semper  aquae  aflluxu  crescentem  ,  et  intumes- 
centem  ,  atioUentur.  Hinc  patet  sacerdotum  pe- 
dibus  quasi  repulsas  Jordanis  aquas  sese  disse- 
cuisse ,  ut  iis  aditum  panderent.  Sacerdoiibus 
autem  haec  vis  data  fuitii  Deo  ,  propter  arcam 
quam  portabant :  arca  enim  erat  scabellum  pe- 
dum  Dei  sedentis  ,  super  Cherubim  et  propiiia- 
lorium  ,  quod  erat  quasi  operculum  arcae ,  super 
illam  instar  sedis  et  throni  expansum ,  ita  ut 
arca  subjecta  esset  quasi  scabellum  pedum  ejus, 
juxta  illud  :  Adorate  scabellum  peduni  ejus  ;  id 
est ,  adorate  et  veneramini  arcam,Psalm.  97. 
vers.  5.  Vide  dicta  Exodi  25.  10.  ubi  dixi  arcam 
allegoricesignificassehumanitatemChristi,  pro- 
pitiatorium  vero  ejus  divinitaiem  ;  symbolice 
vero  arcam  repraesenlare  B.  Virginem  et  Sanc- 
tos.  Hi  enim  sunt  quasi  arca  Deum  in  se  conti- 
nens  ,  ac  proinde  ab  eis  fugiunt  aquae  tum  deli- 
ciarum  ,  tum  tribulationum  hujus  mundi. 

15.    JORDANIS   AUTEM   RIPAS   ALVEI    SUI    TEMPORE 

MEssis  impleverat.  ]  Hebr.  Tempore  novarum 
friigum.  Erat  enim  tunc  dies  decimus  mensis 
i)iimi  Nisan  ,  qui  partim  Martio,  partim  Aprili 
i<'spondei  quo  in  Palaesiina  ,  uipote  regione  ca- 
lida  malurescuni  segeies  aliquae  ,  praeseriim 
hordeaceae  adeoque  lcmpus   messis  ibidem   ii 

conNKi..  A  i.apidj:.     tou.  II. 


JOSUE.  Cap.  Iir.  17 

Nisan  incipere  patet  Levit.  23.  10.  Exodi  13.  U. 
Deul.  IC.  1.  Josue  5.  11. 

RiPAS  suAs  impleverat.  ]  Septuag.  Jordanis  au- 
tem  implebatur  secundum  totam  ripam  suam.  Ve- 
rum  quia  hebr.  Sy  ,  a/ ,  el  secundiim  et  supra 
significat  ;  liinc  secundo  vertas  :  Et  Jordanis 
implebatur  ,  id  est ,  exundabat  super  omnes  ripas 
suas ,  uli  verlit  Masius  et  Vaiabl.  el  ila  vertit 
Noster  1.  Paral.  22.  15.  q.  d.  Jordanis  tunc  erat 
maximus  ,  nec  poterat  capi  alveo  suo.  Solet 
enim  Jordanis  tempore  messis  exundare  ,  sive 
quod  ea  singularis  fluminis  istius  sit  natura  , 
sive  quod  ut  communis  habet  opinio  ,  e  monti- 
bus  Jordani  vicinis  nives  per  aestum  solis  li- 
qualcTc  copiosam  in  eum  aquam  elTundant.  Iia 
Abulens.  Masius  ,  Arias.  Idem  accidere  Tigri 
cxque  ac  Nilo  docet  Eccles.  cap.  2^.  35. 

Tempus  hoc  exundalionis  Jordanis  elegit  Deus 
huic  trajeciui  Hebraeorum  ,  ut  lanlo  singularius 
essei  beneficium  ,  quanio  admirabilius  erat  mi- 
raculum. 

16.  Steterunt  aqu^  descendentes  m  loco 
UNO.  ]  Hebr.  In  acervo  uno.  Chald.  in  utre  uno. 
Sepluag.  irv^y^.a  £v ,  id  est ,  concretio  vel  conge- 
latiouna.  (Aquaeenim  slabant  quasi  conglacialt-e 
instar  montis ,  crystallini )  et  adinstar  montis 

INTUMESCENTES  APPAREBANT  PROCUL  AB  URBE  QVJE 

vocATUR  Adom  ,  )  ita  hebr.  Septuag.  Rom.  Male 
ergo  Complut.  et  alii  legunt  Edom  )  usque  Sar- 
THAN  ,  ]idest,  abAdom,  qnce  usqueadSarthan, 
scilicet  perlingit  et  fines  suos  extendit ,  usque 
adBethabara,  uti  Hebraei  Jordanem  transibant. 
Nam  Hebr.  eslab  Adom,  vel  inAdom  (hebr.  enim 
quaedam  legunt  cnJO^earfojn  ,  id  est ,  in 
Adom  ,  qUcTedam  DTTKa  meadom  ,  id  est ,  ab 
Adom  )  urbe  quce  est  a  latere  vel  ad  latus  Sarthan. 
Sic  et  Septuag.  in  Regiis  et  Compl.  Unde  mirum 
est  in  Roman.  pro  Sarthan  legi  Carialhiarim ,  id 
est ,  urbs  sylvarum  ;  nisi  dicas  ita  dictam  quo- 
que  fuisse  Sarthan  ob  vicinas  sylvas.  Sensus 
ergo  est ,  q.  d.  Aquae  Jordanis  arcoe  Dei  ppcTe- 
sentia  repulsoe  ,  cum  continuo  novae  aflluerent, 
adeo  intumuerunt  et  quasi  in  montcm  excreve- 
runt,  ul  mons  ille  in  altum  sublatus  a  loco  Ira- 
jectus,  qui  inde  dictus  est  Beihabara ,\(\  est,  do- 
mus  transitus ,  remote  et  procul  apparuerit  illo- 
rum  locorum  incolis  usque  ad  urbem  Adom 
ignobilem  ,  sive  usque  ad  locum  Sarthan  tam 
celebrem  (Sarthanenimestadlalusurbis  Adom) 
hoc  est  usque  ad  lacum  Genesarelh  ,  sive  mare 
Galilaeae ,  quod  et  Tiberiadis  dicitur  ,  ut  fusc 
probat  hic  Masius  ex  3.  Regum.  h.  12.  ubi  Sar- 
than  dicitur  opposita  esse  Jezrahel ,  quae  vicina 
erat  civiiaii  Belhsan  ,  sive  Scytopoli  :  mare  au- 
tem  Galilaeae  terminabal  Scytopolim. 

Apparuit  ergo  hic  aquarum  mons  ex  Betha- 
bara  usque  ad  Sarthan  el  mare  Galilaeae,  quod 
est  spalium  viginti  leucarum  sive  horarum. 

Imo  ex  Hebraeo  videtur  hic  esse  sensus  ,  quod 
aquae  hae  Jordanis  intumescentes  non  lantum 
apparuerunt  ,  sed  et  conlinua  serie  inlumue- 
rint  a  Belhabara  usque  ad  Sarlhan  ,  q.  d.  Aquae 
Jordanis  arcae  Dei  aspeclu  repulsae,  cum  assi- 
due  novoe  afiluerent,  elhac  rursummox  abAn- 
gelo,  retrorsum  repellereniur ,  ipsa  hac  repulsa 
refluxerunt  ,  atque  hoc  refluxu  suo  tam  longo 
tracLu  intumuerunt  ,  quantus  est  a  Belhabara 
usque  ad  Sarihan  ,  pula  per  viginti  leucas  ,  sive 
quanlus  fere  cst  h  mari  Morluo  ,  hoc  est  a  lacu 
Asphallite  (juxta  illum  enim  est  Bethabara  )  us- 
que  ad  inare  Tiberiadis.  Unde  Hebr.  ei  Chald. 

/3 


18  COMMENTARIA  LN 

habent  :  Steterunt  aquiv  usque  ad  Sartlian;  ita 
Masius.  Niaiiruni  Deus  omnium  opifex  ,  qui  ter- 
minum  ponit  aquis  ,  easclem  quovis  muro  ada- 
mantino  forlius  liic  retinebat. 

Minus  recle  Adrichom.  liic  fingitaliudSarthan 
juxtaBethabara  ,  in  quo  scilicet  Hebriei  Jorda- 
nem  trajecerunt,  indeque  mons  illi  aquarum 
Jordanis  visus  intumuerit  usquc  ad  Adom. 

Symbol.  Rupertus  censet  hic  reprEeseniari  spa- 
lium  temporis  ,  quo  Hebraei  possessuri  erant 
terram  promissam  ;  scilicet  a  trajectu  Jordanis 
sub  JosueinBethabara  ,  usque  ad  Adom  etSar- 
than ,  idest,  usque  adTitum  et  Romanos,  qui 
cos  ob  occisum  Jesum  Christum  mactarunl  , 
afflixerunt,  expulerunt :  Adom emmh.ehr.  idem 
est  quod  rubra  ;  Sartkan  vero  idem  ,  quod  tri- 
buLatio  eorunu 

Tropol.  Fidelis  a  transilu  Jordanis  ,  id  est ,  i\ 
baptismo ,  debet  intuniescere ,  id  est ,  crescere 
in  patientia  et  virtute  usque  ad  Adom ,  id  est , 
effusionem  sanguinis  et  martyrium  ,  ac  Sar- 
tlian  ,  id  est  ,  arctationem  et  tribulationem  ex- 
tremam.  Cum  ergo  tribularis  ,  6  Chrisliane  , 
animos  sume  ac  dilata  ;  nondum  enim  usque  ad 
Adom ,  idest ,  usque  adsanguinem  restitisti ,  ut 
fecit  Christus  et  Martyres.  Cogita  quauta  passi 
sint  S.  Laurentius  ,  S.  Vincentius  ,  S.  Euphe- 
mia ,  S.  Febronia  caeterique  Martyres  ,  el  parum 
tibi  videbitur  quicquid  paleris. 

5.    QU^  AUTEM  INFERIORES    ERANT  ,    IN  MARE  SO- 

LiTUDiNis  ( in  lacum  Asphaltitem  ,  in  quem  con~ 
versa  fuit  Sodoma  et  Penlapolis  postcoeleste  in- 
cendium )  quod  nunc  voca.tur  Mortuum  ( eo  qu6d 
nuUum  animal  vivum  alat ,  sed  omnia  viventia 
in  illud  iilata  illico  moriantur)  descenderunt.  ] 
Jordanis  enim  recte  labitur  in  hoc  mare  ,  eoque 
absorbetur  et  quasi  evanescit. 

POPULUS  AUTEM  INCEDEBAT  CONTRA  JeRICHO  ,  ] 

( male  nonnuUi  legunt  contra  Jordanem  :  nam 
contra  Jericho  habent  Hebr.  Chald.  Septuag.  et 
Romana  ).  Hic  locus  ,  in  quo  Hebraei  sicco  pede 
transierunt  Jordanem  a  Deo  divisum  ,  Hebr. 
dictus  est  Bethabara ,  id  est  domus  ,  hoc  est  lo- 
cus  transitus ,  ubi  S.  Joannes  Baptista  baptiza- 
bat,  ibique  Ghristus  ab  eo  baptizatus  est,  Joan- 
nis  1.  28.  (  vide  ibi  dicta  )  nimirum  ut  quo  loco 
Baptismus  primum  isto  Hebrceorum  trajectu 
fuerat  adumbratus  ,  eodem  quoque  primum 
perficeretur  a  Joanne.  Transitum  enim  Jordanis 
Baptismum  praeQgurasse  docet  S.  August.  sci- 
licetlOS  ,  de  Temp.  sicut  enim  Josue  Hebraeos 
per  Jordanem  traduxit  in  terram  promissam  ; 
sic  Jesus  suos  fideles  per  baptismum  traduxit 


JOSUE.  Cap.  III. 

in  coelum.  Hinc  et  S.  Hieronimus  in  locis  (U-br. 
lilt.  B.  Bethabara,  inquit,  abi  Joannes  in  poenilen- 
tiam  baplizabat  :  unde  et  usque  hodie  pLurimi  dn 
fratribus,hoc  estde  numero  credenlium  ibi  renasci 
cupientes  ,  vitaLi  gurgite  baptizantur  ,  uti  S-  Ba- 
siUus  ex  Gappadocia  profectus  est  ad  Jordaneni , 
in  eoque  baptizalus. 

Porro  Arias  ,  pag.  265  ,  camQiBethabara  eum- 
demesse  locum  cum  Bethbera  (de  quo  Judic.  7. 
24.  )  id  est  domus  frumenii  vel  comestionis  ,  id 
est,  locus  fertilisob  aquarum  Jordanis  viciniam 
et  irrigalionem  ;  unde  juxla  illum  Hebraei  fru- 
ges  terrae  comederunt  cessante  manna,  Josue  5. 
vers.  11  et  12. 

Et  sacerdotes,  quiportabant  ARCAM  F(KDEUIS 

DOVIINI  ,    STABANT  SUPER    SICCAM    HUMUM    IN  MEDIO 

Jordams  ACCtNCTi,  ]  doucc  totus  populus  securc; 
et  sine  metu  iransiret  ,  ut  ostenderetur  populo 
miraculum  hoc  transitus  fieri  virtute  Dei  ,  qoi 
Dominus  et  princeps  erat  foederis  (  tabularuni 
duarum  Decalogi )  arca  contenii ,  cujus  foederis 
compos  populus ,  non  tantum  pervio ,  sed  et 
sicco  omnino  uteretur  Jordanis  alveo.  Hoc  est 
quod  canit  Psaltes  Psalm.  114.  vers.  7.  Quid  est 
tibi,  mare,  quod  fugisti?  et  tu,  Jordanis,  quia  con- 
versus  es  retrorsum  ?  A  facie  Domini  (  super  ar- 
cam  residentis )  mota  est  terra,  a  facie  Dei  Jacob. 

Moral.  Orig.  hom.  U.  Sacerdotum  ministerio  , 
ait ,  deducitur  populus  ad  terram  repromissionis . 
Et  quis  hodie  in  sacerdotibus  tantus  ac  taiis  est  , 
qui  in  iilo  ordine  mereatur  adscribi?  Si  enim  sit 
aiiquis  talis  ,  cedent  ei  fluminaJordanis  ,  et  ipsa 
elementa  verebuntur  ;  pars  aquarum  fluminis  re- 
trorsum  resiLiet ;  pars  vero  in  mare  salsum  rapidti 
cursu  effugiet.  Et  inferius  :  Beati  qui  appropin- 
quant  arccB  ,  id  est ,  Deo  ;  sed  memento  quod 
scriplum  est  :  Qui  approximant  mihi  ,  approxi- 
mant  igni  pios  illuminanti ,  impios  adurenti. 

AcciNCTi.  ]  Hebr.  pn  hachen,  id  est ,  firmando  , 
scilicet  sein  eodem  vestigio  ,  hoc  est  firmiter  , 
pede  flxo.  Chald.  fixe.  Aut  recte  ,  et  sic  uti  coe- 
peranl.  Ita  Arias.  Tigur.  de  industria.  Septuag. 
Aquila  et  Symmach.  parate ,  ad  transeundum  , 
Masius  parando  ,  scilicet  populo  transitum  : 
Licet  enim  hachen ,  verbum  infinitivi  Hiphil  , 
tamen  apud  Hebraeos  haec  verba  saepe  capiuntur 
pro  adverbiis  ut  patet  Osee  5.  vers.  2.  et  c.  9.  9. 
Jonae  k.  h.  Isaiae  31.  6.  in  Hebraeo. 

Omnisque  POPULUS  PER  arentem  alvecm  trans- 
IBAT.  ]  Hebr.  Et  omnis  Israel  transibat  per  ari- 
dum,  usque  dum  absolvisset  omnis  popuius  tram- 
ire  Jordanem.  Sic  et  Septuag.  Chald.  Vatablus , 
Masius  et  alii. 


«OBi^OSC^^^CKS"— — 


COMMENTARIA  IN  JOSUE.  Cap.  IV. 


ID 


CAPUT  QUARTUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 


JUBET  JOSUE  DUODECIM  LA.PIDES  ERIGI  ,  TVM  INTRA  ,  TUM  EXTRA  JORDANEM  AD  PERPETUAM 

TRANSITUS  HeBR^ORUM    MEMORIAM. 

i .   ^2fWTO^N^^E5SGx5«uiBus  transgressis ,  dixit  Dominus  ad  Josue  :  2.  Elige  duodecim  viros 

singulos  per  singulas  tribus ;  3.  et  prsecipe  eis  ut  tollant  de  medio  Jordanis 
alveo  ,  ubi  steterunt  pedes  sacerdotum  ,   duodecim  durissimos  lapides  , 
quos  ponelis  in  loco  castrorum  ,  ubi  fixeritis  hac  nocte  tentoria.  U.  Vo- 
cavitque  Josue  duodecim  viros ,  quos  elegerat  de  filiis  Israel ,  singulos 
de  singulis  tribubus.   5.  Et  ait  ad  eos  :  Ite  ante  arcam    Domini  Dei 
vestri  ad  Jordanis  medium  ,  et  portate   inde  singuli  singulos  lapides  in 
liuraeris  vestris ,  juxla  numerum  filiorum   Israel,   6.  ut  sit  signum  inter  vos  :  et  quando 
interrogaverinl  vos  filii  vestri  cras ,  dicentes  :  Quid  sibi  volunt  isti  lapides  ?  7.  Respondebitis 
tis  :  Defecerunt  aquse  Jordanis  ante  arcam  foederis  Domini ,   cum  transiret  eum  ;  idcirco 
posili  sunt  lapides  isti  in  monumentura  filiorum  Israel  usque  in  seternum.  8.  Fecerunt  ergo 
filii  Israel  sicut  praecepit  eis  Josue  ,  portantes  de  medio  Jordanis  alveo  duodecim  lapides  ,  ut 
Dominus  eis  imperarat  juxta  numerum  filiorum  Israel  usque  ad  locum  in  quo  castrametati 
>unt ,  ibique  posuerunt  eos.  9.   Alios  quoque  duodecim  lapides  posuit  Josiie  in  medio  Jor- 
danis  alveo  ,  ubi  steterunt  sacerdotes  ,  qui  portabant  arcam  foederis  ;  et  sunt  ibi  usque  ia 
praesentem  diem.   10.  Sacerdotes  autera ,  qui  portabant  arcara ,  stabant  in  Jordanis  medio , 
donec  orania  complerentur  ,  quae  Josue  ,   ut  loqueretur  ad  populum  ,  prseceperat  Dominus ,  et 
dixerat  ei  Moyses.  Festinavitque  populus  et  transiit.   1 1 .  Cumque  transissent  omnes,  transivit 
ct  arca  Domini ,  sacerdotesque  pergebant  ante  populum.  12.  Filii  quoque  Ruben  ,  et  Gad, 
et  dimidia  tribus  Manasse ,  armati  prsecedebant  filios  Israel ,  sicut  eis  prseceperat  Moyses  : 
1 3.  et  quadraginla  pugnatorum  millia  per  lurraas ,  et  cuneos  incedebant  per  plana  atque 
campestria  urbis  Jericho.   14.   In  die  illo  maguificavit  Dominus  Josue  coram  omni  Israel  , 
iit  timerent  eum  ,  sicut  limuerant  Moysen  ,  dum  adviveret.  15.Dixitque  ad  eum  :  1G.  Proe- 
<  ipe    sacerdotibus  ,    qui  porlant    arcam  foederis ,  ut  ascendant  de  Jordane.    17.  Qui  prse- 
(epit  eis ,  dicens :  Ascendite  de  Jordane.  18.  Cumque  ascendissent  portantes  arcam  foederis 
Domini ,  et  siccam  humum  calcare  coepissent ,  reversse  sunt  aquse  in  alveum  suum  ,  et  fluebant 
sicut  ante  consueverant.  19.  Populus  autera  ascendit  de  Jordane,  decirao  die  mensis  primi , 
et  castramelati   sunt  in  Galgalis  contra  Orientalem  plagam  urbis  Jericho.  20.  Duodecim 
quoque  lapides ,  quos  de  Jordanis  alveo  sumpserant ,  posuit  Josue  in  Galgalis ,  21 .  et  dixit 
ad  filios  Israel  :  Quando  interrogaverint  Glii  vestri  cras  patres  suos  ,   et  dixeriwt  eis  :  Quid 
sibi  volunt  lapides  isti  ?  22.  Docebitis  eos ,   atqiie  dicetis  :  Per  arentem  alveum  transivit 
Israel  Jordanera  istum ,  23.  siccante  Domino   Deo  vestro   aquas  ejus  in  conspectu  vestro  , 
donec  Iransirefis;  24.  sicut  fecerat  priiis  in  mari  Rubro  ,  quod  siccavit  donec  transiremus  ; 
25-  ut  discant  omnes  terrarum  populi  fortissimam  Domini  manum  ,  ut  et  vos  timeatis  Do- 
niinum  Deum  vestrura  omni  lempore. 


S.  Pr<ijcipe  eis  ut  tollant  de  medio  Jordanis 

ALVEO,   Um  STETERU^T  PEDES  SACERUOTUM  ,  ]  DOtl 

l)raBcise  ex  loco  pcdum  ,  scd  ex  loco  vicino. 
Nam  versu  Zu  dicuat  :  Ite  anle  arcam  ,  elc.  et 
l>oriale  inde  slnguU  singulos  lapides  ,  nimirum 
lluodecim ,  ut  significent  duodecim  Iribus  Israel 
juxlaeosJordanem  siccum  iransisse.  Hcbr.  ad- 
•luui  pn  luicken,\CL  esl  firmando,  sivc  slalo  fixo- 
'lue  pede  ,  ut  dixi  cap.  8.  vers.  uk.  Scpluag.  ■zb 
ixichen  rcferunt  ad  lapides.  Unde  vertunt  purle^ 
' t^s  ,  scihcfA  durissimos ,  qui  durcnt  ad  multa 
secula  tit  Noslor  translulit. 


QUOS  PONETIS  IN  LOCO  CASTRORUM  ,  ]  10  Gfllgalis, 

ut  palel  vers.  19  et  29. 

Ut  sit  signum  ,  ]  et  trophseum  vioti  a  vobis 
vinctitiue  quasi  Jordanis  ,  indeque  tolius  Cha- 
nanpcEB  ,  quOd  scilicet  12  tribus  Deo  duce  flu- 
iiien  hoc  ,  indeque  totam  terram  promigsam 
niiraculose  supcrarint;  secundo,  ut  sit  signuni 
easdem  tribus  a  Deo  conscriplas  esseciveset 
incolas,  adeoque  hseredcs  ejusdein  tcrras  ;  ter- 
liam  causain  dat  vers.  15.  Ul  discant  omnes  ter- 
rarum  populi  forlissimam  Dei  manum.  Quartam 
jbidcm :  Ut  ei  vos  timealis  Dominum  Deum  vestrum 


20  COMMENTAUIA 

oinni  temporc  ,  ac  pjaieros  vesLros  doccatis 
D^iuin  limare,  aniare  et  colere  ,  qui  tanto  prodi- 
}!;io  vos  in  liaac  terram  induxit ,  et  inductos  con- 
servabit,  quamdiu  in  ejus  fide  et  cultu  persti- 
leritis  :  quando  autem  ab  eo  defeceritis,  ab  ea 
f.vpellet ,  uti  iUos  expulit  per  Babylonlos  ,  ac 
(leinde  per  Titum  et  Rjmanos.  Disce  lilc  quiim 
rigide  Deus  exigat  beneQciorum  suorum  momo- 
riam  ,  et  gratos  iis  praimiet,  ingralos  iis  privet 
«!i  puniat. 

Gr.is,  ]  id  cst ,  deinceps  futuris  secuUs.  He- 
l)r£eienim  per  crassigniQcanttempus  futurum, 
sicut  per  heri  et  nudiustertius  preeteritum.  Est 
synecdoche  et  catachresis. 

9.   AlIOS  QUOQUE   DUODEGIM   LA.PIDES  POSUIT  JO- 

suE  i\  MEDio  JoRD.vNis  ALVEO.  Hlnc  patct  hos  la- 
pides  non  fuisse  positos  in  ulleriori  ripa  Jorda- 
nis ,  ut  contendit  Masius ,  sed  in  medio  Jordane, 
ita  enim  constanter  vertit  Noster  et  Septuag. 
1'ositiautemsuntiisdemdecausisquibus  priores 
(^xtra  Jordanem  in  Galgalis ,  ut  scilicet  Dei  glo- 
ria  et  rei  gestae  veritas  omnibus  secuUs  testata 
lieret,  aciapideslii  ferientes  assidue  oculos  He- 
braeorum  ,  mentibus  eorum  Dei  beneficentiam, 
omnipotentiam,  limoremet  reverentiam  jugiter 
reprajsentarent.  Positi  autem  videntur  Dei ,  si 
Mon  jussu,  ut  priores  in  Gaigalis  ,  certe  ins- 
linctu  ,  licet  id  Script.  non  exprimat.  Poterant 
•vero  lapides  isli  esse  monumfintum  ,  ac  cons- 
pici  notarique  ab  iis  qui  in  ripa  consisterent , 
praesertim  decrescentibus  aquis  ;  quia  erant 
lapides  grandes ,  et  Jordanis  aquGe  purissimae 
maximeque  perspicuae  esse  perhibentur  ,  ait 
;v\bulensis  et  Arias.  Denique  non  videntur  la- 
pides  hi  praecise  in  medio  Jordanis  coUocati ; 
ibi  enim  segre  videri  potuissent,  sed  versus  ri- 
pam  ,  ubi  conspici  poterant.  Nam  to  In  nieclio 
idem  est  quod  sub  medium  ,  versus  medium  , 
iion  longe  a  medio. 

Hos  lapides  designasse  videtur  S.  Joannes  Bap- 
lista  ,  dicens  Matth.  3.  9.  Potens  est  Dsus  de  lapi- 
dihus  istis suscitare  filios  Abrah(e.  Joannes  enim 
baplizabat  in  Bethabara ,  ubi  Jordanem  trans- 
ierant  Hebraei.  Erantenim  hi  lapides  figura  gen- 
lium ,  ignorantia  Dei  eterrorum  fluctibus  obru- 
larum ;  sed  tandem  de  imo  vitiorum  et  tenebra- 
)umalveoadEcclesiam,et  filiorumDeigloriam, 
;i  Joanne  et  Ghristo  per  bapiismum  suscitanda- 
nan.  Ita  Rupertus ,  Abulens.  MagaUanes  hic  , 
ac  Remigius  ,  Anselm.  et  alii  in  cap.  3.  Matth. 
ei  Pineda  in  Job  1.  vers.  1.  n.  38. 

Denique  Cajetanus  opinatur  hos  12Iapides  in 
nnum  acervum  fuisse  congestos.  Verisimilius 
Abulens.  Serarius  etMagalianes  censent  seorsim 
singulosfuisse  erectos  ,  utinnuit  hic  Script.  id- 
que  ad  repraesentandum  12  tribus  Israel  ,  qtioe 
I)er  Jordanis  alveum  sicco  pede  transierant. 

Porro  jussit  Deus  statui  hoc  monumentum 
(livisi  Jordanis  ,  quia  fuitopus  admirabile  et  di- 
vinum.  Celebrant  historici  Euphratis  divisio- 
nem  ,  quam  primo  fecit  Semiramis  ;  secundo, 
Cyrus;  tertio,  Alexander  Magnus.  Gyrus  enim 
]5abylonem  expugnavit ,  Euphraten  ,  qui  eam 
interluit  in  fossas  plurimas  derivando  ,  ac  per 
siccura  Eupliratis  alveum  in  urbem  milites  im- 
niitlendo,  lesle  Herodoto  lib.  1.  et  Xenophonte 
lib.  7.  At  quoi  meuiibus  in  his  fossis  effodiendis 
laboratum  est?  quantis  impendiis  ?  a  quot  ho- 
minum  millibus?Josue  veroJordanem,  inferen- 
doduntaxatin  eum  arcamfoeleris  ,  illicodivisit 
siccavitque  ,  ac  per  cum  iricies  cenlena  miUia 


IN  JOSUE.  Cap.  IV. 

hominum  ,  cum  tot  miUenis  gregibus  ovium  , 
boum,  asinorum,  camelorum,  e^iuorum ,  cur- 
ruum  ,  etc. ,  paucis  horis  traduxit ,  ac  eodem 
die  cum  omnibus  perrexit  in  Galgala  ,  qui  locus 
distat  a  Jordane  quinquaginta  stadiis  ,  teste  Jo- 
sepho  lib.  5.  Anliq.  cap.  1.'  hoc  ex  sex  milllaribus 
Italicis  ,  id  est ,  sex  millibus  passuum  ,  et  in- 
super  150  passibus. 

Simili  modo  Elias  pallio  suo  percutieus  Jorda- 
nem  eum  divisit  ,  ac  per  divisum  sicco  pedo 
iransiit :  idem  fecit  Eliseus  k.  Reg.  28  et  14.  Vide 
hic  quanti  Deus  faciat  suos  fideles  et  sanctos  , 
utpote  qui  in  eorum  gratiam  flumina  secet ,  et 
elementa  caelera  commutet.  Simili  modo  sub  fi- 
nem  mundi  Angelus  siccabit  Euphratem  ,  ut 
reges  per  eum  transeant.  Apoc.  16.  12. 

Allegorice ,  transitum  Jordanis  apposite  Orig. 
Rupert.  et  Theod.  ac  S.  Greg.  hom.  26.  in  Evang. 
applicant  Sacramento  Baptismi  et  Poenitentiae 
ac  mirli  cujus  (U3  fidelis  ,  de  quo  plura  in  fine 
capitis.  Hinc  et  12  lapides  in  Jordane  posilos  12 
Patriarchas  repraesentasse  ,  alios  vero  in  Galga- 
lis  locaios  figuram  gessisse  12  Apostolorum  as- 
serit  Rupertus.  Sic  et  S.  August.  ^scilicet  106  de 
Temp.quietcausamaddit: P(?5;mo/7emen£m  Moy- 
sis,  sepidlis  Patriarchis  Apostoli surrexerant ;  sic  et 
In  Psalm.0  legimus  pro  Patribus  ,  inquit ,  tuis  nati 
sunt  tibi  filii ,  conslitues  eos  principes  super  omnem 
terram  ;  sic  sepultis  Patriarchis  Apostoli  nascun- 
tur  ,  quomodo  sepulto  seniore  populo ,  junior  po- 
pulusJesu  ducein  terram  repromissionis  inducitur. 

Quin  et  Tertul.  lib.  U.  contra  Marc.  cap.  13. 
Dsprehendo  ,  inquit ,  12  lapides  ab  Jesu  de  Jor- 
dane  electos ,  et  in  arcamtestamenti  conditos.Toti- 
demenim  Apostoliportendebantur,  proinde  ut  fonCes 
et  amnes  ,  rigaturi  aridum  retro  et  desertum  d 
notitia  orbem  nalionum  ,  sicut  et  per  Isaiam  :  Po- 
nam  in  terra  inaquosaflumina.  Proinde  at  gemmoi 
iliumlnaturi  sacram  Ecclesice  vestem  quam  induit 
Cliristus  pontifex  patris.  Proinde  ut  et  lapides  solidi 
fide  ,  quos  de  lavacro  Jordanis  Jesus  verus  ete- 
git ,  et  in  sacrarium  testamenti  sui  recepit.  Ubi 
adverte  Tertul.  lapsum  videri  memoria  ,  cum 
ait ,  12  hos  lapides  conditos  in  arcam  testamen- 
ti  :  nil  enim  tale  habet  hic  Josue  ,  imo  hoc  erat 
impossibile  ;  arca  enim  parva  tot  tantosque  la- 
pides  capere  non  poterat.  Forte  TertuU.  per  in 
arcamuile\[e\ila>ite  arcan  ,  vel  coram  arca  ,  li- 
cet  hocnou  sat  respondeatejusantitypo  de  Apos- 
tolis,  dum  typum  explicans  subdit  per  12  lapi- 
des  in  arca  significatum  esse  ,  12  Apostolos  in 
sacrarium  Ecclesiae  a  Christo  fore  recipiendos. 

10.  S.AGERDOTES  AUTEM  QUI  PORTABANT  ARCAM 
ST.\BANT  IN  JORDANIS  MEDIO  ,  DONEC  OUNIA  COM- 
PLERENTUR  ,  QU  E  JOSUE  ,  UT  LOQUERETUR  AD  PO- 
PULUM  ,  PR/EGEPERAT  DOMINUS  ,  ET  DIXERAT  EI 
MOYSES.  Festinavitque  POPULUS  ET  TRANSIIT.  ] 
Quce  Josuc  ,  ut  loqueretur  ad  populum  ,  prcece- 
perat  Dominus ,  scilicet  ut  tollerent  12  lapides  , 
eosque  secum  deferrent  de  Galgala  ,  in  pcr- 
petuum  transitus  monumentum  ,  utque  se- 
cure  transirent  per  Jordanem  in  terram  promis- 
sam,  memores  se  Deum  habere  in  arca  prae- 
sentem  et  ductorem.  Videtur  ergo  Josue  Mosis 
imitatione  etjussu  ,  intra  alveum^Jordanis  juxta 
arcam  et  sacerdotes  consistens ,  transeunti  et 
circumfuso  populo  beneficii  illius  memoriam 
inculcasse  ,  legisque  et  praeceptorum  Dei  sum- 
mam  repetiisse,  ac  eorum  custodiam  acri  ex- 
hortatione  commendasse.  Josue  enim  quasi 
ducum  praecessisse  populum  cum  arca  patet 


COMMKiNTAlUA 

Deut.  3.  vers.  penull.  ubi  id  ei  Deus  per  Mosen 
prtecepit ,  ac  mox  cap.  U.  vers.  1.  et  seq.  man- 
data  sua  populo  inculcat.  Idem  ergo  hic  videtur 
fecisse  Josuc.  Ita  Arias  et  alii.  Est  autem  hoc 
versu  anacephalaeosis  siverecapituiatio  jamdic- 
lorum,  sternens  viam  sequenli  narrationi. 

Festi.navitque  populus  et  transiit  ,  ]  lum 
quia  onines  eodem  die  paucis  horis  transire  de- 
hebant  Jordanem ,  et  pergere  in  Galgala  ,  ip- 
samque  Cliananaeam.  Erat  autem  populi  turba 
copiosa  et  quasi  innumera  ,  tum  quia  infirma 
erat  eorum  fides  ,  et  pro  se  quisque  verebatur 
ne  horribilem  ilium  aquarum  Jordanis  montem 
a  dextris  exstantem  ,  et  in  aere  quasi  pendulum 
non  sat  cito  effugeret.  Festinabat  ergo  quilibet 
et  alius  alium  prsevertere  conabatur. 

11.  CU.UQUE  TRANSISSENT  OMNES  ,  TRANSIVIT  ET 
ARCA    DOMINI  ,     SACERDOTESQUE    PERGEBANT    ANTE 

POPULUM.  ]  Heec  fuit  rei  gestae  series  et  ordo.  Sa- 
cerdotes  cum  arca  praecesserunt  popuium  per 
bis  mille  cubitos  ,  primique  ingressi  Jordanem , 
deinde  in  medio  ejus  constiterunt  ,  ac  populus 
juxta  arcam  transiit ,  interim  Josue  eum  exhor- 
lante  ad  Dei  cultum  et  obedienliam  stetitarca  , 
donec  totus  populus  cum  omnibus  armentis  et 
impedimentis  transiret ,  ut  eis  fiduciam  trans- 
eundidaret.  Gumqueomnis  populustransisset , 
arca  quoque  reliquum  Jordanis  transiit ,  ac  rur- 
sum  tota  Hebraeorum  agmina  praeivit  per  bis 
mille  cubitos  usque  ad  Galgala  ,  ubi  figenda 
erant  castra  ,  ut  esset  itineris  dux  ,  populi  pro- 
pugnatrix  ,  ethostium  terror.  Ita  Abulensis,  Se- 
rarius  et  Salianus.  Arcam  sequebantur  tribus 
Ruben  ,  Gad  ,  et  dimidia  Manasse  ,  deinde  cae- 
terae  novem  tribus.  Arca  ergo  quse  prima  tran- 
siium  Jordanis  coepefat  ,  eoque  fisso  inter  sic- 
cum  patefecerat ,  ultima  absolvit ,  rursumque 
populum  prsecedens  illi  se  ducem  prsebuit ,  illi 
antelata  velut  solium  regis  Dei  veciaque  humeris 
sacerdotum  ,  quorum  officium  est  exemplo  suo 
aliis  anteire.  Audi  Leonemlmp.  in  Tacticis  duci 
belli  in  itineribus  prsecepta  dantem  c.  9.  n.  12. 
Sin  aclmodum  lubrica  et  difftcilia  loca  fuerinl  , 
teipsum  oporlet  primum  eb  transire  ,  deinde  ibi 
consistere  et  commorari ,  donec  omnes  sine  offen- 
sione  transierint.  Et  n.  13.  Hoc  enim  patrem  nos- 
irum  Regem  Basilium  fecisse  cognovimus ,  quando 
contra  Germanicam  Syrice  civitatem  copias  duxe- 
rat ,  et  Pm^adisum  fluvium  anticiparat ,  qUi  lam- 
padibus  inmedio  constilutis  ,  ipse  sua  ipsius  prce- 
sentia  atque  ope  universum  exercitum  facile  et 
sine  offensione  traduxit  ,  qui  scepe  manum  illis 
afflictis  porrexerat  et  quosdam  ex  periculis  eripuit. 

13.  Etquadraginta  pugnatorum  millia  ,  ]  Toe; 
significat ,  idest,  q.  d.  Ex  Rubenitis,  Gaditis  et 
Manassensibus  ^O  millia  praecesserunt  castra 
Hebraeorum  in  Chanaan.  Unde  Hebr.  et  Chald. 
carent  rbet ;  sic  enim  habent :  Circiter  kO  millia 
transierunt  ante  Dominum  ( id  est ,  ante  arcam , 
vel  potius  coram  arca  consistente  in  medio  Jor- 
(ianis  ;  Chald.  ante  populum  Domini  )  ad  bellum 
versus  campo  Jericho.  Sic  ahbi  quoque  accipi  t6 
et  ostendi  Levit.  6.  1. 

15.  DixiTQUE  AD  EUM,]sciIicet  Deus  ad  Josue. 
Ex  Hebraeo  clarius  vertas  cum  Masio  :  Dixerit 
fnim ,  vel  dixerat  autem  ad  eum.  Est  enim  hic 
repeiiiio ,  sive  enarratio  clarior  versus  unde- 
cimi  qui  praecessit ,  ut  quomodo  in  suum  al- 
veum  revolutus  sit  Jordanis,  apte  recenseat  , 
scilicet  cum  ultima  arca  ,  quae  suspenderal , 
suspensumque  dciinucrat  Jordancm  ,  donec  po- 


liN  JOSUE.  Cap.  IV.  21 

pulus  transiret ,  Jordanem  transiit ,  illico  aqu;e 
quasi  ollicio  suo  circa  arcam  venerandam  per- 
functaj ,  in  alveum  suum  redierunt. 

18.  Et  fluebant  sicut  ante  consueverant.  ] 
Hebr.  addunt  per  omnes  ripas  suas  ,  hoc  est  al- 
veo  pleno,  imoexundante.  Vide  dicta  cap.  3.  15. 
Fluxit  autem  Jordanis  uti  prius  ,  quia  Deus  mo- 
lem  illam  aquarum  in  alio  suspensam  sensim 
demisit ,  ut  per  alveum  suum  defiuere  suo  cursu 
in  mareMortuum,  sive  in  lacum  Asphaltitem. 
Namsi  Deustotam  aquarummolem  simul  laxas- 
set ,  illa  omnia  longe  laleque  obruisset ,  quiii 
et  castra  Ilebrseorum  saltem  ultima  mersisset. 

19.  Populus  autem  ascendit  de  Jordane  de- 
ciMO  die  mensis  primi.  ]  Hinc  patet  Hebraeos  in- 
tegros  Z|0  annos  peregrinatos  fuisse  in  deserto  , 
ac  finiente  anno  quadragesimo  transiisse  Jorda- 
nem  ,  et  ingressos  esse  terram  promissam  , 
detraclis  quinque  diebus.  Exierunt  enim  ex 
jEgypto  15  die  mensis  primi ,  quo  Pascha  cele- 
brarant ,  et  agnum  Paschalem  immolarant ;  in- 
gressi  vero  sunt  terram  promissam  decimo  die 
ejusdem  mensis  ,  eo  quOd  ibidem  circumcidi 
deberent  ad  celebrandum  Pascha  15  die.  Porro 
fallitur  TornieUus  ,  qui  in  Annal.  scribit  He- 
braeos  transisse  Jordanem  nona  die  mensis  pri- 
mi ,  ac  in  ripa  Jordanis  pernoctasse  ,  mox  se- 
quenti  mane  diei  decimae  perrexisse  in  Galgala. 
Nam  ascendere  de  Jordane  hic  idem  est  quod 
transireJordanem,  etpergereinGalgala.  Utrum- 
que  ergo  factum  est  eadem  die  decima  ,  non 
nona  mensis  primi.  Porro  fuit  hic  annus  h.  crea- 
tione  mundi  1U%  ,  a  diluvio  837,  ab  Abra- 
ham  543,  quo  Hebraii  ^transmisso  Jordane 
ingressi  sunt  Chananaeam,  uti  dixi  infine  prooe- 
mii ,  juxta  chronotaxim  quam  Genesi  praefixi. 

Castrametati  sunt  in  Galgalis  ,  ]  id  est  ,  in 
loco,  quipostea  dictus  est  Galgala.  Estprolepsis 
sive  anticipatio  ;  necdum  enim  huic  loco  indi- 
tum  erat  nomen  Galgal ,  sed  paulo  post  cap.  5. 

Porro  in  Galgalis  ob  loci  opportunitatem  diu- 
tissime  mansere  Hebraeorum  castra  ,  ibique  de- 
positi  fixique  sunt  12  lapides  sublati  e  Jordane. 
Hinc  patet  lapides  hos  nonfuisse  positos  in  arca, 
uti  ait  Tertul.  lib.  k.  contra  Marcion.  cap.  12. 

Minus  recte  quoque  R.  Levi  censet  eos  juxta 
arcam  collocatos  ,  cum  eaque  transferri  solitos  : 
deposili  enim  fixique  sunt  in  Galgalis  ,  ibique 
perpetuo  manserunt ,  ut  patetex  hoc  versu  ,  et 
ex  versu  3;  imo  S.  Hieron.  in  epitaphio  Paulae  , 
asserit  lapides  hos  a  S.  Paulo  visos  in  Gaigalis. 
Quare  falsum  quoque  videtur  quod  ait  Josephus, 
ex  lapidibus  hisce  erectum  fuisse  altare  in  coque 
Josue  sacrificasse. 

23.  SiccANTE  DoMiNO  Deo  vestro  aquas  ,  ]eas 
scilicet  dividendo  et  suspendendo  ,  ut  siccu» 
vobis  ad  transeundum  maneret  alveus  :  vel  sic- 
cavit  aquas  Jordanis  ,  id  esl ,  siccavit  Jordanem 
ipsum,  alveumque  Jordanis.  Nam  aquse  proprie 
non  fuerunt  siccatae  ,  sed  pars  delluxit,  pars 
altera  in  altum  erecta  fuit  suspensaque. 

25.    UT    ET    VOS   TIMEATIS   DOMINUM  ,    ]    id  CSt    , 

Deum  quasi  Dominum  vestrum  rerumque  om- 
nium  agnoscatis ,  ametis ,  veneremini ,  omni- 
que  reverentia  et  studio  colatis.  Hoc  enim  est 
5£6/jt7&s ,  utvertunt  Septuag.  Recte  enim  adver- 
tit  Masius  timoris  nomineomnem  religionem  et 
cultum  ,  piumque  affectum  erga  Deum  sig- 
nificari  in  veteri  Testamento.  Erat  enim  lex  illa 
vetus  timoris ,  sicyt  nova  est  amoris  ;  nimirum 
ut  ille  ait  :  Primus  in  orbe  Deos  fecit  timor.  Sic 


22  COMMENTARIA  IN 

Levil.  18.  Ih.  diciUir  :  Non  maledices  surdo  ,  scd 
ihnebis  Dominimi  Deum  tuum  ,  id  est ,  obedies 
Deo  priecipienti  ne  maltdicas  surdo.  Deul.  6. 
13.  Dominum  Deum  luum  timebis  ,  cl  illisoU  ser- 
vies ,  illumamando,  reverendo  ,  colendo ,  lau- 
daiido  ,  gratias  agendo ,  elc.  ,  Deut.  10.  12.  Et 
nunc ,  Israel,  quid  Dominus  Deus  tuas  pelit  a  te, 
nisi  ut  timeas  Dominum  Deum  tuuni  ?  ut  timeas  , 
\i\  est ,  ut  illum  ames  et  colas  1.  Reg.  12.  1h.  Si 
limueritis  Dominum  et  servieritis  ei.  Timet  ergo 
Deum  ,  qui  illi  debitam  servilutem  ,  id  est ,  la- 
iriam  ,  oJjedientiam  ,  cullumque  omnem  exhi- 
hel.  Tobise  li.  ult.  Multa  bona  liabebis  ,  si  limae- 
ris  .  idest,  colueris  Deum,  Psalm.  2.  11.  Servite 
Domino  in  limore  ,  et  exultaie  eum  cum  iremore, 
Psalm.  33.  10.  Timete  Dominum  onines  sancli 
(jus  ,  limore  non  servili ,  sed  filiali ,  sicut  filii 
liment  ofFendere  parentes  ,  ne  eis  displiceant, 
scilicet  ex  amore,  non  extimore  :  Quoniam  non 
ist  inopia  timentibus  eum  ,  Psalm.  118.  38.  Slatue 
servo  tuo  eloquium  taum  in  timore  tuo,  ibidem 
\  ersu  120.  Confige  timore  tuo  carnes  meas  ,  a  ju- 
(liciis  enim  tuis  tiniui. 

Allegorice,  sicut  transitus  prior  Hebraeorum, 
<luod  duce  Mose  transierunt  mare  Rubrum,  re- 
]ir;esenlat  Baplismum,  in  quo  sanguine  Christi 
•  andidamur  a  peccatis  antea  commissis,  sic 
transiius  posterior  Hebraeorum,  quoduce  Josue 
iransieruniJordanem,  Qgurat  poenitcntiamejus- 
<\iui  Sacramentum,  quo  abluimus  peccata  post 
15aplismum  admissa.  Primo  ,  Jordanis  est  flu- 
vius  populi  fidelis,  qui  ad  radices  Libani  oritur, 
«rescitque  ex  coniluxu  duorum  lluvioruni,  sci- 
licet  Jor  et  Dan  (unde  Jordanis  est  dictus),  inde- 
que  per  amoenissimos  campos  labiiur,  ac  tan- 
ilemeflicit  lacum  Cionesarelh ,  sive  mare  Gali- 
l;e;e,  ex  quo  rursum  egrediens  fertur  in  mare 
Moriuum,  coque  absorbetur  :  quare  Jordanis 
.liidceam  et  Judceos  dislerminabat  ab  Arabibus  , 
^.ioabitis,  caterisque  Gentilibus.  Sic  Baptismus 
>uscipilur  ab  infideli  ,  eumque  facit  fidelem  ; 
pcEniientia  vero  suscipitur  a  fideli  ,  eumque 
jierficit  facilqup  sanctum:  secundo  ,  sicut  He- 
l)raei,  post  iransitum  Jordanis,  celebrarunt  Pas- 
clia  ;  sic  posi  poeniteniiam  sumitur  Eucharisiia, 
in  qua  Christum  quasi  Agnum  Paschalem  man- 
(lucamus;  lerlio,  sicut  per  Jordanem  Hebraei 
ingressi  siuit  lerram  promissam,  sic  per  poeni- 
icntiam  ingredimur  vitam  sanctam,  quae  nos 
ducil  in  coelum  ;  quarlo,  Jordanis  ,  Hebr.  idem 
cst  quod  lluvius  judicU  :  talis  est  poeqitentia  ,  in 
qua  poenitens  est  accusator  sui ,  et  sacerdos 
judex,  juxla  illud  Pauli  :  Si  nosmetipsos  dijudi- 
tarcmus  ,  non  ulique  judicaremur  ;  dum  judica- 
mtir  aatem ,  a.  Domino  corripimur ,  at  non  cum 
lioc  mundo  damnemur,  1.  Corinth.  11.  31 ;  quin- 
to,  per  Jordanem  ibatur  in  desertum,  uti  per 
(Mim  in  eremum  ivit  Joannes  Baptisla  poeniten- 
li.-B  dux  el  praeco,  ac  Cbrislus  poslquam  bapii- 
zatus  fuit  a  Joanne,  ivit  in  deserlum,  ibiqne  je- 
junavit  ^O   diebus,  orationi  el  contemplalioni 


JOSUE.  Cap.  IV. 

vacans.  SicS.  Maria  jEgyptiaca  transilo  Jordane 
ivit  in  solitudinem  ;  ibique  in  summa  abstinen- 
tia,  sanctitate  et  oralione  vixii  per /;7  annos. 
Ilinc  ibidemfrequeniia  magna  exstilit  Monasle- 
riorum,  sanctorumque  Monachorum  ,  Asceta- 
rum  et  Anachoretarum,  quorum  duces  etprimi- 
pili  fuere  Elias,  Eliseus  ,  et  filii  Prophetarum  ; 
sexto ,  sicut  Jordanis  bic  a  Deo  actus  intu- 
muit,  et  conversus  est  retrorsum,  sic  poeni- 
tensvitam  commutat  ut  qui  prius  terrena  am- 
biebat  ,  jam  anibiat  ccclestia  (  uti  explicat 
S.  August.  illud  Ps.  113.  Jordanis  conversus  est 
relrorsum)  quaereipsa,  si  perseveret,  conse- 
quetur,  ac  tum  dicet  cum  Jacob  :  In  bacalo  meo 
transivi  Jordanem  islum ,  et  nunc  cum  duabus 
turmis  regredior,  Genes.  32.  10  ;  septimo  ,  Naa- 
man  leprosus  lavans  septies  in  Jordanelepram 
abluit,  Z).  Reg.  6.  sic  peccator  per  poenitentiam 
expurgat  lepram  peccati.  Rursum  hic  adapta 
septem  mirabilia  Jordanis,  quae  recensui  Num. 
3/1.12. 

Denique  Jordanis  fluvius  nos  tacite  admonet 
omnia  vitse  hujus,  tam  prospera  quam  adversa, 
Uuere,etillicopraeterfiuere :  quareillahumiliter, 
haecfortiter  esse  superanda,  ut  utraque  gene- 
lose  calcantes  in  coelum  contendamus,  ac  men- 
lem  in  beata  aetcrnitate  figamus ;  alioqui  enim  si 
fiuxum  Jordanis,  id  est,  hujus  mundi  sequa- 
mur,  illa  nos  secum  vehetin  mare  Mortuum  , 
ubi  fuitSodoma,idest,  inTarlara.  Rursum,sicut 
Hebrsei  transiio  Jordane  cum  Chananaeis  assidue 
bella  gesserunt,  donec  iis  expulsis  terram  pos- 
sederunt;  sic  et  nospost  poenitentiam  etmuta- 
tionemviioe,  assiduecum  septem  vitiiscapitali- 
bus  confligamur  oporlet,  donec  quietem  terrae, 
esi,  animae  nostrie  hic  in  terris,  ac  tandem  in 
coelis  oblineamus. 

QuocircaOrig.  hichom.  5.  TransireJordanem, 
iufiuit,  est  omnia  implere,  quae  mandantur  in 
Evangelio  ,  ut  omnibus  terrenis  nudati  ad  ter- 
ram  viventium  in  coelis  tendamus,  ac  praeser- 
tim  servemus  illa  quae  octo  bealitudinibus  con- 
tinentur,  sciVicet  :  Beati  pauperes  spiritu,  beati 
mites,  beati  qui  lugent ,  etc.  Hinc  S.  Gregor.  lib. 
33.  Moral.  c.  6.  explicans  illud  Job.  h.  Et  liabet 
(iduciam  quod  influat  Jordanis  in  os  ejus  ,  illud 
attribuit  sanctis  quos  diabolus  devorare  cona- 
(ur  :  Jordanis,  ait,  Hebrceo  vocabulo  descensio  eo- 
rum  dicitur.  Et  sunt  nonnulli  qui  viam  veritatis 
appetentes  ,  senielipsos  abjiciunt,  atquedvitcBve- 
teris  elatione  descendunt :  camqueceterna  cupiunt, 
valde  se  ab  lioc  mundo  alienos  reddunt ;  dum  non 
soUim  aliena  non  appetunt,  sed  etiam  aliena  dere- 
Unquunt;  et  non  solum  in  eo  gloriam  non  qucB- 
runt,  sed  lianc  cam  se  obtulerit  etiam  contemniint. 
Claudat  agmen  S.  Bernard.  qui  serm.  ad  mili- 
les  templi  cap.  9.  a\i :  Quid  in  fluminiOus  isto 
(  Jordane  )  cminentius  ,  qiwd  ipsa  Trinitas  sibi 
quadam  videndi  prcesenlia  dedicavit.  Pater  audi- 
lus,  visus  Spiritus  sanclus ,  FiUus  est  baptizatus, 
MMh.li. 


GOMiMENTAUlA  IN  JOSUF.  Cap.  V. 


CAPUT  QUINTUM 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

CjRCUMCIDUNTUR  HeBR^I  InGaLGALIS.  MoX  V.  10.  CELEBRANT  PhASE  ;  DEFICIT  MANNA  , 
CUM  FRUGESTErxR^COMEDERUNT.  DeNIQUE  V.  13.  AnGELUS  ARMATUS  APPARENS  JoSUK 
EUM    ANIMAT  ,     JUBETQUE     UT    SOLVAT   CALCEOS  ,  EO  QUOD  IN  TERRA  SANCTA  CONSISTAT. 

fOSTQUAM  ergo  audieriint  omnes  Reges  Amorrhaeorum  ,  qui  habitabant 
trans  Jordanem  ad  Occidentalem  plagam  ,  et  cuncti  Reges  Chanaan  ,  qui 
propinqua  possidebant  magni  maris  loca  ,  quod  siccasset  Dominus  fluenta 
i  Jordanis  coram  filiis  Israel  donec  transirent  ,  dissolutum  est  cor  eorum  , 
*et  non  remansit  in  eis  spiritus  timentium  introitum  Gliorum  Israel.  2.  Eo 
tempore  ait  Dominus  ad  Josue  :  Fac  tibi  cultros  lapideos  ,  et  circum- 
^cide  secundo  filios  Israel.  3.  Fecit  quod  jusserat  Dominus  ,  et  circumci- 
dit  filios  Israel  in  colle  praeputiorum.  4.  H«c  autem  causa  est  secundse  circumcisionis  :  Omnis 
populus ,  qui  egressus  est  de  yEgypto  generis  masculini  ,  universi  bellatores  viri ,  mortui  sunt 
jn  deserto  per  longissiraos  viae  circuitus.  5.  Qui  omnes  circumcisi  erant.  Populus  autem  qui 
natus  est  in  deserto,  6.  per  quadraginta  annos  ilineris  latissimse  solitudinis ,  incircumcisus  fuit ; 
donecconsumerentur  qui  non  audierant  vocemDomini ,  etquibus  ante  juraveratutnon  ostende- 
ret  eis  Terram  lacte  et  melle  manantem.  7.  Horum  lilii  in  locum  successerunt  patrum  , 
et  circumcisi  sunt  a  Josue  :  quia  sicut  nati  fuerant ,  in  prseputio  erant ,  nec  eos  in  via  aliquis 
circumciderat.  8,  Postquam  autem  omnes  circumcisi  sunt ,  manserunt  in  eodem  caslrorum 
loco  ,  donec  sanarentur.  9.  Dixitque  Dominus  ad  Josue  :  Hodie  abstuli  opprobrium  vEgypti 
a  vobis.  Vocatumque  est  nomen  loci  illiiis  Galgala  ,  usque  in  prsesentem  diem.  10.  Manse- 
runtque  filii  Israel  in  Galgalis ,  et  fecerunt  Phase  ,  quarta  decima  die  mensis  ad  vesperum  , 
in  campestribus  Jericho  ;  11.  et  comederunt  de  frugibus  Terrse  die  altero  ,  azymos  panes  ,  et 
polentam  ejusdem  anni.  12.  Defecitque  manna ,  postquam  comederunt  de  frugibus  Terrse, 
nec   usi  sunt  ultra  cibo   illo    filii    Israel    :    sed  comederunt  de   frugibus    prsesentis   anni 


Terrse   Chanaan.   13.  Cum  autem 


esset  Josue  in  agro  urbis  Jericho  , 


levavit  oculos  ,  et 


vidit  virum  stantem  contra  se  ,  evaginatum  tenentem  gladium  ,  perrexitque  ad  eum,  et 
ait  :  Noster  es  ,  an  adversariorum  ?  14.  Qui  respondit  :  Nequaquam  ;  sed  sum  princeps 
exercitus  Domini ,  et  nunc  venio.  15.  Cecidit  Josue  pronus  in  terram  ,  et  adorans  ait  : 
Quid  Dominus  meus  loquitur  ad  servum  suum?  16.  Solve  ,  inquit ,  calceamentum  tuum  de 
pedibus  tuis  :  locus  enim  ,  in  quo  stas  ,  sanctus  est.  Fecitque  Josue  ut  sibi  fuerat  imperatura. 


1.  REGES    AMORRHiEORUM  ,    elC,   ET    REGES  CHA- 

NAAN.  1  Septuag.  etReges  Plioenicice.  Sub  his  duo- 
bus  populis  omnes  septem  gentes  liabitanies 
in  terra  promissa  inteliiguntur  per  synecdo- 
chen',  scilicet  Hevaci,  Jebusaei ,  Hethaei ,  Phere- 
zaei  et  Gergezaei.  Deuter.  7.  1.  Porro  Araorrhcnei 
vocabantur  ,  qui  versus  Jordanem  habitant ; 
Chananaei ,  qui  versus  mare  Mediterraneum , 
quos  Septuag.  hic  vocant  Phoenices,  alibi  pas- 
sim  vocantur  Palaestini  sive  Philistini:  imo  sub- 
inde  non  solum  Philistini,  uti  sunt  Gaz.xi , 
Azoiii,  Accaronitae,  sedetomnes  Judaei,  etldu- 
maei  vocantur  Phoenices ,  uti  ex  Dionys.  Afro,  et 
Strabonelib.  16.  docet  Masius.  Hinc  mulierquae 
ii  Mallhaeo  cap.  15.  22.  vocatur  Chananaea  ,  a 
Marcovocatur  Syrophoenissa.  Et  sane  Tyrum  et 
Sidonem,  quae  erant  Phceniciae  metropoles,  olim 
ad  Chananaeam,  sive  ad  terram  Judaeis  ^  Deo 
promissam  pertinnisse  omnes  consentiunt,  etsi 
Hebraei  ob  suam  ignaviam  nunquam  iis  potiii 
sini.  Pulchre  et  fuse  idipsum  confirmat  hic  Ma- 


sius  et  Arias,  etPererius  in  Exodum,  pag.  186. 
in  fine. 

DlSSOLUTUM   EST    COR  EORUM  ,  ET  NON  REMANSIT 

iNEisspiRiTUS.  ]Esthyperbole,  q.  d.  Ita  Chananaei 
et  caeteri,  ob  Hebraeorum  per  Jordanem  sicco 
pede  transitum  animo  sunt  percussi ,  ac  si  vita 
et  spiritus  eos  exanimes  defecisset.  Septuag.  Li- 
qaefactce  sunt  mentes  eorum,  et  consternati  sunt , 
et  non  erat  in  eis  prudentia  ulla ,  suggerens 
consilium  conveniens  ad  resislendum  Hebraeis. 
Porro  ,  cor  vocata  est  ea  pars  animi ,  in  qua 
fortitudo  et  conslantia  est  posita  ;  spiritus  vero 
illa  animi  vis ,  qua  sapimus,  et  quod  agendum 
sit  despicimus  et  deliberamus  :  nam  corde  li- 
quescente  et  fatisccnte,  scilicet  cum  per  metum 
labascit  fortitudo,  perturbari  simul  ac  fatiscere 
sapiendi  facultatem  necessum  est. 

2.  EO  TEMPORE   AIT  DOMINUS  AD  JOSUE  :  FAC  TIRI 
CULTROS  LAPIDEOS,  ET  CIRCUMCIDE  SECUNDO  FILIOS 

IsRAEL.  3  Lapicleos ,  Septuag.  petrinos  ;  Masius, 
saxeos.  Hebr.  est  nmy  tsurim,  quod  Chald.  Ga- 


U  COMMENTARIA 

jetaii.  Aiias,  Tagnin.  ct  Valablus  verlunt  acatos. 
AVii  cole  cxacutos.  Melius  NosieK  Septuag.  S.  Au- 
gust.  Tlieod.  Orig.  Rupert.  Masius  et  alii  vertunt 
lupicleos.  Ilebr.  enini  112:  tsu}-  passim  pelram,  la- 
l)idem  ei  saxum  significal.  Unde  et  tsor  { indeque 
Tor  ei  Tyrus  )  dicta  est  urbs  illa  polens  Plioe- 
iiiciae,  eo  quod  in  rupe  maris  esset  aedificata  , 
ideoque  inexpugnabilis.  Sic  et  Scphora,  uxor 
Mosis,  cultro  lapideo  filios  circumcidit,  Exodi 
/(.  Ei  mulii  censeni  Chrislum  circumcisum  fuisse 
(;uUro  petrino. 

Quacres  curJosue  jusserit  Hebraeos  circum- 
cidi  cullro  pelrino.  Resp.  Litteralis  causa  fuit, 
(luam  dat  Theodor.  quod  eo  loci  petrarum  erat 
copia  ,  fcrri  veroet  chalybis  inopia.  Versabantur 
enim  Hcbrseicirca  Arabiam,qu£e  ecopia  petra- 
rum  dicia  est  Pelraja,  ubi  petras  exacuuni  ins- 
lar  ferri  ex  eisque  cullros  faciunt  aculissimos. 
Sic  et  alibi  olim  ferrum  erat  rarum,  ideoque 
carum  magnique  pretii.  Unde  Lycurgus  apud 
Spartanos  monelam  cudi  jussit  ex  ferro  ,  ut  ejus 
^ravitale  et  ponderefurta  arceret,  testePlutorc. 
in  cjus  vita.  Et  Calellus  Atyn  castratum  scribit 
silice  : 

Devolvit ,  aii,  ipse  acuto  sibi  pondera  silice. 

Quin  et  Graecos  olim  silice  calamos  acuisse 
scribilJulianus,  lib.  6.  Epig.  lapidem,n\l,quiob- 
tusam  acuil  gcnam  calami. 

Allcgor.  causa  fuit,  ut  hi  cullri  petrini  essent 
lypuset  figura  Christi,  qui  spiritualis  est  petra, 
<'t  spirituali  circumcisione  non  carnem  a  prse- 
putio  ,  sed  menlem  a  vitiis  circumcidit ,  et  cor- 
pus  a  morbis  et  morte  circumcidet  in  collcpra^- 
|)utiorum,  id  est,  in  resurrectione  mortuorum, 
aitRupert.  hic  c.  16.  sicelTlieod.  quaest.  1.  Ori- 
gen.  Procopius  et  alii. 

Porro  S.  Aug.  serm.  Ul.  de  Temp.  S.  Bern. 
serm.  1.  de  Circumc.  et  Magister  sent.  in  k. 
agens  de  circumcisione ,  censent  circumcisio- 
Jiem  debuisse  fieri  cultro  lapideo ,  eo  quod  idip- 
sum  hic  jubeal  Deus :  sed  hoc  praeceptum  soli 
Josue  datum  est ,  non  caeteris.  Unde  Genes.  17. 
3  0.  ubi  circumcisionis  institutio  et  praeceptum 
a  Deq  sancitur  ,  nulla  lapidei  cultri  fit  mentio. 
Quocirca  etiamnum  Judaeisesuosque  circumci- 
duntcultro  ferreo,  non  lapideo.  Ita  Abulensis, 
Hugo  \  ictor.  S.  Thomas,  Lyran.  etdiserte,  S.  Jus- 
linus  (qui  fuit  Judseus  puta  Samaritanus)  dial. 
conlra  Triphonem  \Prima,  ait,  illa  veslra  cir- 
cnmcisio  olim  fiebat  ferro ,  et  etiamnum  fit ,  ideo- 
(jue  permanet  in  vobis  cordis  durilia;  atnostra, 
quceest  secunda,  fit  per  aculos  lapides ,  puta  per 
Christum  et  Apostolos,  qui  vitia  cordis  circamci- 
dunt. 

ClRCUVICIDE    SECUNDO    FILIOS    ISRAEL.  ]  Cuf  SC- 

cundo  ?  An  semel  circumcisi  recrescente,  vel 
ailracto  praeputio  (quod  olim  fecit  Symmachus 
S.  Script.  Interpres,  et  aliis  a  Judaeis  ad  Samari- 
tastransfugientes,  ut  ostcndi  1.  Corinlh.  7.  v. 
IS. )  secundo  illud  circumcidere  jubentur?  Mi- 
iiimegenlium. 

Primo  ergo  Theod.  qua;st.  3.  et  Masius  pulant 
hanccircumcisionem  dici  secundam,  respectu 
primae ,  quae  facta  est  ab  Ahraham,  qui  jussu 
Dei  primus  se  cum  tota  familia  circumcidit, 
(ien.  17.  Verum  respectu  Abrahae  haec  non  se- 
cunda,  sed  piusquam  decima,  imo  centesima 
•  lat  circumcisio;  nam  post  Abraliam  per  {|00 
annos  usque  ad  Mosenomnes  ejus  posteri  fuere 
circumcisi. 


IN  JOSUE.  Cap.  V. 

Secundo,  Vatablus  secundam  dicl  censet  res- 
pectu  primae  ,  quae  facta  est  a  Mose,  qui  popu- 
lum  ex  jEgypto  educlum  in  Sina  circumcidit. 
Sed  de  hac  Mosis  circumcisione  nec  Script.  nec 
Philo,  nec  Josephus  ,  nec  alius  quis  meminit. 

Tertio  R.  David  Kimchi  elCajet.  zbsecundo  in- 
terpretanlur  vicissim,  sive  per  vices,  q.  d.  Non 
simul  omnes  circumcide,  ne  circumcisi  omnes 
langueant,  sintque  invalidi  ad  reslslendum 
Chananaeis  ,  sed  duabus  vicibus  eos  circumci- 
de,  ut  dum  hi  circumciduntur ,  alii  adhuc  in- 
circumcisi  sint  validi  ad  pugnandum  cum 
Chananseis.  Verum  hoc  remotum  et  alienum 
est. 

Dicoergocum  S.  August.  hicquaest.  6.  etAbu- 
lensi  non  juberi  hic  eumdem  hominem  secundo 
circumcidi,  sed  eumdem  populum  ,  qtii  priino 
in  parentibus  suis  circumcisus  fuerat  in  /Egyp- 
lo  ,  idque  nutu  ct  liorlatu  Mosis,  uti  senilt  Ter- 
tul.  lib.  conira  Judaeos ,  R.  Levi  et  alii.  Idem 
vero  populus  secundo  jubetur  "circumcidi  in 
filiis,  qui  incircumcisi  manserant  per  /lO  an- 
nos  ,  quibus  percgrinali  fuerant  in  deserto;hi 
ergo  inlermissam  tot  annis  circumcisionem  re- 
sumpserunt  in  Chanaan.  Hunc  genuinum  esse 
sensum  patet  ex  iis  qua3  sequunlur,  praesertim 
V.  3.  6  et  6.  Idem  enim  hic  fuit  populus  qui  a 
Mose  eductus  ex  yEgypto ,  et  a  Josue  inductus 
fuit  in  terram  promissam  ;  qui  primo  fuit  cir- 
cumcisus  in  /Egypto  tempore  Mosis,  imo  omnes 
necdumcircumcisi,  fucre  circumcisi  paulo  ante 
exitum  ex  .Egypto.  In  exitu  enim  celebraruni 
Phase,  et  comederunt  Agnum  Paschalem ;  hunc 
enim  nemocomedere  poterat  nisi  circumcisus, 
Exodi  12.  Cessavit  deinde  populi  circumcisioob 
peregrinationem  in  deserto  per  IxO  annos  :  finita 
vero  hac  peregrinatione,  cum  jam  Israel  in- 
gressus  esset  in  Chanaan,  omnes  eousque  in- 
circumcisi  fuere  a  Josue  circumcisi,  ideoque 
vocalur  haec  secunda  populi  circumcisio.  Ita  Ma- 
sius,  Lyran.  Pererius,  Serarius  et  alii. 

Tropol.  Noster  Jacobus  Alvarez  tract.  de  mor- 
tificalione.  Prima,  ait,  circumcisio  in  ^Egypto 
facta  externam  mortificalionem  designat;  se- 
cunda  vero  in  transitu  Jordaniseffecta  internam 
morlificationem  significat,  quae  merito  fit  in 
colleprieputiorum;  quoniam  quiinteriora  mor- 
tificare  audet,  jam  collem,  id  est,  aliquem  gra- 
dum  perfectionis  ascendit.  Harum  prima  exte- 
rior  ,  .si  sola  accipialur  nulla  habita  ratione 
secundae,  non  multi  momenli  est,  quippe  qua; 
auimum  incircumcisum  ac  vitiis  subjectum  re- 
liquit. 

3.  ClRCUMCIDlT   EOS  IN  COLLE  PR.«;PUTIOl\UM,  ]  id 

est ,  in  loco  et  colle  ita  dicta  a  circumcisione 
praeputiorum  ibidem  facta  a  Josue,  sicut  idem 
eadem  causa  dictus  est  Galgala  v.  9. 

5.  Qui  OMNEs  ciRCUMCisi  ERA.NT.  ]  Hinc  vcrisi- 
militer  a  contrario  nonnulli  colligunt,  aliorum  , 
qui  circumcisi  non  erant,  neque  murmurando 
rebelles  Deofuerant,  neminem  in  deserlomor- 
luum  essc;idque  insinuat  Psaltes  Psalm.  105. 
v.  37.  et  Moses  Deut.  29.  5. 

6.  POPULUS  AUTEM  QUl  NATUS  EST  IN  DESERTO 
PER  QUADRAGIIVTA  ANNOS  ITINERIS  LATISSIM.E  .SOLl- 

TUDiNis  iNCiRCUMCisus  FuiT.  ]  Quaeritur  qua  de 
causa  in  deserto  omissa  fuit  circumcisio  ,  cum 
a  Deo  esset  praecepla,  Genes.  17. 

Primo,  Thalmudici  Tract.  de  jure  Leviii ,  et 
ex  eis  R.  David  hic  asseruutper  ZiO  annos,  qui- 
bus  Hcbraei   pcrpgrinali  sunt  in  desertOj  nou 


COMMENTARIA  IN 

spiiasse  Aquilonem  ,  sive  Boream  ventnm  nu- 
])ibus  inimicuni,  idquene  coiumnam  nubis  du- 
cem  itineris  dissiparet.  Atque  liac  decausa  He- 
l)raeos  abslinuisse  a  circumcisione,  eo  quod 
illum  venium  sibi  puieniobservandum ,  quod 
|)iagis  medeaiur.  Verum  ha?c  sunt  fabulonum 
isiorum  commenla  ,  imo  merae  nugse  et  noe- 
niae. 
Secundo ,  Theodor.  hic  qusest.  2.  S.  Hieron. 

I.  1.  in  Epist.  ad  Galat.  Damasc.  1.  /i.  de  fide  c. 

II.  et  alii  hanc  dantcausam,  quod  in  deserto 
populus  Israel  per  se  et  loci  natura  sat  distinc- 
iiis,  et  separatus  erat  a  caeteris  gentibus,  ideo- 
<|ue  non  opus  erat  eum  circumcidi.  Circumci- 
sio  enim  ea  de  causa  fuit  insiituia,  ut  per  eam 
Israel  dislinguereiur  a  Cceteris.  Hscc  ratio  con- 
grua  est,  sed  insufliciens.  Nam  et  in  Judaea  di- 
visi  erant  Judaei  a  caeteris  genlibus  ,  et  tamen 
(lebebant  circumcidi  ob  aiios  fines  poiiores, 
scilicet  ob  praeceptum  Dei,  atque  ut  hac  ratione 
nomen  darenl  Synagogae,  fierenlque  fiUi  Abra- 
lire  ei  populus  Dei,  sicut  nunc  fit  per  baplis- 
mum. 

Tertio ,  S.  August.  hic  quaest.  6.  censetomis- 
sam  fuisse  circumcisionem  per  populi  inobe- 
(lientiam ,  quare  illum  eam  omittendo  pec- 
casse  ;  verum  hoc  peccatum  in  populo  suo 
jedarguissei  Moses  et  Script.  quod  tamen  nus- 
quara  facit. 

Quarto  ,  Gabriel  Vasquez  in  3.  p.  disp.  164. 
c.  2.  suspicatur  filios  hoscemansisse  in  deserio 
incircumcisos  ob  culpam  et  murmur  paren- 
tum  ;  ob  hoc  enim  Deum  ipsos  parentes  puni- 
visse  morle,  eorumvero  filios  incircumcisione. 
Idem  hic  suspicatur  Masius  et  Perer.  in  c.  17. 
Gen.  Sed  nil  tale  innuit  Scripi.  imo  contrarium 
insinuat,  scilicet  Deum  patribus  rebellibus  re- 
jectos  surrogasse  filios,  cum  iisque  novum  foe- 
dus  (cujus  symbokim  erat  circumcisio)  pepi- 
gisse,  eosque  induxisse  in  terram  promissam  a 
qua  parenies  ob  rebellioncm  excluserat. 

Dico  ergo  :  Vera  omissce  in  deserto  cireumci- 
sionis  causa  fuit,  quod  Hebraei  ab  ea  excusa- 
lentur  per  assiduam  peregrinaiionem  :  quia  in 
•■0  nullam  stabilem  certamque  habebant  quie- 
lem;  sed  quoiies  movebalur  columna  nubis  viae 
dux,  toties  eam  sequi  et  castra  movcre  debe- 
bant  Hebraei.  Hoc  aulem  facere  nequivissent,  si 
«0  die,  vel  paulo  anie  fuissent circumcisi.  Cir- 
cumcisio  enim  gra\e  vulnus  infligebat  corpori 
acremque  dolorem  ;  ut  nec  pugnare  nec  ambu- 
lare  possel,  ut  patet  in  Sichimitis,  idcirco  a 
Simeone  et  Levi  caesis  ad  vindicandum  Dinae 
5tuprum,  Genes.  Zh.  Quare  ob  crebrum  incer- 
tumque  moium  castrorum  Hebra.M  fuere  excu- 
sali  a  circumcisione,  ne  per  eam  in  viiae  peri- 
riilum  incurrerent.  Ila  Abulens.  Lyran.  Masius, 
Serarius  et  S.  Thomas  3.  p.  q.  70.  art.  h. 

In  Chanaan  vero,  ubi  figenda  erat  sedes  ,  cir- 
fumcisifuere,moxin  ipso  ejusingressu,puta  in 
(.algalis;idque  primo,  quia  iexeratconditiofce- 
(leris  inler  Deum  et  Abraham  <>jusque  posteros 
iniii  de  danda  eis  Chananaea  :  legis  autem  in- 
( hoalio  et  quasi  januaerat  circumcisio ,  uti 
»  hristianismi  est  Baptismus  :  per  circumcisio- 
iicm  crgo  eoscapessere  terram  promissam  par 
•  rai;  secundo,  quia  paulo  post,  scilicet  IZi  die 
mensis  ad  vesperam  jussu  Dei  comedenduserat 
Agnus  Paschalis  v.  10.  hunc  aulem  nemini  co- 
uiedere  fas  erat;  nisi  prius  circumciso,  ilaque 
ju  fiimiliam  Abralioe  etSynagogam  Israclis  coop- 

CORNEL.    A    LAPIDE.    TOM.    M. 


JOSUE.  Cap.  V.  25 

lato ;  teriio,  quia  in  ipso  limine  Chanance.'e  > 
Resp.  Hebra?orum  tum  civilisj  tum  sacra  sialim 
instituenda  erat,  ac  consequenter  omnes  leges 
Dei  eliam  cieremoniales  (inter  quas  prima  erat 
circumcisio)  eljudiciales  ab  Hebraeis  erantob- 
servandae.  Unde  slatim  celebrarunt  Phase,  ui 
sancte  et  religiose  auspicarentur  possessionem 
terrae  promissae.  Decimo  crgo  die  mensis  primi 
Nisan  transierc  Jordanem  et  castra  fixeruntin 
Galgalis,  ac  sequenli  die  undecimo  ibidem  cir- 
cumcisi  ob  plagam  vulneris  (juievere  ires  dies, 
atque  quarto  demum  die,  qui  fuit  ik  Nisan  ,  ad 
vcsperam  celebravere  Pascha. 

Moraliler  discant  hic  fundatores  et  guberna- 
tores  Rerumpubl.  suum  regimen  ordiri  a  Deo , 
ejusque  lege  et  cultu  ,  uti  orditur  a  Josue  ; 
Deus  enim  propitiaius  illud  secundabit.  Discat 
et  quisque  fidelis  sua  ofTicia  et  actiones  in- 
choare  cum  Deo  et  a  Deo  ,  juxta  illud  :  A  Deo 
inclpe. 

Porro  mendose  hic  et  Num.  \h.  33.  Septuag. 
pro  kd  annis  peregrinalionis  deserii  habent  h^ 
annos.  Constat  enim  praecise  tanlum  fuisse  ZiO. 

Rursum  mendose  habent  //a65xp(Ttot  pro  quo 
permetathesin  litlerae  5  cum  /3  legendum  //«56«- 
piTtot,  quod  nomen  ex  Hebr.  inn  ??t(d6fl7%  id 
est,  desertum  mutuati  ad  Graecum  idiotismum 
innexerunt.  Eremum  ergo  madbaritidem  vo- 
cant  eremum  Hebr.Torum,  sive  quam  Hebrsei 
vocitarunt  suum  mldbar  ,  id  est ,  desertum. 

Denique  potuit  haec  populi  circumcisio  uno 
die ,  scilicet  undecimo  Nisan  peragi  ;  quiacir- 
cumciderc  poterat  quivis  circumcisus  ,  etiamsi 
non  esset  sacerdos  vel  Levita,  sedlaicus  :  unus 
autem  poierat  per  diem  multos  circumciderci. 
Circumcisi  aulemtunc  erant,  et  superstites  vi- 
vebant  ,  qui  circumcisi  egressi  fuerant  ex 
^oyP'0,  cum  necdum  altigissent  annum  vige- 
simum  :  qui  enim  eum  attigerant,  hi  omnesob 
murmur  morlui  sunt  in  deserto.  Rursum  qui 
primi  die  undecimo  hic  circumcidebantur  ,  hi 
mox  alios  plures  circumcidere  poterant. 

Ut    OSTENDEnET    EIS    TERRAM     LACTE  ET    MELLE 

MANANTEM.  ]  Corrigc  cum  Roman.  Hebr.  et  Sep- 
tuag.  Vt  non  ostenderet.  Juraverat  enim  Deus  sc 
omnes  murmuralores  occisurum  in  deserto,  Nu- 
mer.  13. 

9.  HODIE  ABSTULI  OPPROBRIUM  ^.GYPTI   A  VOBIS  , 

quia  hodie  a  viia  et  moribus  incircumcisorum 
per  circumcisionem  ingentem,  Synagogam,  le- 
gem  et  religionem  meam  sanctam  transtuli.  Id- 

CirCO  VOCATUM  EST  NOMEN  LOCI  ILLIUS  GaLGALA,  ] 

id  est,  amotio,  scilicet  praeputii,  el  consequen- 
ter  opprobrii  jEgyptiorum  :  SS;  galal  enim  sig- 
nificatvolvere,  devolvere,  removere,  auferre  : 
a  galal  geminala  prima  syllaba  fit  gigal  et  gal- 
gala.  Unde  hic  locus  dictus  est  Gigal,  Galgal , 
Gatgala,  a  S.  Hier.  Galgal,  quae  olim  civitas  in- 
clyta  in  recto  itinere  .t  Jordane  in  Jericho  :  a 
Jordane  disians  stadiis  quinquaginta,  a  Jericho 
decem  :  in  Galgalis  Saul  a  Samuele  unctus  esi 
in  primum  Regem  1.  Regum,  7.  10.  Ibidem  fixi 
sunt  12  lapides,  tesies  iransitus  Hebraeorumper 
Jordanem  divisum.  In  Galgala  quoque  versatus 
fuit  EliscTeus  Prophela  ,  h.  Reg.  i.  38.  Rursuni 
S.  Hieron.  Beda  et  Lyran.  Galgala  vertunt,  ro- 
tam,  revolutionem ,  circalationem.  Unde  h  galal 
et  gilgal  formatum  est  gulgolet,  et  Chald.  gul~ 
golta  ,  indeque  Golgotha  ,  id  esl,  Calvaria  sivo 
cranium,  ila  dictum,  ii  convolutione,  quia  ro- 
luiuium.  Minc  mons  Calvarise,  ila  dicius  a  cra- 


26  COMMENTARIA 

iiiis  reoruni  ibi  plexorum  in  quo  crucifixus  est 
Chrislus.  Quarc  Joseplius  Galgala  interpretaus 
Ubertatem,  consulere  voluitpudori  Heijrc-eoruui 
more  suo  ,  ac  Vespasiani  et  Romanorum  auri- 
bus  blandiri,  si  non  adulari. 

Tropol.  Orig.  hom.  6.  Si ,  inquit,  post  vemis- 
sionem  (  quasi  circumcisionem  )  peccatoram, 
ultra  non  pecces,  vere  oblatum  est  a  te  oppro- 
brium  JEgypti.  Si  vero  iterum  peccaveris  ,  iterum 
m  te  vetera  revolvuntur  opprobria,  idqueeo  ma- 
gis ,  quo  inulto  majoris  criminis  est  filium  Dei 
conculcare,  et  sanguinem  testamenti  poliutum  du- 
cere,  qudm  legem  Moysi  negligere.  iEgyptii  enim 
tempore  Josueerant  incircumcisi,  gentiles,  ido- 
lis  et  viiiis  addicli.  Postea  tamen  circumcisio- 
nem  acceptarunt,  ut  docet  Jerem.  c.  9.  v.  uU. 
Vide  ibi  dicla.  Illam  eos  acceptasse  nonnulli  au- 
turaant  tempore  Salomonis,  cum  is  duxit  uxo- 
rem  filiam  Pharaonis  Regis  jEgypti,  3.  Reg.  10. 

Rursum ,  noster  Alvarez  tract.  de  mortifica- 
tione,  opprobrium  accipit  active ,  quo  scilicet 
.Egypiii  Hebraeis  ex  ^gyptoexeuntibus  imprope- 
rabant  illos  ire  adfamem  et  mortem,  q.  d.  Certe 
vidistis  quia  siccato  Jordane  in  hanc  regionem 
iransivistis ,  et  terram  vobis  promissam  occu- 
pastis ,  et  in  ea  tanquam  in  terra  vobis  pacifica 
circumcisi  estis ,  et  per  tres  dies  sine  ullo  timore 
donec  sanaremini,  quievistis  :  non  ergo  ad  mor- 
lem  eduxi  vos  ex  iEgypto,  ut  vestri  oppressores 
dicebant,  sed  ut  liberi  et  securi  viveretis.  Ita  et 
a  nobis  spiritalem  circumcisionem,  idest,  mor- 
tiOcalionem  colentibus,  mundiopprobrium  au- 
feretur;  quia  mundani  videbunt  nos  per  abne- 
galionem  nullo  modo  vilam  perdidisse,  sed 
vitam  carnalem  et  Deo  invisamj  pro  vita  spiri- 
tali  et  Deo  grata  commutasse. 

10.  Et  fecerunt  Phase  quarta  decima  die 
ME.Nsis  (  primi  Nisan )  ad  vesperum,  ]  ob  causas 
datas  V.  6.  fuit  hoc  terlium  Pascha  Hebraeorum ; 
primum  enim  celebrarunt  pridie  quam  egrede- 
rentur  ex^gypto,  Exodi  12;  secundum  anno  se- 
quenti,  post  acceptam  legem,  et  erectum  Ta- 
bernaculum  in  Sina,  Num.  9.  2 ;  lertium  hic. 
Alleg.  Josue  hic  novum  primumque  in  terra 
sancta  Pascha  celebrans  ,  repraesentat  Jesum 
Christum  novum  Pascha ,  id  est,  Eucharistiam 
in  ultima  coena  instituentem. 

11.  Et  comederunt  de  FRUGIBU9  ( dc  ffumento ) 

TEBR/E  DIE    ALTERO   AZYMOS    PANES,  ET  POLENTAM 

EjusDEM  ANNi,  ]  defrugibus,  sive  hornis  et  prae- 
leriti  anni,  ut  vult  R.  David  et  Vatabl.  eoque  al- 
ludit  vox  Hebr.  "niy  abur ,  a  rad.  abar,  id  est, 
transivit,  praeteriit;  sivepoiius  novis  praesentis 
anni,  utiexprimuntSeptuag.  PorroHebr.  abur, 
et  Chald.  ibbura,  quaslibet  fruges  significat  anni 
lam  praesentis,  quam  prseteriti.  Ita  Masius. 

Die  altero.  ]  Hebr.  crastino  Paschce ,  idest, 
posiridie  primae  diei  azymorum,  puta  secundo 
die  azymorum,  sive  die  16  mensis  Nisan;  illo 
enim  primumDeo  ofierre  debebant  manipulum 
spicarum,  antequam  vescerentur  frugibus  prae- 
sentis  anni,  juxta  legem  Levit.  23.  \lx. 

R.  David  vero  per  crastinum  Paschae  accipit 
primum  diem  azymorum,  sive  15  Nisan.  Pridie 
enim  illius,  puta  14  ad  vesperam  comederunt 
Agnum  Paschalem.  Ipse  enim  ut  dixi  fruges  ac- 
cipit  hornas,  id  est,  anni  proeteriti,quibusvesci 
licebat  ante  oblatum  manipulum  spicarum  die 
secundoazymorum;hicenimoflerebanturquasi 
primitic-e  novarum  frugum  anni  prcnesenlis  ,  non 
pracieriii. 


IN  JOSUE.  Cap.  V. 

PoLENTAM.]  Hebr.  nSp  kalvi,  id  est,  tostas  fru- 
ges.  Vide  Levit.  2.  1/j. 

12.  Defecit  MAN\A,]  sciiicct  pluerc  vel  nin- 
gere  e  coelo.  Deus  enim  quiHebraeis  ob  alimenii 
inopiam  manna  fuerat  largitus,  ablata alterius  ci- 
bi  copiamanna  subtraxit,  perinde  ut  aves  affe- 
runt  cibum  pullis  in  nido  dum  teneri  sunt,  at 
cum  crescendo  validiores  facli ,  sibi  siifficere 
possunt,  eas  sibi  relinquunt,  ut  sibi  annonam 
parent.  Deus  enim  ulinon  deest  in  necessariis, 
sic  nec  redundat  in  superlluis. 

Illustre  exemplum  est  apud  Theodor.  in  Philo- 
iheo  c.  lO.Theodosius  Abbas,  inquit,  inslar  Mo- 
sis  orans,  et  virga  petram  percutiens  ,  ex  ea 
fontem  aquaj  perennis  elicuit,  qui  monasterium 
ase  in  loco  arido  aedificatum  irrigaret.  Hic  fons 
exstructo  postea  in  monasterio  lavacro  exaruit, 
sed  eo  destructo  rursus  fluere  coepit,  quasi  ne- 
cessitatisuccurrens  etcumea  cessantecessans. 

TropoL  qui  voluptates  terrae  ambiunt  el  gus- 
tant,  privantur  coelestibus  :  Deus  enim  spiri- 
tum  orationis  et  contemplationis  in  deserto  ma • 
nentibus  tribuit ,  carnis  nimirum  voluptales  et 
seculi  ambitionem  relinquentibus ,  et  ab  illis 
qui  corde  in  seculum  redeunt  abscondit.  Hi 
paulaiim  ex  spiriiualibus  carnales  fiunt  ,  et 
hujus  mannae  suavitatem  gustare  desinunt  ;  illi 
vero  quotidie  magis  puri  et  spirituales  evadunt : 
gustato  enim  spiritu  desipit  omnis  caro.  Et  vice 
versa,  cui  sapitcaro,  huic  desipitspiritus.  Audi 
S.  Bern.  Ep.  3.  ad  Fulconem.  Quomodo  ignis  et 
aqua  simul  esse  non  possunt ;  sic  spirituales  et 
carnales  delicice  in  eodem  se  non  patiuntur.  Ubi 
crapulam  ructantis  inter  pocula  senserit  Clmstus  , 
vina  sua  dulciora  super  mei  et  favum  vienti  pro- 
pinare  non  dignatur.  Ubi  curiosa  ciborum  diver- 
sitas,  ubi  divitis  supellectilis  discolor  varietas  ocu- 
lospariterpascitet  ventrem,  cocleslis  panisjejunam 
deserit  mentem.  Idem  serm.  6.  de  Ascens.  Errat 
omnino ,  inquit,  si  quis  ccetestem  illam  dulcedi- 
nem  huic  cineri  ,  divinum  illad  balsamum  huic 
veneno,  charismata  illa  spii^itus  miscere  posse  hu- 
jusmodi  illecebris  arbitretur.  Audi  et  S.  Hier.  ep. 
34.  ad  Julianum  :  Difficile,  imo  impossibile  est  ut 
prcBsenlibus  quis  et  futuris  fruatur  bonis,  ut  hic 
ventrem  etibi  mentem  expleat,  utde  deliciis  Irans- 
eat  ad  delicias ,  ut  in  utroque  seculo  primus  sil , 
ut  in  coelo  et  terra  appareat  gloriosus. 

Anagog.  Rupert.  hic  c.  17.  manna,  ait,  terres- 
tre,  id  est  Eucharistia,  deficiet,  cum  fruges  so- 
lidas  coeli  nobis  exliibebit  Ghristus.  Ibi  enini 
ipse  seipso ,  quasi  pane  vitse  nos  pascet ,  ei 
quasi  vino  divino  inebriabit,  juxta  illud  :  Ine- 
briabuntur  ab  ubertate  domus  tucB,  et  torrente  vo- 
luptatis  tuce  potabis  eos.  Ps.  35.  9. 

Audi  Rupert.  Pascimur  mente  legendo  vel  au- 
diendo  verbum  Dei,  pascimur  et  ore  manducando 
dcmensa  Domini  panem  vitce  ceternw,  et  bibendo 
caiicem  salutis  perpetuce.  At  ubi  venerimus  ad  ii- 
iam  terram  viventium,  in  illam  beatam  Sion  ,  ubi 
insua  specie  videbitur  Deas  deorum ,  neque  verbo 
doctrince  indigebimus  ,  neque  in  istis  speciebus 
panis  et  vini,  sed  in  propria  substantia  videndo  pa~ 
nem  Angeloram  manducabimus.  Igitur  postqudm 
comederunt  terrcB  fruges,  defecit  manna ;  quia  vi- 
delicet  postquiim  venerit  quod  perfectum  est ,  eva- 
cuabiturquod  ex  parie  est. 

Allegorice  manna  defecit,  id  est,  bona  legis  ve- 
teris  defecerunt,  cum  Jesus  eis  substituit  Eu- 
charistiam  ,  qui  vere  est  panis  Angelorum  , 
ct  raanna  coelorum.  Ita  Nyssenus  in  vita  Mosis. 


COMMENTARIA 

13.  CUM  AUTEM  ESSET  JOSUE  IN  AGRO  URBIS  JERI- 

cno.  ]  Hebr.  Cumesset  in  Jericho ,  icl  esl ,  in  di- 
lione  vel  agro  urbis  Jericho,  nisi  malis  propo- 
silionem  m  pro  apud  per  enallagenHebraeis  usi- 
lalam  sumi.  Simileest  c.  10.  v.  10. 

Sive  ergo  ex  Galgalis  Josue  castra  moverit  in 
agrum  Jericlio,  sive  caslrismauenlibus  in  Gai- 
galis  (Galgala  enim  a  Jericlio  lanlum  decem 
stadiis  ,  id  est  vix  media  leuca  distabant)  , 
Josue  dux  pervigil  de  Jerichunle  primo  obvia 
excideuda  soHicitus,  deque  excidii  ejus  ratione 
et  modo  consilia  animo  versans ,  Deumque 
orans,  in  agrum  Jerichuntis  exierit,  aut  etiam 
iocum  oppugnandae  urbi  opportunum  specula- 
lum  iverit ;  ibidem  li«ec  ei  objecta  est  visio,  quao 
illi  ad  rem  peragendam  animos  adderet :  ita 
dum  magna  sanciaque  animo  machinamur  ; 
Deus  sc  cousiliis  nosiris  insinuat,  viresque  et 
modos  ea  exsequendi  demonstrat. 

VlDIT  VIRUM   STANTEM  CONTRA  SE.  }   Hebf.  nilJl 

benegdo ,  id  est,  coram  se,  e  regione  et  ex  ad- 
verso  sui.  Erat  hic  Angelas  specie  "lUJ  gefctr,  id 
est,  viri.  Unde  nonnulli  eum  Gabrielem  fuisse 
putant. 

EVAGINATUM  TENENTEM  GLADIUM,  ]  inStar    prse- 

Jianiis;  ideoque  galca  qiioque,  thorace  et  bal- 
leo  accinctus  ,  uti  opinatur  Serarius.  Solet 
Deus  vel  Angelus  congruam  persoucTe  et  rei,  de 
(lua  agitur,  et  ob  quam  .apparet,  formam  ,  spe- 
ciemque  ct  habitum  assumere.  Strictus  ergo 
fulminansque  gladius  in  viri  fortis  manu,  Dei 
potentiam  et  vindictam  reprsesentat  Josue  quasi 
militi  ducique  suo  assistere  ,  eique  praBsentem 
et  paratam  esse  ad  bellum  tam  Cruentum  (iontra 
Jerichuntem  conficiendum.  Ita  Ruperrus.  Sic 
Ghristus  apparuit  Magdalenaein  horio  ut  hortu- 
lanus,  duobus  discipulis  peregrinantibus  utpe- 
regrinus  ,  Stephano  stanti  certantique  stans, 
Actor.  7.  55. 

Perbbxitque  ad  eum.  ]  Sepluag.  Aggressus  est 
eum.  Nota  hic  intrepidos  Josue  animos  ,  quibus 
*olus  solo  armato  occurrit,  iisque  verbis  salu- 
lat,  quse  plane  aut  duellum  aut  amicitiam  de- 
cernant. 

ET  AIT  EI  :  NOSTER  es,  an  abversariorum  ?]  Pu- 
lant  aliquiJosue  putasse  virum  hunc  esse  ho- 
minem,  oon  Angelum  ,  eique  dixisse  :  Ex  nos- 
irisne  e& ,  an  ex  Chananeeis  ?  Unde  Angelus 
subjicit: 

ilx.  Nequaquam.  ]  Non  sum  vester  vel  ex  vesiris 
caslris  egressus,  neque  ex  adversariorum  ,  sed 
«um  AngelusDei.  Ita  Abulensis,  Serariusel  ahi. 
Ex  adverso  videlur  Josue  ex  tam  augusta  viri 
forma  cognovisse,  vel  certe  suspicatus  esse 
eum  esse  Angelum  tutelarem  vel  Hebraeorum, 
vel  ChananaBorum,  ideoque  rogasse:  Noster  es, 
an  udversariorum?  Ita  Qrigen.  hlc  hom.  k.  qui 
ait  Josue  dubitasse  an  bonus  an  malus  esset  hic 
Angelus.  Sic  etS.  Gregor.  Arias  Montanusetalii. 
Favet  Chald.  qui  vertit:  Opitulalumnobisvenisti, 
an  hostibus-  nostris? 

Porro  a  Josue  Angelum  quidem  cognilum 
fuisse,  ei  an  ipse  custos  esset  amicorum,  an 
lioslium  ,  iniernoscere  voluJsse  ,  Jobius  Mona- 
chus  apudPhoiium  in  sua  Bibli^theca  cum  mul- 
lis  aliis  ,  in  hunc  fere  modum'  scribit.  Multa 
enimJosue  docebant  neque  aliquem  esse  hunc 
ex  hostill  acie  ;  ac  neque  ex  proprio  exer- 
cilu,  ut  qu6d  siibito  aslilisset ,  quod  nemo  ad- 
versariorum  auderet  vel  per  medias  hostium 
copia»  iransire,  vel  in  conspeclum  Imperaloris 


IN  JOSUE.  Cap.  V.  57 

venire;  quin  et  quod  tanta  usus  audacia,  nihil 
omnino  hostile  feeisset;  alioqui  nec  sapientis- 
simi  Imperaioris  eralignorare,  qualiscontribu- 
lium  esset  habitus  atque  apparatus,  qualis  item 
alienigenarum.  Verum  noverat  quidem  Josue 
vistmi  illud  ,  unum  intelligentium  spirituum 
esse;  sed  hoc  cognoscere  avebat,  utrum  quOd 
apparuissetex  hostibus  esset,  an  de  iilo  exercitu 
qui  protegebal  Israel. 

Tropol.  Simili  modo  cum  ihsiinctibus  et  im- 
pulsibus  animae  agendum,  rogandumque  :  Nos- 
triestis,  an  adversariorum?  ut  si  ab  Angelo  bono 
immiitantur  ,  admittantur ;  si  a  nialo  ,  repel- 
lantur. 

Hincet  S.  Greg.  1.  33.  Moral.  c.  22.  ait  Josue 
limuisse  hic  illasionem  diaboli :  ipse  enim  Sa- 
tanas  transfigurat  se  in  Angelum  Lucis.  2.  Cor.  11. 
llanc  transfiguralionem,  inquit,  Josue  timuit , 
quanda  videns  Angelixm,  cajus  esset  partis  inqui- 
sivit  dicens  :  ISoster  es,  an  adversariorum?  ut  vi- 
delicet  si  adversce  virtutis  esset ,  eo  ipso  quo  se  sus- 
peclum  cognosceret ,  ab  illusione  resiliret. 

Idem  habet  B.  Petrus  Damiani  Hb.  2.  Epist.  7. 
quseordineest  28. 

Moral.  S.  Antonius  apud  S.  Athanasium,  ex 
hoc  dicto  factoque  Josue,  docebat  nos  idem  fa- 
cere  debere  in  quovis  limore,  tenlatione,  hor- 
rore ,  praesertim  cum  spectra  vel  phantasmata 
nos  percellunt ,  ut  audacter  ea  invadamus ,  ro- 
gemusque  qui  sint-,  et  unde  veniant.  Hac  enim 
audacia  metum  omnem  et  dolos  diaboli  discu- 
tiemus.  Audi  S.  Antonium  :  Cum  aliqua  se  vobis 
obtuLerit  visio  ,  audacter  requirite  quis  sit  ille,  et 
unde  venerit^  dc  sine  mora  si  sanctorum  fuerit 
reveHatio ,  Angelicct  consoLatione  timor  vertetar 
in  gaudium.  Si  vero  diaboLi  fueril  tentatio,  fidelis 
animce  percunctationibus  evanescit :  quiamaximum 
est  securilatis  indicium  interrogare quisnamest  et 
unde?  Sic  el  ISave  filius  auxiiiatorem  suum  inter- 
rogandocognovit :  nec DanieLem percunctantem  La- 
lere  potuit  inimicus. 

lli.  Qui  respondit  :  Nequaquam  (sum  adversa- 
riorum )  sed  sum  princeps  exercitus  Domini  ,  ] 
tam  coelestis  (q.  d.  sum  princeps  oninium  An- 
gelorum)  quam  terrestris,  puta  fidelis  populi 
sive  Israelitarum,hoc  est :  Ego  sum  Michael,  qui 
praesum  Ecclesiaetam  Angelicae  incoelis  trium- 
pha-nii,  quam  vesti^ae  hic  in  Chananaea  militanti. 
lla  Theod.  Lyran.  Abulens.  qui  addit  hunc  An- 
gelum  fuisse  eumdem  cum  illo  qui  castra  He- 
brasorumincolumnanubisquasiduxviaepraeibat, 
et  alii  passim.  Nam  Michael,  Daniel  10,  vocatur 
Prineep^s  genlis  Judaeorum,  et  confligit  cum  An- 
gelo  Persarum,  ut  Judaeos  fideles  o  captivitate 
Babylonica  liberet.  Vide  ibi  dicta.  Audinostrum 
Franciscum  Suarez  tract.  de  Angelis  libv  6.  e. 
19,  n.  22.  Hinc  nonnuLli  putant  LLLum  Angelum 
fuisse  MicLiaelem ,  qui  princeps  populi  IsraeL  dici- 
tar,  DunieL.  10.  AbuLensis  vero  q.  71.  o^edit  fuisse 
GabrieLem,  qui  etiam  curartt  habebat  populi  Ju- 
daici ,  ut  ex  Daniele  cap.  8.  9  et  10.  constat  :  et 
forlasse  Micliael  habebat  superiorem  curam ,  el 
GabrieL  propriam  totius  exercitUs  beLlalorum.  In 
quo  sensu  eliam  probatur  Cnde  d'aH  AngeLos  cus- 
todes  exercituum  ,  prceserlim  ftdeiium,  et  qui 
causam  Dei  agunt,  Quod  eliam  confinnari  potest 
cx  illd  PsaLm.  33.  Immittet  AngeTus  Domini  in 
cireuitu  timeyitium  eum,  et'  eripiet'  eosf.  Quo  etiam 
testimonia  ad  hoc  Patres  convnuniter  utiinlur. 
Hiicusque  Suarez. 

Michael  ergo  fuit  olim  praescs  synagogaeJu- 


25  COMMENTARIA  IN 

daeorum  ;  slcut  nunc  esl  preeses  Ecclesiae  Gliris- 
lianorum,  ac  ut  talis  ab  ca  invocalur  ,  ut  eam 
contra  daemones,  conira  infideles,  et  quoslibet 
impios  lueatur  et  propugnet.  Sic  quaelibel  regna 
t.t  provinciae  suum  habenl  Angelum  praesidem, 
;cque  ac  singuli  exercitus  fidelium,  uti  habuit 
Judas  Machabaeus  Angelum  equitem  in  vestc 
candida  hastam  aureara  vibrantem,  qui  caslra 
praeibat ,  2.  Machab.  11.  8.  et  Ezechias  rex,  cu- 
jus  Angelus  occidit  una  nocle  185  millia  Assy-  * 
riorum.  Hoc  est  quod  canit  Psaltes  Ps.  33.  8. 
Immittet  ( Hebr.  njin  chone ,  idest,  castra  me- 
tabitur )  Angelus  Domini  in  circidta  timentium 
eam.  Quare  dux  et  milites  in  praeliis  assidue 
suum  hunc  Angelum  invocent ,  orentque  cum 
Juda  Machabaeo ;  Dominator  ccelorum,  mitte  An- 
gelum  tuam  bonum  ante  nos,  in  timore  et  ire- 
more  magnitudinis  brachii  tui  ,  at  metaant  qui 
cam  bldsphemia  venianl  adversus  sanctum  popu- 
lum  taam.1.  Machab.  15.  23.  Ad  hoc  Deo  mili- 
tant  Virtutes,  Poteslates,  Principatus  et  Domi- 
nationes.  Sic  Angelusin  columna  nubis  praeivit 
castra  Hehrseorum  in  deserto  per  ^O  annos,  eis- 
que  plurimas  victorias  conlra  Amalec,  Og,  Se- 
hon  ,  etc,  dedit. 

Et  nunc  venio,]  ut  singulari  mea  praesentia  , 
licet  invisibili  vobis  assistam,  ac  pro  vobis  mu- 
ros  Jerichuntis  proslernam;  itaque  vos  in  ur- 
hem  inducam  ,  indeque  caeleros  Chananaeos 
debellem ,  ac  eorum  civitates  et  arces  vobis  tra- 
dam. 


JOSUE.  Cap.  VI. 

15.  Et  adorans,  ]  non  latria  ul  Deum,  sed  dii- 
lia  ut  Angelum  praesidem.  Adoratio  enim  ,  sive 
ut  Hebr.  ninriOT  histachave,  id  est ,  incurvari, 
et  incurvatio  inScript.  non  soli  Deo  datur  ,  sed 
Angelis  quoque  et  hominibus,  quomodo  Japo- 
nes  ,  Siuc-e,  aliique  Orienlales  se  incurvantes, 
et  frontc  humum  ferientes  suos  Reges  adorant , 
id  est,  venerantur.  Et  hoc  significat  Graecum 

7rpO!JZUV£(V. 

Moral.  notanda  hic  prompta  et  demissa  animi 
Josue  religio  ,  et  devotio  erga  Angelum. 

16.  SoLVE  CALCEAMENTUM,  ]  q.  d.  Meminerls  te 
coram  Deo,  cujus  vices  ego  gero,  quemque  ut 
legaius  repraesento,  stare,  iisque  quae  vides,  et 
deinceps  audiesvoluntatem  consiliumque  sum- 
mi  numinis  tibi  declarari,  cui  proinde  reveren- 
liam  exhibere  par  est  deposiiione  calceorum  ; 
locus  enim  hic  Dei  per  me  apparentis  praesenlia 
sanctus  sacerque  est.  Idem  jussit  dixitque  An- 
gelus  Mosi  in  rubo  ardente  apparens  ,  ac  forte 
idem  fuit  ulrobique.  Videdicta  ExodiS.  5.  Porro 
plura  hic  Angelus  dixit  Josue  de  modo  expug- 
nandi  Jerichuntem  ,  quae  audiemus  capile  se- 
quenti  v.  2. 

Disce  hic  qua  religione  et  reverentia  in 
lemplis  versandum  sit,  ut  non  fabulis,  sed  ora- 
tioni  vaces,  quamque  Deus  non  tantuminterio- 
rem,  sed  et  exteriorem  cultum  caeremoniam- 
que  requirat.  Undepro/ocM5  inquostas  sanctus 
est,  Hebr.  est  sanctitas  est ,  id  est,  sanctissimus 
est  ob  Dei  praesentiam. 


CAPUT  SEXTUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

JOSUE  ,  ARC^  PER  SEPTEM  DIES  CIRCUMDUCTU,  JeRICHUNTEM  RUENTIBUS  MURIS  EXPUGNAT  , 
STATUITQUE  ANATHEMA  ,  ET  DELET  FUNDITUS  ,  SOLAM  RaHAB  CUM  SUIS  SERVAT  ,  AC 
EJUS   RE.EDIFICATORI  DeI    MALEDICTIONEM    I3IPRECATUR. 


1 .  a^^^s^is^..^^'ERicH0  autcm  clausa  eratatque  munita ,  timore  Gliorum  Israel ,  et  nullus 

egredi  audebat  aut  ingredi.  2.  Dixitque  Dominus  ad  Josue  :  Ecce  dedi 
in  manu  tua  Jericho  ,  et  regem  ejus  ,  omnesque  fortes  viros.  3.  Circuite 
urbem  cuncti  bellatores  semel  per  diem  :  sic  facietis  sex  diebus.  4.  Sep- 
timo  autem  die  sacerdotes  tollant  septem  buccinas ,  quarum  usus  est  in 
jidjilaeo  ,  et  praecedant  arcam  fcederis  :  septiesque  circuibitis  civitatera  , 
et  sacerdotes  clangent  buccinis.  5.  Cumque  insonuerit  vox  tubae  longior 
atque  concisior  ,  et  in  auribus  vestris  increpuerit ,  conclamabit  omnis  populus  vociferatione 
maxima ,  et  muri  funditus  corruent  civitatis  ,  ingredienturque  singuli  per  locum  contra  quem 
steterint.  6.  Vocavit  ergo  Josue  Glius  Nun  sacerdotes ,  et  dixit  ad  eos  :  Tollitearcam  foederis  ; 
et  septem  alii  sacerdotes  tollant  septem  jubilaeoi um  buccinas ,  et  incedant  ante  arcam  Domini. 

7.  Ad  populum  quoque  ait :  Ite  ,   et  circuite  civitatem,  arraati,  praecedentes  arcam  Domini. 

8.  Cumque  Josue  verba  Gnisset ,  et  septem  sacerdotes  septem  buccinis  clangerent  ante  arcam 
foederis  Doraini,  9.  omnisquepraecederet  armatusexercitus ,  reliquum  vulgus  arcara  sequebatur, 
ac  buccinis  orania  concrepabant.  10.  Praeceperat  autem  Josue  populo ,  dicens  :  Non  claraabitis  , 
necaudietur  voxvestra,  nequeullusserrao  exore  vestro  egredietur  ;  donec  veniat  dies  in  quo  di- 
cara  vobis  :  Clamate  et  vociferaraini.  1 1 .  Circuivit  ergo  arcaDomini  civitatem  semel  per  diem, 
et  reversa  in  castra,  raansit  ibi.  12.  Igitur  Josuede  nocte  consurgente  ,  tulerunt  sacerdotes  ar- 
cam  Doraini,  1 3.  et  septera  ex  eis  septem  buccinas  ,  quarum  in jubilaeo  usus  est :  praecedebantque 
arcam  Doraini  arabulantes  atque  ciangentes ,  et  arraafus  populus  ibatante  eos ;  vulgus  autera  re- 


COMMENTARIA  IN  JOSUE.  CHp.   VI.  29 

llquum  seciiiebalur  arcam  et  buccinis  personahat.  14.  Circuicruntque  civilatem  secundo  die 
semel ,  et  reversi  sunt  in  castra.  Sic  feceruiit  scx  diebus.  15.  Die  autem  septimo  ,  diluculo 
consurgentes,  circuierunt  urbem  ,  sicut  dispositum  erat ,  seplics.  16.  Cumque  septimo  circuitu 
clanf^erent  buccinis  sacerdotes  ,  dixit  Josue  ad  omnem  Israel  :  Vociferamini  ;  tradidit  enim 
vobis  ejus  civitatem  :  17.  sitque  civilas  hsec  anathema  ,  et  omnia  quse  in  ea  sunt ,  Domino  ; 
sola  Rahab  meretrix  vivat ,  cum  universis  qui  cum  ea  in  domo  sunt :  abscondit  enim  nuntios 
quos  direximus.  18.  Vos  autem  cavete  ne  de  his  ,  quse  praecepta  sunt  ,  quippiam  contingatis  , 
et  sitis  prrevaricationis  rei  ,  et  omnia  caslra  Israel  sub  peccato  sint  atque  turbentur.  19.  Quid- 
quid  autem  auri  et  argenti  fuerit  et  vasorum  seneorum  ac  ferri ,  Domino  consecretur ,  repo- 
situm  in  thesauris  ejus.  20.  Igitur  omni  populo  vociferante ,  etclangentibus  tubis,  postquani 
in  aures  multitudinis  vox  sonitusque  increpuit  ,  muri  illico  corruerunt ,  et  ascendit  unusquis- 
que  per  locum  ,  qui  contra  se  erat  ;  ceperuntque  civilatem  ,  21 .  et  interfecerunt  omnia  quae 
erant  in  ea  ,  a  viro  usque  ad  mulierem  ,  ab  infante  usque  ad  senem.  Boves  quoque  et  oves  et 
asinos  in  ore  gladii  percusserunt.  22.  Duobus  autem  viris ,  qui  exploratores  missi  fuennt , 
dixit  Josue  :  Ingredimini  domum  mulieris  meretricis  ,  et  producite  eam  ,  et  omnia  quae  illius 
sunt ,  sicut  illi  juramento  Grmastis.  23.  Ingressique  juvenes  ,  eduxerunt  Rahab  ,  et  parentes 
ejus ,  fratres  quoque  ,  et  cunctam  supelleclilem  ac  cognationem  illius ,  et  extra  castra  Israel 
manere  fecerunt.  24.  Urbem  autem  ,  et  omnia  quae  erant  in  ea ,  succenderunt ,  absque  auro 
et  argento  ,  et  vasis  aeneis ,  ac  ferro  :  quae  erant  in  serarium  Domini  consecrarunt.  25.  Rahab 
vero  meretricem  ,  et  doraum  patris  ejus ,  et  omnia  quae  habebat ,  fecit  Josue  vivere  ,  et  habi- 
laverunt  in  medio  Israel  usque  in  praesentem  diem  ;  eo  quod  absconderit  nuntios  ,  quos  mise- 
rat  ut  explorarent  Jericho.  In  tempore  illo  ,  imprecatus  est  Josue  ,  dicens  :  26.  Maledictus 
vir  coram  Domino  ,  qui  suscitaverit  et  aedificaverit  civitatem  Jericho.  In  primogenito  suo  fun- 
damenta  illius  jaciat ,  et  in  novissimo  liberorum  ponat  portas  ejus.  Fuit  ergo  Dominus  cum 
Josue  ,  et  nomen  ejus  vulgatum  est  in  omni  tcrra. 


1.  Jericho  atjtem  erat  clausa  et  munita.  ]  Hel). 
imjDm  mjlD  sogeret  umisgeret  ,  quod 
Masius,  Vatabl.  Pagnin.  vertunt  :  Jericlio  erat 
claudens  seet  clausa,  idest,  diligentissime  erat 
clausa ,  plane  obserata  et  occlusa.  Unde  Noster 
et  Septuag.  id  explicantes  vertunt :  Jericho  erat 
clausa  et  munita.  Et  clare  Chaklaeus  :  Erat  auiem 
Jericho  occlusa  foribusferreis ,  et  munita  vectibus 
ceneis  ante  filios  Israei.  Non  erat  qui  exiret  ex  ea, 
neque  qui  intraret  in  eam.  Non  erat  qui  exiret  ex 
ea  ad  pugnandum ,  neque  qui  intraret  in  eam  ad 
pacificandum. 

Hic  versus  inseriiur  quasi  per  parenthesin ,  ut 
melius  intelligantur  mira  illa,  qucie  deinceps 
Angelus  praecepit  Duci  Josue  ab  urbis  tam  mu- 
nitae  expugnationem.  Unde  Pagninus  \ersum 
hunc  collocat  ullimum  capilis  praecedenlis. 

2.  Dixitque  Domiisus  ab  Josue  :  Ecce  dedi  in 
MANU  TUA  Jericho.  ]  Dominus ,  id  est,  Angelus 
legatus  Dei,  ejusque  personam  repraesentans. 
Unde  Hebr.  vocatur  JEHOVA,  quod  est  nomen 
Deo  proprium.  Deus  enim  per  Angelum  loqui- 
tur,  sicut  Rex  loquitur  per  legatum.  Sic  Ange- 
lus  vice  Dei  promulgans  ejus  legem  in  Sina  vo- 
catur  JEHOVA ,  Exodi  19.  20.  Pergit  enim  hic 
loqui  Angelus  ,  qui  in  fine  capitis  praecedentis 
Josuc  jusserat,  ut  se  excalcearet,  et  excalcea- 
lusaudiret  jussa  Dei;hicergo  illapanditetpro- 
raii ,  docetque  modum  quo  Deus  velit  expug- 
nari  Jerichuntem,  sciiicetnon  fragorearmorum, 
sed  clangore  tubarum. 

3.  CiRCUiTE  URBEM  ( ita  rcmote  ab  ea  ,  ut  sitis 
cxtra  teli  jactum,  ne  quis  ex  ea  illud  in  vos 
jaciat )  cuNCTi  bei.latores  semel  per  diem  :  sic 
FACiETis  sex  diebus.  ]  Hcbr.  addunt  :  Et  sacer- 
doles  toUant  buccinas  quarum  usus  est  in  JubilcBO, 
et  p7'(fcedant  arcam  fccdcris ;  quae  Nosler  rejecit 


in  versum  sequentem.  Unde  liquet  primis  quo- 
que  sex  diebus  sacerdotes  clanxisse  buccinis. 
sed  semel  duntaxal  per  dies  singulos,  seplimo 
autem  die  septies. 
h.  Septimo  autem  die  sacerdotes  tollantsep- 

TEM  BUCCINAS  QUARUM   USUS  EST  IN  JUBIL.^0,  ]  SCi- 

licet  in  auno  quinquagesimo,  qui  lotus  erat 
festus  et  laelus.  Erant  hae  buccinae  ex  cornu,  non 
arietum,  ut  habet  Chald.  sed  boum,  ut  ex  sanc- 
to  Hieron.  et  aliis  ostendi  Levit.  25.  v.  20. 

SePTIES  CIRCUIBITIS  CIVITATEM ,  ET   SACERDOTES 

CLANGENT  BucciNis  ,  ]  scilicct  seplics  ;  cum 
cseteris  sex  diebus  semel  tantum  circuirent, 
ideoque  semel  tantum  clangerent,  ut  dixi  v.  1. 
itaque  reipsa  factum  esse  patet  ex  ipsa  praecepti 
hujus  exieculione ,  quae  narratur  versu  13.  Ita 
Abulensis. 

Sedcur  jubetDeus  Sacerdotes  clangere  buc- 
cinis  Jubilsei  iisque  expugnari  Jerichuntem  ? 
Resp.  ut  significaretur  tempus  instare,  quo  terra 
sancta  a  Chananaeis,  tanquam  iniquis  et  injus- 
tis  possessoribus,  ad  Deum  quasi  communem 
verumque  Dominum  et  Principem  vindicata, 
aliis  iisque  juslis  et  fidelibus  traderetur  co- 
lonis,  puta  Hebroeis  Abrahae  posteris  ,  quibus  a 
Deo  erat  addicta.  In  Jubilaeo  enim  praedia  etpos- 
sessiones  venditse,  vel  quovis  modo  alienatse, 
ad  primos  redibant  heros  et  dominos,  Levit.  25. 
Judaei  autem  in  patre  suo  Sem,  filio  Noe,  posse- 
derant  Palaesl.  sed  posteri  ejus  ex  illa  a  Chanan. 
fuere  expulsi.  Jure  ergo  hicquasiinJubilaeoeo- 
rum  posteros.,  scilicet  Hebraeos,  quasi  primos 
prislinosque  heros  in  illam  reduxit  Deus  ;  ideo- 
que  buccinis  Jubilaei  eos  clangere  jussit. 

Aliam  causam  dat  Procopius  :  Cur ,  inquit, 
tubis  corneis  ac  jubilceis  classicum  canere  jussit  ? 
Eo  quod  animalibus  cornigeris  cornua  murorum 


30 


COMMENTARIA 


vice  sunt  j  adeoque  nobis  loco  cornu  Dominus  esse 
Uebet,  juxta  illud  :  Protector  meus  cornu  salulis 
mece.  Psalm.  17.  3. 

Tertiam  causam  dat  S.  Ambr.  in  c  10.  Lucae 
V.  30.  dicens  ■•  Religionis  insignia  anmi  sunt 
sacerdotis,  q.  d.  Sacerdotum  arma  sunt  non  ga- 
leoB  capilis,  sed  buccinse  Jubilaei ;  quia his  suam 
leligionem  et  sacerdotium  testantur,  quo  pro- 
siravere  Jericliuniem. 

Porro  haec  ceremonia  pompaque  per  septem 
dies  circumeundi  Jerichuniem  etbuccinis  clan- 
gendi,  speciem  habebatobsidionis  et  oppugna- 
tionis  (  sed  umbralilem,  videlicet,  ut  Hebra^o- 
rum  fldes  exercerelur,  et  a  timore  excitaretur 
clangoretnbarum ,  acut  manifestissime  palerei 
non  humaua  arle,  sed  Dei  unius  voluntale  et 
I)otentia  urbera  superari.  Ita  Abulensis,  Arias, 
Alasius  et  alii. 

Hoc  est  quod  ail  Apostolus  Hebr.  11.  r.  30.  Fide 
muri  Jericho  corriterunt  circuitu  septem  dierum. 
Fide,  qua  scilicet  Josue  et  Hebraei  crediderunt 
Deo  idipsum  promittenti,  ideoque  ei  obediunt 
urbem  circumeundo  et  clangendo. 

Hic  aulem  fuit  ordo  totius  pompae.  Hebraei 
bellatores  armati  praeibant  circumeuntes  urbem 
quasi  se  ostentanies  urbi  ad  eani  invidendam  : 
illam  mox  sequebatur  arca  foederis  cum  sacer- 
ilotibus  bajulisetDuce  Josue.  Claudebat  agmen 
vulius  imbelle.  Arca  ergo  erat  in  medio  ;,  et 
anterius  armatis,  posterius  cu3tero  populo  cin- 
gebatur,  ne  a  Jerichuntinis  erumpentibus  in- 
lercipi  posset.  Undearca  hic  non  preecessit,  nec 
ab  armatis  distabat  duobus  millibus  passuum  , 
uii  factum  erat  in  transitu  Jordanis;  sed  eos 
immedialesequebatur.  Primis  sex  diebus  semel 
circuiepe  urbemi  elangendo  ;  septimo  vero  die 
septies,  ac  tum  ultimocircuitu,  etclangore  ac 
clamore  horrisono  totius  populi  corruerunt 
niuri  Jerichuntis,  atque  Hebraei  eam  cingentes 
suo  quisqueloco  ingressiillam  vasiaruntetcon- 
cremaruat,  feceruntque  anathema. 

Huc  periinet  praeceptum  Leonis  Imp.  datum 
ab  eo  suis  ducibus  et  militibus  in  Tacticis  c.  20. 
II.  188.  Quando,  inquit,  m  acie ,  sole  contra  lu- 
cente  cum  hostibus  conflicturus  es ,  priusquam 
prcelium  commitlat ur  ,  j ube  milites  sursum  aivna, 
nudos  gladios,  ferreascuta  et  illustria ,  et  liasta- 
ram  cuspides  tollere  ;  hcec  enim  si  admodum  ful- 
geant ,  in  aliquam  perturbationem  hostes  conji- 
cient.  Quando  vero  jam  manus  conserturus  es 
magnocum  clamore  vocis  et  armorum  contra  hos- 
Les  contendant ,  itaque  prcBlium  cum  hostibus 
ineant. 

Moral.  discant  hic  Duces  et  Praesides  suos  sub- 
(litos  semper  labore  aliquo  occupare,  ne  mar- 
cescant  otio.  Unde  Leo  Imp.  ducibus  suis  ita 
praecipit  in  Tacticis  c.  20.  n.  175.  Si  exercitum 
laum  ad  labo)'es  assuefacias ,  paratos  et  obedien- 
tes  eos  tibi  semper  habebis  et  aciem  servantes  ,  et 
rorfwre  robustos.  Otium  enim  languida  et  infirma 
facit  corpora  ,  timidas  effbminatasque  mentes  red- 
dit  :  exercitatio  autemet  labores  corpora  strenua 
ac  robusla,  mentesviriles  atque  aiacres  facit.  Anle 
tcmpus  igitur  omnia  ad  res  agendas  idonea  prce- 
parentur ,  ut  necessariis  temporibus  omnia  in 
promptu  sint. 

Anagog.  J.er(c/io,idest,Lana,typ.usest  mundi 
inutabilis  et  perpetuo.  sese  mutanljs,  qui  in  die 
judicii  canente  tuj>a  Archangeli  everletur,  et 
igne  connagralionis  comburelur.  Ila  Orig.  hic 
hom.  7. 


IN  JOSUE.  Gap.  VI. 

Tropol.  sicuttuncclangenlibusbuccinis  muri 
Jerichuntis  corruerunt ,  ita  nunc  in  lege  nova, 
personante  praedicatione  Apostolorum  et  suc- 
cessorum,  cadit  mundi  superbia  cum  suis  tur- 
ribus  et  vitiis.  Unde  S.  Chrysost.  hom.  21.  in 
epist.  ad  Ephes.  Israelitae,  ait ,  Jerichuntem 
everterunt,  choreas  agentium  et  cantantium 
morepotius,  quam  bellatorum.  AudiOrigen.  In 
adventu  jESU(Josue)  inquit ,  muri  Jericlw  sub- 
versi  sunt ,  in  advenlu  Domini  mei  i esv  mundus 
vincitur  :  si  tubam  prcedicationis  ejus  audis  et  se- 
queris  ,  tibi  destructus  est  mundus.  Subditque 
Jesum  desiruxisse  mundi  muros,  id  est,  firma- 
menla  ;  scilicet  idolorum  cultum,  divinationem 
daemonum ,  commenia  augurum  ,  aruspicum 
et  magorum ,  ac  Oraiorum  eloquentiam  ,  et 
Philosophorum  sapienliam,  rationes  et  argu- 
menta.  Clanxit  aulem  Christus  tubis  quatuor 
Evangeliorum,  ac  Epistolarum  S.  Petri,  Pauli , 
Jacobi,  Joannis  et  Judae. 

Audi  S.  Augustinum  serm.  106.  de  Temp.  Sicut 
tunc  canentibus  tubis  muri  illi  ceciderunt,  ita  et 
nunc  oportet  ut  civitas  mundi,  id  est ,  superbia 
cumsuis  turribus,  avaritia  sciUcet,  invidia  atque 
luxuria,  simut  cum  populis  ,  idest,  omnibus  con- 
cupiscentiis  malis,  assidua  sacerdotum  praedica- 
tione  destruatur  atquedispereat.  Non  ergo  oporlet 
ul  sacerdotes  in  Ecclesia  laceant ,  sed  audiant  Do- 
minum,  dicentem :  Clama,  ne  cesses ,  quasi  tuba 
exalta  vocemtuam,  et  annuntia  populo  meo  scelera 
eorum,  Isaiae  68.  Et  post  nonnuUa  :  Tuba  itaque 
peccatoribus  necessariaest,  quce  non  solUm  aures 
eorum  penetret ,  sedet  cor  concutiat ,  nec  delectet 
cantu,  sed  castigel  auditu,  et  slrenuos  quosque 
hortetur  in  bonis ,  et  remissos  terreat  pro  delictis. 
Namsicut  in  prcelio  tuba  formidolosimilitismen- 
tem  dejicit ,  et  animum  fortis  accendit  ;  ita  et  sa- 
cerdolalis  tuba  mentem  peccatoris  humiliat ,  ani- 
mos  viri  sancti  corroborat ,  nec  parcit  voci ,  ut 
parcat  saluti ,  et  uno  eodemque  sono  isti  adhorta- 
tionem  dat ,  quemadmodum  sit  fortior  ad  vincen- 
dum  illi  terrorem  incutit,  quemadmodum  sit  tar- 
dior ad pecc andum.  Causaminferius  subjicit:A' am 
sacerdotates  iltius  temporis  tubas  quidaiiud  prce- 
figurasse  credimus ,  quiimhujus  temporis  sacerdo- 
tum  prcedicationes ,  perquas  non  cessant  peccato- 
ribus  terribiti  sono  auslerum  Judicium  nuntiare  , 
tristem  gehennce  interitum  prcedicare  et  quodam 
comminationis  strepitu  aures  detinquentium  ver- 
berare  ?  Sicut  enim  tunc  tubarum  clangor  destruc- 
tis  ccementorummurisadpoputiinteriorapervenit; 
ila  nunc  prcedicatio  sacerdotum  destructis  parvis 
cogitationibus  ad  animce  nuda  pertransit.  Et  sicut 
sacrce  vocis  sonus  contumacem  poputum  destruxit 
et  captivavit,  ita  et  nunc  sacerdotalis  prcedicatio 
populum  peccalorem  subjugat. 

Sed  cur  septenario  circuitu  et  clangore  ruit 
Jericho  ?  Resp.  quia  septenariusin  Script.  sacer 
est  ob  festum  sepiimae  diei  sive  sabhutum ,  atque 
signiGcat  universitatem,  quia  sex  diebus  Deus 
creavit  mundum  ,  et  septimo  quievit.  Hinc  sep- 
tem  hic  fuere  buccinae,  septem  sacerdotes,  sep- 
tem  clangores,  septem  dies  circuilus,  el  clan- 
goris.  Vide  dicta  Levit.  23.  2^.  et  Num.  10.  3. 
Audi  S.  Aug.  loco  citato  :  Seplenario  numeronunc 
per  sacerdotes  Deinon  tamuna  civilas  destruitur , 
qucim  totius.mundi  iniquitas  dissipatur.  Nam  sicut 
in  singutaris  urbis  nuncupatione  universi  mundi 
habitus  figuratur  ;  iia  septem  dierumcirculo  totius 
mundi  spatia  distinguuntur ,  per  quce  sacerdota- 
iium  prcedicationum  tubce   ipsi  seculo  excidium 


COMMENTARIA  IN 

annantiant  ,  cl  Judiciuni  comminanlur ,  sicut 
scriptum  est  :  Quoniammundus  peribit,  et  omnia 
quxinmundosunt.OaiautemfacitvoluntaleniDei, 
manet  in  aternum]  sicut  et  Cliristus  in  ceternum 
manet.  Myslicam  seplenarii  circuilu  significa- 
lioneni  et  causam  assignabo  v.  15. 

DeniqueS.  Chrysost.  bom.  5.  depoenilenlia,  et 
Procopius  bic  noiant  seplem  dierum  circuitum 
praecepisse  Deum,  ut  Jerichunlinos  percelleret, 
et  ad  pceniieniiam  peccatorum  induceret.  Hoc 
enim  spatium  poenitendi  ex  sua  clemeniia  iis 
dedisse,  ut  excidium  evaderent,  sicuttres  dies 
dedit  Ninivitis  praedicante  Jona  cap.  U.  qui  et 
per  eam  excidium  evaserunt. 

5.  GUMQUE  INSONUERIT  VOX  TUB/E  LONGIOR  ATQUE 

CONCisiOR.  ]  Hebr.  Cum  trahent  in  cornu  jubiLcei. 
Masius  •.Cum  cornujubili  inflabunt  sono  produc- 
tiore ,  ideoque  concisiore ,  ut  recte  addit  Noster, 
tum  quia  trahere  vocem  est  vocem  concidere  et 
frangere.  Sicenim  dumlerramtraliis,  eam  ser- 
rando  incidis  ;  tum  quia  dici.halitus  hominis 
tubam  inflare  nequit,  quin  inflalionem  hanc 
retrahat,  infringal  et  incidat,  ut  respiret,  et 
halitum  spiritumque  ad  inflandum  resumat. 

7.  Armati  pr^cedentes  arcam  Domini.  ]  Sanc- 
tus  Chrysost.  in  Ps.  h2).  quaerit :  Si  muri  erant 
casuri ,  cur  armis  induuntur  ?  Ac  respondet, 
ut  facilius  Hebrsei  crederent  urbem  a  se  expug- 
nandam  ;  armantur  ergo  quasireverabellaluri. 
Planius  dicas  velle  Deum  ut  nos  sibi  in  mira- 
culis  cooperemur,  ac  faciamus  id  quodestex 
parte  noslra  ;  tunc  enim  faciet  Deus  id  quod 
suum  est.  Deus  enim  ab  otiosis  abest,  negotio- 
sis  adest,  et  tonans  juvat  conantem,  q.  d.  Ar- 
mate  vos,  6  Hebraei ,  et  cum  armis  circuite 
urbem  ;  tunc  ego  vobis  adero,  ac  muros  pro- 
sternam ,  ut  armati  urbem  ingredientes  ,  armis 
vestris  cives  omnes  mactetis,  et  civitalem  ever- 
tatis. 

Porro  Josue  hic  accurate  servat  prcTecepta  mi- 
lilaria ,  quse  assignat  Vegetius  1.  3.  de  re  militari 
cap.  ult.  dicens  :  Exercitus  labore  proficit ,  otio 
consenescit.  Nunquam  ad  certamen  publicum  pro- 
ducas  militem ,  nisi  cum  euni  videris  sperare 
victoriam.  Subita  conterrent  liostem,  usitataviles- 
cunt.  Nulla consilia  meliora,  quam  illa  quoe  ignora- 
verit  adversarius  antequam  facias.  Quidfacturus  , 
tracta  cum  paucissimis  et  fidelissimis ,  vei  potius 
ipse  tecum. 

8.  BucciNis  CLANGERENT.  ]  Harum  ergo  clango- 
rc ,  sino  balistis ,  sine  arietibus ,  corruere  muri 
Jericho. 

Disce  hic  tropologice  quam  infirma,  exilis  et 
vana  sit  Jericho,  id  est  mundi  gloria,  ulpote 
quae  solis  tubarum  flatibus  ruitetevanescit.  Audi 
S.  Gregor.  20.  Moral.  2Zi.  Prcesejitis  vita  gloria 
quasi  in  aita  cernitur ,  sed  nulla  stabiiitate  solida- 
<«j-.  Audiet  S.  Chrysost.  hom.  1.  in  Epist.  1.  ad 
Corinth.  Non  videtis  pueros,  quando  ludentes 
slruxerint  aciem  et  ordinarint  milites  ;  et  eos 
prcecedunt  lictores,  et  prcecones,  et  puer  incedit  in 
medio,  ioco  Imperatoris ,  quam  sint  ea  quce  fiunt 
puerilia?  tales  sunt  res  humance ,  iisque  viliores 
et  abjeciiores,  ut  quce  sint  hodie ,  cras  non  sint. 

9.  Reliquum  vulgus  arcam  sequebatur.  ]  Hebr. 
est  =iDxa  meassaph. ,  proprie  idem  est  quod  con- 
gregans  sive  colligens,  scilicel  prseeuntem  tur- 
bam  ,  hoc  est  claudens  agmen,  ut  vertit  Masius, 
Vatabl.  Pagninus  et  alii.  Septuag.  extremum  ag- 
men,  scilicel  senum,  famulorum,  proselyto- 
rum,  puerorum,  fcminarum,  rcliquique  imbellis 


JOSUE.  Cap.  VI.  r,i 

vulgi,  quod  arcam  sequebatur.  Prima  enim  acie 
I)r;cibant  bellatores,  in  media  erant  sacerdotes 
cum  arca  et  buccinis,  in  ullima  erat  reliquum 
hocvulgus.  PorroChald.  verlit:  Et  tribus  stirpis 
Dan  ibat  post  arcam.  Quin  et  Masius  vertens  : 
Ciaudentes  agmen  ,  per  hos  intelligit  Danitas, 
Aseritas  et  Nephthalianos  ;  hae  enim  tres  Tribiis 
solebant  claudere  agmen  castrorum  in  deserlo. 
Veriim  in  deserto  arcaerat  in  medio  castrorum 
et  duodecim  tribuum  ;  nam  sex  Tribus  anlece- 
debant  arcam,  scilicet  Judas,  Issachar,  Zabuloi), 
Ruben,  Simeon  et  Gad;  sex  vero  sequebanlur 
arcam,  scilicet  Ephraim,  Manasse,  Benjamiri, 
Dan ,  Aser  et  Nephlhali ,  ut  patet  Num.  10.  v.  13. 
21.  et  sequent.  Hlc  vero  omnium  Tribuum  bel- 
latores  armati  praeibant  arcam  ,  ut  patet  hoc 
versu  ;  vulgus  vero  imbelle  sequebatur  arcam. 
Quare  minus  recie  Cajetan.  censet  tribum  Ru- 
ben,  Gad  et  dimidiam  Manasse  praecessisse  ar- 
cam ,  reliquas  vero  novem  Tribus  post  arcam 
incessisse. 

AC  BUCCINIS  OMNIA  CONCREPABANT.  ]  Hinc  COllige 

non  solum  sacerdotes,  sed  et  reliquum  popu- 
lum  buccinas  suas  inflasse  ;  sed  liae  diversse 
eranta  buccinis  sacerdotum,  quae  erant  jubilaei ; 
populi  vero  erant  vulgares  et  populares.  Voluit 
enim  Deus  populum  non  esse  otiosum  ,  sed  Deo 
et  sacerdotibus  in  clangendo  consentire  et 
cooperari,  ut  horrisono  omnium  clangore  Jeri- 
chuntini  percellerentur.  Negat  id  Masius  ,  Ly- 
ranus  et  alii ;  sed  clare  id  significat  Noster,  et 
Sept.  hic  ;  et  clarius  v.  13.  ubi  dicitur  :  Vuigus 
autem  reiiquum  sequebatur,  elbuccinis  personabal; 
quae  verba  ita  manifesta  sunt,  ut  sine  violentia 
ad  sacerdotes  torqueri  nequeant.  Quod  ergo 
V.  seq.  Josue  populoimperatsilenlium,  fuil  hoc 
vocis  et  clamorisj  nonbucfinarumetclangoris. 
Ait  enim  : 

10.  NON  CLAMABITIS,  NEC  AUDIETUR  VOX  VESTRA, 
NEC    ULLUS   SERMO   EX    ORE    VESTRO    EGREDIETUR.  ] 

Ecce  hic  nulla  clangoris  et  buccinarum  fit  men- 
tio,  aut  vetatio.  Causam  dat  Procopius  et  Chrys. 
hom.  5  de  Pceniteniia.  Jussit,  inquit ,  vulgus  in 
cauda  consequi,  ut  doceret  neminem  Dei  aciem 
deserere  debere,  verum  pro  virili  adversis  co- 
piis  resistere,  sive  in  eadem  stent  acie,  sive 
decertantes  sequantur. 

DONEC  VENIAT  DIES    (  SeptimUS  )   IN   QUO   DICAM 

voBis :  Clamate  et  vociferamini.  ]  Hebr.  et  Sept. 
Clamate  ,  et  tunc  clamabitis  ;  Masius  :  Ululate  et 
uluiabitis ;  quod  Noster  significantins  eodem 
sensu  vertit :  Clamate  et  vociferamini ,  quasi 
communi  omnium  voce  vos  invicem  cohorian- 
tes  ad  praelium,  ac  quasi  communibus  animis 
armisque  Jerichuntem  invasuri.  Hebr.  est  lynn 
tariu  ;  quod  Noster  et  alii  in  Psalmis  vertunt : 
Jubiiate.  Unde  Vatabl.  hic  vertit  :  Fociferamini, 
tum  Jubiluni  edite,  hoc  est  triumphum  canite, 
quasi  certi  de  victoria  et  urbis  expugnatione. 
EtOrig.  hic  hom.  7.  vertit :  Jubilate  :  Beatus 
populus,  inquit,  qui  scit  Jubilationem.  Quare  voci- 
feratio  populi  concors  et  unanimis  Jubilatio  quce- 
dam  fuit ,  et  victorice  acclamatio  per  modum  hymni 
aut  gratiarum  actionis  ,  ut  merito  dici  beatus  hic 
popuius  valeat,  quippe  quisciat  Jubiiare.  Et  infe- 
rius :  Si jubilationis  consensum  de  teipso  exigas, 
id  est,  si  cogitationum  et  sensuum  tuorum  po- 
pulus  concordem  semperet  consonam  proferat 
vocem,  ut  in  verbis  et  faclis  verax  sis  et  con- 
stans,  ac  spirilus  carni  dominetur,  jubilationis 
emitte   vocem  ;  quia  tibi  victus  cst  mundus. 


32  C0.MMENTAR1A 

Haec  Origenes  fusius,  sed  ego  brevilatis  sludio 
l)iura  ejus  verbain  pauca  conLraxi. 

11.  CiRCUiviT  ERGO  ARCA.  ]  Hebr.  2Dijass€b  in 
Hiphil,  id  est,  circumdaxit.  Sed  Hipliil  ssepe  pro 
Cal  sumilur  ;  undeomnesbic  vertunl:  circalvit. 

12.  IGITUR  JOSUE  DE  NOCTE  CONSURGENTE.  ]  Hcbr. 

■^•piiri  liabboker ,  id  est,  in  aurora,  mane,  sive 
iii  crcpusculo  maluiino  cum  diescerel,  quando 
liniturnox,  etincipit  luxcum  die. 

15.  DiE  AUTEM  sEPTiMO.  ]  Tradunt  Hebrsei  ex 
Thalmud  Babylonico  tract.  de  sabbato  c.  1. 
sepiimum  hunc  diem  fuisse  sabbatum,  eoque 
muros  Jericbo  corruisse  ( ad  religionem  cul- 
lumque  sabbatipopulopersuadendum)  septima 
urbis  circuitione  septimoque  clangore  ;  ita  ut 
primus  dies  circuitus  fuerit  Dominicus.  Sic  et 
Lyran.  Serarius  et  alii.  Hinc  Marcion  blaspbe- 
uiabat  Deum  veterisTestamenti  fuisse  sibi  con- 
irarium,  uipote  qui  sabbati  quietem  Judaeis 
praecepisset,  et  tamen  hic  illos  in  sabbato  urbem 
circuire  juberet.  Sed  respondet  TerluU.  1.  2. 
contra  Marcionem  c.  21.  Deum  in  sabbato  pro- 
iiibuisse  opera  humana  duniaxat,  non  divina, 
seu  quae  Dei  jussu  fiunt,  quale  hiceratcircuire 
urbem;  Deus  enim  erat  Dominus  sabbali,  nec 
lantum  in  eo  dispensare,  sed  et  illud  abolere 
jjoterat,  uli  prius  illud  instituerat.  Judaeis  ergo 
lixit  legem  sabbatiDeus,  non  sibi  ipsi;  quia 
ipse  seniper  etiam  sabbalo  operatur  in  ccelo 
ct  in  lerra  omnia  ,  qujecumque  generanlur  et 
fuint. 

Porro  Joscplius  scribitprimum  diem  circuitus 
Jericbuntis  fuissediem  Paschatis,  sive  15  Nisan. 
Seder  Olam  rabba,  id  est,  Chron.  Hebr.  mag- 
num,  et  Serarius  censent  fuisse  primum  diem 
post  octavam  Paschae,  qui  crat  22  Nisan.  Verum 
nihilhic  certo  statui  potest,  ciim  Script.  nil  de 
eo  tradat. 

Mystice  Ambrosiaster  (  nam  S.  Ambrosium 
non  esse  auctorem  patet,  ex  eo  quod  meminit 
Longobardorum  Italiam  invadentium,  quae  in- 
vasio  diu  post  morlem  S.  Ambrosii  contigit)  in 
c.  1.  Apoc.  hos  septem  Jerichuntis  circuitus, 
ad  septem  Ecclesiae  et  justorum  secula  refert  : 
Jericho  namque ,  inquit,  omne  corpus  reprobo- 
rum  ,  quod  est  civitas  diaboli,  significat  ;  per  filios 
vero  Israel  electi  significantur  :  per  sacerdoles 
prcedicatores  ;  per  tubas  doctrina  prcedicationis  ; 
per  popalum  vero  qui  eos  sequebatur  omnes  Justi 
designantur,  qui  eorum  doctrinam  sequebantur  , 
et  actus  imitabantur  ;  per  arcam  auteni  quam 
ferebant,  Christus  intelligitur,  qui  in  sanctis  cor- 
dibus  eorum  habitans  portabatur. 

Et  paulo  inferius  :  Prima  igitur  circuiiio  ad  eos 
justos  qui  ante  diluviumfuerunt ,  pertinet,  qui  et 
filHDei  dicti  sunl ;  civitatem  igitur  Jericho  lamdia 
circuierunt ,  quamdiu  a  societate  reproborum  se 
sequestraverunt. 

Secundce  diei  circuitus  ad  eos  qui  post  diluvium 
iisque  ad  Moysen  fuerunt ,  pertinet  :  Qui  et  ipsi 
rioitatemJericho  circumierunt,  quia  ab  iniquita- 
tibusreproborum  se  separaverunt. 

Tertiusvero  circuilus  ad  eos ,  qui  sub  lege  fue- 
runt,  pertinet ,  qui  quanta  soUicitudine  a  socie- 
late  iniquorum  se  secernere  deberent  ipsa  Lex  ma- 
nifestat.  Prophetce  vero  adquos  quartus  circuitus 
perlinet ,  in  tantum  peccata  principum  hominum- 
ifue  impiorum  spreverunt  atque  reprehenderunt; 
ul  pro  hoc  quidam  eoram  lapidati,  quidam  inter- 
fecti ,  quidam  vero  in  occisione  gladii  morlui  sunt. 
^posloU  vcro  et  hi ,  qui  ex  J adciis  crcdiderunt ,  ad 


IN  JOSUE.  Gap.  VT. 

quos  quintus  circuilus  pertinet ,  quanto  sladio  se 
ab  infidelium  Judceorum  consilio  atque  operibus 
segregaverint ,  LucasinActibus  Apostolorum  nar- 
rat.  Gentes  vero  ad  quas  sextus  circuitus  perti- 
net ,  qaanto  ardore  se  d,  societate  impiorum  dis- 
junxerint ,  marlyres  requisiti  dicant.  Septimus 
vero  circuitas  ad  eos ,  qui  temporibus  Antichristi 
futuri  sunt,  pertinet ;  sed  et  illi  quomodo  Anti- 
christi  ministroranique  ejus  refutabunt  perfidiam, 
hic  liber  manifestat.  Septimo  ergo  die  circum- 
euntibus  sacerdotibus  cum  arca  Jericho,  atque  voci- 
ferantibus ,  muri  Jericho  ceciderunt,  omnisque 
populus  cumrege  suo interfectas est;  quia  prcedican- 
tibus  in  finemujidi  p7-cedicatoribusveritatis  finemque 
numdi  annuntiantibus,  subito  finis  mandi  adveniet , 
omnisque  civitas  diaboU desLruetur ,  atque  cum  ipso 
capitesuo  diaboLo  perpetua  morte  damnabitur. 

16.  DlXIT  JOSUE  AD  OMNEM  ISRAEL    :    VOCIFEP.A- 

MiiM.  ]  Vox  Josue  non  poteral  audiri  a  toto  po- 
puIOj  utpote  qui  constabat  tribus  hominum 
milhonibus.  Dixiievgo  idiis  qui  sibivicini  erant, 
ei  hi  idem  dixerunt  proximis,  et  hi  sequeniibus, 
etita  deinceps  usque  adullimos.  Autcerie dixit, 
id  est,  per  praecones  edixit ,  uti  solet  fieri  in 
castris.  Aut  deniqne  dixit ,  duodecim  principi- 
hus  duodecim  Tribuum,  quisque  ex  eis  idcm 
dixit  singulis  capilibus  familiarumin  suaTribu, 
et  hi  vicissim  singulis  patribus,  et  hi  omnibus 
suis  fihis  et  famulis. 

17.  SlTQUE     CIVITAS    H^C    ANATOEMA.]    Hcbr. 

CDin  cherem,  id  est,  res  Deo  soli  devota,  et  in 
rjus  honorem  (  ut  de  sceleratis  qui  eum  Isese- 
runt,  justa  sumatur  vindicta,  iiaque  per  eam 
divinoc  justitiae  lioc  piaculum  litetur,  quohonos 
Dei  ablatus  quasi  restituatur)  morti  et  excidio, 
vel  reali ,  vel  civili  addicta.  Tam  enim  cherem 
ct  anathemata  sunt  quse  Deo  in  perpetuum  di- 
cantur ,  et  ad  profanos  usus  redire  nequeant, 
uli  hic  erat  aurum,  argentum,  aes,  ferrum,  etc. 
quam  quae  Deo  in  holocaustum  adolenlur,  aut 
perferrum  ignemque  aboleniur.  VidedictaLevit. 
27.  V.  28.  etNum.  21.  v.  2  et  3. 

Quod  vero  praeter  legcm  Deuteron.  20.  versu 
16.  qua  soliim  jubetur  ne  uUi  Chananaeorum 
parcant,  sed  omnes  occidant,  hic  insupcr  ju- 
betur  ipsa  urbs  Jericho  concremari,  quod  iu 
aliis  Chananacorum  urbibus  deinceps  a  Josue 
expugnatis  factum  non  legimus,  causae  fuerunt 
tres.  Prima,  quod  Deus  Jerichuntem  primain 
hostilem  urbem,  sibi  quasi  primitias  Chana- 
naeae  deposceret :  primitiee  autem  integrae  Deo 
persolvi  debebant.  Ita  Joseph.  Theod.  q.  6.  et 
Hebraei.  Secunda,  quod  sohus  Dei  vi  hic  parla 
esset  victoria  et  Jericho  expugnata,  cum  in 
caeteris  urbibus  subigendis  Hebra^i  acriter  dc- 
certarint,  et  eas  insultu  militari  superarini. 
Tertia,  quod  Deus  voUierit  exempUim  severa^ 
vindictae  caeteris  Chananaeae  ur))ibus  in  prima 
Jericliunte  stalucre,  eisque  terrorem  incutere  , 
et  simul  ad  poenitentiam  sceieralissimae  vitae 
provocare. 

Porro  hfec  Josue  gessisse  Dei  instinctu,  vel 
AngeU  monilu,  licet  Script.  non  exprimat,  par 
est  credere  ex  dictis  c.  1.  etc.  5.  in  fine,  ct  c.  6. 
v.  2.  Sic  Romani  urbes  hostiies  diris  et  anathe- 
mati  certa  verborum  formula  devovebanl.  Li- 
vius  L  8.  narrat  Decium  consulem  in  bello  contra 
Latinos  se  una  cum  hostibus  anathemati  devo- 
visse  ,  hac  prece  :  Jane  ,  Jupiter,  Marspiter  , 
Oairine,  BeLLona ,  Lares ,  vos  precor  uti  popuLo 
homano  vim  victoriamqae  prosperetis  ;  Itoste.ujite 


COMMENTARIA  IN 

popnli  llomani  lerrore ,  inorleque  afficialis  ;  sicut 
oerbis  nuncupavi  ,  ita  pro  Republica  populoquc 
Romano  legiones  auxiliaque  hostium  mecum  diis 
Manibus  tellurique  (levoveo. 

18.  VOS  AHTEM  CAVETE  NE  DE  HIS  QD/E  PR^CEPTA 
SUNT  QUIPPIAM  CONTINGATIS,  ET  SITIS  PRyEVARICA- 

TiONis  REi.  ]  Hebr.  Tantum  servate  vos  ab  anallie- 
mate ,  ne  forte  anatkematizetis  (  anathemalis 
ciilpam  et  poenamvobis  imponalis)  ct  capiatisde 
analhemate  (clarius  vertilMasius  :  JSeforieana- 
thematizetis ,  icl  est,  capiatis  de  analhemate  ;  to 
fnim  etest  tiriyyiriy.ov ,  id  est,explicalivum,idem- 
que  valet  quod,  id  est ,  )  et  ponatis  castra  Israel 
in  anatliema,  ut  [^ropter  anathema  per  sacrile- 
gium  Deo  sublatum,  castraipsa  fianl  anathema, 
id  est,excidio  a  Dco  per  justam  vindictam  ad- 
dicantur ;  quod  Noster  vertit :  Et  omnia  castra 
Israel  sub  peccato  sint  atque  turbentur  ;  ne  scili- 
cet  unus  qui  aliquid  ex  Jericlio  suffurabitur, 
peccati  et  analhematis  sui  contagio  ctcommu- 
nione,  omnia  castra  involvat  et  contaminet  pcc- 
cato,  aequeac  poena  peccali  furiique  sui.  Castra 
enim  censebanlur  esse  unum  corpus  politicum, 
sivc  unus  populus  ;  quare  quas  uniis  ex  eis  pec- 
casset,  Deus  occullo  judicio  in  omnes  vindica- 
re,  omnesque  analhemati,  id  est,  excidio  sub- 
jicere  decreverat.  Sensus  est ,  q.  d.  cavete  ne 
ex  Jcrichunte  anathemali  addicla  quidquam 
suffuremini ,  ne  silis  causa  anathematis  et  per- 
(litionis  non  tantum  vesirae,  sed  et  totorum 
castrorum  Israel.  Similis  phrasis  estc.  seq.  v.  1. 
et  11.  Matth.  26.  8.  Joan.  12.  h.  Deut,  21.  8.  Hac 
quoque  decausa  toties  in  Script.  ingeminatur  : 
Auferte  malum  de  medio  vestri ,  de  quo  plura 
c.  seq. 

Porro  pro  "lannn  tacharimu,  id  est,  anathe- 
viatizetis ,  Septuag.  verlunt  5v2fu//yj&£VT£s ,  idest, 
in  animum  inducentes,  cogitantes,  quasi  pro  1 
legentes  afline  puta  1  pro  tacharimu,  legerint 
•"tl^nn  tachmodu,  id  est ,  desideretis ,  con- 
cupiscatis,  ait  Masius,  aut  certe  ut  Serarius, 
Sept.  nove  acceperunt  to  evSu//.»)3£VT£5  pro  ev  ^ofj.u 
&£vT£;,  id  est ,  in  ira  ponentes,  scilicet  irae  et 
vindicla3  Dei  subjicicntes,  eamque  invos  accer- 
sentes  :  2ru//o;  enim  non  tantum  animum,  sed  et 
iram  significat. 

19.  QUIDQUID  AUTEM  AURI  ET  ARGENTI  FUERIT , 
ET   VASORIUI  ^NEORUM  AC  FERRI  DOMINO  CONSECRE- 

TUR.  ]  Hebr.  Sanctitas  est  ipsi  Domino ,  id  est, 
<iuasi  res  sancta  et  sacra  Deo  cousecretur ;  unde 
ut  lalis  sit  repositum  in  thesauris  ejus.  Chald. 
In  thesaurum  domus  sacrarii  Domini  inferalur , 
l)utain  Tabernaculum,  quoderatquasi  lemphim 
niobile  Hebraeorum  ,  ad  ejus  usum  et  ornaium. 
lericho  enim  fucta  erit  chcrem,\(}L  est,  anathema: 
tota  crgo  Deo  soli  cedere  debebat,  scilicet  urbs 
per  incendium,  aurnm  vero ,  argentum  et  ks 
(  sub  quibus  slannum  ,  chalybem,  plumbum 
cseteraque  melalla ,  quorum  rarior  crat  usus  in 
Tal)ernaculo,  intellige)  per  oblationcm  in  Ta- 
bernaculo  :  nilveroex  ea  in  privatos  vel  profa- 
nos  usus  converti  poterat. 

Tropol.  Procopius  :  Viros  Dei,  inquit,  non 
divitiarum,  non  glorinc  ,  non  poteniiae,  non  sa- 
pientise  secularis  cupidos  esse  decet.  Estaulem 
aurum  diviiiarum  tigura  seu  imago  :  argentum 
^Moriam  repraesentat,  .-es  sapientiae  loquacita- 
lem  ,  ferrum  robur  et  potentiam.  Deus  simul 
cum  Achan  propinquos  ipsius  perdidit,  quod 
facinoris  ipsius  conscii  fuissent.  Ipse  quidem 
ixrnas  dat  ;  populus  antom  ad  pieiaiem  ncldi- 

CO!-..M  I,.     A    I-IPIDE.       rOM.    l!, 


JOSUE.  Cap.  VI.  sr, 

tur  instructior,  cautionc  sacrilegii  tanquam  rcl 
peslifcric  cis  subeuntc. 

20.    IciTUn  OMNI  POPULO   VOCIFERANTE  ET  CLAN- 

GEiNTinus  Ti'Bis.  ]  Hcbr.  esl :  Et  cLamavit  populus, 
et  clamaverunt  tubis.  Prius  sacerdotes  clanxc- 
runttubis,  deinde  populus  hoc  clangore  excita- 
lus  clamorem  suumclangorijunxit.  UndeVatabl. 
vertit  :  Conclamavit  igilur  populus ,  postquum 
clanxerunt  cornibus.  SicetMasius.  AccIareScp- 
tuag.  inedil.  Rom.  Et  clanxerunt  tubis  Sacerdo- 
tes  ;  ut  vero  audivit  populus  tubas  ,  jubilavit 
universus  populus  jubilatione  magna.  Hebr.  enim 
lyin  tariu,  quocl  Noster  vertit:  Clamaverunt  , 
vociferati  sunt.  Sept.  vertunt  /lAKia?! ,  id  est,  ju- 
bilavit ;  a/K/a?cj  enim  est  jubilo,  vociferor  , 
clamo,uIulo.  Vide  dicta  v.  10.  ubi  adverte  a/a- 
;,a£civ  duo  significare  :  primo,  clamorem  ederc 
militarem  ad  congrediendum ,  qualem  eduni 
milites  ante  pugnam  inslructa  acie  conllicturi , 
ut  animos  iramque  in  hostes  exacuant.  Undc 
Masius  vcrtit  :  Ululate ;  secundo,  jubilare,  sive 
exuliare  et  canere  triumphum  parta  jam  victo- 
ria  ;  quanquam  Varro  asserat  jubilare  proprie 
significare  querelam,  sive  quiritationem  rusti- 
corum  aliorum  opem  implorantium.  Utrumque 
huic  loco  congruit.  Nam  Hebroei  clamabant  antc 
pugnam ,  quasi  invasuri  Jerichuntem  ;  et  simul 
jubilabantj  quasi  ex  Dei  promissione  ccrti  do 
victoria  et  ejus  excidio.  Porro  Lco  Imp.  in  Tac- 
ticis  c.  20.  n.  20Zi.  de  clamore  miliium  ita  san- 
cit  :  Ut  robur  exercitui  inseras,  prcecipe  ut  si 
hostes  cum  clamore  contra  tuos  veniant ,  tui  sta- 
tim  cum  silentio  et  taciturnitate  pra^cedant :  sin 
illi  siientes  ac  taciti  ambulaverint,  tum  clamore  ac 
slridore  armorum  tui  illos  invadent. 

MuRi  CORRUERUNT.  ]  Hebr.  Ceciderunt  mcenia 
subter  se.  Chald.  Labebatur  murus  urbis ,  et  ab- 
sorptas  est  subterse.  Audi  Cajet.  Dicendo  sub  ea  , 
manifestat  quod  vel  in  fossam  circumcirca,  vet 
majori  miraculo  sub  terram  casurus  eral  murus , 
ul  Israelilce  non  impedirentur  d  ruinismuri,  sed 
liberum  liaberent  ingrcssum  circumcirca  in  civita- 
tem.  Sept.  Cecidit  niurus  circumquaque ,  impel- 
lentibus  scilicet  ad  hoc  signum  sonumquc  mu- 
rum  Angelis,  vel  Deo  concursum  suum  muro 
stanti  ad  standum  subtrahente.  Sicut  enim  sole 
siibtrahente  radios  suos  lux  evanescit,  sic  Deo 
subtrahente  concursum  suum  res  corruit  ct 
evanescit.  Porro  potest  Deus  subtrahere  con- 
cursum  suum  rei  ad  consistendum  erectae,  ita- 
quc  facere  ui  res  erecia  non  consistat,  sed  cor- 
ruat,  ct  non  subtrahere  ad  existendum  ,  sed 
rem  in  sua  existentia  conservare.  Ita  fecit  hic  : 
subirahendo  enim  concursum  erectioni  muri 
fecit  eum  labi  et  ruere  ;  conservando  vero  eum- 
dem  existentiae  muri,  fecit  ut  lapides  muri  ruen- 
tis  in  suo  esse  permanerent ,  et  non  abirent  iii 
nihilum,  utique  in  nihilum  abituri,  si  Deus 
ai)  existentia  eorum  concursum  suum  sub- 
duxisset.  Prncler  hunc  Dei  concursum  neces- 
sarius  fuit  alius,  quo  Deus  concurrit  cuni 
inuri  casu,  nt  scilicet  is  ex  alto  in  lerram 
caderet  et  ruerct. 

Omnis  enim  res  sicut  in  sui  creatione,  sic  et 
in  sui  conservatione  intimependet  a  Deo  ;  con- 
servatio  enim  est  quasi  continua  creatio.  Sio 
Cluisti  vox  dejecit  armatam  cohortem  in  montc 
Oliveti,  et  Paulum  in  campo  Damasci :  yox  Do- 
niini  confregit  cedros  Libani ,  vox  Pctri  dejecit 
Aiianiam  et  Saphiram,  ei  Britannos  haereticos 
jn.^^su  S.  Germani  decaulaluuj  Alleluia,  ut  Ceda 


3/i  COMIJENTAUIA  IN 

lostiilur  I.  1.  Iiislor.  c.  20.  Et  Albigenscs  illud 
t'\  Ilyniuo  :  llostem  rcpellas  longius,  ut  iiarrat 
liistoria  Simonis  Monlisforlii. 

Quin  et  Robcrtus  Francise  Rcx  psallens  cuni 
saccrdolibus,  urbis  Avellonis  quam  obsidcbat 
niuros  dcjccii,  suisque  ineam  aditum  patelccil, 
uti  uarratLipsiusinexemp.  polit.  c.  2. 

21.  EtINTERFECERDNT  OMNIAQU^  IN  EA  ERANT.] 

Hcbr.  ICiinn  liacherhnu,  id  est ,  analhematiza- 
lunl,  perdiderunt,  exciderunt.  Jericlio  cnim 
erat  clierein,  id  est  anathema  et  excidio  addicta. 
Myslice  Lyran.  Jericho,  ait,  significat  civila- 
lemcalpce,  quamfecit  amorsuiusqae  acl  contemp- 
tum  Dei.  Hcec  civitas  triplici  muro  clauditur , 
muro  scilicet  carnalis  concupiscentice ,  temporalis 
afflaentice,  et  mundialis  excellentice.  Et  paulo  post : 
Triplex  hic  murus  subvertitur  sonitu  sanctce  pi-ce- 
dicationis,  clamore  devotce  orationis ,  circuilu 
proprice  discussionis ;  qui  circuitus  debet  fieri  sep- 
lemvicibus,  id  est ,  perfecte ,  quia  perfectio  na- 
meroseptenario  designatur.  Qui  enim  convertitur 
de  culpa  ad  graliam  ,  debet  diligentcr  et  perfecte 
discutere  propriam  conscientiam.  Quidquid  autem 
in  hac  civitate  reperitur  saluti  contrarium,  debet 
inlerimi.  Quod  autem  ibi  invenitur  aiwi  philoso- 
phicce  sapientice,  argenti  eloqaentice  ,  vasorum 
leneorum  ,  id  est,  naturaiis  industrice ,  quce  vaiet 
admulta,  sicut  et  vasaferri,  id  est ,  corporaiis  et 
temppralis  potentice  ,  debet  Domino  consecrari , 
id  est ,  de  ccetero  bonis  actibus  appiicari.  Rahab 
cum  suis  propter  opus  pietatis  saivatur ,  quia  se- 
cundum  dicluni  Salvatoris  :  Matth.  5.  Beati  miseri- 
cordes,  quoniam  ipsi  misericordiam  consequentur. 

22.  PUODUCITE  EAM(Rahab)  ETOMNIAQOyEILLIUS 

suNT.  ]Hebr.  Mii)!^7\  hotsiu ,  id  est,  educite  il- 
iam,  scilicet  exlra  domum  suam.  Haec  enim 
tola  urbe  conflagrante  pariter  conflagravit.  Tola 
enimJerichoeratanathematietincendio  addicla. 
Aliqui  lamen  ex  v.  25.  censent  domum  Rahah 
ab  incendio  communi  servatam,  acRahab  educ- 
tam  extra  castra,  de  quo  v.  seq.  Notet  hic  dux 
belli  fidem  hosti  datam  a  suis  servare  ,  sicut  Jo- 
sue  servavit  fidem  datam  Rahab  ab  exploratori- 
bus.  Unde  S.  Ambr.  in  c.  10.  Lucae  v.  30.  Iste 
(Josue)  ait,  soilicitusmagis  fidem  servare ,  quam 
vincere,  meretricis  prius  mandat  salutem  qucim 
excidium  civitatis. 

Porro  perperam  Masius,  Rahab  hanc  censet 
esse  diversam  a  Rahab,  quae  ponitur  in  genea- 
logia  Ghrisli  Matth.  1.  eodem  inclinat  ibidem 
Theoph.  Nam  S.  Hieron.  et  alii-  passim  docent 
esse  eamdem. 

23.  iNGRESsiQUE  JUVENES.  ]  Hehr.juvenes  explo- 
ratores.  Unde  patet  eos  fuisse  non  senes,  sed 
juvenes,  utpote  ad  tale  facinus  aptissimos.  Per- 
peram  ergo  Rabbini  censent  exploratores  hos 
fuisseCaleb  et  Phinees,  qui  (  aiunt  ipsi),  licet 
aelate  essent  senes  ,  robore  tamen  et  vigore 
erant  juvenes. 

ExTRA  CASTRA  IsRAEL,]  quia  illa  saucta  crant 
per  circumcisionem ,  per  publicum  Dei  veri  cul- 
tum,  per  arcam  foederis,  perjosue,  sacerdo- 
tes,  etc.  Rahab  vero  erat  e  gente  infideli  et  im- 
pia,acnecdumpubliceJudaismonomendederat: 
cognati  quoque  ejus  et  affines  erant  adhuc  infi- 
deles  et  idololatrcc;  sed  paulo  post  a  Josue  et 
Hebraeis  ad  fidem  cultumque  unius  Dei,  et  ad  ju- 
daismum  fuerc  conversi*;  ideoque  inter  caslra 


JOSUE.  Cap.  VI. 

Israelis  admissi.  Ita  Abulcnsis,  Wasius,  Salianii^ 
el  alii. 

25.  Et  domum  PATRis  Ejus.  ]  Vev  domum ,  noii 
matcrialem ,  scd  familiam  intcllige,  pula  fratres, 
cognatos  et  aflincs  Rahab.  Unde  R.  Simeon  :  Ra- 
hab  ,  ait,  sua  fidc  tantam  apud  Deum  consecuta 
cst  graiiam,  ui  etiamsi  ducentos  hominescog- 
natos  sibi  conjunclos  habuisset,  aique  illi  cuni 
ducentis  alienis  prosapiis  afrinitatcm  contraxis- 
sent ,  omnesilliusgratia  salvali  fuissent. 

Porro  nupsit  postea  Rahab  Salmon  Principi 
tribus  Juda,  si  non  utprimaria,  certe  ut  secun- 
daria  uxor ;  erat  enim  polygamia  tunc  liciia. 
Torniellus  et  Salmcron  putant  Rahab  nupsissc? 
Salmon  anno  actatis  suae  l^,  Hebraei  quinquage- 
simo;  verisimilius  Salianus  censet  Rahab  fuisse 
25vel  20  annorum  (  fuerat  enim  merctrix),  Sal- 
monem  vero  fere  40  annorum  exstilisse. 

Fecit  Josue  vivere,  ]  id  est ,  sanam  et  incolu- 
mem  cum  omnibus  suis  prceslilit,  in  vita  con- 
servavit;hoc  enim  significat  Hebr.  nir\r[  he- 
cheie.  Minus  recle  ergo  Hebraci  exponunl  ; 
alimenta  ad  vitam  necessaria  ei  suppeditavil  , 
licet  et  hoc  fecisse  Josue  non  sit  dubium. 

Imprecatus  est  Josue  ,  dicens  :  Maledictus 
viR,  ETC.  Qui  ^DiFiCAVERiT  Jericiio.  ]  Dira  ha'c 
imprecatio  Josue  facta  esl  Dei  instinciu  ,  ut  par 
est  credere,  idqueeo  fine,  ut  reternum  in  rudc- 
ribus  Jerichunlis  exstaret  monumentum  divinas 
potentiae ,  et  vindictse  in  impios  ejus  cives  ; 
ac  benignitalis,  veritatis  et  fidelitatis  in  pios  Is- 
raelitas ,  quod  omnibus  seculis  terrorem  incutc- 
ret,  omnesque  ad  Dei  timorem  et  cultum  pro- 
vocarci.  Ita  Masius,  Arias  etcaeteri. 

In  primogenito  suo.]  Masius  :  In  primogenitum 
suumjaciat  ipsius  fundamentum  ,  et  in  minimum 
saum  coiiocet  iliius  valvas ;  quasi,  lapides  ja- 
ciendo  in  fundamentum  Jerichuntis,  eosdeni 
jaceret  in  suos  ,  iisque  eos  lapidarct  et  occide- 
ret.  Sensus  est ,  q.  d.  ait  Masius  :  Quisquis  un- 
quam  per  futura  secula  ausus  fuerit  instaurare 
Jerichuntem  aDeo  statutam  anathema,  hiccum 
primaurbisfundamenia  jecerit,  maximum  nalu 
ex  filiis  suisamittat,  deinde  inter  aedificandum 
creteros  omnes  ex  ordine;  postremo  autem  mi- 
nimum  omnium  ,  cum  jamopere  absoluto  ad 
januarum  locationem  devenerit.  Ita  Rupert.  hic 
cap.  16.  qui  et  culpae  congruam  hanc  fuisse 
poenam  ostendit ,  dicens  :  Vt  ambiendo  condito- 
ris  nomen ,  totum  cum  effectu  perderet  genitoris 
honorem,  q.  d.  Justum  est  ut  conditor  velitaj 
urbis  desinat  esse  genitor  sobolis.  Ita  has  diras 
reipsa  incurrit  inobediens  Hiel ,  qui  Jerichun- 
tem  reaedificans  filios  amisit,  ut  patet3.  Reg.  16. 
34.  ubi  dicitur  :  In  diebus  ejus  cedificavit  Hiel  de 
Bethel  Jericho  ;  in  Abiram  primitivo  suo  fundavit 
eam ,  et  in  Segub  novissimo  suo  posuit  portas  ejus : 
Juxta  verbumDomini,  quod  iocutus  fuerat  in  inana 
Josue  filii  Nun. 

Trop.  Destruit  Jericho,  qui  abrenunliat  Sala- 
nae,  etmundi  pompis  ;  renedificat  vero,  qui  ver- 
litur  ad  vitia  :  hic  amittit  primogenilum  in  fun- 
dalione,  el  novissimum  in  portarum  positione; 
quia  et  ftindamenta  fidei ,  a  quibus  bona  virtu- 
tum  aedificia  inchoantur ,  et  claustra  bonae  ac- 
tionis  perdit.  Ita  Beda,  et  ex  eo  Angelomus ,  ct 
Eucherius  in  3.  Reg.  16.  34. 


COMMENTAI\IA  IN  JOSUE.  Gap.  VII.  55 

CAPUT  SEPTIMUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

ACHAN  FURATUR  EX  SPOLIIS  JeRICHLNTIS  ,  JDEO  C^EDUNTLR  HeBR^I  AB  HaIENSIBUS  J  MOX 
VERSU  7.  ORANTE  JosuE  Deus  furtum  Achan  SORTITIONE  DETEGIT  ,  IDEOQUE  IPSE 
FURTU5I    CONFESSUS,  V.    20.  CUM  SUIS  IGNE  C0NSU3IITUR. 

I .  ^^^^^^^j^iLii  aulem  Israel  praevaricali  sunt  mandatum  ,  et  usurparunt  de  anallie- 

)mathe.  Nam  AchanfiliusCharmi,  filiiZabdi,  filiiZare  detribu  Juda  ,  tulit 

i^aliquid  de  anathemate  ,  iratusque  est  Dominus  contra  filios  Israel.  2.  Cum- 
Ique  mitteret  Josue  de  Jericho  viros  contra  Hai ,  quse  est  juxta  Bethaven  , 
?ad  Orientalem  plagam  oppidi  Bethel ,  dixit  eis  :  Ascendife,  et  explorate 
'^^Terram.  Qui  prsecepta  complentesexploraverunt  Hai.  3.  Et  reversi  dixe- 
'"■runt  ei  :  Non  ascendat  omnis  populus  ,  sed  duo  vel  tria  millia  virorum 
pergant  et  deleant  civitalem  ;  quare  omnis  populus  frustra  vexabitur  contra  hostes  paucissi- 
mos  ?  4.  Ascenderunt  ergo  tria  millia  pugnatorum.  Qui  statim  terga  vertentes  ,  5.  percussi 
sunt  a  viris  urbis  Hai,  et  corruerunt  ex  eis  triginla  sex  homines,  persecutique  sunt  eos  ad- 
vcrsarii  de  porta  usque  ad  Sabarim  ,  et  ceciderunt  per  prona  fugientes  :  pertimuitque  cor 
populi  ,  et  instar  aquse  liquefactum  est.  6.  Josue  vero  scidit  vestimenta  sua  et  pronus  cecidit 
in  lerram  coram  arca  Domini  usque  ad  vcsperam  ,  tam  ipse  quam  omnes  senes  Israel  :  mise- 
runtque  pulverem  super  capita  sua  ,  7.  et  dixit  Josue  :  Heu  ,  Domine  Deus !  quid  voluisti  tra- 
ducere  populum  istum  Jordanem  fluvium  ,  ut  traderes  nos  in  manus  Amorrhaei,  et  perderes? 
utinam  ,  ut  coepimus ,  mansissemus  trans  Jordanem!  8.  Mi  Domine  Deus,  quid  dicam  ,  videns 
Israelem  hostibus  suis  teiga  vertentem  ?  9.  Audient  Chanangei ,  ct  omnes  habitatores  Terrae , 
et  pariter  conglobati  circumdabunt  nos ,  atque  delebunt  nomen  nostrum  de  terra  ;  et  quid 
facies  magno  nomini  tuo  ?  1 0.  Dixitque  Dominus  ad  Josue  :  Surge  ,  cur  jaces  pronus  in  terra? 

I I .  Peccavit  Israel ,  et  prsevaricatus  est  pactum  meum  :  tuleruntque  de  anathemate ,  et  furati 
sunt  atque  mentiti,  et  absconderunt  inter  vasa  sua.  12.  Nec  poterit  Israel  stare  ante  hostes 
suos ,  eosque  fugiet  :  (juia  pollutus  est  anathemate ,  non  ero  ultra  vo])iscum  ,  donec  conteratis 
cum  qui  hujus  sceleris  reus  est.  13.  Surge,  sanctifica  populum,  et  dic  eis  :  Sanctificamini  in 
crastinum  ;  hsec  enim  di^itDominus  Deus  Israel :  Anathema  in  medio  tul  est  Israel ;  non  poteris 
stare  coram  hostibus  tuis ,  donec  deleatur  ex  te  qui  hoc  contaminatus  est  scelere.  14.  Accede- 
lisque  mane  singuli  per  tribus  vestras,  et  quamcuraque  tribum  sors  invenerit,  accedet  per 
cognationessuas,  etcognatio  per  domos ,  domusqueperviros.  15.  Et  quicumque  ille  in  hoc  faci- 
nore  fuerit  deprehensus,  comburetur  igni  cum  omni  subtantia  sua  :  quoniam  prsevaricatus  est 
pactum  Domini  ,  et  fecit  nefas  in  Israel.  16.  Surgens  itaque  Josue  mane  applicuit  Israel  per 
Iribus  suas ,  et  inventa  est  tribus  Juda.  1 7.  Quae  cum  juxta  familias  suas  essct  oblata ,  inventa 
cst  familia  Zare.  Illam  quoque  per  domos  offerens,  reperit  Zabdi  :  18.  cujus  domum  in  sin- 
gulos  dividens  viros  ,  invenit  Achan  filium  Charmi ,  filii  Zabdi ,  filii  Zare  de  tribu  Juda.  19.  Et 
ait  Josue  ad  Achan  :  Fili  mi ,  da  gloriam  Domino  Deo  Israel ,  et  confitere ,  atque  indica  mihi 
quid  feceris ,  ne  abscondas.  20.  Responditque  Achan  Josue ,  et  dixit  ei  :  Vere  ego  peccavi 
DominoDeoIsrael,et  sic,etsicfeci.  21  .Vidienim  interspolia  pallium  coccineum  valde  bonum  , 
et  ducentos  siclos  argenti ,  regulamque  auream  quinquagintasiclorum  :  et  concupiscens  abstuli, 
et  abscondi  in  terra  contra  medium  tabernaculimei ,  argentumque  fossahumo  operui.  22.  Misit 
crgo  Josue  ministros  :  qui  currentes  ad  tabernaculum  illius ,  repererunt  cuncta  abscondita  in 
codem  loco ,  et  argentum  simul.  23.  Auferenlcsque  de  tentorio  tulerunt  ea  ad  Josue,  et  aJ 
omncs  filios  Israel ,  projeceruntque  ante  Dominum.  24.  Tollens  itaque  Josue  Achan  filium 
Zare ,  argentumque  et  pallium  ,  et  auream  regulam  ,  filios  quoque  et  filias  ejus ,  boves  et 
asinos ,  et  oves ,  ipsumque  tabernaculum  ,  et  ciinctam  supellectilem  (et  omnis  Israel  cum  eo  ) 
(Juxcrunt  eos  ad  vallem  Achor  ,  25.  ubi  dixit  Josue  :  Quia  turbasti  nos ,  exturbet  te  Dominus 
in  die  hac.  Lapidavitque  eum  omnis  Israel  ;  et  cuncta  quee  illius  erant ,  igne  consumpta  sunt. 


36  COMMENTARIA  IN  JOSUE.  Cap.  VII. 

*26.  CongregavcrunUiiie  super  ciinfi  acervum  raagnum  lapidum,  qui  perraanet  us^iue  in  praescn- 
tera  (liem.  El  aversus  est  furor  Domini  ab  eis.  Vocatumque  est  nomen  loci  illius :  Vallis  Achor , 
(isque  hodie. 


1.   FlLII    AUTEM  ISRAEL  PRJlVAniCATI    SUNT   MAN- 
BATUM  ,     ET   USURPAVERUNT  DE  ANATIIEMATE  ,   ]    i(l 

est ,  de  spoliis  Jerichuntis  ,  qusB  analhemati ,  id 
t'st ,  exilio  et  incendio  a  Dco  erat  addicla.  Noia: 
Unus  Achan  id  fecerat ;  illius  lamen  unius  pecca- 
tum  per  synecdochen  toti  societati  et  corpori , 
puta  populo  Israel ,  cujus  ipse  pars  erat,  iribui- 
lur,  ut  ostendalur  primo  quam  Deo  res  exosa 
et  iuvisa  sil  peccatum  ,  utpote  quod  ab  uno  ad- 
missum  tam  multos  iree  et  vindictae  Dei  subje- 
cerit.  Secundo,  cjuantum  valeat  bona  vel  mala 
societas  ,  utpoie  in  qua  sit  ut  communis  vitoe  et 
condilionis,  sic  et  vitiorum  virtulumque  et  ac- 
tionum  omnium  communio.  TcrtiOj  quam  prae- 
sides  et  superiores  debeant  singulis  in  congre- 
gatione  sua  ,  cui  prsesunt  invigilare  ,  ne  unius 
pcccotum  in  toiam  congregalionem  redundet , 
imo  suo  conlagio  proserpat.  Sicut  enim  ovis 
ovi  affricat  suam  scabiem  ,  sic  vicinus  vicino 
aftricat  suum  scelus.  Ita  Origen.  hic  hom.  17. 
Audi  S.  Chrysost.  hom.  1.  in  verba  Isaiae  :  Vidi 
Dominum  :  Lues  qucBdam,  inquit,  est  peccatum , 
per  uUionem  evulgetur  ac  traducatur  apud  omnes, 
necorrumpal omnes,  ut  ubi  cognorint  quantasmi- 
nas  una  peperit  transgressio,  fugiant  ultionem ;  de 
niultis  alioqui  sumendam  ceternam  vindictam. 
Quario,  quam  singuli  de  locis  suis  excharitato 
debeant  esse  solliciti;  utpote  quorumvirtus  vel 
vitium  non  solumin  ipsos,  sed  etin  totam  con- 
gregationem  a  Deo  praemielur  vel  vindicetur. 
Quocirca  S.  Matthias  Apost.  testeClem.  Alex.1. 3. 
Strom.  dicere  solebat;  Si  electo  vicinus  peccavit, 
peccavit  eleclus.  Nani  si  ita  se  gessisset ,  ut  Jubet 
verbum  velralio,  ejus  vitam  ita  vicinus  esset  re- 
veriius ,  ut  non  peccasset.  Hinc  lolies  ingeminat 
Script.  Auferte  malum  de  medio  vestri. 

NaM    ACHAN  ,    etC    TULIT    ALIQUID    DE    ANATHE- 

MATE.  ]  Septuag.  Achan,  vocant  Acliar,  et  ita  ab 
omnibus  vocatur  1.  Paral.  2.  7.  Achan  ergo  fuit 
Acliar,  id  est,  turbator ,  quia  suo  furto  lurbavit 
tota  castra  Israel ,  ut  ab  Haiensibus  hostibus  cae- 
derentur.  Unde  1.  Paral.  2.  7.  causa  cur  vocetur 
-^c/mr- addicitur,  dum  dicitur  :  Qui  turbavit  Is- 
rael.  Radix  enim  I3y  achar  significat  turbare. 
Unde  locus  supplicii  Achar  vocatus  est  vallis 
Aclior,  id  est,  vallis  turbationis  ,  ut  patet  v.  ult. 
Porro  hnec  Achan  tentatio  fuit  humana  ;  difTi- 
cile  est  enim  militem  victorem  a  spoliis  hos- 
tium  cohiberi ;  unde  idem  saepe  victoriam  quam 
peperit  perdit.  Audi  S.  Ambrosium  lib.  1.  Ofllc. 
c.  39.  Frequenter  pulsis  hostibus  ,  inclinata  in  fu- 
gam  adversariorum  acie ,  dum  exuviis  ccesorum 
capitur  prceliator,  inter  ipsos  quos  stravit ,  mise- 
randus  occubuit ,  et  triumphis  suis  allectce  legiones 
ilum  spoLiis  occupantur ,  hostem  in  se  revocarunt 
qui  fugerat.  Quoties  id  vidimus  in  Christianis 
Turcas  sternentibus? 

FiLii  Zabdi.  ]  1.  Paral.  2.  7.  vocatur  filius 
Zamri.  Avus  ergo  Achan  fuit  binomius,  tamque 
Zabdi  quam  Zamri  vocabatur.  Haec  ergo  fuit  ejus 
gonealogia  ••  Judas  genuit  Phares  etZare  deTha- 
niar,  Zare  genuitZabdi  ,  Zabdi  genuit  Charmi  , 
Churmi  genuit  hunc  Achan  ,  qui  proinde  fuit 
quarius  a  Juda  ;  a  Juda  aiUem  usque  ad  furium 
Achaii,  fucre  anni  ui  minimum260;quarequis- 


que  eorum  generare  debuit  anno  ut  minl- 
mum  65  :  nam  quater  65  faciunt  260  ,  sed  hoc 
illa  setate  erat  frequcns. 

2.    CUMQUE    MITTERET  JOSUE  VIROS  CONTRA  HaI.  ] 

Urbem  hanc  ex  S.  Hieron.  Josepho  et  aliis  ita 
describit  Adrichom.  in  descript.  terrae  sanctae  : 
Uai  quce  et  Cliai  et  Joseplio  Ada  vei  Aina,  Iliero- 
nymo  Agai  et  Ai,  civitas  q uondam pulcherrima,  et 
in  montanis ,  ut  ait  Breidenb.  capta  aJosue  suc- 
censa ,  Rege  suspenso  et  cceso  populo.  In  Isaia 
Aiath  appellatur,  ut  notat  Benedictus ,  per  quam 
Sennacherib  liex  transit  oppugnaturus  Jerusalem, 
IsaialO.Fit ejusdemmentio. ierem.  U9. 1.  Esdr.2.2. 
Esdr.  7.  EJus  Hieronymi  tempore  vix  parvce  ruime 
residebant ,  et  locus  tantummodo  monstrabalur. 
Est  ad  Occidentalem  plagam  Bethelis,  nonmuttum 
ab  ea  distans, 

QUyEEST  JUXTA  BETHAVEN,  AD  ORIENTALEV)  PLA- 

GAM  oppiDi  Bethel.]  Hinc  patet  Bethaven  distinc- 
tum  fuisse  locum  a  Bethel.  Ipsa  tamen  Bethel  , 
id  est,  domus  Dei,  dicta  est  quoque  Bethaven 
ab  Osee  cap.  h.  et  seq.  id  est,  domus  idoli 
et  iniquitatis ,  ob  collocatos  in  ea  a  Jeroboani 
vitulos  aureos  ,  quos  quasi  idola  Israel  ado- 
ravit. 

5.Et  corrueruntexeistriginta  sex  homines.] 
Ecce  unius  Achan  furtum  punit  Deus  caede  36 
hominum ,  et  fuga  trium  millium,  qui  quoniam  , 
ait  Procopius  ,  deteriores  forte  aliis  fuerunt , 
opportune  suorum  delictorum  luerunt  suppU •• 
cium. 

Persecutique  sunt  eos  adversarii  de  porta 
(urbis  Hai  ]  usque  ad  Sabarim.  ]  Masius  censet 
hunc  locum  dictum  fuisse  Sabarim  ab  hac 
strage  et  contritione  Hebraeorum  :  IIW  scabar 
enim  significat  frangere  ,  confringere  ,  conte- 
rere.  Porro  Septuag.  et  Chald.  pro  Sabarini  aliis 
punctis  legentes  DIIUOT  hisbiriim  vertunt :  us- 
que  dumcontriverant  eos.  Cajetan.  iSa^Hr/minter- 
pretalm  saxa  fracta,  quod  locus  esset  saxosus, 
confragrosus  et  prseruptus. 

Pertimuitque  cor  populi.  ]  Hebr.  Liquefie- 
bat  cor  populi ,  et  evadebat  in  aquam  ,  fiebat 
fluidum,  solutum,trepidans  et  languidum  instar 
aquse. 

6.  JosuE  vero  scidit  vestimenta  sua,  ]  ex  pu- 
blico  calamitatis  sensu  et  dolore  ,  quem  ipse 
velut  Dux  prae  omnibus ,  imo  pro  omnibus  acer- 
rimum  sentiebat. 

Porro  scissio  vestium  erat  CKremonia  olim 
usitata  in  luctu  ,  vel  in  rei  et  sceleris  alicujus 
atrocitate.  Sic  Jacob  ob  filium  Joseph  amissum 
sciditvestes  suas,  Genes.  37.  3^.  Idem  fecit  Cai- 
phas  ob  speciem  blasphemise ,  ut  ipse  putabat, 
Matth.  26.  65. 

Miseruntque  pulverem  super  capita  sua.]  Hoc 
alterum  est  signum  lucius ,  humihtatis  et  poe- 
nitentioe ,  datum  primitus  Adae  post  lapsum  : 
Memento  quia  pulvis  es  ,  et  in  pulverem  reverteris, 
Genes.  3. 19.  Sic  Job  c.  ult.  v.  6.  Ago  pxnitentiam, 
a\l ,  in  favilla  et  cinere.  Et  David.  Quia  cinerem 
tanquam  panemmanducabam.  Psal.  36.  Et  Daniel 
c.  9.  2.  coepit  Deum  deprecari  injejuniis,  sacco  et 
cinere.  Sic  Rex  Ninive  praedicantc  Jona  c.  3.  6. 
poenitens  indutus  est  sacco  et  sedit  in  cinere.  Ju- 


COMMENTARIA  LN 

flilh  quoquo  c.  9.  1.  ilura  ad  Holophernem  ,  m- 
duens  se  cilicio  posuit  cinerem  siiper  capnt  suuvi. 
Idem  fecit  Esthcr  ilura  ad  Assuerum  c.  1^4.  2.  et 
Mardochc-eus  cap.  ^.  versu  1.  Hinc  mulli  Sanclo- 
rum  ,  ut  S.  Marijuus,  S.  Carolus  Borromaeus , 
S.  Franciscus  morienies  ,  cilicio  et  cinere  as- 
persi  animam  Deo  reddideruut.ldem  etiamnum 
faciunt  mulli  fideles  et  religiosi. 

7.  Et  DrxiT  JosuF. :  Heu,  Domine  DEUs!]Josue, 
cjuia  dux  populi ,  ejus  cladem  in  se  suscipit , 
pro  eoque  plangit  coram  Domino  ,  ut  veniam 
obtineat,  et  toii  populo  salutem  victoriamque 
impetret.  Idem  faciat  Princeps  et  Praelalus  in 
publica  calamilate:  haec  enim  a  publica  persona 
et  Principe  deprecanda  et  amolienda  est. 

Utinam,  ut  coepimus,  mansissemus  trans  Jorda- 
isEM  !  ]  videlicet  in  Galaad  commorantes ,  puta  in 
regnis  Regum  Og  et  Basan.  Sic  enim  evasisse- 
mus  cladem  hanc,  quam  transito  Jordane  apud 
urbem  Hai  accedimus. 

8.  MiDOMiisE.  ]  Hebr.  iJTX  U  bi  Adonai  ,  id 
est,  in  me Domine ,  scilicet  respice,  ut  benignis 
misericordise  oculis  me  lotumque  populum  in- 
luearis,  nobisque  reconcilieris.  Est  placida  et 
lidens  Dei  compellatio  ,  quam  Noster  optimc 
vertit:  MiDomine. 

9.  DeLEBUNT  NOMEN  NOSTRUM  DE  TERRA,  ET  QUID 

FAciES  MAGNO  NOMiNi  Tuo  ?]  q.  d.  Parvi  momenti 
est  noslruni  (qui  viles  homunciones  et  peccato- 
res  sumus)  nomen  exile  deleri  de  terra  ,  sed  eo 
deleto  delebilur  quoque  de  terra  nomen  tuum, 
Domine,  quod  magnum  est.  Nos  enim  fere  soli 
illud  novimusetcolimus.  Ralioest,  quia  tu  pro- 
misisti  te  lerram  hanc  nobis  liciturum:  jam  au- 
tem  cum  permiltis  nos  ab  ejus  incolis  coedi, 
dicent  gentes  te  promissa  tua  praestare  non 
potuisse  ,itaque  adimenttibi  nomen  et  titulum 
Omnipotentis ;  vel  certe  noluissc  ,  ilaque  tibi 
lollent  nomen  sancli  et  fidelis  in  promissis.  Rur- 
sum  cum  nomeu  tuum  magnum  (JEHOVA)  cse- 
leris  Gentibus  non  indicaris,  illudque  soli  Mosi 
et  Israelilis  revelaris  ^  ut  ab  illis  solis  adoretur, 
si  Israelem  perdis,  quis  nomen  timm  celebrabit 
etcolet  ?  Si  nobis  jusle  irasceris  ob  scelera  nos- 
tra ,  nosque  vis  castigare,  consule  sallem  gloriae 
tua}  et  sanctificationi  nomonis  tui  ,  ut  nos  non 
perdas ,  sed  more  tuo  protegas ,  ac  in  Chananseae 
possessionem  uti  pollicitus  es  inducas ,  ut  om- 
nes  gentes  nomen  tuum  glorificent,  teque  om- 
nipotentem  ,  fidelem  et  benignum  erga  tuos  fi- 
deles  agnoscant ,  timeant  et  venereniur.  Efficax 
est  hsecoratio,  quse  Deum  quasi  slringit  etcogit 
ad  miserendum  ne  nomen  ejus  sanclum  a  genti- 
bus  rideatur  et  blasphemctur. 

10.  Surge,  cur  jaces  pronus  in  terra?]  Pros- 
iraverat  ergo  totum  se  Josue  pronum  in  terra  , 
ut  summe  coram  Deo  se  humiliaret,  summam- 
que  ei  reverentiam  seque  ac  poenitentiam  exhi- 
beret.  Jacens  enim  pronus  quasi  dorsum  suum 
Deo  ad  verbera  offerebat,  q.  d.  En  ego  pro  po- 
pulo  reum  me  tibi  offero :  quod  ille  peccavit, 
<go  exsolvam.  Amove  ergo  ab  eo  flagella,  tua,  il- 
laque  in  dorsum  meum  converie  et  reciproca 
<|uanium  lubet.  UndeDeus  exoratus:  Surge,  ait, 
qaid  jaces?  (\v\dih\  dicat :  Surge  ,  noli  te  diutius 
itflligere,  scio  quid  velis,  faciamque  ut  scias 
quid  facto  sit  opus  ,  ad  cladem  a  tuis  acceptam 
resarciendam  :  ego  enim  cor  tuum  contritum  et 
humiliatum  despicere  nequeo,  sed  benigne  as- 
picere  h  mea  pietate  quasi  cogor. 

11.  Peccavit  Israeu,  ]  unu3  ex  Israel,  sciliccl 


JOSUF.  Cap.   \V.  ^7 

Achan,  qui  noxam  dcdecusque  suum  toti  Israeli 
afllavit. 

Mentiti  sunt.  ]  Meutilus  est  Achan  ;  profes- 
sus  est  enim  se  servaturum  paclum  mcum  Ir- 
gemqueet  senleniiam  anathematis  Jerichuntcui 
a  me  fulminalam  :  porro  non  verbo,  sed  facio 
mentitusest,  anathemata  mea  sibi  suffurans  ot 
rapiens. 

13.  SURGE,  SANCTIFICA  POPULtM ,  ]  id  CSl  ,  jubc 

ut  populus  se  sanciificet,hocest,  lusiret  el  puri- 
ficet  lotione  veslium  pnesertim  et  secubitu  ,  ui 
scilicet  lavet  vestes,  et  ab  uxoribus  absiineat  ; 
itaque  excitetur  ad  luctum  et  pcenitentiam.  Vidr 
dicta  c.  3.  v.  5.  et  Exodi  19. 10.  ut  hac  lustratione 
comparetur  ad  anathema  hoc  occultum  depn> 
hendendum  et  vindicandum  ,  itaque  mihi  rc- 
concilietur. 

Anathema  in  medio  tui  est  Israel  ,  ]  quasi 
dicat:  Olsrael!  tuoflicii  tui  pactiquees  prodilor, 
utpote  qui  anathemata  mea  fureris  ,  habeasque 
et  abscondas  in  medio  lui.  Quare  non  poteris 
stare  coram  hoslibus  tuis,  donec  delealur  ex  te  qiii 
lioc  contaminatus  est  scelere.  Audiant  hoc  Princi- 
pes  et  Prfclati,  ut  anathemata,  hoc  est  sacrile- 
gia  et  scelera  auferantepopulo,si  Deumplacare. 
publicasque  bellorum,  famis  et  peslis  clades  ai) 
eo  immissas  avertere  satagunt.  Audiant  Leoncni 
Imp.  suoduci  de  diebelli  mandantem  inTacticis 
c.  iU.  n.  1.  Hoc  ante  omnia  prwcipiendum  est ,  nt 
purus  ac  sanctus  exercitus  tuus  sit ,  et  pridie  ves- 
peri  preces  efficaces  ac  diuturnce  adlubeantur,om- 
nesque  Deo  consecrentur ,  verbis  factisque  persua- 
deantur  se  Deam  adjutoremhabere,atque  hoc  modo 
ad  belium  puros,  sinceros  alacresque  procedere. 

\k.  Accedetisque  mane  singuli  per  tribus  ves- 

TRAS  ,     ET    QUAMCUMQUE    TRIBUM  SORS  INVENERIT  , 

accedet  ( illa  tribus  inventa  rea )  per  cognatio- 

NES  SUAS  ,  ET  COGNATIO  PER  DOMOS  ,  DOMUSQUE  PER 

viRos.]  Primo  ergo  jacta  fuil  sors  per  12  Tribus, 
ac  inventa  est  rea  iribus  Juda.  Secundo  ,  jacla 
fuit  per  omnes  cognationes  descendentes  aJuda, 
ct  inventa  est  rea  cognalio  Zare.  Tertio,jacla 
fuit  per  omnes  domos  et  familias  primogenitas 
a  Zare,  et  inventa  fuil  domus  sive  familia  Zabdi. 
Quarto,  jacta  fuit  sors  inter  omnes  qui  erant  e 
familia  Zabdi  ,  et  deprehensus  esl  Achan  reus 
anathematis,  sive  furti  etsacrilegii,utpatetv.  16. 
et seq, 

QuEM  soRS  iNVENERiT,  ]  id  cst ,  qui  sorle  data 
vel  jacta  fuerit  deprehensus.  Hebr.  est  qaem  cepe- 
rit  Dominus ,  quod  primo  Hebraei  explicant  de 
Arca  foederis.  Talmudici  enim  affirmant  omnes 
Israelitas  juxia  Arcam  transire  jussos ;  clreli- 
quis  impune  ac  libere  abeuntibus  ,  solum  cri- 
minis  reum  veluli  injecta  manu  ab  Arca  ita  re- 
tentum,  ui  ne  pedem  quidem  uUerius  movere 
potuerit.  Ac  si  ante  sanctitatem  illius  arcse  claris- 
sime  radiantem ,  occullari  non  posset  illius  furti 
ac  sacrilegii  turpitudo  :  et  quod  de  Deo  cecinit 
David  :  ISon  habilabit  Juxta  te  malignus;  neque 
permanebunt  injusli  ante  oculos  tuos.  Ps.  5.  v.  6. 
hocipsumde  arca  dici  possit,  quae  neminiapud 
se  mallgno  patrocinetur. 

Secundo,  R.  Salomon  censet  Achan  fuisse  de- 
prehensum  perRationale  Ponlificis,  in  quoerant 
duodecim  gemmse,  inscripta)  duodecim  nomi- 
nibus  duodecim  tribuum  Israel ;  putat  enini  om- 
nes  Tribus  transisse  juxla  Rationale  ,  et  cuni 
transirettribus  Juda,gemmam  smaragdi(uldixi 
Exodi  28.  V.  17.)  in  qua  scriplum  erat  nomen 
Judse,  offuscatam  fuisse  ,  suaque  fusccdine  et 


S5  COMMENTARIA  IN 

nigredine  iribum  Juda  rcam  csse  denotasse.scd 
deinceps  quee  cognaiio,  el  qunc  domus,  quae  per- 
-sona  in  Iriim  Juda  rea  forct ,  per  sortes  fuisse 
oxploraium.  Verum  tunc  dici  solel  Deum  con- 
siiltum  per  Epliod,  vel  per  Urim  et  Tunimim 
respondisse  ,  quod  liic  non  dicilur. 

Tertio ,  vere  Aclian  depreliensus  fuit  per  sor- 
tem,  quae  hoc  vel  simili  modo  peracta  est,  ut 
cliartulis  singulis  singula  nomina  eorum,  qui 
«•rant  iu  domo  Zabdi  inscriberentur,  illaque  in 
urnam  imponerentur,  ut  cujus  chartula  primo 
etiuceretur,  ille  haberetur  reus,  ac  deinde  Josue 
educens  chartulam  primanij  invenit  in  ea  no- 
inen  Achan,  qui  proinde  reus  est  habitus.  Pro- 
batur  id  primo  ,  quia  Noster  diserte  ait  eum 
sorle  fuisse  deprehensum.  Secundo,  idem  asse- 
ritJosephus,  R.  Levi  Ben.  Gerson,  et  Interpretes. 

Tertio ,  quia  capi  a  Domino  ,  est  capi  a  sorte 
imperata  et  directa  a  Domino,  ulpatel  1.  Reg.  10. 
20.  ubi  Saul  sorle  electus  est  in  Regem.  Ibidem 
r.  l[\.  V.  U1.  sorte  deprehensus  est  Jonathas  vio- 
lassejuramentum  Patris  de  jejunio  ;  atqueutro- 
(]ue  loco  Hebr.  est  idem  verbum  quod  hic  ,  sci- 
iicetlDbj  nilcad,  id  est,  captas  esl ,  Jonathas 
et  Saul.  Sane  utrobique  Hebraea  expendenti,  et 
<um  hoc  loco  conferentiliquel  idem  utrobique 
(lici.  Ergo  cum  ibi  capi  a  Domino  sit  capi  a  sorte, 
ut  vertit  Noster  ,  Septuaginta  et  alii,  idem  hic 
quoquede  sorteaccipiendumesi.Nam50?-fe5m<7- 
tuntur  in  sinum,  sedd.  Domino  temperantur.  Vro- 
verb.  16.  ult.  Denique  eo  lempore  communis 
usus  erat  sortium,  ei  per  illas  rem  conficere  erat 
facillimum  et  expeditissimum.  Ilinc  Jonas  c.  1. 
captus  est  sorte,  S.  Matihias  in  Apostolum  electus 
•>st  per  sortem ,  Aclor.  1. 

Nota  ex  Divo  Thoma  2.  2.  quoest.  95.  artic.  8. 
triplicem  esse  sorlem.  Prima  est  divisoria,  qua 
rcs  aliqua  ,  v.  g.  haereditas  inter  haeredes  sorte 
ilividitur  :  sic  milites  inter  se  diviserunt  vestes 
Cliristi  per  sortem,  Joannis  19.  2H.  Secunda  sors 
est  consultoria  ,  cum  per  illam  in  dubiis,  quid 
faciendum  sil  decidilur,  v,  g.  utri  subvenias,  si 
iiterque  c-eque  indigeat,  et  uterque  libi  ceque  sit 
l)roximus,  nec  utrique  subvenire  valeas.  Tertia 
sors  est  divinatoria  ,  qua  quacritur  veritas  rei 
arcanaevel  fulurae.  Duac  primae  sortes  licitsesunt, 
ui  docet  sanctus  Auguslinus  1.  2.  de  doctrina 
Chrislianac.28.  etEp.  180.  adHonoratum.  Tertia 
sors,  scilicet  divinatoria,  illicita  estet  supersti- 
«iosa,  nisi  Deo  palam  jubenle,  vel  interius  ins- 
tigante  mittatur  ,  uli  htc  factum  ;  tuncque  non 
lantum  est  licita,  sed  et  cerla  ac  divina  :  Deus 
euim  jubens  vel  instigans  ad  sortem,  hoc  ipso 
promiltit  se  sortem  directurum,  utin  eum  vere 
cadat  qui  quaeritur.  Vide  dicia  Jonae  1.  et  Ac- 
tor.  1.  in  sorte  Jonae  et  Matthiae,  Prov.  16. 

16.  SURGENS  ITAQUE  JOSUE  MANE  APrUCUlT  ISRAEL 

i'KR  TRiBus  suAS.  ]  AppHcuit ,  id  est,  admovit 
sorti ,  sive  sortes  eis  dedit,  idque  coram  Domino^ 
id  est,  coram  arca  fcBderis;  quia  Dei  jussufiebai 
Jiaec  sortitio,  et  quia  a  Deo  exspectabatur  pro- 
inissa  sorlis  directio  in  eum,  qui  sacrilegii  oc- 
culii  commissi  vere  erat  reus. 

19.  Et  aitJosue  ad  AciianiFili  mi,da  gloriam 
DoMiNO  Deo  lsRAEL,]q.  d.  Davcritatis  sive  vera- 
citatis  honorem  primse  et  aeternse  veriiati,  id 
«'si ,  judicio  divino  sorte  hac  ostenso,  confitendo 
^cilicet  recium  verumque  esse  lioc  Dei  de  te 
judicium  ,  leque  vere  esse  sonlem,  nocentem, 
el  reum  sacrilegii,  ut  lam  nobis  totique  Israeli, 
quam  libi  lu.Tfiue  saUiliaelernoe  per  pocuitentiam 


JOSUE.  Cap.  VTI. 

et  confessionem  consulas  et  prosis :  confitcrc 

ergo  veritatem  ,  quae  Deum  minime  latet  ;   ac 

mihi  Dei  vices  gerenti  ,  teque  juridice  interro- 

ganii  et  consiringenti  indica  quid  feceris  :  sic 

enim  si  veritatem  verumque  tuum  sacrilegium, 

qtiod  lalet  confitendo  manifeslaris,  Deum  glori- 

licabis.  Ostendes  enim  Deiim  vere  te  per  sortem 

reum  designasse,  etabeofacileveniam  culpjE  et 

pcEnneaeieina!impelrabis.OstendespariterDeum 

vere  esse  justum  et  sanctum,  ideoque  sacrile- 

giorum  et  scelerum  vindicem,  aeque  ac  fidelem 

in  promissis,   quae  omnia  cedent  in  magnam 

Dei  gloriam,  facientque  utomncs  eum.metuani 

etrevereantur.ConfessioergoreiglorificatDeum 

(juem  offendit.  Audi  S.  Bern.  ep.  113.  ad  Virgi- 

nem  Sopbiam  :  Ama  ,  inquit ,  confessionem  ,  si 

affectas  decorem.  Confessioni  Jangitur  decor ,  juH' 

gitur  pulcliritudo.   Confessionem  et  decorem  in- 

duisli,  Psal.  103.  2.  Revera  ubi  confessio,  ibipul- 

cliritudo ,  ibi  decor.  Si  peccala  sunt ,  in  confessione 

lavantur :  si  bona  opera,  confessione  commendan- 

tur.  Bonum  animce  ornamentum  confessio,  quce  et 

peccatorem  purgal,  etjustum.  reddit  purgatiorem. 

Absqueconfessionejustusjudicaluringratus,etpec- 

cator  mortuus  reputalur.  Confessio igilur, peccalo- 

ris  est  vita ,justigloria.  Audi  etS.  Aug.  inPsal.94. 

Quare  maxime  pertinet  ad  laudem  Dei ,  quando 

confiteris  peccata  tua  ?  Quia  tanto  plus  laudatur 

medicus,quanto  plus  desperatur cegrotus.  Confitere 

ilaque  peccata  tua :  tanto  enim  major  exaggeratio 

est  peccata  confilentis. 

20.  Vere  ego  peccavi  Domino  :  in  Dominum  , 
ejus  mandatum  de  cavendo  anathemate  vio- 
lando,  et  sic  ,  et  sig  feci,  ]  enarrando  ea  quae 
ex  Jericho  suffuratus  erat,  ut  sequitur.  Videtur 
ergo  Achan  ptBuituisse  ,  acper  pcenitentiam  et 
satisfaciionem  lapidalionis  evasisse  poenam 
Eeternam  ,  et  ad  salutem  pervenisse  :  incendio 
enim  corporali  et  temporali  redemit  aeternum 
animse  incendium  in  gehenna,  instar  Ananiasel 
Sapphiree.  Actor  6.  Noluit  enim  se  occultare,  et 
incendium  hoc  effugere,  sed  ad  illud  animose 
sc  obtulit.  Quai^e  licet  eum  damnatum  asserat 
Cassianus  el  Concil.  Aquisgran.  sub  Pipino;  sal- 
vatum  tamen  eum  censent  Rabbini,  Cajet.  Ma- 
sius,  Scrarius,  Magalianes  et  Abul.  qu.  65.  quem 
audi  :  Nonvidelur,  inquit,  quod  isle  fuerit  cp.ler- 
naliter  damnalus,quia  pro  peccato  suo  condignam 
pcenam  liic  tulit;  non  ergo  videbatur  quod  post 
mortem  puniendus  foret ,  potissimequia  videtur  de 
peccato  suo  doluisse  Achan,el  illud  confessus  est  hu- 
jniliter  dicens :  Vere  ego  peccavi Domino  Deo Israel. 
Dubiiattamen  S.  Aug.cujus  verba  citabo  v,  25^ 
Moral.  disce  hic  quanta  sitvis  poenitentiae,  de 
qua  Tertul.  I.  de  Poenit.  cap.  9.  Tantum,  ait,  ?•<?- 
lcvat  confessio  delictum  ,  quantum  dissimulatio 
exaggerat.  Confessio  enim  satisfactionis  consilium 
est ,  dissimulalio  contumacice.  Satisfaclione  con- 
fessio  disponitur,  confessione  pccnitentianascitur, 
pcenitenlia  Deus  mitigatur.  Itaque  exomologesis 
prosternendi  et  humilificandi  hominis  disciplina 
est  conversationem  injungens  misericordice  illicem. 
S.  Ambros.  in  Psal.  37.  Plurimum,  ait,  suffra- 
gatur  reo  verecunda  confessio  ,  et  poenam  quam 
cvitare  non  possumus,  pudore  sublevamus. 

S.  August.  in  Psal.  66.  Ut  nobis  peccatorum  vul- 
nera  nunquam  deesse  possunt ,  sic  et  confessionis 
medicamenta  deesse  non  debent.  Non  enim  ideo 
vult  Deus  ut  confiteamur  peccata  nostra ,  quod  ea 
ipse  scirenonpossit;  sed  quia  diabolus  hoc  desideral , 
ut  inveniat  quodnobis  ante  tribunal  Judicis  ccterni 


I 


COM.MENTAr.lA  IN 

objiciat.  IcieoviiU  utmagisdefendere,  quam  accu- 
sure  peccata  nostra  velimus.  E  contrario  aulcm 
Deus  noster,  quia  misericors  est ,  vult  ut  ea  confi- 
leamur  in  iioc  secalo,  ne  pro  iUis  confundamur  in 
futuro.  Si  enim  nos  confitemur,  iile  purcit ;  si  nos 
agnoscimus ,  ille  ignoscit. 

S.  Cliryii.  serm.  cle  Poenit.  et  Conf./n  externis, 
ail,  judiciis  post  confessionem  confusio  et  pocna  , 
in  divinovirtus  ,Juslilia,  merces  et  absolulio ;  id- 
circo  Psalles  suspirans  istud  ipsuni,  ne  quis  verilas 
poenam  post  confessionem  ,  neget  peccala  :  Confi- 
temini ,  ait,  Doniino  quoniam  bonus ,  quoniamin 
seculum  misericordia  ejus.  Et  Propheta  :  Dic  tu 
prior  iniquitates  tuas  utjustiftceris.PS.  117. 

Orig.  hom.  2.  in  Psal.  37.  Sicut  lii,  inquit ,  qui 
liabent  intus  inclusam  escam  indigestam  ,  aut  co- 
piam  humoris  vel  phlegmalis  stomacho  graviter  et 
moleste  imminenlem ,  sivomuerint  relevantur :  ita 
etiam  hi  qui  peccaverunt ,  si  quidem  occultant  et 
retinent  intra  se  peccatum ,  intrinsecus  urgentur, 
ct  prope  modum  suffocantur  a  phiegmate  vel  liu- 
more  peccati  :  si  autem  ipse  sui  accusator  fiat , 
dum  accusat  semetipsum  et  confitetur ,  simul  evo- 
mit  et  deiictum  ,  atque  omneni  morbi  digeril  cau- 
sam.  Sic  Serapion  confessione  expiavit  non  tan- 
iiim  furinm  suum  ,  sed  et  furandi  cupidilatem  , 
uti  narrat  Gassian.  collat.  2.  c.  11. 

21.  VlDl  EMU  1NTF.R  SPOLIA  PALLIUM  COCCINEUM.] 

Hebr.  Paiiium  Sennaar,  id  est  Babylonium.Bai)y- 
ion  enim  erat  in  terra  Sennaar,  Genes.  10.  2.  Ita 
Cliald.  Masius,  Cajetanus,  Vatablus  et  alii,  Nos- 
ter  et  nonnulli  Hebraei  coccineum  vel  purpureum 
verlunt.  Nam  Persarum ,  fmiiimarumque  gen- 
tium  luxum  eo  se  ostentare  solere  vel  ex  eo  con- 
stat,  quOd  captis  ab  Alcxandro  Magno  Susis  , 
illic  inventafuerint  lOmillia  pondo,  sive  talenta 
purpurc-eHermionicae,  teste  Piutarchoin  Alexan- 
dro.  Josephus  vocat  chlamidem  regiam ,  to- 
tam  auro  contexlam.  Vestis  enim  regum  erat 
purpura. 

Regulamque  auream  quinquaginta  stclorum.  ] 
Hebr.  Linguam  auream  50  siclorum,  hoc  est  la- 
•  minam  auream,  in  linguae  formam  fusam,  vel 
extensam  ,  quaj  ponderabat  et  valebat  ducentos 
aureos.  Siclns  enim  aureus  appendebat  qualuor 
drachmas  Atticas,  hoc  est  qualuor  aureos,  sive 
dimidiam  unciam  auri ;  sicut  siclus  argenleus 
appendebat  quatuor  drachmas  argenti  ,  sive 
quatuor  Julios  Romanos,  vel  quatuor  regales 
Hispanicos.  Quare  siclus  aureus  valebat  duode- 
cim  siclos  argenleos  ,  utcolligiturl.  Paralip.21. 
2.5.  collato  cum  2.  Reg.  ult.  2i\.  Nam  aurum  ar- 
genti  esse  duodecuplum ,  sive  unam  unciam 
auri  valere  12  uncias  argenii  docet  Plato  in  Hip- 
parcho.  Ergo  tota  sacrilegii  Achan  materia  qua- 
dringentorum  aureorum  non  excedebat  pre- 
lium  ,  et  lamen  tantam  Deo  ofTensionem  et 
iram  ,  tautamque  publicis  rebus  calamitatem 
allulit. 

Porro  quod  noster  Vilalpando  in  Apparatu  , 
parl.  2.  1.  2.  disp.  ii.  c.  23.  opinatur  ,  et  mullis 
contendit  regulam  sive  laminam  hanc  fuisse 
gladium  idoli  cujusdam,  v.  g.  Martis  :  ideoque 
Deum  tam  acriter  punivisse  Achan  eum  sufTu- 
ranlem,  conjectura  esl  levibus  et  incertis  sub- 
uixa  iudiciis. 

Moral.  disce  hicquam  cuplda,  avidaquect  ef- 
fraenis  sit  avaritia,  adeoque  quam  Josue  facilius 
fuerit  sistere  solem  et  lunam  ,  quam  cohibere 
avaritiam.  Audisanctum  Ambrosiuml.  2.  OfTic. 
cap.    2G.  Jesus  ISave ,   inquil,  qui  poluil   solem 


JOSUE.  Cap.  Vil.  39 

sist€7-e  ne  procederet,  avaritiam  hominum  non  po- 
tuit  sistere  ne  scrperet.  Ad  vocem  ejus  sol  sletit  , 
avaritia  non  stetil.  Soie  itaque  slanle  confecit  Je- 
sus  triumphum  ;  avaritia  procedenle  pene  ainisit 
vicloriam. 

CONTRA  MEDIUM  TABERNACULI  MEI.]  Hcbr.  Inmc- 

dio  tabcrnac uli  mei. 

23.    PnOJECEnUNTQUE    ANTE   DOMINUM  ,   ]   id    CSt 

ante  arcam  el  tabernaculum  ,  quod  eral  quasi 
domus  et  solium  Dei  inter  Hcbrseos  habitantis. 
Ibl  ergo  projecerunthaec  sacrilegia,  utDomino 
redderentur,  quse  Achan  sacrilege  abstulerat, 
sibique  vindicarat. 

2/i.  Ad  vallem  Achor  ,  ]  quae  scilicel  paulo  post 
dicta  eslJchor,\d  est  lurbationis,  eo  quodAchai» 
turbator  Israelis  ibi  e  vita  exturbalus  sit ,  ut  pa- 
telv.  ult. 

25.  QUIA  TURBASTINOS,  EXTURBET  (Hcbr.  CXtUr- 

baltii)  TE  DoMiNus  ,  ]  e  castris  Israel ,  tcque  ac 
e  vita,  hoc  est  te  reum  plectat,  lapidet  et  com- 
burat.  Loquiiur  Josue  ut  Judex  sententiam  ia 
Achan  reum  et  confessum  pronuntians,  non  ut 
exitium  imprecans.  Unde  yidetur  limilare  eam 
ad  mortem  pra3sentis  vitae,  ut  vitet  aeternam  in 
gehenna. 

Lapidavitque  eum  omnis  israel.]  Queeres :  Quo- 
modo  Hebraei  lapidarimt  sacrilegum  Achan  , 
cum  eum  Deus  v.  15.  jusserit  igne  comburi  ve- 
lut  anathema  ?  S.  August.  hic  quaest.  9.  per  ig- 
nem  intelligit  lapidationem  ,  quod  per  illam 
velut  ignem  expiaretur  omnis  sacrilegii  culpa. 
Duce ,  inquit,  causcemihi  occurrunt ,  propler  qua- 
rum  alteram  Josue  non  combussit  hunc  Achan.Aut 
enim  vere  pocnituit ,  et  ita  dignus  non  erat  igne 
gehennoi ,  idcirco  nec  igne  voluit  eum  Jesus  com- 
burere;  aut  non  pwnituit  vere  ,  et  iLa  fuit  csterno 
igne  torquendus.  Ideo  illam  pcenam  ignis  reserva- 
vit  Josue  Domino,  et  ipse  aliam  pcenam,  sciiicet 
lapidationem  inflixit. 

Verum  facilior  et  planior  responsio  est  Achan 
et  lapidatum  fuisse  et  combustum.  Dum  enini 
rogus  ille  jussu  Dei  slruitur,  incenditur,  cons- 
cenditur,  populus  sceleri  ct  scelesto  iudignans, 
ac  placandi  numinis  avidus,  ut  Achan  quasi  ca- 
tharma  et  communcm  Israelis  perniciem  a  sc 
propelleret,  a  lapidibus  manus  continere  non 
potuit,  quin  eum  ut  sacrilegum,  et  anatheraati 
addiclum  lapidarent  :  lapidalum  dcinde  igni 
tradiderunt  (licet  noster  Serarius  censeat  Achan 
prius  vivum  combustum  ,  deinde  cineres  ejus 
lapidibus  obrutos  fuisse.)  Unde  sequitur: 

ET   CUNCTA  QU/E    ILLIOS    EHANT    IGNE  CONSUMPTA 

suNT. ]  Cajir/a,  scilicet  boves  ,  oves,  asini,  la- 
bernaculum,  supellex,  quin  et  filii  et  filiee,  hos 
omncs  enim  nominavit  v.  2^.  Unde  palet  cum 
Achan  filios  quoque  et  Olias;  adde  et  uxorern 
(licet  id  neget  Abulens. )  hsec  enim  cum  marito 
censetur  una  esse  caro,  unaque  persona  (sic 
factum  est  uxoribus  Core  ,  Dalhan  et  Abiron. 
Num.  16.  27.  )  fuisse  combustos.  Acban  enim 
erat  Israelis  anathema,  quod  totum  cum  omni- 
bus  suis  perimendum  erat.  Iia  Abulensis  hlc 
quaest.  68.  licet  ipse  eos  non  igne,  sed  lapidibus 
obrutos  putet. 

Diccs :  Quo  jure,  peccante  patre,  cum  eo  plcc- 
tuntur  filii  et  filiae?  Nani  Dcus  Ezech.  18.  sanxit: 
Filius  non  portabit  iniquitalem  patris.  Resp.  veri- 
simile  est  filios  et  filias  Achan  grandiores  furti; 
paterno  consensisse  et  coopcratos  essc,  abscon- 
dendo  res  ab  eo  furto  sublaias  ex  cu|)idilate  ct 
avaritia.  Ita  Procopius.  Si  qui  cjus  filii  et  filise 


iO  COMMENTAI\IA  IN 

parvuli  fucruni  el  infaules  ,  adeoque  furto  im- 
inuues  et  innocentes  ;  hi  tamcn  juste  quoque  a 
Deo  cum  palre  nocente  occidi  jussi  sunt,  quia 
Deus  est  absolutus  vitse  necisque  omnium,  eiiani 
inuocentum  Dominus,  atque  oi)  culpam  saltem 
originalem,  mortis  reatu  etdebito  quandocum- 
(|ue  el  quomodocumque  ( id  est ,  quocumque 
inortis  genere) ,  Deus  volet ,  solvendo  ,  omnes 
ttiam  infantes  illi  obstringuntur ;  sic  igitur  hic 
quoque  Deus  filios  Achan  paterni  criminis  non 
conscios  pari  cum  patre  poena  damnavit,  ut  eO 
gravior  esset  patris  pcena ,  quo  ipse  ob  suam 
culpam  videbat  infantes  quoque  suos  secum 
plecti;  ac  uttali  supplicio  ,  lalique  anathemate 
omnia  castra  metu  Dei  percelleientur ,  ne  quis 
<leinceps  tale  quid  attentare  auderet.  Vide  Deu- 
ler.  13. 15.  ubijubetur  urbs  toia  perimi,  statui- 
que  anathema  ,  ex  qua  egressi  sunt  idoiolatrac 
dicenies  et  docenles  :  Serviamus  diis  alienis.  Sic 
Num.  31. 17.  jubet  Deus  omnes  Madianitas  mas- 
cuios  ,  etiani  parvulos  inierfici ,  eo  quOd  ipsi 
Hebroeos  impulerint  ad  cultum  Beelphegor.  Sic  2. 
Reg.  21.  Nepotes  Saulis  ob  ejus  scelus  vivi  fuere 
crucifixi. 

l'orro  notat  Abulens.  qu.  31.  Deum  nusquam 
jubere  filios  occidi  ob  culpam  parentum  post 
eorum  necem ,  sed  ipsi  adhuc  viventibus  ,  ut 
scilicet  parentes  viventes  filiorum  caedem  sen- 
lianiet  doleant,  itaque  in  filiis  puniantur.  So- 
lum,  inquit  Abulens.  puniuntur  peccata  patrum 
in  filiis ,  eis  viventibus  ;  postmortem  autem  pa- 
trum quicquid accidat  filiis,Jam  non est pro pecca- 
tis  patrum ,  sed  pro  suis  ,  quia  pater  non  posset 
puniri  in  filiis  post  morteni ,  cum  pcenam  iliorum 
non  agnoscat ,  cum  nesciat  an  nobiies ,  an  ig- 
nobiles  sint  ,  ut  dicit  Job  l^.  21.  de  mortuo  : 
Sive  nobiles  fuerint  filii  ejus ,  sive  ignobiies  non 
intelliget. 

Moraliter,  disce  liie  quam  grave  et  telrum  sit 
peccatum  ,  quamque  Dei  oculos  offendat ,  ut- 
pote  quod  morie  etiam  innocentum  expiandum 
luit,  acmorteignis:  verisimileestenimeos  om- 
nes  non  prius  strangulatos  ,  sed  vivos  fuisse 
combusios. 

Audi  S.  Augustinum  qu.  8.  alia  hic  Dei  judicia 
expendentem,  et  tres  hujus  suppliciicausas  as- 
signaniem.  Prima  est :  Nonenim  aiiud,  quantuin 
attinet  ad  universi  mundi  administrationem ,  con- 
iingit  mortalibus,  cum  moriuntur  quandoque  mo- 
rituri  ;  et  tamen  apud  eos  qui  taiia  metuunt  dis- 
cipiina  sancitur,  at  nonse  solum  quisque  curet  in 
popuio ,  sed  invicem  sibi  adliibeant  diiigentiam, 
t^t  tanquam  unius  corporis  ,  et  unius  hominis ,  alia 
ijro  atiis  sint  membra  soUicita.  Et  nonnullis  inter- 
jectis  secundam  causam  assigasil:  Simuletiam 
ostenditur  quanta  connexa  sit  in  populi  socielate 
ipsa  universitas,  ut  non  inseipsis  singuli ,  sed  etiam 
tanquam  partes  in  tolo  existimentur  ;  per  unius 
igitur  peccatum,  mortemque  paucorum  admonitus 
est  populus  universus ,  tanquam  in  corpore  uni- 
verso  qucerere  quod  amissum  est.  Tertiam  deniquc 
subjicit  :  Simul  etiani  significatum  est  quantum 
mali  fieret,  si  unlversa  illa  congregatio  peccasset, 
quandone  unus  quidem  ita  poluit  judicari ,  ut  ab 
<:o  possent  c(eteri  esse  securi.  Subdit  deinde  Au- 
gusl.  id  Josue  ,  vel  alteri  homini  judici  non 
licerc  ,  sed  soli  Deo.  Qui  potens  est  etiam  posi 
mortem,  quod  homo  non  potest ,  liberare  vel  per- 
dere;  sed  tamen  Deum  post  mortcm  neminem 
perdere  ob  patris,  sed  solum  ol)  propriam  ejus 
culpam. 


JOSUE.  Cap.  VII. 

Moral.  disce  hic  quam  acriler  Deus  vindicare 
soleat  saQrilegia.  Sic  Heliodorus  templi  pecu- 
niam  auferre  satagens  ab  Angelis  fiagellalus  , 
vix  precibus  Onioe  Pontificis  mortem  evasit  2. 
Mach.  3.  26.  Lege  horrendam  Aniiochi  Epliipba- 
nis  sacrilegi  morlem  2.  Machab.  9.  versu  6  et 
sequentibus. 

Leo  Constantini  Copronymi  filius  ,  religiosus 
quidem  Imperaloret  pius  ab  initio;  verum  ui)i 
coronam  EcclesiBeaMauriciodouatamgesiassel, 
carbunculi  morbo  percussus,  ardenii  febrelan- 
dem  exslinctus  est,  tesleZonara  tom.  3.  et  Glyca 
h.  part.  Annal. 

Petrus  ArragonumRex  Tarraconensem  Eccle- 
siam  invadens,  a  S.  Thecla  ejus  proiectrice  sibi 
apparente  alapa  percussus  sensim  extabuit,  ac 
moriens  facti  poeniiens  jussit  Tarracona^  Epis- 
copum  in  pristinas  possessiones  restitui.  Ila 
habei  vita  S.  Tlieclae,  et  S.  Hieron.  Surit.  1*  10. 
Annal.  c.  39. 

Princeps  Capuanus  direptor  bonorum  Eccle- 
siaecoenobiimontis  Cassini,  anno  Domini  1078, 
caecitale  percussus  fuit,  uli  narrat  Leo  Oslien. 
1.  3.  hist.  monlisCassini  c.  ^5. 

Julianus  avunculus  Juliani  Imper.  Apostal.-e  , 
cum  suis  Quaestoribus  Felice  et  Elpidio  inaudiiis 
morbis  letbalibus  iclus,  ob  direptum  magnuni 
Antiochiae  templummiserrime  inleriit,  uti  nar- 
ratNiceph.  1.  lO.c.  29. 

Magishorrendumestquod  ex  B.  PetroDamiani 
narrat  Baron.  tom.  11.  ad  annum  Christi  1055. 
Comitem  quemdam  Germaniae  ob  occAipala  el 
disiracia  bonaEcclesiastica,  ad  inferoscum  Iite- 
redibus  damnatumj  ibi  crepitantibus  flammis 
exuri. 

Porro  ejusdem  anathematis  ei  sacrilegii  rei 
sunt  Religiosi  ,  qui  contra  votum  paupertalis 
bonamonasterio  communia  surripiunt  ,  et  sibi 
appropriani  :  Religioso  euim  proprium  habere 
non  licet ,  talesque  ut  anathemata  exterminandi 
sunt.  Sic  S.  Pelrus  Ananiam  et  Sapphiram ,  quod 
contra  votum  partem  pretii  ex  agro  vendito  sibi 
retinuissent  ,  morie  puuivit  Actor.  5.  Narrai 
S.  Hieron.  Epist.  22.  ad  Eustoch.  Monachum 
quemdam  morientem  reliquissecentum  solidos, 
quos  texendo  lino  acquisierat ,  quos  Macarius  , 
Pambo  etlsidorus,  coeterique  seniores  decreve- 
runt  infodiendos  esse  cum  eodem  dicentes:  Pe- 
cunia  tua  tecum  sit  in  perditionem.  Unde  tanlus  , 
inquit ,  cunctos  per  tolam  yEgyplum  terror  inva- 
sit,  ut  unum  solidum  dimisisse  sit  criminis. 
S.  Gregor.  I.  li.  dial.  c.  55.  narrat  se,  cumAbbas 
esset,  Copiosum  monachum,  qui  tres  aureos 
occultaverat  ,  morienlem  a  nemine  visitari  , 
sed  ab  omnibus  vitari  jussisse,  ac  mortuum 
in  sterquilinio  sepeliri,  eique  ab  omnibus  de- 
ciamari :  Pecunia  tua  sit  tecum  in  perditionem. 
Auctor  sermonum  ad  fratres  in  eremo  apud 
sanctum  Augustinum  tom.  10.  sermon.  5.  jussii 
Januarium  monachum  ,  cum  centum  et  unde- 
cim  siclis  ,  quos  in  celia  absconderat ,  sepe- 
liri  ,  omnesqueflendo  ei  inionare:  Pecunia  te- 
cum  sit  in  perditionem.  Plura  vide  apud  nosirum 
Jacobum  Alvarez  tract.  de  paupertate  1.  5.  p.  1. 
cap.  5. 

26.  CO^GREGAVKRONT  SUPER  EUM  ACERVUM  MAGNUM 

LAPiDUM.]  Alia  est  hcBC  lapidatio  ab  illa,  de  qua 
V.  25; iila  enim  facia  est  vivo  Achan,  haec  mortuo : 
utscilicet  per  eam  acervus  lapidum  erigerelur, 
in  perpetuum  lapidatiouis  prioris  el  viudicali 
sacrilegii  moimnicntum. 


COMMENTARIA  IN  JOSUE.  Cap.  VTIT.  ^«f 

CAPUT   OCTAVUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

JOSUE,  METUM  FUGAMQUE  SIMULANS  ,  HaIE^SES  EX  URBE  HaI  AD  SE  INSEQUENDUM  ELICIT  ; 
QUIBUS  EGRESSIS  ,  A  TERGO  LATENTRS  IN  INSIDIIS  ,  IN  URBEM  CIVIBUS  VACUAM  IMMITTIT. 
QUARE  IN  HaIENSES  EGRESSOS  CONVERSUS  ,  EOS  TRUCIDAT  ,  URBE3IQUE  CONCREMAT  ,  AG 
SPOLIA  INTER  SUOS  DIVIDIT.  SeCUNDO  V.  30  FOEDUS  POPULI  CUM  DeO  INSTAURAT,  AG 
BENEDICTIONES  LEGIS  OBSERVATORIBUS  PROMISSAS  ,  ET  MALEDICTIONES  EJUS  TRANSGRES- 
SORIBUS  COMMINATAS  IN  MONTIBUS  GaRIZIM   £T  HeBAL  PROCLAMARI  JUBET  ,  JUXTA  JUSSA 

Mosis ,  Deuteron.  27. 

^  •  ^^^^S^^'^™'^  aulem  Dominiis  ad  Josue  :  Ne  timeas ,  neque  formides ;  tolle  tecum 
|omnem  multitudinem  pugnatorum ,  et  consurgens  ascende  in  oppidum 
iHai ,  ecce  tradidi  in  inanu  tua  regcm  ejus ,  et  populum ,  urbemque  et 
^terram.  2.  Faciesque  urbi  Hai ,  et  regl  ejus ,  sicut  fecisti  Jericho ,  et 
|Regi  illius  ;  prsedam  vero  ,  et  omnia  animantia  diripietis  vobis  :  pone  insi- 
jdias  urbi  post  eam.  3.  Surrexitque  Josue  ,  et  omnis  exercitus  bellatorum 
cum  eo  ,  ut  ascenderent  in  Hai  ;  et  elecla  triginta  millia  virorum  fortium 

misit  nocte  ,  4.  praecepitque  eis  dicens  :  Ponite  insidias  post  civilalem  ;  nec  longius  recedatis  ; 

et  eritisomnes  parati.  5.  Egoautem  ,  etreliqua  muUiludoqusemecumest ,  accedemus  ex  adverso 

confraurbera.  Cumque  exierint  contra  nos,  sicut  ante  fecimus ,  fiigiemus  et  terg[a  yerlemus  ; 

6.  donec  persequentes  ab  urbe  longius  prolrahantur  :  putabunt  enim  nos  fugere  sicut  priiis. 

7.  Nobis  ergo  fiigientibus  et  illispersequentibus ,  consurgetis  de  insidiis,  et  vastabitis  civitatem: 

tradetque  eamDominus  Deus  vester  inmanus  vestras.  8.  Cumque  ceperitis ,  succendite  eam  , 

ct  sic  omnia  facietis  ut  jussi.  9.  Dimisitque  eos  ,  etperrexerunt  adlocum  insidiarum  ,  sederunt- 

(|ueinter  Bethel  et  Hai ,  ad  Occidentalem  plagam  urbis  Hai :  Josue  autem  nocte  illa  in  medio 

mansit  populi ,  10.  surgensque  dihiculo  recensuit  socios,  et  ascendit  cum  senioribus  in  fronte 

exercitus ,  vallatus  auxilio  pugnatorum.  1 1 .  Cumque  venissentet  ascendissent  ex  adverso  civi- 

latis,  steteruntad  Septentrionalem  urbisplagam  ,  inter  quam  et  eos  erat  valhs  media.  12.  Quin- 

que  autera  millia  viros   elegerat,    et  posuerat  in  insidiis  inter  Bethel  et  Hai ,  ex  Occidenfah 

parte  ejusdem  civitatis  :  13.   omnis  vero  reliquus  exercitus  ad  Aquilonem  aciem  dirigebat  ,  ifa 

ut  novissimi  illius  multitudinis  Occidentalem  piagam  urbis  attingerent.  Abiit  ergo  Josue  nocte 

ilja  ,  et  stetit  in  vallis  medio.  14.  Quod  cum  vidisset  Rex  Hai ,  festinavit  mane,  et  egressus 

est  cum  omni  exercitu  civitatis  ,  direxitque  aciem  contra  desertum  ,  ignorans  quod  post  tergum 

laterent  insidiae.   15.   Josue  vero  et  omnis  Israel  cesserunt  loco  ,  simulantes  metum  ,  et  fu- 

gientes  per  solitudinis  viam.  1 6.  At  illi  vociferantes  pariter  et  se  mufuo  cohortantes ,  perseculi 

sunt  eos.  Cumque  recessissent  a  civifate  ,  17.  et  ne  unus  quidem  inurbe  Hai  et  Bethel  reman- 

sisset  qui  non  persequeretur  Israel  (  sicut  eruperant  aperta  oppida  relinquentes ,  18.  dixit 

Dominus  ad  Josue  :  Leva  clypeum ,  qui  in  manu  tua  est  contra  urbem  Hai ,  quoniam  tibi 

Iradam  eam.  19.  Cumque  elevasset  clypeum  ex  adverso  civitatis  ,  insidise  quaB  latebant ,   sur- 

rexeruntconfesfim  ;  et  pergentesad  civitatem  ,  ceperunt ,  et  succenderunteam.  20.  Viri  aufem 

civitafis,  qui  persequebantur  Josue,  respicientes  et  videntes  fumum  urbis  ad  coelum  usquecon- 

scendere  ,  nonpotueruntultrahucillucque  dilTugere  :  prseserfim  cum  hiqui  simulaverantfugam  , 

et  tendebant  ad  solitudinem  ,  contra  persequentes  fortissimc  restitissent.  21 .  Vidensque  Josue 

et  omnis  Israel  quod  capta  esset  civifas ,  et  fumus  urbis  ascenderet ,  reversus  percussit  viros 

Hai.  22.  Siciuidem  et  illi  qui  ceperant  et  succendcrant  civitatem  ,  egressi  cx  urbe  confra  suos , 

medios  hostium  ferire  coeperunt.  Cum  ergo  ex  utraque  parte  adversarii  caederentur ,  ifa  ut  niil- 

lus  detanta  mulfitudine  salvaretur.  23.  Regem  quoque  urbis  Hai  apprehenderunt  vivenfem  , 

ct  obtulerunt  Josue.  24.  Igitur  omnibus  intcrfccfis,  qui  Israelem  ad  deserta  tendentem  fuerant 

pcrseculietineodemlocogladiocorruentibus  rcversifiliilsraclpcrcusserunt  civitatem.  25.  Erant 

tOn>KL.    A    LAflDE.      TOM.    II.  6 


62  COMMEiNTARIA  IN  JOSUE.  Cap.  Vl;l. 

;Mi[em  qiii  iii  eodem  die  concideraiU  a  viro  iisque  ad  mulierem  ,  duodccim  mlllia  liominum  , 
omncs  uibis  Ilai.  26.  Josue  vero  non  conlraxit  inanum  ,  quam  in  sublime  porrexerat ,  tenens 
(•jypcum  donecintcrficerentur  omnes  habllatores  Ilai.  27.  Jumenta  autem  et  pra?dam  civitalis 
diviscrunt  sibi  filii  Israel ,  sicut  preeceperat  Dominus  Josue.  28.  Qui  succendit  iirbem  ,  et 
fecit  eam  tuiiiulum  sempiternum.  29.  Regem  quoque  ejus  suspendit  in  patibulo  usque  ad 
vesperamct  solisoccasum.Priecepitque  Josue,  etdeposuerunt  cadaverejus  decruce;  projecerunt- 
([ue  in  ipso  introitu  clvitalis,  congesto  super  eum  magno  acervo  lapidum  ,  qul  permanetusquc  in 
praesenlemdiem.  30.  Tuncaodlficavit  JosuealtareDominoDeoIsrael ,  in  montcHebal.  31 .  Sicnt 
praeceperat  Moyses  famulus  Domini  Gliislsrael,  etFcri|)lumest  in  volumine  legis  Moysi  ;  altare 
vero  delapidibus  impoHtis,  quos  ferrum  non  teligit;  et  obtulit  super  eo  holocausta  Domino, 
immolavitquepacificas  victlmas.  32.  Et  scrlpsit  super  lapides  Deuteronomium  legisMoysi ,  quod 
ille  digesserat  coram  rilils  Israel.  33.  Omnls  autem  populus,  et  majores  natu  ,  ducesque  ac 
judlces  stabant  ex  utraque  parte  arcae ,  in  conspectu  sacerdotum  qul  porlabant  arcam  foederis 
Dominl ,  ut  advena  itaet  indigena.  Media  pars  eorum  juxta  montem  Garizim  ,  et  media  juxta 
montem  licbal,  sicut  prseccperat  Moyses  famulusDomlnl.  Et  primum  quidem  benedlxlt  populo 
Israel.  34.  Post  haec  legit  omnia  verba  benedictionls  et  maledlctionis,  ct  cuncta  quse  scrlpla 
erant  in  legis  volumine.  35.  Nihil  ex  his  quae  Moyses  jusserat,  reliquit  intactum  ,  sed  universa 
rcplicavit  coram  omnl  multitudiric  Israel ,  mulieribusac  parvulls  et  advcnis,  qui  intercos  raora- 
bantur. 


1.  TOLLE  TECUM   OMNEM   MULTITDDINEM   PUGXA- 

TORUM,]  ut  loiis  viribus  adoriaris  Haij  et  indc 
relfquas  Cliananneae  urbes,  utqueHehr.Tis  priore 
suoruni  clade  consternalis  animos  addasj  ne 
pulani  se  ob  paucitaiem  fuisse  caesos,  ac  deni- 
que  ul  omnes  praedae  ct  spoliorum  Haiensium 
parlicipes  efficias. 

2.  FACIESQUE    URBI    HaI    ET    REGI    EJUSj    sicct 

FECisTi  Jericiio  et  Regi  illius^  ]  ut  omues  do- 
mos  urbis  comburas,  et  cives  omnes  occidas 
una  cum  Rege,  uli  fecisti  in  Jericho. 

3.  Et  ELECTA  TRIGINTA  MILLIA  VIRORUM  FORTIUM 
MISIT  NOCTE,  ] 

U.  Pr^cepitque  eis  dicens  :  Pomte  insidias 
posT  civitatem.  ]  Dices  :  versu  12  dicitur  Josue 
posuisse  in  insidiis  quinque  millia  virorum 
dunlaxat  ,  quomodo  ergo  liic  insidiis  dantur 
triginta  millia?  Resp.  cum  Abulensi  insidias 
liasce  universim  fuisse  iriginta  millium ,  uli 
hic  dicitur,  sed  ex  iis  deputata  fuisse  quinque 
millia  duntaxat  quae  Haiensibus  urbem  egressis 
ad  Hebroeos  persequendum,  urbem  a  tergo  in- 
gredereniur,  eamque  succenderent  :  reliqua 
vero  25  millia  ad  hoc  destinata  fuisse,  ut  se 
cum  Josue  conira  Haienses  aperlo  jam  marte 
pugnanle  lateraliter  conjungerent ,  et  ut  insidiis 
quinque  millium  urbem  invasuris  ,  si  illae  dete- 
gerentur,  aut  invaderenlur,  essent  auxiiio ; 
unde  iis  praecepit  dicens  : 

Nec  longius  recedatis,  et  eritis  omnes  pa- 
RATi.  ]  Ad  insidias  quinque  millium,  si  inva- 
danlur,  defendendum,  vel  si  id  non  fiat,  ad 
mecum  contra  Haienses  pugnandum.  Denique 
ut  Haienses  undique  cingatis,  et  fugienles  exci- 
piatis  et  occidalis,  ne  quis  effugiat. 

5.  CUMQUE    EXIERINT   CONTRA    NOS ,    SFCUT    ANTE 

fecimus  ( revera  fugiendo)  fugiemus  et  terga 
VERTEMus]  fugam  simulando. 

6.  DONEC   PERSEQUENTES   AB  URBE    LONGIUS  PRO- 

TRAHANTUR.  ]  Fuga  crgo  hiTcc  materialis  erat 
duntaxat,  non  formalis ,  uli  fuerat  prior  ob 
siragem  ab  Haicnsibus  editam.  Fugiemus  ergo, 
hocest,  ut  sequMur  lerga  vertemus ,  et  relror- 
sum  curremus,  quasi  lerrili ,  el  csedi  metuenies 


uli  prius.  Quare  erat  hic  simulalio  fugo;  poiius 
quam  fuga.  Estque  hoc  stralagema  familiarc 
mililibus  in  prseliis.  Simulant  enim  fugam,  ut 
hoslem  exurbe  extrahani,  ac  exlracium  cingant 
et  csedant. 

QuaerithicS.  Augusl.  an  hncc  simulalio  sil  11- 
cila.  Videlur  eniniesse  mendacium,  quod  sem- 
peresllurpe  et  illicitum:  siculenim  mendacium 
iit  verbis ,  sic  et  faclis ,  ac  lum  dicitur  simulatio, 
quse  non  est  aliud  quam  mendacium  in  actioni- 
bus  vitse;  scilicet  cum  quis  per  has  inlendil 
aliud  significare  quam  inlerius  in  animo  sentit , 
uli  faciunt  hypocritoi,  qui  simulani  sanciita- 
lem,  ut  alios  decipiant,  eorumque  gratiam  sibi 
concilient.  Resp.  esselicilam  ,  quia  ul  recte  no- 
tat  Gajetan.  mendacium  non  lam  facile  com- 
mittitur  factis,  quam  verbis  :  verba  enim  pro- 
prie  instituta  sunt  ad  signiricandum  mentis 
conceptus,  non  facla;  unde  verba  determina- 
tam  ei  preecisam  hahent  significalionem  ,  quae 
si  mentis  conceptui  adverselur,  est  menda- 
cium;  facta  autem  lalam  et  indelerminatam  , 
imo  dubiam  et  ambiguam  saepe  habent  signifi- 
cationem.  Quare  etiamsi  videantur  mentis  con- 
ceptui  adversari  ,  revera  tamen  non  adversan- 
tur,  acproinde  neccontinent  mendacium,  v.  g. 
Si  Josue  hic  verbis  dixisset  Haiensibus  :  Nos 
melu  veslri  fugimus  ,  quia  timemus  a  vobis 
caedi,  mentitus  fuisset.  Jam  autem  hoc  non  dixit 
verbis  ,  sed  factis  hoc  visus  est  dicere,  sed  re- 
vera  non  dixit.  Fugit  enim  ,  hoc  est  retrocessit, 
non  ut  significaret  se  metuere  Haiense^,  ideo- 
quefugere,  sed  ut  eos  ex  urbe  eliceret  ad  se 
insequendum  ac  insequentes  cingeret  et  mac- 
taret.  Hoc  enim  vere  intendebat,  non  aliud  ,  et 
hoc  vere  significabat,  haec  malerialis  ejus  fuga , 
idest,  retrocessio  :  non  ergo  meniiebatur,  quia 
quod  facto  significabat ,  hoc  corde  intendebat. 
Sciebat  lamen  Haienses  aliter  suam  hanc  fu- 
gam  interpretaluros  ,  scilicet  se  fugere  metu 
caedis,  itaque  decipiendos,  sedhanc  eorum  de- 
ceptionem  ipse  facto  suo  uon  significavit,  nec 
formaliler  inlendit,  sed  lantum  fieri  permisit 
ob  suum  commodum,  ut  scilicet  eos  ex  se  de- 


COMMENTAniA  LN 

roplos  ipsi!  capcrel  cl  occideret.  Idem  quotidie 
lit  iu  prceliis  :  iinde  communis  miliUim  homi- 
Mumque  esl  sensus  in  hujusmodi  slratagema- 
libus  ])ellicis  nil  csse  viliosum ,  nullumque 
mendacium,  sed  ingeniosam  indusiriam  ad 
hostes  superandum  ,  parandamque  victoriam. 
(juare  talis  fuga  communi  mililum  aestimatione 
iion  censeUir  esse  fuga,  sed  simulalio  lugse 
atque  simulationem  facto  i|)so  prx  se  ferre  et 
significare,  non  autem  veram  fugam.  NuUum 
ergo  in  fuga  hac  est  mendacium  ,  quia  ipsa  ex 
communi  hominum  nsuet  tcstimatione  non  fu- 
gam,  sed  simulationem  fugee  duntaxat  indicat 
et  significat.  Simulalam  enim  fugam  aliler  signi- 
licare  nequeunt  miliies,  quam  simulale  fugien- 
do  ,  quod  dum  faciuntj  significant  id  quod  in 
corde  iniendunt,  ac  proinde  non  menliuntur, 
licethostes  putantes  eos  vere  fugcre,  fallantur 
ct  decipiantur;  secl  id  fit  non  ex  significalione 
inilitum  ,  sedex  suspicione  et  imprudenli  terae- 
rarioquc  judicio  hostium  ;  cujus  culpam  et  poe- 
nara  ipsi  sil)i  impuicnt,  non  aliis.  Celcbre  est 
Piaionis  dictum  :  Hostes  inclustria  magis  et  arte 
tinci,  quam  viribus ,  quorura  alterura  Ducis 
est ,  alterum  militum. 

Audi  Leonem  Imper.  in  Tacticis  c.  20.  n.  185. 
Insidice  omnes  vehementiores  liabent  impetus  , 
quam  ccBterce  incursiones  ;  ea  tamen  quce  a  tergo 
fiunt ,  longc  vehemenlissimce.  ISam  hnjusmodi  insi- 
clias  aiiquanclo  si  comparaveris ,  longe  meliores 
efficaciorcsque  viclebis  esse  iis  quce  d  latere  fiunt. 
Et  n.  8.  Alia ,  inquit,  inimicis  dicito ,  alia  ipse 
facito.  Res  graves  alque  secretas  cum  multis  ne 
communices  ,  sed  paucis  iisque  fidelioribus  amicis 
tuis.  Ita  enim  hostes  decipere  scepe  necessarium 
esse  diximus.  Et  n.  53.  Jd  omnes  vitce  partes , 
prceterquam  in  belto ,  incallidum  te  esse  prceci- 
pimus ,  ibi  autem  et  in  iis  imperatoris  consiliis 
dolus  adjuvat ,  ubi  hostes  eo  decepturtis  es.  Juxta 
illud  : 

Dolus ,  an  virtus  quis  in  hosle  requiral? 

Ratio  est,  quod  hic  nulla  injuslitia  intervenit, 

nec  fides  data  hostis  frangilur,  sed  solertia  et 

prudenlia  militari  res  geritur,    qua  fit   ut  et 

hostibus  belli  consilia  occultentur,  ac  victoria 

cerlior,  securiorque  sit ,  et  minori  militumjac- 

tura  comparetur.  Quocirca  Xenophon  in  Hip- 

parcho:  Mhit ,  ait,  in  bello  utitius  dotis.  Antigo- 

nusrogatus  quomodo  cssenthostesaggrediendi, 

dixit  :  Aut  doto  aut  vi;  aut  aperle ,  aut  insidiis. 

Lysander  ait  :  Si  in  irrceliis  leonina  pellis  su/fi- 

cere  non  possit ,  induenda  cerle  vulpina  est.  Am- 

mianus   lib.   17.   refert  ex  Rege  Sapore ,  Esse 

quosdam  qui  prosperos  betii  eventus ,  seu  viribus  , 

seuinsidiis  contigissent ,  maxime  laudabant.  Age- 

silaus  apud  Plutarc.  Ilostes ,  dicebat ,    m  betlo 

fallere ,  non  justum  sotummodo  valdeque  glorio- 

sitm ,  sed  etiam  suave  el  iucrosum  esse.  Prasidas 

insignis  dux,  apud  Thucydidem  lib.  6.  assere- 

bal ,  Itta  betli  furta  putcherrimam  laudem  habere , 

per  quce  hostes  maxime  decipiunlur ,  et  emiciptu- 

rimumjuvantur.  Generosior  lamen  est  pugna  et 

victoria  ,   si  apcrto  marte  conlligatur  et  hostis 

superetur.    tnde  cum   Alexandro    Magno  dnx 

quidam   suadcrct  iit  noclis  occasione   conlra 

Darium  lUerelur  :  Absit ,  ait,  meumnon  est  sicf- 

furatas  qucereie  victorias.   In  eadem    senlentia 

eral  Virgilianus  ille  Turnus ,  iEneid.  9.  ibi  dcles- 

tatus  veicres  GrEecorum  insidias,el  apcrlas  L;  - 


JOSUF.  Cap.  VIIL  hZ 

tinorum  pugnas  Trojaiiis  coraminalus  sic  in- 
culcat  : 

Teiiebras  et  inerlia  (urla 
Palladii ,  caesis  sunimx'  custodilius  arcis , 
Ne  timeant :  neu  equi  CKcacondemur  in  alvos. 
Luce  palam  certum  esl  ignis  circumdare  muros. 

Antiochus,  illustrem  victoriam  de  Galalis  pcr 
insidias  consecutus,  illacryraavit  dicens ,  ut 
habet  Alciatus,  Embl.  123. 

Ut  superasse  juvat ,  sic  superasse  pudet. 
Nemo  ,   inquit,  mentis  aitae  clanculum  velit  occidero 
Iiostem. 

9.    JOSUE   MANSIT  IN    MF.DIO   POPULI.  ]  RCX    ergO 

sit  in  medio  regni,  quasi  cenlrura  in  circulo, 
ut  omnia  circumcirca  aeque  circumlustret , 
curet,  dirigat,  adrainislret,  sicut  cor  est  in 
medio  horainis,  et  sol  in  raedio  raundi.  Vide 
Juliura  Frontonera  libris  quatuor  quos  scripsit 
de  stratagcmatibus  ;  ac  lib.  2.  cap.  5.  multa 
insidiariim  exempla  recensct.  Accipe  pauca  e 
raultis.  Tomiris  ScytharumRegina  Cyrum  Per- 
sarnra  duccm  aequo  marle  certantera  ,  siraulato 
metu  eiicuitad  notas  miliii  suoangustias  ,  aique 
ibi  repente  converso  agmine  natura  loci  adjuta 
devicit. 

yEgyplii  conflicturi  acie  in  eis  campis,  quibus 
junciae  paludes  erant,  alga  eas  contexerunt , 
coramissoque  praelio  fugam  simulantes  ,  hostes 
in  insidias  sevocaverunt,  qui  rapidius  vecti  per 
ignota  loca,  limo  inhacserunt,  circumvcntique 
sunt. 

Maharbal  vinura  infecitmandragora,  quae  so- 
porem  infert;  nocle  deinde  interapesta,  reliclis 
intra  castra  quibusdam  sarcinis,  et  omni  vino 
infecto,  ftigara  siraulavit :  cumque  barbari  oc- 
cupatis  caslris  in  gaudium  effusi  raedicatum 
avide  raerura  hausissent,  et  in  modum  defunc- 
torura  slrati  jacerent,  reversus  cepit  eos  ac 
irucidavit. 

Annibal  cura  sciret  sua  et  Roraanorum  cas- 
tra  in  eis  locis  esse  quae  lignis  deficiebantur , 
ex  industria  in  regione  deserta  plurimos  ar- 
mentorum  greges  intra  vallum  reliquit  :  qua 
veluipraeda  Roraani  potili,  in  suramis  lignatio- 
nis  angusliis  insalubribus  se  cibis  onerarunt? 
Annibal,  reducto  nocte  exercitu  ,  securos  eo» 
et  semicruda  graves  carne  raajorem  in  raodum 
vexavit. 

Alexander  Macedo,  cum  hoslis  in  sallu  edi- 
tiorc  castra  comraunisset,  seducta  parte  copia- 
rum,  |)rsecepit  his,  quos  relinqucbat,  ut  ex 
more  ignes  excitarent,  specieraque  prtebereni 
totius  exercitus  :  ipse  per  avias  regiones  cir- 
cumducta  manu,  hostem  superiore  aggressus 
loco  dcpulit. 

Japyges  P.  Licinio  Proconsuli  pagos  quoqiie 
sub  specie  deditionis  oblulerunt ,  qui  rccepti, 
et  in  postrema  acie  coUocati  terga  Roraanorum 
cseciderunt. 

Scipio  Africanus  cum  adversa  haberet  bina 
hosiium  castra,  Syphacis  et  Garlhaginensium  , 
statuit  Syphaois,  ubi  multa  alimenla  eraut,  ag- 
grcdi  nocte ,  ignemqne  injicere,  ut  ex  ea  ru 
Numidas  quidem  ex  suiscastris  trepidantes  cae- 
tlercu  Pcenos  autem,  qaos  certum  erat  ad  suc- 
currendum  sociis  praecursuros,  insidiis  dispo- 
sitis  exciperct.  Utrumque  ex  senlenlia  cessit. 
Ilaec  omnia  hisce  Josuanis  insidiis  sunt  persi'- 
milia,  ad  diicum  magnorura  stralageiualu. 


UU  COMMENTARIA  JN 

10.  Recensuit  socios,]  lum  utexeisordinarel 
acicm  per  ceiUurias  milituiu  coulra  Haienses 
Hugnaturas;  lum  ut  ex  iiiito  numero  postea 
coiistaret,  nuin  quis  in  pugna  futura  occul)uis- 
set,  et  quot  illi  forent;  tum  denique  ut  paucas 
miliium  turmas  praemitteret,  majorem  vero  par- 
lem  exercilus  lougiuscule  subsequi  julieret,  nc 
aij  Haiensibus  conspici  posset.  Si  enim  Ilaienses 
totum  cxercilum  Hebraeorum  ,  qui  erat  sexcen- 
lorum  millium,  vidissent,  consternati  fuissent, 
nec  ausi  urbe  egredi  :  jam  autem  videntes  pau- 
citatem  corum  ,  qui  prsemittebaniur ,  ausi  fuero 
eos  invadere,  uli  fecerant  prius. 

12.  QUINQUE  AUTEM  MILLIA  VIROS  ELEGERAT  ,  ET 
POSUERAT  IN    INSIDIIS    INTER  BeTHEL  ET   HAI.  ]  EO 

ordine  et  fine  ,  quo  dixi  versu  3.  scilicet  ad  ur- 
bom  civibus  egressis  vacuatam  invadendam  et 
occupandain.  Pro  Betliel  perperam  Septuag.  ha- 
hem  Beiliaven.  Betliel  enim  legendumcum  Hebr. 
Ciiald.  et  Iioman.  aeque  ac  versu  9. 

13.  OiMNIS   VERO   RELIQUUS  EXERCITUS    AD   AqUI- 

LONEM  (urbis  Ilai)  aciem  dirigebat,  ita  ut  no- 
vissiMiiLLius  multitudinis  Occidentalem  plagam 
URBis  attingerent.  ]  Pro  novissLmi.  Hebr.  est 
•'Dpy  (c/ie,  quod  Chald.  Masius ,  Pagniuus  et 
Vatabl.  vertunl  insidias.  Radix  enim  ypiJ  ekeb , 
significat  calcaneum  ;  inde  1DV  akab ,  cst  sup- 
plantare,  insidiari,  decipere  :  unde  Jacob  idem 
emiao^sapplantalor.  Verum  Noster,  Septuag. 
Arias  et  alii  melius  vertunt  extremi  vel  novis- 
simi :  Hebr.  enim  apjr  ekeb  quia  significat  calca- 
neum  ,  quae  extrema  hominis  est  pars ,  hinc 
significat  rei  extremum  et  novissimum.  Sensus 
ergo  cst,  q.  d.  Josue  direxit  aciem  exercitus 
sui  ad  Aquilonarem  urbis  Hai  parlem  ,  ila  tamen 
ut  ultimum  agmen,  sive  novissimi  ad  Occiden- 
talem  urbis  partem,  ubi  latebant  insidiae,  se 
dilatarent,  ut  scilicet  insidiis  sejungere,  et  si 
opus  esset  auxilium  ferre  posseht.  Eodem  ergo 
redit  sensus,  sive  vertas  insidias,  sive  vertas 
uovissimos ;  insidiae  enim  erant  ad  Occiden- 
tem,  ibi  pariter  erant  novissimi  ed  se  dila- 
lantes. 

Abiit  ergo  Josue  nocte  illa  (cum  toto  reliquo 
exercitu)  et  stetit  in  valhs  medio.  ]  Videlur 
hic  versus  pugnare  cum  versu  9  ubi  dicitur  : 
Josue  autem  nocte  illa  mansit  in  media  populi. 
Sed  resp.  non  pugnare.  Est  enim  hic  anacepha- 
laeosis,  sive  recapilulatio.  Hic  ergo  fuit  rei 
gestae  ordo  :  Josue  noctu,  praemissis  insidiis, 
eas  cum  toto  populo  eadem  (  non  sequenti ,  ut 
vult  Masius )  nocte  subsecutus  est  ad  dimidiuin 
vallis,  quae  media  erat  inter  ipsum  et  urbem 
Hai;  sed  ita  ut  major  exercitus  sui  pars  non  ita 
foret  conspicua,  ac  vel  colle,  vel  fossis,  curri- 
bus  aut  sylvis  tegeretur,  ne  Haienses  tanlam 
multitudinem  cernentes  terrerentur  ,  nec  urbe 
egredi  auderent.  Mansit  ergo  Josue  nocte  illa 
in  medio  populi  sive  castrorum,  sed  sub  finem 
noctis,  puta  suramo  mane  paucis  secum  de- 
lectis  sociis  versus  urbem  contendit,  ut  Haien- 
ses  foras  pelliceret.  Quod  ergo  hic  ait,  Nocte 
i7/aj  intellige  finiente,  hoc  est  in  aurora,sive 
summo  mane  in  crepusculo.  Haienses  igiiur 
videntes  eum  cum  paucis,  illico  in  eum  ex  urbe 
eruperunt,  ac  a  muUitudine  Hebraeorum  sen- 
sim  se  aperieale  circumventi,  omnes  ad  unum 
caesi  sunt. 

Discathic  dux  belli  a  Josue  esse  vigil  et  ma- 
lutinus,  atque  audiat  Leonem  Imp.  in  Taclicis 
cap.  2.  uuia.  li.  Sj!}riuin  autem  ei  vi'^ilaiilcm  esse 


JOSUEi  Cap.  VIII. 

decct ,  ut  in  maximo  acierum  apparatu  anima 
quasi  excubet.  Nocte  enim  quando  animus  maximc 
requiescit  Imperatoris ,  scepe  sententia  versando 
mulatur ,  scepe  cogilando  confirmalur. 

ilx.  CoNTRA  desertum,]  id  cst  conlra  acicm 
Josire,  quae  veniebat  ab  Aquilonari  urbis  parte  , 
ubi  pariter  erat  deserlum  ,  vel,  ut  alii  vertunl, 
locus  campestris  :  ulrumque  enim  significai 
Hebr.  nns?  araba.  Hebr.  addunt  TymS  lammoed, 
id  est  ad  tempus  constitulum ,  scilicet  illa  hora, 
quae  eruptioni  a  Rege  erat  indicla. 

15.  JOSUE  VERO  ET  OMNlSlSRAEL  CESSERUNT  LOCO 

siMULANTEs  METUM ,  J  id  cst  fugam  ex  meiu  , 
quasi  fingerent  metuentes  caedi  ab  Haiensibus  , 
uti  prius  ab  eis  cfesi  fuerant.  Hebr.  esfJ/JJi  in- 
nageu,  id  est,  nercussi  sunt ,  hoc  est  simularunt 
se  percuti,  vel  ita  se  gesserunt  ac  si  percule- 
rentur  et  fugarentur.  Sic  enim  Hebraei  sua  verba 
ssepe  per  videri  vel  apparere  exponunt. 

16.  At   ILLI  VOCIFERANTES  PARITER  ,    ET  SEMU- 

Tuo  exhortantes  persecuti  sunt  eos.  ]  Fideliter 
Interpres  reddit  sensum,  etsi  non  verbum  ver- 
bo.  Ad  verbum  enim  Hebr.  est  :  Et  evocati  vel 
exciti  suntomnis  populus  in  civitate  ,  persequendo 
eos,  q.  d.  Haienses  urbe  egressi,  videntes  He- 
braeos  fugere,  suo  clamore  exciverunt  omnes 
qui  in  urbe  manserunt,  ad  persequendum  eos  , 
ita  ut  nullus  in  urbe  remanerel. 

17.  Et  ne  unus  quidem  in  urbe  Hai  et  Bethkl 
remansisset.  ]  Vide  hic  lemeritatem  et  stolidi- 
talem  Haiensium  ,  ortam  ex  praesideniia  prioris 
vicloriae.  Debuerantenim  adurbis  tulelam  ali- 
quos  relinquere,  ac  portas  ejus  claudere,  no 
per  insidias  Hebra^i  illam  occuparent ;  sed  ex- 
caecati  a  Deovolente  eos  Iradere  Hebraeis,  neu- 
trum  fecerunt. 

18.  DlXIT  DOMINUS  AD  JosuE  :  Leva  clypeum 
QUI  IN    MANU   TUA    EST    CONTRA    URDEM    HAI.  ]   PfO 

clypeum  ,  Hebr.  esl  ino  kidon  ,  quod  Josephus 
quoqueSymmach.  et  Theodor.  vertunt  clypeum. 
Septuag.  vero  ,  Chald.  et  recentiores  vertunt 
loricam,  .vel  telum,  aul  liastam  ,  anl  vexillum. 
Verisimile  est  Josue  clypeum  hasta  in  altum 
sustulisse,  ut  ab  insidiis  a  tergo  urbis  a  se  dis- 
positisconspici  posset  :  illudque  eis  signuni  ii 
Josue  fuisse  datum  (licet  Script.  id  non  expri- 
mat)  quo  admonerenlur  ,  urbemcivibus  egres- 
sis  vacuam  a  tergo  invadere. 

Erat  secundo  haec  clypei  a  Josue  elevatio , 
signum  praesentis  opis,  virtutis  et  ultionis 
divinae,  sicut  et  elevatio  manuum  Mosis  contra 
Amalec ,  dum  Josue  cum  eo  pugnaret;  unde 
et  altare  a  se  in  victoriam  erectum  vocavit : 
Dominus  exaltatio  mea,  vel  Dominus  vexillum 
meum,  Exodi  17. 12.  et  sequenti.  Vide  ibi  dicta. 
Hinc  clypeum  eousque  in  altum  elevatum  le- 
nuit  Josue,  quousque  omnes  Haienses  caede- 
rentur,  ut  dicitur  versu  26. 

Porro  S.  Hieron.  (si  tamen  ipse  est  auctor) 
quaest.  in  libros  Regum  ,  asserit  locum  hunc  in 
quo  clypeum  extulit  Josue,  esse  aream  illam , 
in  qua  arcam  nutantem  tangens  tenensque  Oza 
a  Deo>percussus  occubuit,  2.  Reg.  6.  Undei. 
Paral.  13.  9.  vocatur  area  Ckidon. 

Allegor.  Origen.  Josue  sive  Jesus  protendit 
manus  versus  Hai,  id  est  mundum  a  daemone 
vastatum  ac  vastationi  (  hanc  enim  significat 
Hebr.  Hai)  et  excidio  ob  scelera  a  Deo  addic- 
tum,  quando  Jesus  Curistus  manus  suas  cruci 
ani\.it,  et  afiixas  tenuit,  donec  omnis  conlra 
daemoncm  cl  uioadum  vicioria  consummareiyr. 


COAiUEMAiilA  IN 

Autli  S.  Augusl.  semi.  93.  de  Temp.  exlen- 
sionem  manuum  Mosis  contra  Amalec  (  quod 
multo  magis  Josuanoe  hic  elevaiioni  hastse  com- 
petit)  extensioni  manuum  Christi  in  cruce 
contra  diabolum  ailegorice  adaptanlem  :  Ad- 
verlite,  fratres  :  Moyses  maniis  quidem  levat,  non 
tamen  extendit.  Cui  ergo  servabatur  ut  manus  ex- 
tenderet ,  nisi  Domino  nostro  Jesu  CnnisTO ,  (/«« 
extentus  in  cruce  universum  orbeni  complexurus  , 
brachia  pietatis  expandit?  Moyses  ergo  levavit 
manus  ;  et  licet  non  expandit ,  tamen  ista  eleva- 
tione  mysterium  crucis  ostendit.  Videte  ,fratres  , 
jam  tunc  per  Sacramentum  crucis  superatas  esse 
adversarias  gentes:  Et  nos  ,  fratres  dileclissimi , 
si  adjuvante  Domino  manus  erigimus ,  diabolum 
superamus.  In  manibus  opera  debemus  accipere  : 
siergo  talia  sunt  opera  tua  ut  illa  possis  in  ailum 
in  conspecta  Domini  levare,  potes  etiam  et  tu  in 
teipso  adversarios  tuos  exstinguere.  Quis  bene  mci- 
nus  levat ,  nisl  qui  per  eleemosynam  jugiter  in 
ccelo  iliesaurizat  ? 

Porro  apte  clypeus  in  hasta  repraesentat  cru- 
cem  Christi,  quia  crux  nobis  est  clypeus  et 
hasta  :  ipsa  enim  omnia  arma  tani  defensiva 
quiim  offensiva  subministrat.  Ipsa  enim  est 
clypeus  nobis  ad  repellendum  omnes  tentationes 
carnis  et  dsemonis.  Ipsa  est  hasta  ad  carnem 
configendam  el  domandam. 

19.  StccENDERDNT  EAM ,  ]  igucm  injicicntes  in 
aliquas  Haiensium  domos  ,  ut  fumum  excita- 
renl,  quod  signum  darent  Josue  et  Hebrieis  a 
se  caplam  jam  esse  urbem.  Nam  poslea  Josue 
rursum  totam  urbemjussit  cremari,  versu  28. 

20.  VlDENTES    rUMXJM    URBIS     AD    COELUM    USQUE 

coNSCENDERE.  ]  Ad  ccelum ,  id  esl,  altissime.  Est 
hyperbole.  Sic  Poeta  ail: 


Ei 


It  clamor  coelo. 


Aurea  femineus  perslringit  sidera  clamor. 


NON  POTUERUNT  ULTRA  HUC  ILLUCQUE  DIFFU- 

GERE.  ]  Habebantenim  a  tergo  urbem  suam  Hai 
jam  ab  hosle  incensam,  a  sinistra  allera  insi- 
diarum  iriginta  millium  parlem,  a  fronte  vero 
et  a  dextera  totum  reliquum  IsraeHtarum  exer- 
citum ,  qui  ab  ortu  ad  meridiem  se  distendentes 
fugam  paulo  ante  simularant ;  jam  vero  con- 
versi  eos  invadentes  undique  cingebant,  quod 
fuit  consilium  Josue,  ul  nemo  hostium  eva- 
deret. 

Hebr.  habent :  ISon  erant  eis  ad  fugiendum, 
nn'  iadaim,  id  est  manus ,  id  est  locus',  ita 
Masius  et  Pagnin.  vel  facultas.  Ila  Chald.  et 
Vatabl.  Ulrumque  enim  signiflcat  mrfawi ,  sci- 
licet  et  locum ,  et  vires  sive  facultatem. 

f  27.     PRvEDAM    CIVITATIS    DIVISERUNT    SIBI    FILII 

IsRAEL.  ]  In  Jericho  praeda  omnis  fuit  combusla, 
quia  Deus  eam  statuerat  anathema  ad  terrorem 
caeterarum  urbium.  In  Hai  vero  Deus  preedam 
dedit  Hebrais,  uteos  pauperes  ditaret ,  et  ani- 
uiaret  ad  seculura  praelia. 

28.  Qui  succendit  urbem,  et  fecit  eam  tumu- 
LUM  sempiternum.  ]  Hebr.  Excussit  Josue  Hai , 
redegitque  eam  in  acervum  perpetuum  ,  et  in  de- 
tolaiionem  usque  ad  diem  hanc  ;  Chald.  Fecit  eam 
cumulum  desolatum  in  perpetuum  ad  vastitatem. 
Pro  sempiternum.  Hebr.  estnSv^  o/am  ,  quae  vox 
MBpe  non  seiernum  nec  perpetuum  significat, 
»cd  longum  tempus,  quod  tamen  insigni  qua- 


JOSUE.  Cap.  Vlll.  Uo 

piam  rerum  conversione  interrumpatur.  Sic 
Hai  hic  juxla  nomcn  suum  a  Josue  vastala  ct 
vasla,  rursum  post  mille  annos  sedificata  et  ha- 
hiiata  fuit  tenipore  Esdrae  et  Nehemiic  cap.  11. 
31.  quando  videlicel  nova  post  capiivilatem  Ba- 
bylonicam  videbalur  esse  aetas  ,  novumque  se- 
culum. 

In  Hai  ergo  implelum  fuit  illud  Isaia^  26.  10. 
Attrita  est  civilas  vanitatis  ,  deserta  est  omnis  Iw- 
titia ,  transiatum  est  gaudium  terroe.  Vide  ibi 
dicta. 

29.REGEM  quoque  ejus  suspendit  in  patibulo.] 
Sepluag.  In  ligno  gemino.  In  cruce  enini  et  pa- 
tibulo  duo  sint  ligna  oporlet,  unum  erectum  ,  '^ 
alterum  transversum,  sive  instar  crucis,  sive 
instar  litterae  Grsecse  r  aut  Hebrseae  i ,  quod 
Origenes  hic  homil.  8.  Alleg.  de  Christi  cruce 
interpretatur.  Christi  crux,  ait ,  gcminafuii, 
hoc  est  gemina  et  duplici  ralione  constat  : 
quia  visibiiiter  in  cruce  crucifixus  est  Christus  , 
invisibiliter  vero  ipse  diabolus,  juxta  illud 
Coloss.  2.  Chirographum  quod  erat  nobis  conlra- 
rium ,  tulit  illud  de  medio  affigens  cruci  suce , 
exuens  principalus  el  potestates  traduxit ,  libere 
eas  triumphans  in  iigno  crucis.  Sic  enim  liabet 
Grascus  pro  quo  Latini  habent  in  semetipso.  Crux 
ergo  fuit  tropha^um  diaboli,  in  qua  ipse  cru- 
cifixus  est  et  triumplialus.  Hinc  aiebat  Paulus  : 
Mihi  absit  gioriari  nisi  in  cruce  Domini  nostri 
Jesu  CumsTi ,  per  quein  mihi  mundus  crucifixus 
est,  et  ego  mundo.  Galat.  6.  Nos  enim  mundo 
crucifigimur  lunc  ,  cum  veniens  princeps  mun- 
di  in  nobis  non  invenit  quicquam  ;  et  nobis 
mundus  crucifigitur,  cumpeccaii  concupiscen- 
lias  non  recipimus.  Huc  usque  Origenes. 

Porro  Josephus  more  suo  haec  omnia  narrai 
ad  pompam ,  ut  gratiora  sint  auribus  Vespa- 
siani  etRomanorum  ^  utque  apud  eos  famae  et 
honori  genlis  suie,  puta  Judaeorum  consulat. 
Unde  plura  habet  S.  Script.  dissona,  imo  con- 
lraria,ut  quod  ait  Hebrseos,  cepisseet  servasse 
parvulos,  feminas  et  servos  urbis  E(ai,  cum 
diserte  Script,  cap.  8.  versu  25.  asserat  omncs 
ejus  incolas  a  viro  ad  mulierem  fuisse  occisos. 

30.  TUNC  /EDIFICAVIT  JOSUE  ALTARE  DOMINO  DeO 

Israel  in  monte  Hebal.  ]  Tunc ,  scilicet  sub 
illudtempuSj  quo  devicta  Jericho  et  Hai  secure 
poterat  Josue  eum  Hebrfeis  pergere  in  Sichem  , 
ad  montes  Garizim  et  Hebal,  ut  cum  jam  terra 
a  Deo  promissa  potirentur,  confirmarent  fcedus 
olim  cum  Mose  initum  cum  Deo  in  monte  Sina , 
idque  in  eodem  loco,  in  quo  Patriarcha  Abra- 
ham  ,  cum  primum  relicta  Chaldaea  terra  sua  , 
vocante  Deo  Chananaeam  esset  ingressus ,  al- 
tare  Deo  erexerat,  Genes.  12.  7.  Vide  dicta 
Levit.  11.  30.  PorrohosmontesGarizimetHebal 
silos  esse  juxta  Sichem,  non  juxla  Jericho  ,  ut 
vult  Euseb.  sive  Hieron.  in  locis  Hebraeis  ,  di- 
serte  docet  Joseph.  lib.  U.  Antiq.  c.  ult.  S.  Hier. 
in  Epitaph.  S.  Paulae  ,  Adrichom.  et  alii. 

33.  Et  primum  BENEDixiT.]Clare  Noster  sejun- 
git  ac  dividii,  quse  in  Hebraeo  commiscentur 
hoc  modo  :  Sicut  prcecepit  Dominus  Mosi  ad  bene- 
dicendum  populumlsrael.  Subaudi,  sicfecit  Josue 
juxta  formam  benedicendi  a  Deo  praescriptam 
Numer.  6. 

34.  PosT  EJEc  legit,  ]  hoc  est,  legi  jussit  a 
Levitis.  Ita  enim  prEeceperat  Deus  per  Mosen  , 
Deut.  27.  ubi  totum  hunc  ritum  benedicendi  et 
maledicendi  explicui ;  quare  hic  ea  non  repe- 
lam. 


UO  COMMENTAniA  IN  JOSUE.  Cnp.  IX. 

CAPUT  NONUM 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

GaBAONIT^  ,  SIMULANTES  SE  EXTEROS  ET  REMOTOS  ,  PACEM  A  JoSUE  ET  HeBR-«IS  DOLOSr 
IMPETRAIST.  QUARE  INCAUTE  EIS  JURANTES  HEBRiEI  ,  DOLO  LICET  COGNITO  ,  PARCUNT  ; 
SED  OB   FRAUDEM  LIGNATIONI    ET  AQUATIONl  EOS  ADDICUNT. 

^  •  a^^^^l^^^^'^^^  aiulitis ,  cuncti  Reges  trans  Jordanem  ,  qui  versabantur  in  montanis 
?et  «ampeslribus  ,  in  marilimis  aclittore  magni  maris ,  bi  quoque  qui  habi- 
labant  juxla  Libanum  ,  Helboeus,  ct  Amorrbgeus,  Chananseus,  Pherezaeus , 
,et  Heveeus  ,  et  Jebusaeus ,  2.  congregati  sunt  pariter  ,  ut  pugnarent  contra 
Josue  et  Israel  uno  animo  eademque  sententia.  3.  At  bi  qui  habitabant 
in<iabaon,  audientes  cuncta  quse  fecerat  Josue ,  Jericho  et  Hai ,  4.  et 
callide  cogitantes ,  tulerunt  sibi  cibarla ,  saccos  veteres  asinis  iraponentes  , 
ct  utres  vinarios  scissos  atque  consutos,  5.  calceamentaque  perantiqua  qure  ad  indicium  vetus- 
(atis  pittaciis  consuta  erant ,  induti  veteribus  vestimentis  :  panes  quoque,  quos  portabant  ob 
viaticum  ,  duri  erant,  et  in  frusta  comminuli  ;  6.  perrcxeruntque  ad  Josue  ,  qui  tunc  mora- 
balur  in  castris  Galgalse  ,  et  dixerunt  ei ,  atque  simul  omni  Israeli  :  De  terra  longinqua  veni- 
mus ,  pacem  vobiscum  facere  cupientes.  Responderuntque  viri  Israel  ad  eos  ,  atque  dixerunt  : 

7.  Ne  forte  in  lerra ,  qure  nobis  sorte  debetur,  habitetis  ,  et  non  possimus  foedus  inire  vobiscum. 

8.  At  illi  ad  Josue  :  Servi,  inquiunt,  tui  sumus.  Quibus  Josue  ait  :  Quinam  estis  vos  ?  et 
undc  venistis  ?  9.  Responderunt :  De  terra  longinqua  valde  venerunt  servi  tui  in  nomine  Do- 
mini  Dei  tui.  Audivimus  enim  famam  potentise  ejus,  cuncta  qune  fecit  in  iEgypto  ,  10.  et 
duobus  Regibus  Amorrhaeorum  qui  fuerunt  trans  Jordanem  ,  Sehon  Regi  Hesebon  ,  et 
Og  Regi  Basan  ,  qui  erat  in  Astaroth  :  11 .  dixeruntque  nobis  seniores  ,  et  omnes  habitatores 
terrae  nostrae  ;  ToUite  in  manibus  cibaria  ob  longissimam  viam  ,  et  occurrite  eis ,  et  dicite  : 
Servi  vestri  sumus,  fcedus  inite  nobiscum.  12.  En  panes ,  quandoegressi  sumus  de  domibus 
nostris  ,  ut  veniremus  ad  vos,  caiidos  sumpsimus ,  nunc  sicci  factisunt,  et  vetustate  nimia 
comminuti;  13.  utres  vini  novos  implevimus ,  nunc  rupti  sunt  et  soluti ,  vestes  et  calceamenta 
quibus  induimur,  et  quse  habemus  in  pedibus,  ob  longitudinem  longioris  viae  trita  sunt,  et 
pene  consumpta.  14.  Susceperunt  igidir  de  cibariis  eorum  ,  et  os  Domini  non  interrogaverunt. 
15.  Fecitque  Josue  cum  eis  pacem ,  et  inlto  foedere  pollicitus  est  quod  non  occiderentur  : 
principes  quoque  multitudinis  juraverunt  eis.  1C.  Post  dies  autem  tres  initi  foederis  ,  audierunt 

,(juod  in  vicino  habilarent,  et  inter  eos  futuri  essent.  17.  Moveruntque  castra  filii  Israel ,  et 
venerunt  in  clvitates  eorum  die  terlio  ,  quarum  haec  vocabula  suut,  Gabaon,  et  Caphira,  et 
Beroth,  et  Cariathiarim.  18.  Et  non  percusserunt  eos ,  eo  quod  jurassent  eis  principes  mul- 
titudinls  in  nomine  Domini  Dei  Israel.  Murmuravit  itaque  omne  vulgus  contra  principes. 
1 9.  Qui  responderunt  eis  :  Juravimus  illis  in  nomine  Domini  Dei  Israel,  et  idcirco  non  possumus 
cos  contingere.  20.  Sed  hoc  faciemus  eis  :  Reserventur  quidem  ut  vivant,  ne  contra  nos  ira 
Domini  concitetur ,  si  pejeraverimus  ;  21 .  sed  sic  vivant ,  ut  in  usus  universae  multitudinis 
ligna  caedant ,  aquasque  comportent.  Quibus  haec  loquentibus  ,  22.  vocavit  Gabaonitas  Josue, 
et  dixit  eis  :  Curnos  declpere  fraude  voluistis,  ut  diceretis  :  Procul  valde  habitamus  a  vobis , 
dum  in  medio  nostri  sitis  ?  23.  Itaque  sub  maledictione  eritir, ,  et  non  deGciet  de  stirpe  veslra 
ligna  caedens ,  aquasque  comportans  in  domum  Dei  mei.  24.  Qui  responderunt  :  Nuntiatum 
est  nobis  servis  tuis ,  quod  promisisset  Dominus  Dcus  luus  Moysi  servo  suo ,  ut  traderet  vobis 
omnem  terram;  et  disperderet  cunctos  habitalores  ejus.  Timuimus  igitur  valde  ,  et  providi- 
mus  aniraabus  nostris  ,  vestro  tcrrore  compulsi ,  et  hoc  consilium  inivimus.  25.  Nunc  autem 
in  manu  tua  sumus  :  quod  tibi  bonum  et  rectum  videtur,  fac  nobis.  26.  Fecit  ergo  Josue  ut 
dixerat,  et  Irberavit  eos  de  manu  filiorum  Israel ,  ut  non  occiderentur.  27.  Decrevitque  in  rllo 
die  eos  esse  in  ministerio  cuncti  populi ,  ct  altaris  Domini ,  csedentes  ligna ,  et  aquas  compor- 
lantes  ,  usque  in  praesens  tempus,  in  loco  quem  Dominus  elegisset. 


COMMEMAUIA  IN 

1.  Qncus  Avmns.]  Refcrl  ad  slragem  ab  Hc- 
brseis  ediiam  in  Jericho  etHai,  non  ad  foedus 
in  Hebal  ciim  Dco  iniium  ,  quod  proxinie  prs- 
cessil :  illud  enim  obiier  lanlum  inseriiur ;  nam 
posterius  contigit  posl  expugnalas  urbes  inter- 
medias  ,  ut  secure  omnes  pergere  possent  in 
Sichom  el  Hebal ,  uli  jam  dixi. 

LiTTORE  MAGM  MARis,  ]  puta  maris  Mediter- 
ranei,  quod  erat  magnum  respectu  maris  Gali- 
iceae  et  maris  3Iorlui,  quorum  ulrumque  est  in 
.ludsa.  Porro  juxta  mare  Medilerraneum  ha- 
bitabant  Tyrii,  Sidonii,  aliique  Phoenices,  qui 
genle  et  genere  erant  Chananeei,  item  Philis- 
lini,  qui  Chananajis  expulsis  eorum  urbes  oc- 
cuparunt.  Quarehiomnes  (eorumqueregiones) 
traditi  erant  Hebrsis,  etsi  sua  ignavia  eas  re 
ipsa  non  occuparint. 

3.  At  ui  qui  habitabaist  in  Gabaon.  ]  Gabaon 
urbs  erat  magna  el  potens,  habebatque  incolas 
robustissimos ,  ut  dicitur  cap.  10.  2.  dislabat  ii 
Jerusalem  ilinere  duarum  circiter  horarum 
versus  Occidentem,  sila  eratin  tribuBenjamin 
in  monte  ;  unde  dicta  Gabaon,  id  est  mons  vel 
collis.  Audi  Adrich.  in  descripl.  lerrae  sanctas  , 
l>ag.  17.  Gabaon  melropoUs  oUm  et  regia  urbs 
llevceorum  ,  qui  orti  ab  Hev<^o  filio  Clianaan  ,dis- 
tal  ab  Jerusalem  stadiis  plus  minus  quinquaginta , 
in  monte  Silo  sita  ,  ut  auctor  est  Broc.  Unde  et  ibi 
dicitur  fuisse  excelsum  maximum.  Habuit  sub  se 
civitates  Capliira,  Berolli  et  Cariatliiarim  :  post 
vei'0  altributa  esl  fiUis  Aaron  Levitis.  Nunc  vero  , 
ait  Hier.  ostenditur  viUaeodemnomine  in  quarto 
viilUario  Bellielis  contra  Orientalem  plagam,  juxta 
llama  el  Remmon  ,  ubi  Salomon  obluUt  victimas. 
llujus  incolce  Gabaonitce  induti  vestibus  tritis ,  et 
vetuslatem  prce  se  ferenlibus  in  dolo  suppUces  ad 
Josue  venerunt  in  Galgala,  et  callide  fccdas  inie- 
rant :  deprehensa  fraude  in  aquarios  et  Ugnarios 
templi  perpetuo  mancipati  sunt,  dicli  Nalhincei , 
id  estdati  vel  donati  ad  serviendum  tempio  ;  quos 
cum  Saul  posiea  deiere  voluisset ,  ob  hoc  tola  terra 
iribus  annis  fame  affUcla  est.  Hic  Saiomon  in  ta- 
bernaculo  Moysi  [erat  quippe  liic  tabernacuium , 
1.  Paral.  16.  21.  el  2.  Paral.  1. )  immolalis  super 
altarecBneum  mille  hosiiis,  sapieniiam  a  Deo  peiiit 
ct  oblinuit,  3.  Reg.  3.  9. 

li.  Et  callide  cogitantes.  ]  Hebr.  Fecerunt 
ctiam  ipsi  in  caUiditate ,  \e\  astuiia  astulaque 
prudentia ;  videlicet  calhde  et  prudenter  cogi- 
lantes  quomodo  sibi  prospicerent,  utifaciebant 
alii  Amorrhaci  :  sed  hi  belli  inibant  consilia, 
unde  victi  csesique  sunt ;  at  GabaoniiaB  pruden- 
liopes ,  simulatione  remolioris  habitalionis  vi- 
lam  ab  Hebrocis  pelierunt ,  et  impeirarunt. 
Videbant  enim  se ,  licet  bellicosos  et  fortissimos, 
Deo  proHebreeis  pugnante,  resisterenon  posse. 
Ouare  hac  in  re  non  peccarunt,  sed  pie  et  pru- 
ilenteregerunt.  Videbantenim  se  excidiumeva- 
dere  non  posse,  nisi  per  hanc  simulationem 
supplices  fierentHebr£eis,in  qua  licet  mendacia 
nonnulla  miscuerint,  lamen  bona  fide  putarunt 
in  articulo  tantai  necessitatis  licitum  esse  men- 
tiri ,  quod  olim  putavit  Plalo,  CassianuSj  alii- 
que  viri  sapientes. 

TuLERUNT  siBi  ciBARiA.  ]  Sic  quoquc  verlit 
Chald.  quin  el  Septuag.  si  apud  eos,  uti  ex  Syro 
vuliMasius,  legatur  £7:iff'Tt!avTo ,  non  autem  ens.^ 
cT/iiavTo ,  id  esi  insiiiuerunt ,  uli  legunt  Gomplul. 
sic  ci  Hebra^a,  si  pro  1  legalur  affine  T  scilicet 
"iVp^li  ulslaiadu ,  pro  Ti"i"Qyi  iiislaiaru.  Radix 
cnini   n"''*'  tseda  sisnifical    victum  vel   anno- 


JOSUE.  Cap.  IX.  hl 

iiam.  Masius  vero^Cajel.  c;eterique  reccntiorcs 
quia  per  T  lcgunl  hiistaiaru  ,  hinc  verlunl  leguios 
cgerunt  ,\cl  legaios  se  simuiaruni  ,-i"i2f  isir  enim 
significat  legatum  ,  inde  in  Hilpael  "TiTDSjn  hii- 
siaier  significal  legatum  agerc  vel  simulare.  lla 
Marinus  in  Lexico. 

Saccos  (  cibariis  ,  aliisque  rebus  ad  itcr  ne- 
cessariis  plenos)  veteres  asinis  imponentes.  ] 
Ita  legendum  cum  Hebr.  Chald.  Rom.  et  cae- 
leris.  h^repsitergo  mendum  inSeptunginia,  qui 
pro  o'j(,yj ,  id  est  asinis,  habent  o[j.w  ,  jd  est 
humeris. 

5.  QCyEAD  INDICIUMVETUSTATIS  PITTACIIS   CON- 

SUTA  erant.  ]  Pitlaciis  ,  id  est  variis  frustis  rt- 
sarta.  Hebr.  enim  Ibihi^talu  s  ignificat  varium 
vellusdiversis  particulis  consulum,  quod  sanclus 
Franciscus  dicere  solebat ,  vestes  et  calceos  rap- 
peciatos  paupertatis  esse  indices,  ideoque  eos 
suis  asseclis  commendabat.  Hinc  Masius  verlit : 
Quorum  soia  frustis  suppacla  erant. 

Panes  quoque,  etc.  duri  erant,  et  in  frusta 
comminuti.  ]  Hebr.  vocantur  panes  QiTp;]  nicka- 
dim,  idestpunclorum,  scilicet  qui  prae  ariditale 
in  frusta  et  micas,ceu  puncta  comminueren- 
tur,  aut  comminui  facile  possunL  Unde  Arias 
verlit ,  panes  punclaios;  Vatabl.  mucidos  ;  Scpl. 
situobsiioset  cori^osos;  Masius,  mucoremaculosos: 
mucidus  enim  habet  mucoris  maculas  quasi 
puncla  ;Chak\.  crustulas  ;  alii  adustos ,  ix  rad. 
Tpi  iacad ,  id  est  urere. 

6.  Perrexeruntque  AD  Josue,  qui  tunc  mora- 
batur  in  castris  Galgal./e.  ]  Verisimile  estenim 
Josue  post  eversam  Jerichuntem  et  Hai,  rediisse 
ad  prima  castra  in  Galgalis,  adeoque  in  Gal- 
galisfixisse  etmunivisse  castra  contra  incursus 
Chananaeorum.  Galgala  enim  erat  juxta  Jorda- 
nem,  trans  quem  morabantur  in  urbibus  mii- 
nilis  tribus  Gad,  Ruben  et  dimidia  Manasse , 
quas  ad  se  evocare,  vel  ad  eorum  urbes  se 
recipere  poterat,  si  a  Chananaeis  premeretur. 
Quare  ex  Galgalis  processit  ad  expugnationem 
Jerichuntis,  Hai  et  cclerarum  urbium  ,  reliciis 
impedimenlis  et  imbelli  turba  in  Galgalis  ,  ut- 
pote  loco  et  natura  et  arte  munilissimo  ,  prae- 
serliin  ob  viciniam  Jordanis,  alque  expugnalis 
eversisque  urbibus  redibat  ad  castra  in  Galgalis , 
ibique  manebat  donec  Dei  monitu  in  alias  ex- 
peditiones  evocaretur,  ut  colligitur  ex  cap.  10. 
7.  et  V.  [x2>.  Ik.  6. 

Audi  Leonem  Imper.  de  loco  castrorum  pra;- 
cepla  suis  ducibus  dantem  in  Tacticis,  sive  de 
ordinanda  acie  cap.  11.  n.  1.  Aplicta  igitur  sive 
fossaium  (  nam  aplictum  proprie  fossatum  totius 
exercitus  est )  valide  quanium  polesmunies.  Si  /n 
locis  spaliosis,  laxisque  commode  casiru  ponere 
potueris,  ita  facias  :  sin  minus  non  negUgenter  , 
sed  sedulo,  jirmiter  et  dense  castra  pones  ;  illa 
autem  loca  imprimis  fugies ,  quce  aliquid  propc 
celsius  ac  eminentius  habent  ,ne  illud  inimici  nociu 
et  conferlim  anlicipantes ,  multa  mala  vobis  ex  eo 
loco  inferant.  Et  cap.  20.  n.  27.  Castra  munire 
semper  tuium  est  et  amicitia  pacisque  tempore. 
Si  prope  liostes  fueris  ,  fossatum  circumducito  vel 
ex  lapidibus ,  velex  lateribus  circumvallalum  ,  et 
itacastra  tua  in  tuto  ponas.  Si  enim  aliquid  ad- 
versum  contingat ,  minus  imperatorium  erit  di- 
cere  aliquando  :  Non  putaram.  Idem  proeceplum 
dat  Vegetius ,  ^Elianus  ,  Cyllenius  ,  Lipsius ,  Val- 
trinus  et  aUi,  qui  de  re  mililari  scripseruni. 
SnbjungitLeo  non  cxpedirc  utcastra  diueodeni 
loco  consisianl,  ob    sordes  el   inimundilias, 


f;S 


COMMENTARIA  IN 


quae  a  singulis  quotidicin  loco  arclo  egeruntur, 
i(leo(|uc  aereni  inficiunt,  ac  morbos  et  pesteni 
g(Mier;\nl,  uli  in  Italia  et  alii)i  experti  sunius  , 
ei  in  (Ues  experiraur  per  advenluui  exleroruni 
pesteni  invelienlium. 

De  TEnRA  LOisfiiNQUA  vENiMus.  ]  Meuiiunlur, 
sed  id  sibi  licitumputant  ad  salvandam  suam 
suorumque  vitam,  et  licetmendaciumhocmox 
ab  Hebrseisdeprehendendum  scirent,  tamen  ob 
reUgionem  juramenli  quod  extorserunt  sibi 
parc(!ndum  sperabant. 

7.  Ne  forte  in  terra  qvx  nobis  sorte  debe- 
TiiR  iiABiTETis.  ]  Hcbr.  tantum  est :  Forle  In 
medio  mei  (id  est,  lerrse  mea;,  mihi  scilicet  h 
Deo  promisste,  et  inier  nos  sorte  dividendo?) 
ia  habilas.  Tangunt  rei  punctum  et  veritatem, 
q.  d.  Si  terra  vestra  nobis  a  Deo  promissa  est , 
nolumus  eam  a  vobis  occupari  et  nobis  adimi. 
Unde  Deus  vetuerat  Hebrajis  ne  cum  incolis 
Cbanan^aefocdus  inirent,  sedomnesmactarent. 
Deuter.  7.  2.  Exodi3^.  12.  et  alibi. 

8.  AT  ILLI  ad  Josue  :  Servi,  inquiunt,  tui  su- 
Mus  :]  Dicunt  hoc  non  tantum  per  auUcismum, 
uii  auUci  dicere  solent  sibi  invicem  :  Servus  tuus 
sum  ;  sed  vere  et  sincere.  Scieliant  enim  sibi  ab 
HebrEeis  parcitum  non  iri,  nisi  eis  se  subjice- 
rent  et  servos  eflicerent.  Cupiebant  ergo  servi- 
luie  vitam  redimere.  Unde  et  Josue  mortem 
naturalem  eis  incivilem,  id  est,  in  servitutem 
convertit.  Ita  Serarius  el  aUi.  Id  magis  patebit 
ex  eorum  diclis  v.  9.  et  sequentibus. 

9.  Responderunt.  ]  Hebr.  Et  dixerunt  filii  Is- 
rael,  id  est ,  quisque  IsraeUta  ad  Hevceum  (Ga- 
liaonitae  ergo  erant  Hevasi)  forsilan  inmedio  mei 
lusedes  (habitas)  et  quomodo feriam  tecum  foedus? 
Hoc  enim  vetuerat  Deus  ,  Deut.  7.  2. 

De  terra  longinqua  valde  venerunt  servi 
TUi  iN  NOMiNE  DoMiNi  Dei  tui.  ]  Hebr.  Ad  nomen 
Domini  Dei  tui,  lioc  est  exciti  faina  potentise  et 
prodigiorum  Dei  tui ,  quibus  ipse  in  deserto 
Og  et  Sehon  Reges  ,  vestros  hostes  percussit. 
Tacent  excidium  Jerichuntis  et  Hai ,  quia  illud 
novum  et  recens  erat,  nec  poterat  ad  longin- 
quos  (quales  se  fingunt)  tam  cito  pervolare. 
Vide  hic  eorum  astutiam,  artemque  fallendi. 
Unde  nonnuHi  censent  a  Gabaon  et  Gabaonitse 
derivatum  Iialicum  gabare  et  gabatore ,  id  est, 
decipere  et  deceptor.  Hinc  patet  Gabaonitas, 
inetu  polenlis  Dei  vindictae  in  hostes  Hebraeo- 
rum  exercitae  perculsos,  ejus  majestatem,  po- 
tentiam  et  divinitatem  agnovisse,  ac  in  eum  ut 
solum  Deum  verum  credidisse,  vel  ut  in  eum 
credant  eamque  colant  promptos  et  paratos  se 
offerre  :  ideoque  Deus  eos  pree  cneteris  Chana- 
nseis  in  sua  idololatria  obstinatis  servavit,  ac 
Josue  cl  Hebrteos  impulit  uteis  parcerent,  pro- 
selytos  facerent ,  et  suse  Ecclesiae  unirent.  Aiunt 
ergo  :  Venimus  in  nomine  Domini ,  Hebr.  Ad  no~ 
men  DOmini ,  q.  d.  Venimus  excitali  per  nomen 
etfamam  gestorum  admirandorum  Deitui,  ut 
vobiscum  in  eamdem  societatem  conjungamur. 
Ita  S.  August.  Lyran.  Cajet.  Arias.  Alibi  venire 
in  nomine  Domini  est  venireDei  ope,  poteniia 
ot  virtute,  ut  Psal.  117.  Benedictus  qui  venit  in 
nomine  Domini.  Et  Joan.  17.  Pater  sancte,  serva 
eos  m  nomine  tuo  ,  id  est ,  virlute  tua.  Cum  essem 
cum  cis  ,  ego  servabam  eos  in  nomine  tuo  ,  id  esl , 
virtute^  te  mihi  data  ,  sed  ambulare  in  nomine 
Domini,  est  eum  colere ,  invocare,  et  in  eum 
sperare,  ac  rem  quampiam  aggredi. 

1/-I.    SuSCEPERUNT   IGITIT.    DE    CIHAnilS     EORVU.  ] 


JOSUE.  Cap.  IX. 

Non  ut  ex  eis  ederenl;  haliebant  enim  recentes 
ex  frugibus  terra;  panes;  sed  vel  in  symbolum 
amicitiae  et  f(Bderis,  ut  volunt  Lyran.  Arias  , 
Vatabl.  et  Cajct.  cibos  enim  accipere,  et  prae- 
gustatos  ab  aliis  degustare,  antiquum  et  vulga- 
tissimum  fuit  mutuae  commnnicatlonis ^  fidei , 
amiciti.-e,  hospitalitatis  symbolum  apudomnes 
olimnationes,  ethodiequoque  ab  Orieutalibus, 
seque  ac  ab  Hibernis  observatur;  vel  ut  Masius 
explorandi  causa,  ut  nimirum  explorarent  an 
vera  dicerent;  an  scilicet  vere  panes  essent  ve- 
tustate  aridi  etmucidi,  ut  ipsi  asserebant.  Op- 
ponit  enim  lioc  ei  quod  sequitur  : 

Et  OS    DOMINI  NON  INTERROGARUNT,  ]  q.    d.   Vc- 

racitatem  legatorum  ac  longinquitatem  explora- 
runt  suis  oculis  et  manibus  ,  non  anlem  consu- 
lendo  Dominum  per  Pontificem  Rationali,  in 
quo  erant  Urim  et  Tummin,  induto.  Vide  dicta 
Exodi  28.  30.  adeoque  errarunt  et  decepti  fuere. 
Fuit  ergo  hic  aliquod  Hebrseorum  peccatum  :~ 
Primo,  inconsiderationis,  quOd  cum  Deum  ha- 
berent  praesentem,  dirigenlem  et  responden- 
tem,  eum  in  re  tam  gravi  non  consuluerint; 
secundo,  temeritaiis  et  prsecipitalionis  ,  quod 
tam  cito  cum  peregrinis  et  incognitis,  imo  de 
mendacio  suspectis  foedus  inierint,  illudque 
juramento  firmarint,  nec  prius  rem  tantam 
inagis  examinarint,  an  quis  dolus  in  ea  lateret, 
uti  vere  latebat;  sed  Deus  id  permisit,  lumen- 
que  suum  eissubduxit,  ut  Gabaonitas  jam  se 
agnoscentes  cl  metuentes  tam  in  vita,  quam 
in  sui  agnitione  metuque  et  cultu  servarel  et 
promoveret.  Quocirca  Leo  Imp.  suo  belli  Duci 
ita  praecipit  in  Tacticis  cap.  20.  n.  9.  Tarde  ac 
circumspecte  deliberare ,  eteaquce  deiiberata  con- 
stilutaque  sunt  aliqua  cunctatione  aut  formidine 
non  rejicere ,  necessarium  cum  primis  est  :  timor 
enim  non  solum  tutares  non  est ,  sed  etiam  rebus 
bonis  inventis  adversissima  est. 

Moraliter  disce  hic  in  rebus  dubiis  et  arduis 
Deum  consulere,  ejusque  lumen  implorare ,  ac 
viros  doclos  et  religiosos,  proesertim  Confes- 
sarios  ac  Superiores  ,  qui  locum  Dei  tenent 
adire  et  audire.  Si  sapis,  ergo  nil  magnuni  in- 
choalo,  nisi  prius  Deo  consulto  et  propitiato. 
Ita  Judas  Machabseus  semper  ante  praelium  le- 
gitur  Deum  invocasse ,  ideoque  ejus  ope  tot 
tantasque  victorias  obtinuisse  excepto  ultimo 
praelio,  in  quo  non  legiturorasse,  ideoquelicet 
iortiter  pugnans,  occubuit. 

15.  FeCITQUE  JOSUE  CUM  EIS  PACEM,  ET  INITO 
FOEDERE     POLLICITUS    EST    QUOD    NON    OCCIDEREN- 

tur  ,  ]  hebr.  Ad  vivificandum  eos ,  id  est  quod 
vitam  eis  conservaret,  nec  eos  occideret.  Hic 
enim  erat  finis  pacis  et  foede.ris  a  Gabaonitis 
expediti.  Andi  S.  Ambrosium  lib.  3.  de  ofTiciis. 
Josue ,  inquit,  quia  adhucerat  ignarus  locorum , 
atque  incolarum  inscius  ,  non  cognovit  fraudes 
eorum  ;  neque  Dominum  interrogavit,  sed  cilo 
credidit.  Adeo  sancta  eratillis  temporibus  fides, 
ul  fallerealiquos  posse  non  videretur,  quis  hoc 
reprehendat  in  sanctis ,  qui  coeleros  de  suo  af- 
fectu  aestimant  ?  Et  quia  ipsis  amica  est  veritas, 
mentiri  neminem  putant,  fallere  quid  sitigno- 
rant.  Libenter  credunt  quod  ipsi  sunt ,  nec  pos- 
sunt  suspeclum  habere  quod  non  sunt. 

Quseres  an  Josue  licite  polnerit  foedus  inire 
cum  Gabaonitis,  eisque  vilam  dare,  cum  Deus 
vetuissetHebraeisfnedus  cum  Chananaeis  (quales 
erantGabaonil.Tc)  inire,  jussissetque  eos  omnes 
occidi ,   Exodi  23.  32.  Resp.  licile  potuissc  Josue 


COMMENTARIA  IN 

footlus  cum  eis  inire  posilis  duabus  condiiioni- 
i)us.  Prior  erat ,  ut  Gabaonitae  suas  urbes  ,  agros 
et  ditiones  cederent  Hebraeis  :  ipsis  enim  a  Deo 
datae  erant ;  ac  proinde  eis  se  ut  servos  subjice- 
rent.  Posterior,  ut  fierent  proselyti,  ac  reliclis 
idolissuis,  fidem  cullumque  veri  Dei  suscipe- 
rent,  itaque  in  unam  cum  HebrcTis  Ecclesiam 
ac  Rempubl.  transirent.  Causa  enim  cur  Deus 
eos  jusserat  occidi  ,  erat  quod  ipsi  essent  ido- 
iolatrae  et  scelerali ,  ac  periculum  erat  ne  He- 
braeos  ad  sua  idola  et  scelerapertraherent.  Hanc 
enim  causam  dat  Deus  Exodi  23.  32  ei  33.  el 
Deut.  7.  V.  U.  Hoc  autem  periculo  cessante  per- 
raillebat  Deus  ut  eis  parceretur  et  vita  condo- 
jiaretur;utrumque  aulem  praestitere  Gabaonitae: 
nam  et  servos  se  obtulere  Hebrseis ,  et  eorum 
Deum  agnovere,  paratosque  se  obtulere  ad  ejus 
)-eIigionem  capessendam;  ergo  Josue  eis  par- 
cere  poterat.  Id  ita  esse  patet  primo  ,  quia  si- 
mili  modo  Hebraei  dedere  fidem  Rabab  Chana- 
nese,  quod  ipsam  omnesque  ejus  cognatos  et 
aflines  servarent,  ac  fidem  datam  prc-estiterunl; 
quia  scilicet  Rahab  cum  suis  se  subjecerat  He- 
br.neis ,  ac  parata  erat  fidem  et  religionem  eo- 
rum  capessere.  Cur  non  simili  modo  poierat 
Josue  vitam  condonare  Gabaonitis  ? 

Secundo,  quia  Josue  de  faclo  pepercit  Gabao- 
nitis  ,  posiquam  dolo  eorum  delecio  cognovit 
cos  esse  ChanancTeos  ,  voUiitque  fidem  eis  datam 
tt  juratam  servari.  Hoc  aulem  facere  non  po- 
tuisset,  si  hoc  foedus  fuisset  illicitum  et  a  Deo 
velilum.  NuUa  enim  promissio  ,  etiam  jurata 
rata  est  et  valida  ,  qua3  Deo  Deique  legi  et  jussui 
adversatur.  Nemo  enim  potest  se  obligare  aut 
promillere  se  legem  Dei  violalurum ,  vel  contra 
eam  faciurum. 

Terlio  ,  quia  Deus  severe  punivit  posteros 
Saul,  eosque  jussit  crucifigi,  2.  Reg.  21. 1.  et  seq. 
eo  quod  Saul  Gabaonitas  contra  fidem  a  Josue 
datam  occidisset.  Voluit  ergo  Deus  fidem  eis 
daiam  esse  ratam  ,  ac  sancte  servari. 

Quarto  ,  quia  Deus  Deuter.  20.  10.  jubet  He- 
braeis  ul  hostibus  offerant  pacem,  ac  si  eam  ac- 
ceptent ,  cum  eis  foedus  ineant.  Sub  his  aulem 
etiam  Chananseos  comprehendi  censent  Inter- 
pretes.  Nam  quod  Deus  ibidem  vers.  15  et  18. 
differenliam  facit  inier  Chananaeos  prope  ,  et 
alias  genles  longinque  habilantcs  ,  in  eo  tantum 
facere  videtur  ,  quOd  velit  Chananaeos  omnes 
omnino  occidi ,  ne  Hebraeos  ad  idola  sua  per- 
trahant  ,  in  caeteris  autem  gentibus  velit  parci 
mulieribus  et  infaniibus.  Magis  idipsum  patebit 
ex  dicendis  vcrsu  19. 

17.  Gabaon  et  Caphira  ,  et  Beroth  ,  ET  Ca- 
RiATHiARiM.  ]  Videutur  ilUs  Ghananaeorum  ur- 
l)ibus  nomina  indita  variis  de  causis  ,  petitis 
a  loci  situ  ,  natura  et  ingenio  ,  item  a  commodis 
et  incommodis  ,  quae  illis  certae  rex  vicinae  af- 
ferebant.  Sic  Gabaon  Chananaeum  vocabulum 
culmen  signilicat ,  quia  urbs  haec  sila  erat  in 
monte ;  Caphira  significat  leuncidum ,  quia  fortes 
instarleonum  habebat  incolas;  Bero^/t  significat 
i>uieos ,  qui  ibi  erant  excellentes  et  copiosi  : 
Cariathiarim  idem  est  quod  urbs  sylvarum  ,  ob 
earum  ibidem  copiam.  Ita  Arias.  Proprie  Ga- 
baon  idem  estquod  coUis  iniquitatis  et  doloris, 
ait  S.  Hier.  in  nomin.  Hebr.  quia  Gabaon  anle 
•losue  eral  urbs  scelerata  ,  ideoque  doloribus 
plena,  donec  eam  servavit  et  salvavit  Jesus. 
19.  JiRAviMDs  IJ.US  m  NOMiNE  {  pcr  nomen  ) 

DOMIM  Df.iIsRAEL,  ET  IDCIRCO  NON  POSSUMU.S  EOS 
CORMX.    A   I.APIDK.,    TOM.    U. 


JOSUE.  Cap.  IX.  h^ 

coNTiNGERE.  ]  Quoerilur  an  juramcnlum  hoo 
Principum  datum  Gabaonitis  de  vila  eis  ser- 
vauda  ,  illos  obligavil  ad  fidem  quam  eis  dede- 
rant  proestandam  ?  Obligasse  negant  Abulensis 
Masius  ,  Arias  ,  Magalianes  ,  Serarius  et  S.  Aug. 
hic  quajst.  13. 

Ratio  est  prima,  quia  hoc  fcedus  et  juramen- 
tum  fraude  et  dolo  Gabaonitarum  fuit  extorlum. 
Secundo  ,  quia  in  eo  intervenit  error  pcrsonae  : 
putabant  enim  Josue  et  Principes  se  non  cum 
vicinis  Chanan.Teis  ,  sed  extraneis  el  remolis  , 
puta  Arabibus  velSyris,  quales  sementiebantur 
Gabaonitae  ,  fcedus  inire  et  jurare  ,  iisque  lan- 
tum  seobligare  intendebant.  Juramentum  enim, 
ut  docet  Sylvester  ,  Lessius  et  caeleri ,  sequitur 
naturam  sui  aclus  vel  contractus  ,  atque  intel- 
ligi  debet  ,  secundum  conditiones  et  restriclio- 
neSj  qu.ne  in  tali  actu  velconlracluintelliguntur.  ' 
Hic  autem  intelligitur  illa  conditio:  Si  non  estis 
CUanancti.  Quare  cum  Gabaonilae  essent  Chana- 
nsei ,  Hebr.Tei  intendebant  quod  cum  illis  nollent 
pacisci,  nec  foedus  inire  ,  ac  consequenter  illis 
juramento  se  non  obligare.  Tertio  ,  quia  ipsuni 
facium  erat  contra  legem  Dei ,  jubentem  omnes 
omnino  Chananicos  deleri.  Num.  33.  52.  Deut.  20. 
16.  Putarunt  lamen  Principes  se  hoc  juramenlo 
obUgari  :  ex  quo  errore  coliigas  quania  ea 
aetate  fuerit  nominis  divini  reverentia  et  religio : 
permisitque  Deus  quem  consulere  neglexerant 
eos  errare  ,  ut  inde  Gabaonitarum  salutem  eli- 
ceret,  in  eosque  suam  clementiam  oslenderei. 
Fuerunt  tamen  obligati  Israelitae  renovata  pac- 
tione  ,  quia  fraudem  paulo  post  cognoscen- 
tes  ,  prius  pactum  fidemque  eis  datam  ratam 
habuerunt ,  ad  hoc  Deo  eos  impellente  ;  nam 
Deo  placuisse  ut  illis  pacem  ultro  petenlibus 
parceretur  ,  fidesque  data  servaretur  ,  conni- 
vendo  in  lege  moriis  conira  Chananoeos  lata  , 
paiet  ex  eo  quod  foedus  hoc  a  Saule  violatum 
gravissime  Deus  sit  ultus  2.  Reg.  21. 1,  Hoec  sen- 
tentia  est  probabilis. 

Probabilior  tamen  est  contraria  ,  scilicet  hoc 
fpedus  et  juramenlum  obligasse  Josue  ac  He- 
bra30S  adfidem,  etvitam  Gabaonitis  datamprae- 
standam,  uti  censent  Lyran.  Hugo  ,  Dionys. 
CEijet.  S.  Ambr.  lib.  3.  Omc.  c.  10.  Gratianus  22. 
q.  h.  cap.  finali ,  ac  fuse  solideque  Suarez  lib.  2. 
de  juramento  cap.  18.  qui  citat  S.  Thomam  , 
Bonav.  Richard.  Ratio  est  prima ,  quia  Deus  per- 
miserat,  imo  quasi  jusserat  parci  Chananaeis  , 
siipsi  pacem  peterent,  ac  suas  urbes  cederent 
Hebraeis ,  eorumque  religionem  capesserent  , 
utiostendi  vers.  15.  Omniaautem  haec  praestitere 
Gabaonitae.  Ergo  poterat,  imo  ex  charitate  de- 
bebat  eis  parci ,  foedusque  cum  eis  iniri.  Idip- 
sum  satis  significat  Script.  cap.  11.  vers.  19.  ubi 
ait  :  JSon  fuil  civitas  ,  qucB  se  traderet  filiis  Is- 
rael  ,  prceter  Uevceum  qui  habitabat  in  Gabaon  ; 
omnes  enim  beliando  cepit.  Domini  enim  sententia 
fuerat  ut  indurarenlur  corda  eorum  ,  et pugnarent 
contra  Israel  ,  et  cuderent  ,  et  non  mererentur 
uilam  eiementiam  ,  ac  perirent  sicut  prceceperat 
Dominus  Moysi.  q.  d.  ideo  jussit  Deus  deleri 
Chananseos  ,  quia  ipsi  obstinatc  restiterunt  He- 
braeis  ;  quia  vero  id  non  fecere  Gabaonitae  qui 
erant  Hevsei ,  sed  pacem  pelierunt,  idcirco  illam 
eis  dari  voluit  Deus. 

Secunda  ,  quia  dolus  hic  Gabaonitarum  non 
eratcirca  substantiam  rei ,  aut  circa  id  qubdju- 
ramentum  requirebalutesset  validum,  sedcirca 
accidens  duntaxat ,  scilicclcirca  proxiroitaleia 

7 


50  COMMElNTARIA  in 

vcl  longinquiialein  liabitationis  eorum  ;  ergo 
iion  vitiabat,  ncc  irritabat  jiiramcntum,  nec  foe- 
tlus  juratum.  Fuisset  circa  subslantiam,  si  ipsi 
voluisseiit  suas  urbes  suamque  idoiolalriam  re- 
(inere ,  itaque  foedus  inire  cum  Uebraeis  ;  lioc 
enim  erat  a  Deo  vetitum  ,  ideoque  Hebraei  nullo 
ad  hoc  juramenlo  se  obligare  poterant :  jam  au- 
tcm  cum  olTerant  sua  prajdia  Uebraeis  ,  et  eorum 
religionem  cupiant  amplecii ,  substaniiam  foe- 
deris  a  Deo  permissi ,  imo  jussi  praestant  :  nec 
dolus  illam  violat  aut  elidit.  Quarc  non  fuit  hic 
error  persouie  ,  scd  alicujus  accidcntis  persoucX'. 
Volebantenim  Hebraei  cum  praesenlibus  Gabao- 
uitis  contraJicre  focdus  ;  sed  errabant  in  acci- 
denle  ,  putantes  eos  remote  ,  non  propinque  ha- 
bitare,  quod  foedus  non  viliat  :  sicut  si  quis 
contrahat  malrimonium  cum  foemina  priesenie  , 
valide  conirahit;  esto  erret,  putetque  eam  esse 
llalam  ,  cum  sit  Germana. 

Dices  :  Josue  non  intendebal  conlrahere  cum 
Gabaoniiis  ,  nisi  hac  condilione  ,  quod  non  es- 
seni  Chananaei.  Resp.  adde ,  vel  non  manerent 
Ghanan;ci ,  si  scilicel  vellent  persistere  in  hos- 
tiliiate ,  infidelitaie  et  impieiate  Chananaeorum. 
Jam  autem  Gabaonitae  ha^c  tria  a  se  abdicarunt, 
cupieruntque  in  amiciliam  ,  rellgionem  et  pie- 
lalem  Hebraeorum  transire.  Quare  jam  non 
Chananaei ;  sed  potius  Hebraei  et  prosclyti  cen- 
sendi  sunt ,  cum  qualibus  Josuc  optabat  foedus 
inire* 

Terlia  ,  quia  dolus  hic  non  erat  noxius,  sed 
commodus  Hebraeis.  Quid  enim  profuisset  eis 
caedes  ct  mors  Gabaonitarum  ,  nisi  ad  opinio- 
nem  et  infumiam  crudelitatis  barbarae ,  quod 
petentes  pacem  mactassent,  apud  omnes  gentes 
concihandam  ?  Vita  aulem  eorum  multum  He- 
braeis  profuit,  quia  eis  usi  sunt  quasi  servi  ad 
lignationem  et  aquationem.  Ergo  dolus  hic  non 
vitiabal  foedus ,  nec  faciebat  Hebraeos  involun- 
larios  ;  nam  paulo  post  cognilo  dolo  voluntaric 
foedus  initum  approbarunt. 

Quarta  ,  Gabaonitae  supplices  petebant  vilam 
duntaxat,  offerentes  se  adomnem  servitutem  ; 
quis  nisi  barbarusideis  negasset,  eosquetruci- 
dassetP  Sane  id  non  fecit  Taberlanes  ,  nec  Amu- 
rathcs  ,  nec  Ottomannus  ,  nec  quis  alius  quan- 
lum  libet  crudelis  et  tyrannus. 

Quinia  ,  Josue  potuisset  et  debuisset  ,  ac 
proinde  voluisset  eis  parcere  ,  si  ipsi  sine  dolo 
fatendo  se  Chananaeos  se  ipsi  subjecissent ,  et 
in  servos  addixissent.  Ha3C  enim  erat  mens  Dei, 
uii  jam  ostendi.  Ergo  cuni  ipsi  idem  nunc  fa- 
ciant  ,  eis  parcere  debuit  ,  esto  dolus  aliquis 
interveniat  :  unde  et  de  facto  dolo  cognito  eis 
pepercit. 

Scxla  ,  id  diserte  ipsi  hic  fatentur  el  asserunt : 
Juravimus  ,  inquiunt ,  Mis  in  nomine  Domini  Dei 
Israel  (  cujus  fidem  et  cullum  ipsi  agnoscunt  et 
suscipere  cupiunl  :  )  Et  idcirco  non  possumus 
eos  contingere.  Et  mox  :  JSe  contra  nos  ira  Dei 
concitetur,  si  pejeraverimus.  Nota  t6  juravimus  , 
scilicet  in  praeterito  ;  ioquuntur  ergo  de  jura- 
niento  non  post  dolum  agnitum  renovato  , 
sed  primiius  ante  doli  cognitionem  praeslilo  , 
coque  se  obligari  asserunt.  Idem  palet  ex  vio- 
latione  hujus  juramenti ,  quam  Deus  ultus  est 
crucifixione  poslerorum  Saulis ,  2.  Reg.  21.  Hinc 
patei  responsio  ad  argumenta  contrariae  senten- 
liae.  Denique  verisimile  est  Eleazarum  Pontifi- 
ccm  coguiio  dolo  Dcum  consuluissc.  (Hoc  cnim 


JOSLE.  Cap.  IX. 

jusserat  Dcus  Num.  27.  21.  )  Quid  in  rc  lam 
gravi  ct  perplexa  facio  forct  opus  ,  aut  certc 
Josuc  Deum  orasse  ,  ei  ab  eo  audissc  ut  Gabao- 
niiis  parcerct ,  eorumque  tam  corpora  quam 
animas  pcr  verae  religionis  professionem  ser- 
varel. 

Dices :  Chananaei  crant  homines  sceleratissimi 
ct  corruptissimi  ,  idcoque  Deus  omnes  deleri 
jusserat ,  ncsua  vitia  affricarent  Hebraeis.  Ergo 
licct  Gabaouitae  metu  mortis  promitterent  mo- 
rum  et  vitiorum  emendalionem  ,  tamcn  eis 
Ucbroeis  credcre  non  debebant,  sed  metuerene 
paulo  post  in  pristina  scelera  relabereniur  , 
ideoque  illos  omnes  delere  ,  uti  jusserat  Deus. 
Resp.  communiter  id  verum  erat  ,  at  non  iu 
Gabaonitis ,  qui  tam  serio  se  in  servos  ad  omnia 
paratos  el  ad  veri  Dei  cultum  offerebant.  Adde 
eorum  mentem  et  constantiam  fuisse  proban- 
dam  ,  eisque  adhibcndos  fuisse  rcligionis  ma- 
gistros  ,  aeque  ac  inspectores  et  cuslodes  ,  qui 
si  deprehenderent  eos  ad  sua  idola  relabi  ,  ad 
Josue  idipsum  referrent ,  cujus  erat  eos  casli- 
gare  et  cxterminare  ,  uti  jam  fit  Maranis  et  Ju- 
(laeis  ad  Chuistum  conversis  ;  nec  dubium  Josue 
idipsimi  praestilisse.  Verum  evcnlus  docuit  Ga- 
baonitas  in  flde  et  Judaismo  fuisse  constantes  , 
ideoque  Deus  eorum  caedem  in  Saulis  posteris 
adeograviter  vindicavit.  Rebcllionis  iiic  non  erat 
periculum,  quia  Gabaonilne  erant  pauci  exar- 
raati ,  et  inter  Hebraeos  distributi ,  ut  inter  se 
coire  ,  et  contra  eos  conspirare  non  posscnl. 

Disce  hic  quam  sancte  fides  ,  praesertim  ju- 
rata  ,  sit  servanda  hosti ,  eliam  impio  et  infideli , 
quales  erant  Gabaonila^.  Idem  diserte  docet  sau- 
citque  Leo  Impcr.  in  Taclicis  ,  sive  de  acic 
ordinanda.  Fide  enim  sublata  evertitur  omnis 
hominumcontractuset  societas  ,  quae  fidei  quasi 
innititur,  ut  homines  jam  non  iiomines  ,  sed 
leones  ,  tygrides  et  ferse  esse  videantur. 

21.  SED  SIC  VIVANT  ,  UT  IN  USUS  UNIVERSjE  mul- 
TITUDINIS  LIGNA  C^DANT  ,  AQUASQUE  COMPORTENT.] 

Principes  liic  Gabaonitas  vita  donant  ,  sed 
servitute  damnant,  idque  juste  ;  tum  quia  vi- 
lam  duntaxat  eis  promiserant  et  jurarant ;  tum 
quia  Gabaonitae  dolum  fecerant  ,  et  fraude  ju- 
ramentum  exlorserant  ;  lum  quia  ipsi  erant 
Ghananaei  ,  quos  Deus  volebat  occidi  ,  et  si 
quibus  ob  deditionem  parceretur  ,  eos  servi 
tutiaddici.  Mitis  ergofuit  haec  eorum  poena,  qu.e 
tandem  facta  est  lionorata  sors  et  condiiio  ser- 
viendi  templo ,  uti  patebit  versu  ultimo. 

QUIBUS    njEC  LOQUENTIBUS  VOCAVIT  GaBAONITAS 

JosuE  ,  ]  ut  Principum  sententiam  approbans  , 
eamdem  quasi  summus  Princeps  et  Judex  pro- 
mulgaret  Gabaonitis.  Recte  quoad  sensum  ver- 
tit  Interpres  ,  quod  in  Hebraeo  sic  ad  verbum 
sonat :  Cum  locuti  essenl  de  illis  Principes  ,  vocavit 
eos  Josue ,  etc.  Hebr.  enim  i^y^^D  caasar,  non  tan- 
tum  sicut ,  sed  et  cum,  vel  quando  significat. 

23.    iTAQUE  SUB  MALEDICTIONE  ERITIS  ,  ]  pUta  SUl) 

servitute  et  onere  lignandi  et  aquandi.  Servitus 
enim  onerosa  est  species  quaedam  maledictio- 
nis,  id  est ,  maleficentiae  et  casligationis. 

27.  DeCREVITQUE  IN  ILLO  DIE  EOS  ESSE  IN  MINIS- 
TERIO  CONCTI    POPULI   ,     ET   ALTARIS  DOMINI.  ]  Du- 

plex  ergo  fuit  onus  et  oflicium  Gabaonitarum  : 
Prius  ,  comportare  ligna  et  aquam  totis  He- 
braeorum  castris.  Unde  a  Joseplio  lib.  11.  Antiq. 
cap.  U  et  5.  vocaniur  oni^o-sm  ,  id  est  ,  publici 
servi. 


COMMENTAMA  IN 

Posieriiis  ,  oa(len)  comportare  tabernaculo  , 
et  poslea  lemplo,  cui  fere  soli  addicli  fuere  post 
(livisionem  castrorum  et  tribuum  ,  terraeque 
promissic  possessionem  ,  prseserlim  lempore 
Salomonis  ,  idque  ex  pr.Tscriptoel  distribuiione 
«■xactiore  ofliciorum  templi  facta  a  Davide  , 
quem  verisimile  est  eos  vocasseNaliiinseos,  quo- 
I  iim  crebra  est  mentio  Esdrse  cap.  2.  Zi3  et  50. 
cap.  8.  50.  Nehem.  3.  26  el  31.  1.  Part.  9.  2.  Nan) 
dabaonitas  hos  esse  Nalhinacos  non  lanlum  re- 
cenliores  docent ,  ut  Lyr.  Masius  ,  R.  Salomon, 
.Sigonius  de  Repub.  Hebraeorum  lib.  5.  cap.  7. 
Ribera  lib.  3.  de  Templo  cap.  ^.  Vilalpandoin 
Apparatu  part.  1.  lib.  2.  cap.  7.  sed  eiS.  Hieron. 
(  si  tamen  ipse  est  auctor  )  in  Tradition.  Hebr. 
in  hb.  1.  Paral.  Natliincel,  inquit,  idest,  donati 
(  a  rad.  'jnj  natlian  ,  id  est ,  dedit)  sant  Gabao- 
nitcE ,  co  qaod  ad  serviendam  dati  sint  ad  templum 
Domini ,  donali ,  scilicet  primum  a  Josue  hic  ; 
unde  Hebr.  est  cant  iilenem  ,  id  est  ,  dediteos  , 
(  unde  Nathincsi  nomen)  Tabernacalo ;  deinde  a 
.  Davide,  donaii  inquam  ,  ut  subservirent  Sacer- 
dotibus  et  Levitis  ,  non  proxime  tanquam  Sub- 
diaconi  Diaconis  ,  ut  vult  Sigon.  sed  remote  ,  ut 
laici  ,  et  exteri  personis  sacris  ex  Levi  oriun- 
dis  ,  idque  indicat  Script.  Esdrae  cap.  8.  20  et  1. 
Paral.  9.  2.  Unde  ct  valde  verisimile  est  Gabao- 
uitae  sacris  Judaicis  fuisse  initialos,  ac  per  Cir- 
cumcisionem  in  Judaismum  iransisse,  uti  bene 
probat  Abulens.  Atque  hac  de  causa  Josephus 
eos  vocat  sacros  servos  ,  id  est  ,  servos  sacri 
lempli  :  JSathinceus  ,  ergo  Hebr.  idem  est  quod 
Deodaius.  Sic  apud  Carthusianos  et  ahos  Reli- 
giosos  fratres  laici  vocantur  donati  vel  obU\li  , 
scihcet  ordini  et  Deo.  Hi  ergo  NathinBeis  priscis 
sunt  similt;s  ,  ac  recte  Nathiufci  vocari  queunt. 

Dices  :  Salomon  in  templo  fabricavit  mare 
£eneum  aquis  referlum,  iiem  aquse-ductus  plu- 
res  ,   quibus  aqua  inllueret  in  femplum.  Erat 


JOSUE.  Cap.  X.  51 

insuper  probatica  Pisclna  juxta  tcmpluin  ad 
abluendas  viciimas  Deo  sacrificandas.  Hebrici 
quoque  hgna  offerebant  templo  ,  et  ad  illud 
convehebant  :  ergo  ad  neutrum  munus  opus 
erat  Nathinacis.  Resp.  negando  conseq.  Nam 
Salomon  lot  aquae-ductil)us  alleviavit  quidem 
onus  Nalhinaiorum  ,  noniamenomnino  sustulit. 
Nam  ex  aquEe-duciibus  Nathinaei  aquam  depor- 
tare  debebant,non  tantum  ad  aUare,  sed  eliam 
ad  omnes  sacerdotum  culinas  altari  vicinas. 
Idem  dico  de  lignis.  Insuper  sacerdotes  Naihi- 
nseis  utebanlur  ad  quoslibet  templi  usus  ,  uii 
nos  utimur  sacristanis  eorumque  minisiris. 
Templum  enim  erat  vastissimum  instar  urbis  , 
ac  quotidie  plurimae  ,  el  subinde  millenae  (  uti 
fecit  Salomon  )  in  eo  oves  ,  vituli,  etbovessa- 
criflcabanlur  ,  ad  quorum  ablutionem  ,  coctio- 
nem  et  cremationem  ingens  vis  aquarum  requi- 
rebatur.  Quare  sicut  Sacerdoles  et  Levilae  per 
vices  serviebant  templo  ,  tumque  habitabant  in 
templo.sic  etNathinaei;  alioqui  verisimileesteos 
sparsim  habilassein  urbibus  sacerdotibus  assig- 
natis  ,  eisque  serviisse.  Denique  Salomon  in 
fabricandotemplo  inter  alios  operarios  usus  fuit 
Nathinaeis  ,  uti  docet  Vilalpando  etalii. 

IN   LOCO    QUEM   DOMINUS   ELEGISSET  ,  ]  ad  COllO- 

candumin  eo  Tabernaculum  cum  arca  foederis, 
Cherubim  et  Propitiatorio  ,  et  consequenler  ad 
sui  veneralionem  ,  cullum  ,  sacriflcia  et  ado- 
rationem.  Hic  locus  primo  fuit  in  Galgalis  , 
deinde  in  Silo  ,  tertio  in  Nobe ,  quarto  in  Gabaa  , 
denique  in  templo,  cum  illud  Salomon  extruxit. 
Porro  arca  mansit  in  Galgalis  toio  septennio  , 
quo  Josuc  Cbananaeos  debellavit  ;  arca  enim 
erat  in  castris  ,  castra  autem  erant  in  Galgalis  , 
ut  paiet  cap.  10.  vers.  ult.  Bellis  septennalibus 
finiiis  ,  octavo  anno  ducatus  sui ,  Josue  irans- 
tulil  arcam  e  Galgalis  in  Silo  ,  ut  patebit  c.  18, 
versu  1. 


CAPUT  DECIMUM. 

SYNOPSTS    CAPITIS. 

QUINQUE  ReGES  CnANANyEI  OPPUGNANT  GaBAONITAS  QUASI  TRANSFUGAS  ;  S£D  EIS  JoSUK 
SUCCURKIT  ,  HOSTES  FUGAT  ,  QUI  LAPIDIBUS  E  COELO  PLUENTIBUS  CONTERUNTUR.  Mox 
V.  12.  JOSUE  SISTIT  SOLEM  ET  LuNAM  ,  DONEC  HOSTES  OMNES  PROFLIGERET.  DEINDfc; 
V.  22.  QUINQUeReGES  INSPELUNCA  LATENTES  PEDIBUS  CALCARI  ET  iSUSPENDI  JUBET.  De- 
NIQUE  V.  28.  PLURES  URBES  EXPUGNAT  ,  QUO  FACTO  REVERTITUR  AD  CASTRA  InGaLGALIS. 


vm  ciim  audisset  Adonisedec  llex  Jeriisalem  ,  quod  scilicet  coepisset  Josue 
Hai ,  et  subvertisset  eam  ( sicut  cnim  fecerat  Jericho  et  Regi  ejus  ,  sic  fecit 
Hai  et  Regi  illius  )  et  quod  (ransfugissent  Gabaonitae  ad  Israel ,  et  essent 
foederati  eorum ,  2.  timuit  valde.  Uibs  enim  magna  erat  Gabaon,  et  una 
civitalum  i-egalium  ,  et  major  oppido  Hiii ,  omnesque  bellatores  ejus  for- 
tissimi.  3.  Misitergo  Adonisedec  rex  Jerusalem  adOham  regem  Hebron  , 
et  ad  Pharam  regem  Jcrimolh  ,  ad  Japhia  quoque  regem  Lachis  , 
♦•t  ad  Dabir  regem  Eglon,  dicens  :  4.  Ad  me  ascendite ,  et  ferte  preesidium ,  ut  expug- 
nemus  Gabaon  ,  quare  transfugerit  ad  Josue  ,  et  ad  Glios  Israel.  5.  Congregali  igitur 
ascendenint  quinque  Reges  Amorrhaeorum  ,  Rex  Jerusalem  ,  Rex  Hebron  ,  Kex  Jeri- 
nioth  ,  Rcx  Lachis ,  Rex  Eglon  ,  simul  cum  exercitibus  suis  ,  et  castramelati  sunt  circaGabaon, 
oppugnantes  eam.  6.  Habitalorcs  autem  Gabaon  urbis  obsessse  miserunt  ad  Josiic ,  qui  tunc 


6?  COMMEiNTARlA  IN  JOSUE.  Cap.  X. 

Miorabalur  in  caslris  apucl  Galgalam  ,  et  dixerunt  ei  :  Ne  retrahas  manus  tuas  ab  auxllio  servo- 
rum  tuorum  ;  ascende  cito  ,  et  libera  nos  ,  ferque  praesidium  :  convenerunt  enim  adversura  nos 
omnes  Reges  Amorrheeorum ,  qui  habitant  in  montanis.  7.  Ascenditque  Josue  de  Galgalis,  et 
omnis  exercitus  bellatorum  cum  eo  ,  viri  fortissimi.  8.  Dixitque  Dominus  ad  Josue  :  Ne  timeas 
eos  ;  in  manus  enim  tuas  tradidi  illos  :  nullus  ex  eis  tibi  resistere  poterit.  9.  Irruit  itaque 
Josue  super  eosrepente,  tota  nocte  ascendens  de  Galgalis.  10.  Et  conturbavit  eos  Dominus  a 
facie  Israel :  contrivitque  plaga  magna  in  Gabaon,  ac  persecutus  est  eos  per  viam  ascensus 
Beth  horon ,  et  percussit  usque  Azeca  etMaceda.  11 .  Cumque  fugerent  fdios  Israel ,  et  essent 
in  descensu  Beth  horon ,  Dominus  misit  super  eos  iapides  magnos  de  coelo  usque  ad  Azeca  ; 
et  mortui  sunt  multo  plures  lapidibus  grandinis ,  quam  quos  gladio  percusserant  filii  Israel. 

12.  Tunc  locutus  est  Josue  Domino ,  in  die  qua  tradidit  Amorrhaeum  in  conspectu  filiorum 
Israel ,  dixitque  corara  eis  :  Sol  contra  Gabaon  ne  movearis,  et  Luna  contra  vallera  Aialon. 

13.  Steteruntque  Sol  et  Luna ,  donec  ulcisceretur  se  gens  de  inimicis  suis.  Nonne  scriptum 
est  hoc  in  libro  justorura  ?  Stetit  ilaque  Sol  in  medio  cceli ,  et  non  festinavit  occumbere  spatio 
uniusdiei.  14.  Non  fuit  antea  nec  postea  tam  longa  dies  ,  obediente  Domino  voci  hominis , 
etpugnante  pro  Israel.  15.  Reversusque est  Josue  cum  omni  Israelin  castra  Galgalae.  16.  Fu- 
gerant  enim  quinque  Reges,  et  se  absconderant  in  spelunca  urbis  Maceda.  17.  Nuntiatumque 
est  Josue  ,  quod  invenli  essent  quinque  Reges  latentes  in  spelunca  urbis  Maceda.  18.  Qui 
preecepit  sociis  ,  et  ait  :  Volvite  saxa  ingentia  ad  os  speluncae ,  et  ponite  viros  industrios ,  qui 
clausos  custodiant  ;  1 9.  vos  autem  nolite  stare ,  sed  persequimini  hostes  ,  et  extremosquosque 
fugientium  csedite  :  nec  dimittatis  eos  urbium  suarum  intrare  praesidia  ,  quos  tradidit  Dominus 
Deus  in  manus  vestras.  20.  Caesis  ergo  adversariis  plaga  magna  ,  et  usque  ad  internecionem 
pen^  consumptis  ,  hi  qui  Israel  effugere  potuerunt,  ingressi  sunt  civitates  munitas.  21 .  Rever- 
susque  est  omnis  exercitus  ad  Josue  in  Maceda ,  ubi  tunc  erantcastra ,  sani  et  integro  niimero: 
nullusque  contra  filios  Israel  mutire  ausus  est.  22.  Praecepitque  Josue  dicens  :  Aperite  os 
speluncae ,  et  producite  ad  me  quinque  Reges  qui  in  ea  latitant.  23.  Feceruntque  ministri  ut 
sibi  fuerat  imperatum  ;  et  eduxerunt  ad  eura  quinque  Reges  de  spelunca,  Regem  Jerusalera  , 
Regem  Hebron  ,  Regem  Jerimoth  ,  Regem  Lachis  ,  Regem  Eglon.  24.  Cumque  educti  essent 
ad  eum  ,  vocavit  omnes  viros  Israel ,  et  ait  ad  principes  exercitus  qui  secum  erant  :  Ite  ,  et 
ponite  pedes  super  colla  Regum  istorum.  Qui  cura  perrexissent  ,  et  subjectorum  colla 
pedibus  calcarent,  25.  rursura  ait  ad  eos  :  Nolite  timerc ,  nec  paveatis ,  confortamini  et 
estote  robusti  ;  sic  enim  faciet  Dominus  cunctis  hostibus  vestris  ,  adversum  quos  dimicatis. 
26.  Percussitque  Josue ,  et  interfecit  eos  ,  atque  suspendit  super  quinque  stipites  ,  fueruntque 
suspensi  usque  ad  vesperum.  27.  Cumque  occumberet  sol,  praecepit  sociis  ut  deponerent  eos 
de  patibulis.  Qui  depositos  projecerunt  in  speluncam ,  in  qua  latuerant ,  et  posuerant  super  os 
ejus  saxa  ingentia  ,  quae  permanent  usque  in  praesens.  28.  Eodem  quoque  die  Macedam  cepit 
Josue  ,  et  percussit  eam  in  ore  gladii ,  regeraque  illius  interfecit ,  et  omnes  habitatores  ejus  : 
non  dimisit  in  ea  saltem  parvas  reliquias.  Fecitque  regi  Maceda,sicut  fecerat  regi  Jericho. 
29.  Transivitautem  cum  orani  Israel  de  Maceda  in  Lebna,  et  pugnabat  contra  eam  :  30.  quara 
iradidit  Dominus  cum  Rege  suo  in  manus  Israel  ;  percusseruntque  urbem  in  ore  gladii ,  et 
omnes  habitatores  ejus  non  dimiserunt  in  ea  ullas  reliquias.  Feceruntque  regi  Lebna  ,  sicut 
fecerant  Regi  Jericho.  31.  De  Lebna ,  transivit  in  Lachis  cum  orani  Israel  :  et  exercitu  per 
gyrum  disposito  oppugnabat  eam.  32.  Tradiditque  Dominus  Lachis  in  manus  Israel ,  et 
cepit  eam  die  altero ,  atque  percussit  in  ore  gladii ,  omnemque  animam  quae  fuerat  in  ea  , 
sicut  fecerat  Lebna.  33.  Eo  terapore  ascendit  Horam  rex  Gazer,  ut  auxiliaretur  Lachis  : 
quem  percussit  Josue  cum  omni  populo  ejus  usque  ad  internecionera.  34.  Transivitque  de 
Lachis  in  Eglon  ,  et  circumdedit ,  35.  atque  expugnavit  eam  eadera  die  :  percussitque  in  ore 
gladii  oranes  aniraas  quae  erant  in  ea ,  juxta  orania  quae  fecerat  Lachis.  36.  Ascendit  quoque 
cum  orani  Israel  de  Eglon  in  Hebron ,  et  pugnavit  contra  eam  :  37.  cepit  eam  ,  et  percussit 
in  ore  gladii  Regem  quoque  ejus  ,  et  omnia  oppida  regionis  illius  ,  universasque  animas  quae 
in  ea  fuerant  commoratae  :  non  reliquit  in  ea  ullas  reliquias  ;  sicut  fecerat  Eglon ,  sic  fecit  et 
Hebron,  cuncta  quae  in  ea  reperit  consumens  gladio.  38.  Inde  reversus  in  Dabir,  39.  cepit 
eam  atque  vastavit  :  Regem  quoqu.e  ejus  atque  omnia  per  circuitum  oppida  percussit  in  ore 


COMMENTARIA  IN  JOSUE.  Cap.  X.  •  5," 

«ladii  :  non  diraisit  in  ea  uUas  reliquias  ;  sicut  fecerat  Hebron  et  Lebna  et  regibus  earum  , 
slc  fecit  Dabir  et  regi  illius.  40.  Percussit  itaque  Josue  oninem  Terrara  montanara  et  meri- 
dianam  atquc  carapestrem  ,  et  Asedoth  ,  cum  Regibus  suis  ,  non  diraisit  in  ea  ullas  reliquias , 
sed  omne  quod  spirare  poterat ,  interfecit ,  sicut  praeceperat  ei  Dorainus  Deus  Israel ,  41 .  a 
Cadesbarne  usque  Gazara.  Oranem  terram  Gosen  usque  Gabaon,  42.  universosque  Reges , 
et  re-riones  eorum  ,  uno  irapetu  cepit  atque  vastavit  :  Dominus  enim  Deus  Israel  pugnavit 
pro  eo,  43.  reversusque  est  cura  omnilsrael  ad  locum  caslrorura  in  Galgala. 


1.    QtI;E  CUM  AI3DISSET    ADONISEDEC  PEX  JeRUSA- 

LF.M ,  ]  quae  a  Gabaon  tanlum  distabat  duabus 
leucis  sive  hons  ,  idcoque  ejus  Rex  invasit  Ga- 
baoniias  ,  quod  ad  Hebraeos  iransissenl ,  quod- 
que  sibi  vicini  panderenl  Hebracis  iter  ad  suam 
Jerusalem  expugnandam.   Videlur  Adonisedec 
hoc  nomen  assumpsisse  a  Melcliisedec  ,   qui  in 
eadem  anle  ^OO  annos  regnarat  eamque  justis 
suis  legibus  ,  moribus  ,    et  exemplis  fecerat 
sedem  p~i'  tsedec  ,  iU  est ,  justitiae  ,   ut  scilicet 
in  ea  vigeret  jusliiia  ,  Dei  cultus  ,  veraque  re- 
ligio.  Audi   Masium  :  Vocabantur  priscis  illis 
temporibus  omnes  reges  JerosoIym;e  (  ut  autu- 
mant  Judaei )  vel  Melchisedec  ,  vel  Adonisedec, 
quorum   iliud  regem  Justitise  ,   hoc  dominum 
Juslitice  significat.  Unde  conjicitur  urbem  illam 
primum  tsedec  ,  id  est  ,  justiiiam  (  quam  in  ea 
plantarat  primus  juslus  sanctusque  ejus  Rex 
Melchisedec  )  fuisse  nominatam  ;  postea  vero 
salem ,  Id  est ,  pacem  ,  quOd  in  ea  secure  et  pa- 
cifice  habitarelur  (  nam  nomen  Jebus  ,  quod 
aliquandoiliiavulgoattributumestl.Paralip.il. 
^.incolarum  non  urbisproprium  erat)ac  deinde 
Jerusalem  ,  idque  faclum  est  sive  a  Davide,  ut 
innuit  Josephus  lib.  7.  Anliq.  cap.  3.  sive  ab 
aliquo  alio  ,  per  conjunctionem  sive  combina- 
tionem  duarum  vocum.   Nam  cum  Abraham 
eodem  loco  sacrificaturus  filium  suum  ,  loco 
nomen  dedisset  hnT'  iJlk^  Adonai  iire ,  id  est, 
videbit  vel  providebit  Dominus  sibi  victimam  , 
ex  illo  are  ,  id  est,  providebit ,   et  velustiorc 
nomine  saiem  ,  conflatum  est  nomen  Jerusaiem, 
id  est ,   providebit  ,  aut  videbit  pacem  ,  visio 
pacis.  Haec  Masius.  Vide  dicta  Genes.  22.  IZi. 
Falluntur  ergo  Josephus  lib.  7.  belli  cap.  18.  et 
Hegesippus  lib.  3.  cap.  9.  dicentes  Melchisedec 
urbiscondiloremposuissehocnomenJerusalem, 
eo  quOd  ipse  ad  velus  nomen  saiem  addiderit , 
t6  licov,  id  est  sacrum,  propler  aedificatum  ibi- 
dem  a  se  templum  ,   quasi  Jerusalem  idem  sit 
quod  isfov,  id  est  ,  sacrum  templum  urbis  sa- 
lem.  Alii  cum  Euseb.  lib.  9.  Prsepar.  cap.  U.  Sa- 
lomoni  id  tribuunt ,  quasi  Jerusalem  idem  sit 
quod  i-:/:ov,  id  est ,  sacrum  templum  Salomonis. 
Verum  nec  Melchisedec ,  nec  Salomon  Graece 
locutus  est ,  sed  Hebraice. 

Errat  pariter  Slephanus  Byzantius  lib.  de  ur- 
bibus,  asserens  a  Solymis  montibus  Solymos 
dici  et  salem  ,  quae  postea  dicta  est  jElia  ab 
yElio  Adriano  Imper.  ejus  restauratore. 

A  vero  quoque  alienum  videtur  quod  scribit 
noster  Christoph.  a  Castro  in  cap.  Zi.  Baruch.  sub 
finem ,  Jerusalem  dictam  h  Jebusaeis  incolis  , 
q.  d.  Jerusaiem  ,  id  est ,  limete  urbem  nostram 
salem  ,  ut  vel  ipso  urbis  nomine  vicinis  civila- 
libus  terrorem  incuterent.  Alienum  pariter  vi- 
detur  quod  indicat  S.  Hieron.  de  locis  Hebr. 
lilt.  T.  Jerusalem  dictam  a  Jebus  filio  Chanaan 
et  pronepote  Noe ,  ac  svtlem  (  Jebusaei  enim  in- 
coluere  Jerusalem)  commutala  scilicct  litlera  S 


scilicet  in  R  euphoniae  causa  ,   quasi  Jerusalem 
idem  sit  quod  Jebussalem. 

Divinilus  autem  hiEC  nomina  urbi  data  sunt , 
propter  oeconomiae  passionis  ,  crucis  et  mortis 
mysterium  in  ea  peragendum  ,  in  quo  mysterio 
justitia ,   pax  ,  et  felicitas    totius  orbis  posita 
fuit,  juxta  illud  Thren.  2.  Hceccine  est  urbs  per- 
fecti  decoris  gaudium  universce  terrce,    Et  illud 
Psalmi  73.  Deus  autem  rex  noster  ante  secuia  , 
operatus  est  salutem  in   medio  terroe.    Et  illud 
Isaiae  2.  De  Sion  exibit  lex  ,  et  verbum  Domini  de 
Jerusalcm.  EtApoc.  21.  2.  Vidi  sanctamcivitatevi 
Jerusaiem  novam  descendentem  de  cceio  ,  a  Deo 
paratam  ^  sicut  sponsam  ornatam  viro  suo.  Vide 
Tobiam  cap.  13.  11.  et  seq.  in  elogiis  Jerusalem 
exultantem.  Audi  Adrichom.  in  descript.  Jeru- 
salem  :  Jerusaiem  civitas  Dei  eiecta  ,  sancta  et 
gloriosa ,  fundata  in  montibus  sanctis  ,   loci  emi- 
nentia  ,  coeii  soiique  feHcitate  cunctas  mundi  ur- 
bes  superans  ,  in  tolius  orbis  et  JudcecB  medio  ,  ceu 
centrum  et  umbilicus  terrce  sita  est  ;  et  tanquam 
regia  inter  omnes  accotas  ,  veiut  caput  in  corpore 
eminet,  splendidisque cedificiis  sicut  soi  prcecceteris 
lucet.  Tantaque  gi07'ia  iliustratur ,  utsinguiari  ac 
quodam  priviiegio  unicusoiimeiectus  ciDeo  iocus  : 
non  tuntum  fideiis  cujusque  animce  ,  verum  etiam 
miiitantis  Christi  in  terris  ecciesics ,    denique  et 
beatce  illius  in  ccelo  Iriumphantis  exstiterit  figura. 
Urbs  perfecti  decoris  gaudium  et  exuitatio  univer- 
sce  terrce.  Hcec  circa  annum  a  mundo  creato  2023, 
tempore  Abrahami  a  Meicliisedec  Rege  condita  , 
Hebraice  Salem  ,  Grcece  vero  Soiyma  vocata  est  ; 
atque  ab  eo  59  annis  possessa  videtur.  Quam  deinde 
Jebuscei  a  Jebusceo  fiiio  Clianaan  prognati  occupa- 
verunt  ;   a  quibus  Jebus  et  Jebusceum  aiiquando 
dicta  est ;  quo  tempore  ejus  Regem  Josue  occidit. 
Tenuerunt  autem  eam  Jebuscei  annos  oclingentos 
et  viginti  qualuor  ,   tantamque  urbis  fidebant  fir- 
mitati ,  ut  Davide  Rege  Ipsam  oppugnaturo  per 
contemptum  ccecos ,  claudos  et  mutilos  in  mcenibus 
cotiocarint  ,  dictitantes  hos  ad  arcendum  hostem 
sufficere.  Hucusque  Adrichom. 

Denique  S.  Hier.  epist.  17.  ad  Marcellam  ,  in- 
vitans  eam  ut  Roma  migret  Jerusalem  :  In  tribus 
nominibus  ,  ait  ,  Trinitatis  demonstrat  fidem. 
Jebus ,  Saiem  ,  et  Hierusaiem  appeliatur,  Primum 
nomen  caicata ,  secundum  pax ,  tertium  visio  pa- 
cis.  Pauiatimquippe  pervenimus  adfidem  ,  et  post 
concuicationem  adpacisvisionemerigimur :  exquo 
Saiomon  ,  id  est  ,  pacificus  in  ea  natus  est  ,  et 
factus  est  in  pace  iocus  ejus.  Et  in  figura  Christi 
sub  etymologia  urbis  ,  Dominus  dominantium  et 
Rex  regum  nomen  accepit. 

2.  URBS  ENIM  MAGNA  ERAT  GaBAON  ,  ET  UNA  ci- 

viTATUM  REGALiUM.  J  Hebr.  Sicut  una  civitatum 
Regni,  q.  d.  Gabaon  eratuna  expraecipuisregni 
Chananaeorum  civitatibus.  Septuag.  Una  prceci- 
puarum  civitatum  Regum.  Masius  :  Quinta  ulla 
urbium  regni.  Chald.  Regnorum. 
k.  QuARE  TRANSFUGERiT ,  ]  impunc  scillcet  ad 


5^  COMMENTARIA  IN 

Josac,  q.  (1.  Quarc  penniiiemus  iuipunituni  hoc 
<;abaonitarum  i»  noi)is  ad  Hebr.-eos  transfugium? 
(I.  d.  Puniamus  lianc  eorum  a  nobis  apostasiam, 
ei  exscindamus  eos ,  ne  quis  audeat  eos  imi- 
tnri ,  et  ad  HebriBOs  transfugere ,  cnda  pacem  fe- 
cit  cum  Josue. 

9.    IRRUIT  ITAQUE  JOSUE  SDPER  EOS  REPENTE  TOTA 

>ocTE  ASGENDENs  DE  Galgalis  ,  ]  q.  d.  Josue  tota 
iiocte  proficiscens  de  Galgalis ,  summo  mane 
pervenit  ad  Gabaon  ,  ac  subito  et  eximproviso 
in  castra  hostium  cam  obsidentium  irruit ,  ita- 
que  eos  somno  sopitos  ,  turbatos  pavidosque 
oppressit.  Nota  hic  novum  stratagema  Josuc  , 
(fuo  celeritalc  et  matulina  irruptione  hostium 
castra  turbavit  ct  superavit.  Prudenter  enim 
ait  Themistocles  maguus  Graecorum  in  prseliis 
(lux  ,  Amicos  patientia  ,  hosles  celerilale  supe- 
randos  esse.  Et  Julius  Cocsar  :  Feni ,  vidi ,  vici , 
quod  imiiatus  Carolus  V ,  pientius  dixil :  Veni , 
vidi  ,  vicit  Christus.  Celer  et  pervigil  fuit  An- 
nibal,  seque  ac  Vespasianus  Imper.  Vide  dicla 
Apoc.  3.  vere.  3.  Sic  Troja  a  Graecis  capta  est , 
(iui  ut  ait  Virgil.  .Eneid.  2. 

Iiivadunt  urbem  somno  vinoque  sepultam. 

Noctu  ergo  summe  conira  liostes  tam  corporis 
qiiam  aniraae  excubandum  cst,  Noctu  enim  dic- 
inones  perambulant  ut  turpia  ,  scelesta  et  in- 
fanda  conciient.  Quare  contra  eos  sul)  nociem  , 
iit  opem  Deiet  angelorum  impioremus  ,  recita- 
mus  Psalm.  90.  Qui  habitat  in  adjulorio  Aitissi- 
mi ,  in  protectione  Del  cceli  commorabitur  ,  etc. 
i\on  timebis  a  timore  nocturno  ,  elc.  A  negotio 
perambulante  in  lenebris.  Chald.  Non  timebis  a 
more  dcemonum  ,  qui  ambulant  in  nocte  ,  'a  morte 
in  tenebris  ambulanle. 

10.  IN  Gabaon,  ]in  agro  Gabaon  ;  obsidebant 
enim  Gabaon.  Vide  simile  cap.  5.  3. 

Persecutus  est  eos,  ]  scilicet  Israei  Amor- 
rhsos  ,  vel  Deus  per  Israelem  quasi  mililem 
suum.  Hebreei  enim  sajpc  subticent  verbi  sup- 
positum  illudque  ex  ciixumstantiis  ,  quasi  ob- 
viimi  leclori  inielligendum  supplendumque  re- 
linquunt. 

11.  DOMINUS    MISIT   SUPER  ,EOS  LAPIDES    MAGNOS 

i)E  coELO.  ]  Lapides  grandinis  intellige.  Addit 
Josephus  lib.  5.  Antiq.  cap.  2.  tonitrua  et  ful- 
mina  ,  quare  non  solum  lapidosa  et  inusitat;c 
niagniuidinis  grandine  ,  sed  eiiam  toniiru  tt 
fulminibus  terril)ilem  fuissehanctempcstatem, 
a'que  ac  fuerat  illa  iEgyptiaca  ,  Exodi  9.  23.  Si- 
miiia  fulminum  auxilia  i\  Deo  fuisse  immissa 
legioni  Christianac  (  quae  inde  fulminatrix  est 
appellata  )  sub  Marco  Aurelio  Imperat.  narrat 
Euseb.  lib.  5.  Hist.  cap.  5.  ac  Theodosio  Imper. 
contra  Eugenium  praelianti  narrat  Claudianus  , 
dum  ita  canit  : 

0  nimium  dilecte  Deo ,  cui  fundil  ab  antris  , 
/Eolus  armalas  hyemes ,  cui  miiitat  «ther  , 
Et  conjurati  veniunt  ad  classica  veiili. 

Sic  ad  Samuelis  preces  Deus  Philisiliaeos  per 
loniirua  perculit,  et  Hebrrcie  percutiendos  ob- 
jccit ,  1.  Rcg.  7.  10. 

12.  TuNC  LOCUTUS  EST  JosuE  DoMiNO.  ]  Chald. 
Tiinc  Josue  Laudavit  Dominum ,  et  laudando  eum 
logavitfiducia  plenus,  ulsisleret  solem,  donec 
l)Ienam  de  hostibus  caesis  obtinerei  victoriam  ; 
qiia  piece  ad  Deum  prsemissa  ,  Josue  Odens 
omnino  divinse  virtuii   opi(|nc  ,  imperavii  soli 


JOSUE.  Cap.  X. 

quietem  et  solslitium.  Ecclesiast.  cap.  46.  h. 
docetJosue  id  fecisse  ex  zclo  et  justa  ira  contra 
hostes  populi  Dei  ,  utique  impellente  eum  Spi- 
ritu  sancto.  Vide  hic  quam  potens  sit  fules 
magna  in  Deum  ;  sed  hanc  nobis  suggerat  et 
JnspiretDeus  oportet,  uti  eam  inspiravit  Josue  ; 
alioqui  enim  temerarius  fuisset  imperando  soli 
staiionem.  Hoc  est  quod  Christus  promisit 
Matth-  21.  22.  dicens  :  Oninia  qacecumque  petie- 
ritis  in  oralione  credentes  ,  accipielis.  Quantum 
ergo  credis  et  speras  ,  tantum  a  Deo  accipies. 
Quis  ergo  non  summa  speret  a  Deo  ,  utsumma 
accipiat  ? 

SOL  CONTRA  GaBAON  NE  MOVEARIS  ,  ET  LUNA 
CONTRA  VALLEM  AiALON.]  Hebr.  cst  -.SoL ,  taC€.Q\XOl\ 
H.  Salomon  intelligit  de  Pythagorico  coelorum 
concentu  ,  q.  d.  Sol,  ne  canas  uti  soles  ,  sed  tace 
et  audi  voccm  jussumque  meum ,  ac  siste  gra- 
dum.  Verum  hoc  ridicuium  est  et  futile  :  SoL, 
tace  ,  ergo  idcm  est  quod  SoL,  quiesce  ,  ne  loco 
movearis.  Septuag.  SoL ,  apucl  Gabaon  stato  et 
Tjuna  apud  vcdlem  /ELonis.  Sensus  ergo  est,  q.  d. 
Tibi ,  6  Sol ,  in  virtule  Dei  omnipoteotis  jubeo  , 
imperoque  ut  nonmovearis  ,  sed  immolus  fixus- 
que  ex  adverso  urbium  Gabaon  et  Aialon  con- 
sistas  ,  ut  lucem  uobis  praebeas  ,  donec  liostes 
noslros  persequamur  ,  omnesque  ad  interne- 
cionem  deleamus.  Nam  urbs  Aialon  vicina  erat 
urbi  Gabaon  ,  et  inter  eas  vallis  crat  media ,  in 
qua  pra^lium  hoc  gerebatur.  Unde  apparet  illo 
(lie  fuisse  circa  novilunium  ,  lunamque  soli 
fuisse  conjunctam.  Quod  vero  lunam  nominet 
Josue  ,  facit  hoc  ,  non  quasi  id  necessarium 
esset  ad  praebendum  suis  lumen  (  hoc  enim 
aiiunde  prsestabat  solus  Sol  ,  )  sed  quia  poetica 
copia  ludit  in  Sole  et  Luna  ,  sicut  in  Gabaon  et 
Aialon  :  hic  enim  versus  seque  ac  duo  sequcn- 
tes  sunt  Hebraici  rythmi ,  deprompti  ut  videtur 
cx  libro  Justorum.  Uude  apparet  eos  non  esse 
composilos  a  Josue  ,  sed  hic  inseri  ex  iib.  Jus- 
lorum  ,  siveEsdras  restaurator  librorum  sacro- 
lum,  sive  (juis  alius  eos  hic  inseruerit,  nisi 
(luis  dicat  llbrum  Justorum  hic  vocari  aonales 
publicos  ,  in  quibus  quolibot  anno  vel  aevo  jus- 
lorum  prsesertim  Heroum  illustria  facta  scribe- 
bantur  ,  quasi  eos  citet  hic  Josue. 

Secundo  ,  nominat  Lunam  ,  ut  innuat  non 
lanium  Solem  ,  sed  et  Lunam ,  omnesque  cceIo- 
rum  orbes  jussos  fuisse  gradum  sistere  :  Soh; 
enim  et  Luna,qua;astrasunt  nobilissima,  acdiei 
et  nocti  praesunt  ,  omnia  reliquacoelestia  aslra 
et  corpora  significant;  alioqui  enimstatio  Lunap 
ad  lumen  et  ad  victoriam  hic  nonrequirebatur  ; 
significai  ergo  Deuni  tunc  omncs  coelorum  orbes 
cohibuisse  ,  ne  videlicet  constilutus  ab  eo  a 
mundi  creatione  perpetuus  inter  orbes  hos  or- 
do,  tenor  et  consensus  unius  aut  duorum  inse- 
quabili  progressione  pcrturbarelur  ,  uti  fusc 
(locet  Abulensis  et  Masius  ,  ac  Gonimbricenses 
in  lib.  2.  de  ccelo  qu.  2.  art.  3.  in  fine.  Simil(! 
accidit  Isai£c  cap.  38.  8.  ubi  Istiias  ad  preces 
Ezechi.'c  Picgis  solem  deccm  gradibus  relroce- 
dere  jussiL 

Hoc  ergo  Josuano  die  non  fuit  tempus  ,  cujus 
mensura  est  motus  primi  mobilis  (  hic  enim 
motiis  illo  die  cessabai  )  ,  sed  fuit  duralio  quie 
rem  quamvis  existentem  et  perdurantem  natu- 
raUter  comitatur ,  ei  ctijus  mensura  poterat  esse 
duralio  primi  mobilis ,  etiam  dum  ipsum  quies- 
cit.  Atque  haec  duratio  mensurari  poterat  per 
horologia  non  solaria  ,  sed  arenaria  vel  ferrea  , 


COMiMKNTAillA  IN 

qiiffi  suis  lemporibus  iibrata  slalo  tempore  de- 
currunl ,  singulasque  horas  suo  indice  vel  sono 
pulsuque  indicanU  Simili  modo  cessante  raoiu 
Solis  et  Lun.T ,  cessavit  rcciprocatio  sive  lluxus 
ot  refluxus  maris  ;  liic  enim  a  motu  Lunae  cau- 
salur.  Ita  Conim])r. 

13.    NONNE   SCRIPTU.M    EST    IIOC   IN    LIBRO   JUSTO- 

nuM.  ]  Fuit  hic  lil)er  quasi  sanctomm  Catalogus, 
in  quo  praeclara  virorum  fide  et  religione  illus- 
irium  facta  erant  descripla.  Quis  et  qualis  fue- 
rit  nescitur;  uam  plane  intercidit.  Ita  Theod.  et 
alii.VideSixtum  Senensem  inCatalogo  sacrorum 
librorum  ,  varias  de  hoc  libro  virorum  senten- 
tias  referentem. 

Stetit  itaque  Sol  i.\  medio  coeli  ,  ]  id  est ,  in 
ipso  coelo  magno  et  vasto  :  est  Hebraismus  fre- 
quens ;  vel  in  hemisphaerio  nostro  ,  quod  dimi- 
dium  est  respectu  alterius  hemisphaerii ,  quod 
respicil  Anlipodes. 

ET  NON  FESTIN  AVIT  OCCUMBERE  SPA.TIO  UNIUS  DIEI.] 

Hinc  videtur  quod  Josue  imperaril  stationem 
Soli  sub  vesperam  ,  cum  is  occumberet ,  ideo- 
que  vereretur  Josuc  ne  hostes  per  lenebras  im- 
minentes  effugerent.  Justinus  Martyr  dialog. 
conlra  Tryphonem  opinatur  diem  hunc  Josua- 
num  fuisse  36  horarum.  Nam  praeter  duodecim 
horas  naturales ,  addit  illi  2i  horas  superuatu- 
rales  ,  quibus  Solem  sietisse  putat;  nam  dicitur 
hic  Sol  stetisse  spalio  unius  diei ,  qnod  ipse  de 
die  naturali  viginti  quatuor  horarum  accipit. 
Verius  id  accipias  de  die  artificiali  ;  ha?c  enim 
sola  lucem  prsebet,  idque  innuil  Ecclesiaslicus 
cap.  66.  5.  dicens  :  Una  dies  facta  est  quasi  duo, 
q.  d.  Dies  quae  soletesse  duodecim  vel  l^hora- 
rum  ,  facta  est  2i  vel  28  horarum.  Stetit  ergo 
hlc  Sol  per  12  vel  potius  lU  horas.  Haec  enim 
l)ugna  contigit  sub  solstilium  aestivum  ,  quando 
in  Judcea  dies  est  llx  horarum. 

Piura  de  hac  statione  Solis  litleralia  el  mystica 
dixi  Ecclesiastici  66.  5.  quibus  adde  tropol.  In 
Luna  cogniiionem  intellectus ,  quae  in  hac  vita 
semperminus  clara  est,  etin  Sole  ardoremaf- 
fecius  considera.  Haec  interdum  in  uno  summo 
l)ono  intuendo  et  diligendo  absque  varietate 
subsistunt ,  donec  ulciscatur  se  homo  de  inimi- 
cis  suis.  Nihil  enim  ita  imperfectiones  nostras 
domat  et  absumit,  ac  donum  istud  perfectissi- 
mce  contemplaiionis  ,  qua  homo  beneficio  Do- 
mini  novit  angelicos  spiriius  aemulari. 

IMiysice  et  bellice  Leo  Imper.  in  Taclicis  in 
Epilogo  num.  51.  In  acie  instruenda  ,  ait,  soiem 
u  lergo  et  ventum  habeas  ,  et  in  hostium  ocuLis 
utrumque  coliocabis.  Idem  dicas  de  pulvere  ,  ut 
eum  a  lergo ,  et  a  fronte  hostium  colloces  ,  ut 
in  eorum  oculos  involet,  eosque  excaecet ,  ut 
praeliari  nequeanl  ;  nimirum  pulvis  sequilur 
ventum. 

Anagog.  Rupertus  in  hac  statione  Solis  ,  aii , 
est  figura  judicii  extremi ;  quando  enim  Christus 
judicaiurus  adveniet ,  lunc  stanle  Sole  longus 
erit  dies  donec  ulciscatur  se  de  inimicis  suis  : 
Juxtaest ,  ait  Sophon.  cap.  1.  dies  Domini  mag- 
nui  ,  dies  irx ,  dies  tribulationis  et  angustice  , 
die.s  calamitatis  ,  et  miserice.  Imo  post  diem  ju- 
dicii  cessabit  omnis  ccelorum  motus  ,  ac  sol , 
luna  et  stellae  consistent  eodem  loco  in  seter- 
num ,  uti  docent  Theologi. 

Allegorice  Josue  hic  lypus  fuit  Jesu  Christi : 
Sicut  enim  pugnante  Propheta  ( Josue )  sol  stetit , 
ita  dum  Salvator  noster  morte  sua  morlem  dissol- 
veret ,  sol  meridie  continuit  radios  suos  ,  el  tene- 


JOSUE.  Cap.   X.  .s;, 

bris  repleoit  terram  ,  ait  Theodor.  quaest.  \lr 
Deniquo  Ilcbra^i ,  ob  imi)etraiam  hanc  a  Josuc 
Solis  slationem  ,  sepulcro  cjus  insculpseruut 
solem  ad  perennem  lanli  miraculi  memoriani  , 
quod  ipse  fuisset  Solis  slalor  ,  ac  instar  Soiis 
nocte  et  die  fuisset  pervigil  ;  nam  vigiii  slanl 
beila  magistro  ,  de  qua  re  rursum  dicam  cap. 
ull.  30. 

ih.  NONFCIT  ANTEANECPOSTEATAM  LO.XGA  DIES.l 

Nam  dies  Ezechiae  ab  Isaia  prolongatus  fuit  dun- 
laxat  15  horarum.  Decem  enim  horis  diei  Isaias 
adjecit  quinque;  hic  vero  Josuanus  dies  fuit  28 
horarum.  Nam  \k  horis  diei  Josue  adjecit  alias 
horas  \h.  Vide  dicla  Eccl.  65.  5.  el  Isaia^  38.  8. 

ObEDIENTE  DOMINO  VOCI  HOMINIS  ,    ET  PUGNANTK 

PRO  IsRAEL.  ]  Portenlum  cst  qu5d  Deus  obediat 
Iiomini  ,  sicut  Deus  obedivit  Josue  petenii  ut 
sisteret  Solem  ,  quia  Josue  in  omnibus  obedic- 
bat  Deo.  Vis  ut  Deus  le  audiat ,  audi  tu  Deum  , 
eique  obedi ;  sic  faciet  tibi  obedire  omnia  a  se 
creata ,  tibique  quasi  omnipoientiam  suam  com- 
municabit.  Scriptirm  est  enim  :  Voluntatem  ti- 
mentium  se  faciet.  Ita  S.  Dominicus  dicebat  se  a 
Deo  impetrare  quicquid  ab  eo  poslularet.  Idem 
etiamnum  experiuntur  viri  sancti :  Ex  quo  intel- 
ligitur  Deum  servoram  suorum  precibus  obedire  , 
et  ad  eorum  necessitatem  creaturas  suas  opportunc 
gubernare  ,  ait  Auctor.  de  mirabil.  S.  Script. 
apud  S.  August.  tom.  3.  lib.  2.  cap.  k. 

Miratur  S.  Bernard.  Deum  nalum  ex  Virgine 
illi  quasi  filium  obedivisse  ;  at  magis  mirum 
Deum  obedire  Josue.  Christus  enim  matri  obe- 
divit ,  non  qua  Deus  ,  sed  qua  homo  et  filius  , 
hic  vero  Deus  ut  Deus  obedivit  Josue.  0  prodi- 
gium  ,  o  stupor  ,  o  dignatio  nunquam  in  coelis 
vel  terris  audita  ,  quOdCreator  creaturae,  Deus 
homini  obedil!  Exclamat  S.  Bern.  Erubesce  ,  ci- 
nis ,  Deus  se  humiliat  ,  et  tu  te  exaltas.  Eru- 
besce ,  pulvis  ,  Deus  obedit  homini ,  et  tu  nec 
homini ,  nec  Deo  obedis ! 

Sanctus  ergo  Josue  imperat  ccelis ,  ac  quasi 
rex  illis  leges  figit ,  alque  Solem  el  Lunam  in 
medio  cursu  sola  voce  et  imperio ,  tanquam  ha- 
benis  mirabiliter  detinet  et  frenat.  Sic  sancti 
imperant  vitae  et  morti ,  coelo  et  inferno  ,  dum 
mortuos  suscitant ,  et  animas  gehennae  addictas 
convertendo  in  coelum  iransferunt.  Cui  enim 
Creator  obedit ,  illi  et  Angeli  ,  et  daemones  ,  et 
homines  ,  omnesque  crealuracobediantoportet. 
Vide  hic  quanta  sit  vis  orationis  ,  quae  Deum 
nobis  facit  obedire.  Unde  Jacob  in  oratione  luc- 
lans  cum  Deo  ,  illumque  volentem  vincens  vo- 
calus  est  Israel ,  idest ,  dominans  Deo.  Genes.  32. 
28.  Orans  ergo  Deum  fit  Israel ,  Deoque  praeva- 
let.  Vide  dicia  Jacob.  5.  vers.  16.  et  seq.  Undc 
Chald.  hic  vertit :  Ut  exaudiretur  coram  Deo  ora- 
tio  hominis  ,  quiaper  verbum  saum  pugnabat  Do- 
minus  pro  Israele.  Sic  el  Masius  ,  Pagnin.  Arias 
et  Vatabl.  Audiatur.  S.  Hier.  in  cap.  28.  Isaiae  : 
Fiducia  habitantis  in  se  Dei ,  locutus  est  Jesus  : 
SietSol.  S.  Ambrosius,  lib.  1.  Ofllc.  cap.  60.  Jesos 
Nave  cum  adversum  Gabaonitas  surgeret  prcelium, 
et  vereretur  ne  nox  impediret  victoriam  ,  magni- 
tudine  mentis  et  fidei  clamavit  :  Stet  Sol;  et  stetit, 
dum  hOBC  victoria  consummaretur.  D.  Bern.  apud 
ejus  vitae  auctorem  lib.  2.  cap.  7.  cnm  adversus 
Leoninos  schismaticos  constanter  agendum  ar- 
denterque  precandum  suaderet  :  Josue ,  ait , 
pagnat  ct  ut  ad  consummationem  victorice  dies 
sufflciat  protelata,  Soli  uistet  no7i  tamorat  quiim 


56 


COMMENTARIA 


nni)erat ,  el  meretar  fides  tamSoUs  obedientiam  , 
quam  de  hoste  pi-oslrato  victoriam. 

15.  REVEnSfSQUE  EST  JOSUE  CUM  OMNI  ISRAEL  TN 

CASTRA  (  in  locuni  pro  castris  munitum  )  Gal- 
r,K\.M.  J  Reversus  est ,  scilicet  confecto  prorsus 
bello,  quo  Deus  miraculose  pugnabal  pro  Israele 
Solem  sislendo  ,  donec  omnes  liosles  csederen- 
tur  ,  uli  prcTcessit.  Hic  ergo  versus  per  antici- 
pationem  hic  ponitur ,  et  quasi  per  parenthesin 
interjicitur ;  nam  proprio  loco  collocandus  esset 
in  versu  ultimo  capilis.  Iia  Masius  :  aut  planius 
ei  magis  connexe  cum  versu  sequenti  ,  q.  d. 
Reversus  est ,  hocest,  reverti  incipiebat  Josue  , 
quia  fugerant  quinque  Reges  hoslium  duces  ,  et 
videbanlur  eflfugisse  ;  absconderant  enim  sese 
in  spelunca  Maccda  :  quodcum  audisset  Josue, 
retlexit  iter,  ac  speluncam  custodiri  jussit,  do- 
nec  sui  caeteros  eorum  asseclas  persequerentur 
et  csederent ,  uti  sequitur.  Unde  Vatablus  vertit : 
Ei  Josue  adornabat  reditum. 

16.  FiGERANTENiM,  ]juxta  scnsum  jam datum. 
Masius  et  alii  vertunt :  Fugerant  autem  ,  ut  hic 
versus  neciatur  cum  versu  13  et  versu  lU  per 
parenthesin  inseratur. 

19.  Persequimini  nosTEs.  ]  Audi  quid  dehostes 
fugienies  insequendo  sanciat  Leo  Imper.  in  Tac- 
ticis  cap.  20.  num.  202.  Victoria  tibi  a  Deo  con- 
cessa,  ne slatim  turbulente  et  confuse  illos  insequa- 
ris ,  sed  inter  insequendum  ne  conversi  te  rursus 
adorianlur  providebis  :  nani  effasa  et  intemperans 
insectatio  opportunos  adoffensionem  facit  eos ,  qui 
insequunlur. 

Et  Vegetius  lib.  3.  cap.  ult.  Qai  dispcrsis  stiis  , 
inquit ,  inconsidte  insequitur ,  quam  acceperat , 
adversario  vult  dare  victoriam.  Unde  Josue  hic 
jubet  ut  totus  Hebraeorum  cuneus  hostes  per- 
sequatur. 

21.  IN  Maceda  ubi  tunc  erant  castra.  ]  Jus- 
serat  enim  Josue  suos  custodire  quinque  Reges 
absconditos  in  Maceda  ,  ibique  castra  figere  , 
donec  pars  una  exercitus  fugientes  persequere- 
turet  caederet ;  quae  hoc  peracto  ad  caeteros  in 
Maceda  rediit.  Castra  ergo  hic  vocantur  potior 
et  muniiior  exercitus  portio;  et  Maceda  deinde 
caesis  quinque  Regibus  ,  rediere  ad  pristina 
plenaque  castra  sita  in  Galgalis  ,  ut  patet  versu 
ultimo. 

MULLUSQUE  contra  filios  Israel  mutire  ausus 
EST.  ]  Hebr.  Kemo  contra  filios  Israel  acuit  lin- 
i^uam  suam.  Masius  :  Nec  canis  acuisset  iinguam 
suam  in  quemquam  filiorum  Israel ,  q.  d.  Israel 
nil  passus  est  mali ,  fuitque  omnibus  circum- 
circa  gentibus  formidabilis  ;  quare  nemo  ausus 
fuit  ipsum  illatrare  ,  ne  canis  quidem  ,  animal 
aiioqui  cumprimis  irrilabile  ,  sed  dentibus  , 
non  lingua  metuendum  ;  canes  enim  multum 
iingua  latrantes  vix  dentibus  mordent.  Est  pro- 
verbium. 

1h.  PoNiTE  pedes  super  colla  Regum  istorum.] 
Kon  fuit  hocinsolentis  animi ,  aut  victoria  elali. 
Josucenim  opiimecallebat  illud  Aristidis  tom.2. 
Orat.  2.  de  pace  :  Vsus  victorice  honestus  ,  non 
minorem  quiim  victoria  iaudem  affert.  Jussit  ergo 
suis  coUa  Regum  calcare  ;  primo ,  ut  suis  fidu- 
ciam  ,  et  animos  ad  caeterOs  Chananaeorum  re- 
ges  rtebellandos  adderet ,  ostenderetque  Deum 
implere  proniissa  per  Mosen.  Deuter.  33.  ult. 
nbi  dicitur  :  Negabunt  te  inimici  tui,  et  tu  eorum 
colla  calcabis. 

Secundo  ,  ut  meritas  de  impiissimis  tyrannis 
sumcrct  pncnas. 


IN  JOSUE.  Cap.  X. 

Tertio  ,  ut  suos  longius  ab  infandis  eorum 
sceleribus  et  communione  cum  scelestis  Chana- 
naeis  abdicaret  ,  ulpote  quos  tam  Dei  vindicia  , 
quam  Josue  sentenlia  calcari,  necari,  necaiosque 
incrucem  agiostentariqueviderent.  AUegor.  Fuit 
licec  non  crudelitas  ,  sed  humanitas ,  ait  Origen. 
homil.  11.  Christi  sacramentum  designans  ,  quod 
Dominus  Jesvs  adumbratum  prius  a  fiiio  JSave  per 
singulas  civilates  ,  nunc  in  veritate  per  singulas 
animas  credentium  complet :  ut  quce  possidebanlur 
a  pessimis  regibus  ,  secundum  principem  mundi 
hujus,  expulsis  iis  et  peremplis  ,  facei^e  eas  digne- 
tur  habitaculum  fidei  et  sancti  Spiritus  templum. 

Symbol.  S.  Hier.  lib.  1.  conlra  Jovin.  per  quin- 
que  Reges  accipit  quinque  sensus  ,  qui  in  ho- 
mine  regnant,  sed  a  Jesu  pugnanle  superantur. 
Significatur  ,  inquit  ,  quod  antequam  Dominus 
populum  suum  edaceret  de  jEgypto ,  et  circumci- 
deret  tum  ,  visus ,  odoratus  ,  gustus  ,  auditus 
tactusque  regnaverint  ,  et  his  quasi  principtbus 
fuerint  universa  subjecta  ,  quos  Jesus  ad  spelun- 
cam  corporis  confugientes  et  ad  tenebrosum  lo- 
cum  ,  id  est ,  ipsum  ingredientes  corpus  interfe- 
cit,  ut per  id  occiderent ur  per  q uod  anle  regnabant. 

31.  De  Lebna  transivit  in  Lachis.  ]  Vide  ut 
Josue  sapienter  utatur  victoria  ,  ac  Regibus  cje- 
sis  urbes  omnes  consternatas  capiat,  et  instar 
fulminis  pervadat.  Peccavit  ea  in  re  Annibal ;  si 
enim  caesis  Romanis  ad  lacum  Thrasimenum  Ro- 
mamperrexisset,  eam  cepisset.  Unde  de  eodic- 
iK\m\Vincere  scilAnnibal,  sedvictoria  utcnescil. 

37.  Cepit  eam.  ]  Josue  ergo  cepit  Hebron  ,  sed 
pervolando.  Unde  nonnuUi  gigantes  eam  rursus 
occuparunt  quos  in  eadem  posiea  delevit  Caleb , 
ut  patetc.  15.  14.  de  quo  c.  seq.  v.  21. 

Et  percussit  in  ore  gladii,  ]  id  est ,  in  acie 
gladii ;  quod  Galli  dicunt :  au  fil  de  Cepee.  Hac 
phrasi  significatur  omnes  gladio  fuisse  truci- 
datos  ;  qiiod  enim  homini  est  os  ,  hoc  gladio 
est  acies.  Sicut  enim  homo  cibum  quem  ore 
contingit ,  devorat ;  sic  gladius  quicquid  acie 
sua  ferit ,  consumit. 

Regem  quoque  ejus  ,  ]  scilicetjam  ante  per- 
cusserat  gladio  ,  ac  percussum  suspenderat  in 
patibulo  ,  uti  dixit  vers.  26.  Repetit  enim  Regis 
csedem  ,  quia  recenset  stragem  communem 
urbi  ejus  Hebron  illatam ,  cum  Rex  caesus  sit 
non  in  Hebron  ,  sed  in  Maceda. 

ZiO.  Percussit  ,  etc.  Assedoth.  ]  Ita  legendum 
cum  Roman.  non  Aseoth.  Sic  et  Septuag.  He- 
hraeum  nomen  ut  proprium  regionis  retinue- 
runt,  tam  hic  quam  cap.  12.  8.  et  cap.  13.  20. 
sed  et  Euseb.  in  locis  Hebr.  asserit  ,  Asedoth 
esse  nomen  proprium  urbis.  Masius  tamen  et 
alii  hoc  nomen  accipiunt  non  ut  proprium  ,  sed 
ut  appellativum  ,  veriuntquc  effusiones  ,  sive 
loca  devia  et  convalles  ;  ubi.scilicet  montes 
collesve  in  valles  camposque  se  porrigunt  et 
effundunt.  Noster  Deut.  U.  27.  verlit  radices 
rnontis ,  ac  Numer.  21.  15.  veriit  scopuios  ;  qui 
iu  flumine  se  protendunt  el  effundunt. 

Omne  quod  spirare  poterat  interfecit.  ] 
Hebr.  omnem  animam  ,  id  est ,  omnem  homi- 
nem  ,  qui  spiritu  et  halitu  vitaque  fruebatur  , 
inlerfecit  :  nam  pecora  non  esse  caesa  ,  sed  in 
praedam  abacta  paletcap.  sequenti  l/i.  Nusquam 
enim  Deus  jussit  pecora  occidi ,  nisi  in  Jericho 
cap.  6.  21.  quia  ipsa  siatuta  fuit  anathema.  Ita 
Abulens.  qua^st.  98. 

ai.  A  Cadesbarne  usque  Gazan.  ]  Vide  hic  for- 
litudinem,  felicilatem  ,  celeritatom  ,    victorias 


COMMENTARIA  IN  JOSUE.  Cap.  XI.  ,  67 

Josuc  ,  quibus  quasi  fulmen  transvolando  om-  lea  a  Gambyse  filio  Cyri ,   quam  reccnsol  Pom- 

iiia  slravit  etsubegii,  licet  munitissima,  qualis  ponius  Mela  lib.  1.  cap.  11.  In  Palcestina  ,  ait  , 

crat  Gaza  urbs  Philistinorum  forlissima  ,    adeo  est  Ingens  et  munita  admodam  Gaza.  Sic  Persce 

ul  Alexander  Magnus  spatio  bimeslri  eam  op-  a;rariam  vocant.  Et  inde  nomen  est  ,   quod  cum 

jiugnarit  ,   antequam  caperet  ,    teste  Diodoro  Cambyses  armis  Mgyptum  peteret  ,  liuc  belli  opes 

iib.  17.  Hinc  et  a  robore  nomen  accepit.  Gaza  et  pecuniam  intulerat ,  ul  iila  in  Gaza  ,    utpote 

rnim  Heb.  n7!?^2^a,  vel  Gaza  (nam  liiteram  y^m  munitissima  ,   esset  lutissima.  Hinc  et  paulo 

sa-pe  pronuniiant  ut  g.    sic  mDV  pronimtiant  post  Josue  transitum   ,    gigantes    receperuni 

Go>HO?T/ja,  lay  g-o?nor,  etc.  )  Hoc  tamen  nomen  Gazam  ,    eamque  munitiorem  effecerunt ,    uli 

alia  de  causa  eidem  urbi  confirmatum  est  pos-  narrat  cap.  seq.  versu  22. 

CAPUT  UNDECIMUM. 

SYNOPSISCAPITIS. 

JOSUE  PRiELIO  SUPERAT  JaBIN  REGEM  AsOR  PR.EPOTENTEM  CUM  REGIBUS  SIBI  FOEDERATIS  , 
AC  CHANANiEAM  PENE  TOTAM  SUBJUGAT  ;  ITAQUE  A  PR.ELIIS  CESSAT.  HUC  USQUE  AU- 
DIVIMUS  BELLUM  AUSTRALE  JosUE  ,  NUNC  AUDIEMUS  AqUILONARE  J  IPSE  ENIM  SUBACTA 
ChaNAN-EA  AuSTRALI  ,    ARMA  JAM  VERTIT  AD  AqUILONAREM, 

1  •  „''i^B5^l^««o^u^  cum  audisset  Jabin  rex  Asor ,  mislt  ad  Jobab  regem  Madon ,  et  ad 
^regem  Semeron ,  atquead  regem  Achsaph  :  2.  ad  reges  quoque  Aquilonis  , 
^qui  habitabant  in  montanis  et  in  planitie  contra  meridiem  Ceneroth ,  in 
,campestribus  quoque  et  in  regionibus  Dor  juxta  mare  ;  3.  Chananseum 
quoque  ab  Oriente  et  Occidente  ,  et  Amorrhaeum  atque  Hethseum  ac 
Pherezaeum  et  Jebusaeum  in  montanis  :  Hevaeum  quoque  qui  habitabat 
ad  radices  Hermon  in  terra  Maspha.  4.  Egressique  sunt  omnes  cum  turmis 
suis ,  populus  multus  nimis  sicut  arena  quae  est  in  littore  maris ,  equi  quoque  et  currus  im- 
mensae  multitudinis  :  5.  conveneruntque  omnes  reges  isli  in  unum  ad  Aquas  Merom  ,  ut 
pugnarent  contra  Israel.  6.  Dixitque  Dominus  ad  Josue  :  Ne  limeas  eos  ;  cras  enim  hac 
eadem  horaego  tradam  omnes  istos  vulnerandosinconspectulsrael  :  cqiios  eorum  subnervabis  , 
ot  currus  igne  combures.  7.  Venitque  Josue  et  oranis  exercitus  cum  eo  ,  adversus  illos  ad 
Aquas  Merora  subito  ,  et  irruerunt  super  eos ,  8.  IradiditqueillosDominusinmanusIsrael.  Qui 
percusserunt  eos ,  et  perseculi  sunt  usque  ad  Sidonem  raagnara  ,  et  Aquas  Maserephoth ,  campum- 
<jueMasphe  ,  qui  estadOrientalem  iHiiispartera.  Itapercussitomnes  ,ut  nullas  diraitteret  ex  eis 
reliquias :  9.  fecitquesicutpraeceperateiDorainus ,  equoseorurasubnervavit,  currusquecorabus- 
sitigni.  10.  Reversusque  statira  cepitAsor,  etregem  ejus  percussitgladio  :  Asorenim  antiquitus 
iiiteromniaregnahsecprincipatiimtenebat.  1 1 .  Percussitqueomnesaniraas,  quseibidemmoraban- 
tur ;  non  dimisitin  ea  ullas  reliquias ,  sedusqueadinternecionerauniversavastavit ,  ipsaraque  urbem 
peremit  incendio.  1 2. Et oranes  per  circuitumcivitates  regesque  earum cepit ,  percussit  atque  dele- 
vit,  sicutprceceperateiMoysesfamuIusDomini.  1  3.  Absque  urbibus,  quseerant  in  collibus  et  in 
lumulis  sitae  ,  caeteras  succendit  Israel ;  unara  tantura  Asor  raunitissiraam  flamraa  consurapsit. 
14.  Oraneraque  praedara  istarura  urbium  ac  jumenta  diviserunt  sibi  filii  Israel  cunctis  homir- 
uibus  interfectis.  15.  Sicut  praeceperat  DorainusMoysi  servo  siio,  ita  praecepit  Moyses  Josue, 
ct  ille  universa  complevit  :  non  praeteriitde  universismandatis ,  necunum  quidera  verbumquod 
jusserat  Dominus  Moysi.  16.  Cepit  itaque  Josue  omnem  Terram  montanam  ,  et  meridianam  , 
lerraraque  Gosen  ,  et  planitiem ,  et  Occidentalem  plagam  montemque  Israel ,  et  campestria 
cjus  ;  17.  et  partera  montis  quae  ascendit  Seir  usque  Baalgad  ,  per  planitiem  Libani  subter 
montem  Hermon  :  omnes  reges  eorum  cepit,  percussit,  et  occidit.  18.  Multo  terapore  pug- 
navit  Josue  contra  reges  istos.  19.  Non  fuit  civitas  quae  se  tradcret  filiis  Israel ,  praeter 
llevaeura  ,  qui  habitabat  in  Gabaon  :  omnes  enim  bellando  cepit.  20.  Domini  enim  sententia 
luerat ,  utindurarentur  corda  eorum  ,  et  pugnarent  contra  Israel  etcaderent ,  et  non  mereren- 
tur  ullam  clementiam  ,  ac  perirent,  sicutpraeceperatDominusMoysi.  21 .  In  illo  temporevenit 
Josue  ,  et  interfecitEnacim  de  montanis  ,  Hebron  ,  etDabir  ,  et  Anab,  etde  omni  monte  Juda 
tt  Israel ,  urbesque  eorum  delevit.  22.  Non  rcliqiiit  ullum  de  stirpe  Enacim  ,  in  Tcrrafilioruni 

C0R>KI,.    A    I.APlOr.    TOM.    II.  ^ 


58  COMMENTARIA  IN  JOSUE.  Cap.  XI. 

Isiacl  ,  absque  civilatibiis  Gaza,  et  Gelh,  etAzoto,  in  quibus  solis  relicti  sunt.  23.  Cepit 
crgo  Josue  omuem  Terram,  sicut  locutus  est  Dominus  ad  Moysen  ,  et  tradidit  eam  in  posse.«>- 
sionem  filiis  Israel  secundum  partes  et  tribus  suas,  quievitque  Terra  a  praeliis. 


1.  jAJJi.xnEx  AsOR.]  Asoreratloilus  Chaiianaeae 
mclropolis,  inter  omniaejus  regna  tenens  prin- 
cipalum  :  cessit  tribui  Nephthali,  distat  ii  Gie- 
sarea  Plulippi  sex  milliaribus,a  mari  Mediter- 
raneo  novem.  Ita  cx  Josepho  et  aliis  Adri- 
chom. 

2.  CoNTRA.  MERiDiEM  Ceneroth,  ]  hoc est  ad  me- 
ridiem  stagni  Genesareth  ,  quod  alio  nomine 
mare  Tiberiadis  sive  Galila3ae  dicitur. 

U.  POPULUS  MULTUS  MMIS  ,  SICUT  AUENA  QU.E  EST 

iN  LiTTORE  M.ARis,  ]  id  cst,  magna  et  innumera  - 
bilis  hominummultitudo.  Estenim  liyperbolein 
Scripi.  usitata ,  pertinens  ad  ampliQcandam 
vicloriam,  ac  simul  terrae  promissae  focundita- 
tem  ( uipote  quae  tantam  mullitudinem  alere 
potuerit )  commendaudam.  Josephus  lib.  5.  An- 
liq.  c.  2.  asserit  fuisse  trecenta  milliapeditum, 
decem  equitum  et  duo  millia  curruum. 

6.  VULNERA.ND0S.  ]  AUi  vertuut  occidendos  : 
uirumque  significat  Hebr.  aibSn  chalaiim  ,  et 
uirumque  hic  factum  ;  jusserat  enim  Deus  om- 
nes  Chananaeos  occidi, 

Equos  eorum  subnerv.abis,  ]hocest  equis  ner- 
vos  vel  sulTragines  aut  crura  incides,  ut  videli- 
cet  iuutiles  reddantur,  ne  post  hac  illis  utaris  in 
bello  ,  et  fiduciamponas  in  eis  me  neglecto.  Hac 
enim  de  causa  equorum  copia  a  Deo  fuit  impro- 
bataetvetitaHebraeisDeut.  17.  16.  Psal.  147.  10. 
Psal.  20.  8.  Vide  dicta  Exodi  13.  v.  13.  Eadem  dc 
causa  jussit  et  currus  comburi  :  reliqua  vero 
praeda  camelorum,  asinorum,  boum,  ovium 
etc.  Hebraeis  frui  permisit.  Ita  Abul.  Masius , 
Arias,  Vatabl.  Vide  dicta  Exodi  13. 13. 

Tropol.Origen.  cum  daemone  pugnantes  ,  in- 
quit,  armaeieripiamus  necesseest:equumergo 
enervamus,  cum  lascivum.  corpus  jejuniofran- 
gimus  :corpus  enimestquasi  equus  lasciviens, 
cui  animus  quasi  eques  insidet  et  praesidet,  ut 
illud  domet,  et  Ilagello  disciplinae  quasi  aurigu 
moderetur  et  regat. 

8.  Usque  ad  Sidonem  magnam,]  non  quOd  alia 
rueritSidonminor,  sed  quOdSidon  vicina  Tyro 
cognomen  habuerit  magna.  Sidon  enim  artifi- 
cum  industriaj  navium  nautarumque  copia  et 
maxima  portus  commodiiaie  ab  omnibus  cele- 
brata  fuit.  Dicta  est  Sidon  i  Sidonc  filio  Chanaan 
condilore,  ut  vult  Josephus  1.  Antiq.  c.  6.  et 
S.  Hieron.  in  quaest.  In  Gen.  vel  utJustinushis- 
lor.  lib.  18.  Strabo  lib.  12.  et  alii  a  piscium  co- 
pia.  Phoenices  enim  piscem  vocant  said  (quod 
Hebr.  significatvenari);  undeethodieSidonvul- 
go  a  Turcis  et  Syris  yocatur,  said ,  vel  saida. 
Est  autem  haec  urbsinPhoenicia,  adeoque  vide- 
tur  olim  fuisse  Metropolis  Phceniciaj.  Unde  Isaiae 
23.  12.  Tyrus  illa  mercibus  opibusque  et  viri- 
bus  inclyta  vocatur  filia  Sidonis.  Sita  est  in  lit~ 
lore  maris  Mediterranei  sub  Antilibano.  ItaMa- 
sius. 

Etaquas  MASEREPHOTH.]Hebr.  Et  niSiyjQmw- 
rephot  aquarum  ,  hoc  est,  Et  ustrinas  aquarum, 
ut  vertitMasius,  vel  ut  alii  adustiones  vel  incen- 
dia  aquarum.  Tigur.  Calefactiones  aquarum :  per 
quas  Vatabl.  et  R.  David  intelligunt  aquas  cali- 
das,  quales  sunt  Aquisgrani  ad  balnea.  Alii  sa- 
uas  inielligunl,  quod  scilicet  ibidem  aqua  ex 


mari  percanales  dcducta ,  Solis  radiis  excocta, 
et  quasi  exusta  iu  salem  durabatur.  Ila  Chald. 
Lyran.  R.  Salomou ,  Adrichom.  et  alii.  Tertio  , 
Masius  fornaces  vitrarias  intelligit  :  arenaui 
enim  viignisexcoclam  et  liquatam,ex  qua  con- 
llutur  vitrum  ,  hic  vocari  aquam  :  omne  enim 
liquidum  subinde  aqua  vocatur. 

10.  ASOR  EXIM  ANTIQUITUS  INTER  OMNIA  REGNA 
HEG    PRINCIPATUM    TENEBAT.   ]    HiUC   liquet    AsOr 

fuisse  Metropolim  Chananaeae,  utdixiv.  1.  ideo- 
que  Jabin  regem  Asorhos  omnes  Reges  et  urbes 
Ghananae.e,  quae  hic  uominantur,  non  tantum 
habuisse  foederatas,  sedetiamsibi  quasiPrincipi 
subdilas. 

11.  NoN  DiMisiT  RELiQui.vs.  ]  Nounullos  lameu 
fuga ,  vel  tum,  vel  antea  evasissc,  qui  paulo  post 
mortem  Josue  vires  receperint,  urbesque  res- 
taurarint,  ac  novos  Reges  sibi  'crearint,  qui 
Hcbrieos  vexaruut  et  aillixerunt,  patet  Judic.  U. 
2.  ubi  post  130  annos  Jabin  rex  Asor  dicitur  per 
viginti  annos  dominalus  Hebraeis.  Unde  verisi- 
mile  est  Jabin  fuisse  commune  nomen  Regum 
Asor,  uti  Regum  -Egypii  commune  nomen  fuit 
Pharao,  deinde  Piolemaeus  :  ac  Regum  Syriae 
nomen  erat  Aniiochus.  Ita  Masius.  Simile  acci- 
dit  in  Madianitis,  qui  excisi  a  Mose.  Num.  31. 
rursum  succreverunt,  ac  iterum  bella  move- 
runt  Israelitis.  Unde  a  Gedeone  prostrati  sunt 
Judic.  6.  Sic  etHebronitne  a  Josue  succisi ,  rur- 
sum  vires,  urbemque  Hebron  receperunt,  ac  a 
Caleb  devicti  sunt,  ut  patet  v.  21.  conferendo 
cum  Judic.  1.  V.  10. 

Porro  Procopius  I.  U.  de  bello  Wandalorum  , 
et  ex  eo  Evagrius  1.  U.  hist.  c.  18.  asserunt  mul- 
tos  Chananaeorum  cernentes  se  Josue  non  posse 
resistere,  ex  Ghananaea  profugisse  in  /Egyptum, 
Libyam  et  Africamj  ibique  novas  aedificasse  ur- 
bes,  nonnullos  quoque  in  Germaniam,  aliasquc 
Europoe  provincias  pervenisse  tradunt  Rabbini , 
ac  imprimis  Aben  Ezra  ,  et  ex  iis  Genebr.  in 
Chron. 

13.  AbSQUE  URBIBUS  QU/E  erant  in  collibos  et 
IN  TUMULIS  SIT;E  CyETERAS  SUCCENDIT ISR AEL.  ]  Hcbr. 

Tantum  urbes  quce  erant  in  tumalis  suis  non  suc- 
cendit.  Unde  recte  infertnoster  Interpres  ,  asse- 
ritque  caeteras  urbes ,  quae non  erant  in  coUibus, 
a  Josue  fuisse  succensas.  Dicuntur  vero  urbes 
in  tumulis  sitae,  quae  eminentiore  sunt  loco,  vel 
in  collibus  ,  ideoque  loci  natura  munitae.  Unde 
Theod.  Chald.  et  Vatabl.  vertunt :  Urbesfortes; 
Masius  :  Aggeribus  munitas.  Sensus  est ,  q.  d. 
Josue  urbes  non  munitas  succendit,  eo  quod  ti- 
meret  ne  illae  se  abeunte  rursum  a  Chananaeis 
hosiibus  occuparentur,  cum  ipse  pauciores  ha- 
beret  milites,  quam  ut  omnes  urbes  quas  ca- 
piebat  valido  praesidio  firmare  posset  :  urbes 
vero  in  collibus  munitas  non  succendit,  utpole 
quas  facile  parvo  praesidio  tenere  et  tutari  po- 
terat  ,  excepta  tamen  urbe  Asor ,  quae  caput 
erat  et  metropolis  aliarum;  hanc  enim  exus- 
sit :  quia  si  illa  mansisset  integra  ,  fuisset  con- 
tinua  belli  maieria,  Chananaeis  ad  regiam  hanc 
urbemrepetendam,  et  sibi  vindicandam  perpe- 
tuointentisetexcubantibus.  Ita  Abulensis. 
16.  MoNTEMQUE  IsRAEL.  ]  QuEcres  quis  sit  hic 


I 


COMMENTAIUA  IN 

mons.  Masius  el  Aiias  censeul  montem  hic  vo- 
cari  loca  montosa  circa  Samariam.  Mons  enim 
.Samariae  dicius  est  mons  Israelis ,  posiquam 
decem  tribus  facienles  schisma  a  Juda  et  Ro- 
hoam  Rege,  nomen  Israelis  sibi  appropriarimt, 
regnique  sui  caput  fecerunt  Samariam  ,  ac  Re- 
gem  sibi  crearunt  Jeroboam.  Ilinc  colligii  Ma- 
sius  hunc  hbrum  non  i»  Josue  ,  sed  diu  post 
eum  ex  Diariis  a  Josue  reliciis  fuisse  conscrip- 
lum. 

Alii  per  montem  Israeiis  accipiunt  monlem 
Sion.inquo  a?dificatum  fuit  lemplum,  ut  ille 
ob  lemplum  antonomastice  vocetur  mons  Is- 
raelis.  Alii  accipiunt  monlem  Belhel,  nbi  Jacob, 
qui  alio  nomine  diclusesllsrae!,  vidit  scalam 
e  terra  in  coelum  porreclam  ,  Deumque  scalae 
innixum  ,  ac  ab  eo  promissionem  Chananaeae 
a  posteris  suis  possidendai  accepit.  Genes.  28. 
12.  Alii  cum  Cajet.  et  Saliano  intelliguntmon- 
lem  Garizim  ,  vel  similem  juxta  Sichem  ,  situm 
in  agro,  quem  Jacob  ibidem  emerat.  Genes. 
33.  19. 

17.  Et  partem  montis  qvm  asce.ndit  Seir,  ]  id 
ost,  in  Idumaeam.  Recie  vertit  nosier  Inierpres, 
si  in  Hebraeo  moderna  puncta  a  Rabbinis  sub- 
stiluta  commutes ;  ac  loco  pSnn  hechalach, 
legas  hachelec  j  id  est  ,  istam  partem.  Aquila 
<luoque  Chald.  et  Vatablus  vertunt  niontem  divi- 
sionis  ,  id  est ,  divisum  et  dividentem  ;  quia 
Chananaeam  dividit  el  disterminat  ab  Idumaea. 
Recentiores  cum  Symmacho  et  Masio  vertunt 
;ii9v,  id  est ,  levem ,  politum  ,  glabrum ,  id  est , 
nudum  et  arboribus  vacuum.  Sepiuag.  relinue- 
runt  nomen  Hebraeum  quasi  proprium. 

18.  MuLTO  tempore  puoavit  Josue  contraRe- 
fiEsisTOS.  ]Joseph.  1.  5.  Aniiq.  c.  2.  asserit  Josue 
quinquennio  subegisse  Chananaeam.  Veriusest 
eum  id  fecisse  septennio,  saltem  inchoato.  Id 
enim  diserte  tradunt  Chronologi  Hebraeorumin 
seder  Olam,  ac  Theod.  Abul.  Masius  ,  Serarius. 
Torniellus  et  alii,  idque  saiis  colligitur  exannis 
Caleb.  c.  IZi.  7.  ulibi  osiendam. 

19.  NON   FUIT  CIVITAS    QU^E  SE  NON    TRADERET.  ] 

Corrige  cum  Roman.  Qace  se  traderet.  Hebr. 
enim  est,  qua  pacem  faceret ,  vel  offerret,  aut 
oblatam  acceptaret.  TraduntenimRabbini,  quos 
sequitur  Masius ,  Josue obtulisse  pacem  singulis 
urbibus  Chananaefe,  sedomnespacem  abnuisse, 
quod  nollenl  conditionem  pacis  scilieet  subjec- 
iionem  et  servitutem  Hebraeorum  subire.  Alii 
tamen  neganiJosue  obtulisse  cis  pacem,  eo 
quod  Deus  vellet  omnes  occidi.  Locus  enim 
Deuler.  20.  10.  ubi  jubeturut  paxofferatur  urbi- 
bus  Jiosiilibus,  ambiguus  est  et  dubius  ,  an  ad 
exieros  duniaxat,  an  vero  etiam  ad  Ghananseos 
perlineat. 

20.  DOMINI  ENIM  8ENTENTIA  FUERAT,  UT  INDURA- 

RENTUR  coRDA  EORUM.  ]  Hebr.  A  Domino  erat  utin- 
durarent  cor  suum.  Ila  Masius.  Ipsi  ergo  Cha- 
nanaei  se  indurabant  ut  nollenl  cum  Hebrc-eis 
pacisci,  non  vero,  ut  ait  Calvinus  hic ,  ipse 
Deus  qui  veniam  Chananaeis  negari  jusserat, 
eos  in  caecum  furorem  impulit,  ne  locum  da- 
rent  misericordiae.  Id  lamen  Domini  sententia 
«lJudiciqfactumest,ob  nefaria  eorum  scelera; 
lactum,  inquam,  non  activeet  impulsive  ,  sed 
permissive  et  objective;  illa  nimirum  providen- 
fi a  ,  quam  circa  peccata  ,  sanciissima  Dei  ma- 
iTx^^d'  7  ^^^ "  ^*"*'  '^"^''^  ^^  quanta  sit  explicui 
Hiuc  eliciiur  quod,  si  Chanan.-ei  pacem  a  Jo- 


JOSUE.  Cap.  XT.  69 

sueeillebraeispeliissenl,  ac  poenilentos  in  uiiius 
veri  Dei  castuni  cullum  cum  Hebraeis  iransire 
voluissent,  Deum  decretum  suum  de  illis  occi- 
dendis  revocaturum  fuisse  ,  aut  polius  decla- 
raiurum  illud  non  comprehendere  Chanan.TDOs 
poenilenles  ,  sed  tanlum  iinpoenitentes,  et  in 
sua  impietate  obduralos.  Ita  Abulens.  Masius  et 
alii. 

21.  Interfecit  Enacim,  ]id  est,  giganles  pos- 
terosEnacgiganlis. 

Qufcritur  quomodo  Josue  gigantes  ,  eorum- 
que  urbes  Hebron  ,  Dabir  et  Anab  deleverit, 
cum  post  mortem  Josue  id  fecerit  Caleb  etOtho- 
niel ,  nt  dicilur  c.  16.  12.  et  Judic.  1.  v.  10.  11. 
et  12.  Abulensis  qu.  85.  respondet  esse  hic  anli- 
cipationem  ,  tribuique  hic  Josue  illa  quse  ipse 
inchoavit,  sed  posleri  ejus  perfecerunt.  Melius 
respondel  Masius  utrumque  contigisse  :  gigan- 
tes  enim  a  Josue  parlim  coesos,  parlim  pulsos 
esse  ex  Hebron,  Dabir  et  Anab,  cum  ipse  illas 
urbes  viclor  percurreret ,  pulsos  vero  ac  profu- 
gos,  qui  scilicel  Josuemanus  evaserunt,  fugisse, 
el  sese  recepisse  in  Gazam,  Geth  et  Azotum, 
qnae  eranl  urbes  Philistinorum.  Unde  postmor- 
tem  Josue  viribus  resumptis,  majorum  suorum 
sedes,  scilicet  Hebron,  Dabir  et  Anab  recupe- 
rarunt,  rursumque  occuparunt  donec  landem 
a  Caleb  et  Othonielefunditus  fueredeleti.  Idin- 
sinuat  versus  sequens. 

Porro  Enacim,  Uv.bv.  idem  est  quod  Torquali, 
torque  ornati.  Sic  Manlius  apud  Romanos  cog- 
nominatus  est  Torquatus,  quod  Gallo  in  praelio 
torquem  ademisset.  Porro  lorques  aurei  militi- 
bus  ob  rem  slrenue  gestam  donari  ab  Impera- 
toribus  solebant:  unde  torquali  dicti,  qui  duo- 
rum  generum  erant,  simplares  duplaresque. 
Vegeliusl.  2.  Torquati,  inquit,  duplares,  torquati 
simplares  erant  quibus  torques  aureus  solidus 
virtutis  praemium  fuit ,  quem  qui  meruisset, 
propter  laudem  interdum  duas  consequebatur 
annonas,  duplares  duas,  simplares  unani.  Tor- 
quati  tamen  hodie  vocitari  debent  equites,  qui 
vulgO  cochleati  dicuntur,  quos  Rex  noster  ges- 
tamine  suo  regioque  insignivit ;  quique  ordinem 
regium  geslare  dicuntur.  Ita  Budaeus.  Sic  tra- 
duniRabbinigigantes  hosce  bellipoientes,  vasta 
sua  corpora  torquibus  implesse  et  oroasse. 
Enacim  enim  erant  Colossaei  giganles  et  mons- 
tra  hominum. 

23.  Cepit  ergo  Josue  omnem  terram  ]  Chana- 
naeae.  Omnem,  idest,  potiorem  etquasiomnem; 
pauca  enim  intacta  reliquit;  vel  omnem ,  scili- 
cel  quam  bello  tentavil,  quam  adire  et  expug- 
nare  voluit  ;  nullani  enim  adiit,  quam  non  ex- 
pugnarit  ,  uti  Deus  illi  promiserat  c.  1.  3, 
Aliquas  tamen  in  Chananaeae  urbes  non  adiit , 
inlactasquereliquit  seque  ac  Gazam,  Gelh,  Azo- 
lum,  et  caeteras  urbes  Philistinorum  ,  perinde 
ac  Tyrum,  Sidonem  ,  cailerasque  Phoenici;e  ur- 
bes ,  quae  tamen  ambitu  terrae  a  Deo  Hebraeis 
promissoe  continebanlur.  Cur  id  fecerit  causas 
afferam  Judic.  2.  21. 

Secundum  partes  et  tribus,  ]  et  significat  id 
est ,  q.  d.  secundum  partes,  id  est,  secundum 
tribus.  Hebr.  juxta  parliliones  eorum,  ad  tribus 
eorum,  id  est,  prout  Hebroji  per  suas  iribus 
eranl  diyisi  et  dispertiti. 

QuiEviTQUE  terra  ,  ]  id  est ,  haWtatores  terroj 
ii  Josue  vel  occisi  vel  suppressi  subactique  nul- 
lum  Israeli  bellum  moverunl.  Ila  Arias,  Valabl. 
el  alii. 


60  COMMENTARIA  IN  JOSUE.   Cap.  XII. 

CAPUT  DUODECIMUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

NUMERANTUR  31    ReGES  A  JoSUE  IN  CHANANiEA  C^ESI. 

VlDE    HIC   UT  JOSUE  ReGUM  OMNIUM  FUERIT  TERROR  ,   IMO  JUDEX  ET   VINDEX. 

^  •  ",^^^1%^^^^  ^^^^  reges ,  qiios  percusserunt  Glii  Israel ,  et  possederunt  Terram  eorum 

trans  Jordanem  ad  solis  ortum  ,  a  torrente  Arnon  usque  ad  montem  Her- 
imon  ,  et  omnem  Orientalem  plagam,  quse  respicit  solitudinem.  2.  Sehon 
>rex  Amorrhseorum  ,  qui  habitavit  in  Hesebon  ,  dominatus  est  ab  Aroer  , 
quse  sita  est  super  ripam  torrentis  Arnon  ,  et  mediae  partis  in  valle  ,  dimi- 
diseque  Galaad ,  usque  ad  torrentem  Jaboc ,  qui  est  terminus  filiorum 
'  Ammon ,  3.  et  a  solitudine  usque  ad  mare  Ceneroth  contra  Orientem  ,  et 
usque  ad  mare  Deserti ,  quod  est  mare  salsissimum  ,  ad  Orientalem  plagam  per  viam  quae  ducit 
Betsimoth  :  et  ab  Australi  parte ,  quse  subjacet  Asedoth  ,  Phasga.  4.  Terminus  Og  regisBasan, 
de  reliquiis  Raphaim  ,  qui  habitavit  in  Astaroth  ,  et  in  Edrai ,  et  dorainatus  est  in  monte  Her- 
mon  ,  et  in  Salecha ,  atque  in  universa  Basan ,  usque  ad  terminos.  5.  Gessuri ,  et  Machati, 
et  dimidise  partis  Galaad  :  terminos  Sehon  regis  Hesebon.  6.  Moyses  famulus  Domini ,  et  filii 
Israel  percusserunt  eos;  Iradiditque  Terram  eorum  Moyses  in  possessionem  Rubenitis ,  et 
Gaditis,  et  dimidise  tribui  Manasse.  7.  Hi  sunt  reges  Terree  ,  quos  percussit  Josue ,  et  filii 
Israel ,  trans  Jordanem  ad  Occidentalem  plagam  ,  Baalgadin  campo  Libani ,  usque  ad  montem 
cujus  pars  ascendit  in  Seir  :  tradiditque  eam  Josue  in  possessionem  tribubus  Israel ,  singulis 
partes  suas  ,  8.  tam  in  montanis  quam  in  planis  atque  campestribus.  In  Asedoth ,  et  in  solitu- 
dine ,  ac  in  meridie  Hethaeus  fuit  et  Amorrhseus  ,  Chananaeus  et  Pherezseus ,  Hevseus  ct  Jebu- 
saeus.  9.  Rex  Jericbo  unus,  rex  Hai,  quse  est  ex  latere  Bethel ,  unus  ,10.  rex  Jerusalem  unus , 
rex  Hebron  unus  ,  11.  rex  Jerimoth  unus ,  rex  Lachis  unus ,  12.  rex  Eglon  unus ,  rex 
Gazer  unus  ,  1 3.  rex  Dabir  unus  ,  rex  Gader  unus  ,  1 4.  rex  Herma  unus  ,  rex  Hered  unus  , 
15.  rex  Lebna  unus ,  rex  Odullam  unus  ,  16.  rex  Maceda  unus,  rex  Bethel  unus,  17.  rex 
Taphua  unus  ,  rex  Opher  unus ,  1 8.  rex  Aphec  unus ,  rex  Saron  unus  ,  1 9.  rex  Maldon  unus, 
rex  Asor  unus  ,  20.  rex  Semeronunus  ,  rex  Achsaphunus  ,  21 .  rex  Thenac  unus,  rex  Maged- 
don  unus  ,  22.  rex  Gadesunus ,  rex  Jachanan  Carmeli  unus  ,  23.  rex  Dor  ,  et  provinciae  Dor 
unus ,  rex  Gentium  Galgal  unus ,  24.  rex  Thersa  unus  :  omnes  reges  triginta  unus. 

2.  DoMiNATTis  EST,  etc. ,  MEDi^  PARTis  iN  VAL-  singulafum  urbium  domini  vocabantur  Reges  , 

i.E.  ]  Hebr.  Dominatus  est  in  meclio  vallis.  Ita  Sep-  lesle  Arist.  I.  3.  Polit.  Strabone  1.  16.  et  Plinio 

luag.  quasi  dicat :  Dominatusest  per  dimidiam  lib.  6.  cap.  9.  Hinc  collige  quanta  fuerit  illius 

vallem,  quse  dividitur  Iluvio  Arnon,  ita  ul  me-  aevis  simplicitas  ,  cum  Reges  sui  contenti  urbi- 

dietas  Iluvii  et  vallis  adjacentis  essetSehon  re-  bus  alias  non  ambirent,  sed  cum  eis   contra 

gis  Amorrhfeorum,  altera  vero  dimidia  pars  communes  hostes,  v.  g.  Hebraeos  conspirarent. 

esset  Moabitarum.  Vide  Deut.  3. 16.  Jam  autem  non  rarO  videmus  tantam  esse  homi- 

k.  Raphaim.  ]  Ila  vocabantur  gigantes  prog-  num  ambitionem  ,  utei  satiandae  totus  mundus 

nati  ex  Rapha,  sicut  Enakim  prognatiexEnac.  non  sufflciat.  Undede|Alexandro  Magno  cecinit 

Vide  dicla  Genes.  U.  6.  Poeta: 

QUI  H  ABITAVIT  IN  AsTAROTH  ]  Ita  dicta  est  haec  Udus  Pell^o  juveni  non  sufCcIl  orbis, 

urbs  et  regia  Og  reg.s  Basan  ,  ab  Astarte  idolo  Sarcophago  contentus  erit. 

Dianae  siveJunonis,  hoc  est  lunae  quae  ibi  cole-  ^    ^ 

batur;   unde  et  cognominabatur  carnami,   id  Quidmiserimortalesterram  ambitisPquidagros 

est,  duorum  cornuum,  quia  lunadum  nascitur  agris,  urbes  urbibus,   regna  regnis  adjicere 

bicornis  est.  Vide  dicta  Genes.  iU.  5.  sicet  Baal-  satagitis  ?  quid  tota  vita  vosmelipsos  in  fundo- 

gad ,  ait  Arias  ,   ex  numine  Fortunse,  quae  ibi  rum  dilatatione  excruciatis,  cras  morituri,  Deo 

colebatur,  nomen  accepit :  Garf  enim  est  for-  judici  vindicique  ambitionis,  injustitiae  et  ty- 

luna,  ut  dixi  Genes.  30.  11.  BaalestDeus.  rannidis  exaclam  rationem  reddituri;  ?  in  tu- 

9,  Rex  Jericho  unus.  ]  Rex,  id  est,  regulus  ,  mulo  terrae  octopedali  sepeliendi  ?  in  gehenna 

five  princeps.   Singulae  enim  urbes  cum  suis  per  omnem  aeternitatem  arsuri?Hoc  est  lerrae 

municipiis  suos  habebant  Reges,  id  est,  Recto-  punctum,  quod  inler  mortales  ferro  et  igni  di- 

res  ei  Principes,  ut  palet  ex  seq.   olim  enim  viditur.  0  qucim  angusti  sunt  mortalium  ler- 


COMMENTARIA  IN  JOSLE.  Ciip-  Xlll.  ^il 

mini  !   0    quiim    angusli  CJecique  morialium  rum  genlium  concursus,  ait  Masius.   Accessit 

animi  !  iiane  terrae  punctum  vasiissimis,  pul-  postea  quarta  causa,  quOtl  Salomon  Hiram  regi 

cherrimis  ,    opulentissimis   coelorum    orbibus  TyriGeniili,  oi)  praeslitam  in  fabrica  tenipli  ope- 

re^^nisque  anieferiis?  ram,  in  Galikea  declerit  viginti  urbes  ,  ut  noiai 

23.  Rex  Gentium  Galgal  dnus]  Hebr.  ad  Gat-  S.  Hieron.  Verum  haec  donatio  Galilaec-eprimitus 

gal  additur  articulus  Lanied.  q.  d.  Rex  Geniium  non  indidit  cognomen  GentUim ,  sed  jam  indi- 

Galgal,  vel  in  Galgala  unus.  Cerlum  est  Galgal  tum  roboravitet  confirmavit.  De  Galilaea  plura 

hic  non  esse  Galgala  ,  ubi  Josue   iransito  Jor-  dicam  c.  seq.  v.  2. 

dane  fixit    caslra   :  ibi  enim   nulla  erat  civi-        1k.  Omnes  Reges  triginta  unus.  ]  Notat  S.  Hie- 

tas,  nullus  rex.  Quare  verisimiliter  Masius  et  ron.  epist.  ad  Dardanum  ,  terram  Hebroeis   a 

alii  censent  Galgal  esse  Galilaeam.  Haec  enim  Deo  promissam  datamquein  longitudine  a  Dau 

Hebr.  dicitur  SiSj  Gaid.  Galgal  autem  idem  est  usque  ad  Bersabee  continere  tantum  160  millia 

quod  GaUl,  geminala  duntaxat  littera  Guimel,  passuum,  sive  160  milliaria  Italica;  latitudinem 

quod  frequens  est  Hebrseis.  Unde  Septuag.  in  vero,  quam  a  Joppe  ad  Jordanem   metimur  , 

editione  Romana  Galgal  vevlnnt  GaUlceam,  nec  complecti  sexaginta  passuum  millia;  ergo  an- 

usquam    aliam  invenimus  Galgal  quixm  Gali-  gustior  erat  Italia,  imo  et  Belgio.  Quare  tot  in 

laeam.  Haec  vocatur  Genawm,  lum  quia  vicinos  terra  tam  angusta   dominari  regulos  ,   totque 

habebat  Tyrios  ,  Sidonios  ,   aliosque  Gentiles  ;  alios  in  ea  superesse  populos,  de  quibus  cap. 

tum  quia  in  ea  habitabant,  et  permistae  erant  sequenti ,  arguit  admirabilem  olim  fuisse  soli 

variae  Chananaeorum  aliorumque    populorum  illius  ubertatem,  meritoquevocari  lerram  lacie 

Gentes,  inquit  Abulensis,  tum  quia  ad  illam  ob  et  melle  manaatem. 
maris  emporia  et  mercimonia  magnus  erat  alia- 

CAPUT  DECIMUM  TERTIUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

JUBET  DeUS  JoSUE  UT  RELIQUIS  NOVEM  TrIBUBUS  ChANAN.EAM  TRANS  JoRDANEM  ,  TAM 
BELLO  SUBACTA3I  QUA3I  SUBIGENDAM  DISTRIBUAT  ,  SICUT  MoSES  DISTRIBUERAT  EAMDEM 
CIS  JORDANEM  SITAM  TRIBUS  TrIBU^US  ,    SCILICET  RUBEN  ,    GaD    ET  HmiDlM    MaNASSE. 

Unde  V.  15.  recenset  et  repetit  sortem  et  terminos  a  Mose  datos  tribui  Ruben  , 

ACV.  24".  DATOS  TRIBUI  GaD  ,  ET  V.  29.  DATOS  TRIBUI  MaNASSE. 

1 .  j^^^^^5<^^^osuE  senex  provecfaeqtie  selatis  erat ,  et  dixit  Dominus  ad  eum  :  Senuisti , 
let  longaevus  es ,  terraqtie  latissima  derelicta  est.  2.  Quae  necdum  sorte 
^.divisa  est ,  omnis  videlicet  Gaiilsea  ,  Philislhiim  et  universa  Gessuri.  3.  A 
ifl^fluvio  turbido ,  qui  irrigat  Jigyptum  ,  usque  ad  terminos  Accaron  conlra 
jAquilonem  :  terra  Chanaan  quse  in  quinque  regulos  Philisthiim  dividitur  , 
.Gazeos  et  Azotios,  Ascalonitas  ,  Gethajos ,  et  Accaronitas.  4.  Ad  meri- 
^diem  vero  siint  Hevaei ,  omnis  terra  Chanaan ,  et  Maara  Sidoniorum  , 
usque  Apheca  et  terminos  Amorrhsei ,  ejusque  conGnia.  5.  Libani  quoque  regio  contra  Orien- 
tem ,  a  Baalgad  sub  monte  Hermon  ,  donec  ingrediaris  Emath,  6.  Omnitim  qui  habitant  in 
monte  ,  a  Libano  usque  ad  aquas  Maserepholh,  universique  Sidonii.  Ego  sum  qui  delebo  eos 
a  facie  Gliorum  Israel.  Veniat  ergo  in  partem  haereditatis  Israel ,  sicut  prsecepi  tibi.  7.  Et  nunc 
divide  terram  in  possessionem  novem  tribubus  ,  et  dimidise  tribui  Manasse ,  8.  cum  qua  Ruben 
et  Gad  possederunt  terram  quam  tradidit  eis  Moyses  famulus  Domini ,  trans  fluenta  Jordanis 
ad  Orientalem  plagam.  9.  Ab  Aroer  qtise  sita  est  in  ripa  torrentis  Arnon ,  et  in  vallis  medio  , 
universaque  campestria  Medaba  ,  usque  Dibon ,  10.  et  cunctas  civitates  Sehon  ,  regis  Amor- 
rhaei ,  qui  regnavit  in  Hesebon ,  usque  ad  terminos  filiorum  Ammon  ,  1 1 .  et  Galaad  ,  ac  ter- 
minum  Gessuri  et  Machati ,  et  omnem  montem  Hermon  ,  et  universam  Basan  ,  usque  ad  Sa- 
iecha ,  12.  omne  regnum  Og  in  Basan,  qui  regnavit  in  Astaroth  et  Edrai,  ipse  fuit  de 
reliquiis  Raphaim  :  percussitque  eos  Moyses,  atque  delevit.  13.  Nolueruntque  disperdere  filii 
Israel  Gessuri  et  Machati  ;  et  habitaverunt  in  medio  Israel  usque  in  praesentem  diem.  14.  Tri- 
bui  autemLevinon  dedit  possessionem ;  sedsacriOciaetvictimae  Domini  Dei  Israel;  ipsa  est  ejus 
hsereditas,  sicut  locutus  est  illi.  1 5.  Dedit  ergo  Moyses  possessionem  tribui  filiorum  Ruben juxta 
cognationes  suas.  IG.Fuitque  terminuseorum  abAroiir,  quae  sitaestin  ripa  torrenlis  Arnon , 
etin  valleejusdem  torrentis  media  :  universam  planitiem  ,  quse  ducit  Medaba,  17.  etHesebon 
cunctosque  viculosearum  quae  sunt  in  campestribus ;  Dibonquoque ,  etBaraothbaal ,  etoppidum 


62  COMMENTARIA  IN  JOSUE.  Cap.  XIII. 

Baalmeon,  1 8.  et  Jassa  ,  et  Cedimoth,  ct  Mephaath  ;  1 9.  et  Cariathaim  ,  et  Sahama  ,  et  Sara- 

ihasar  in  monte  convalHs.  20.  Betliphogor  et  Asedoth ,  Phasga  et  Bethiesmolh  ,  21 .  et  omnes 

urbes  campestres,  universaque  regna  Sehon  regis  Amorrhsei ,  qiii  regnavit  in  Hesebon  ;  quem 

percussitMoyses  cura  principibus  Madian  :  Hevaeum,  et  Recem  ,  et  Sur  ,  et  Hur,  etRebe  duces 

Sehonhabitatores  Terrae.  22.  EtBalaam  filium  Beor  ariolum  occiderunt  filii  Israel  gladio  cum 

raeteris  interfectis.  23.  Factusque  est  terminus  filiorum  Ruben  Jordanis  fluvius.  Haec  est  pos- 

sessioRubenitarum  percognatlonessuas  urbiumet  viculorum,  24.Deditque  Moyses  tribui  Gad 

el  Gliis  ejus  per  cognationes  suas  possessionem  ,  cujushaec  divisio  est :  2-5.  Terminus  Jaser  ,  et 

omnes  civitates  Galaad,  et  dimidiam  partem  terrse  filiorum  Ammon  ,  usque  ad  Aroer  ,  quae 

est  contra  Rabba  ,  26.  et  ab  Hesebon  usque  Ramoth ,  Masphc  et  Bethonim  ;  et  a  Manaira 

usque  ad  terminos  Dabir,  27.  et  in  valle  quoque  Bctharam  ,  et  Bethnemra,  ct  Socoth ,  et 

Saplion  rcliquam  partem  regni  Sehon  regis  Hesebon  :  hujusquoqiie  finis,  Jordanis  est,  usque 

adextremampartemmarisCenerettrans  Jordanem  ad  Orientalem  plag^m;  28.  haec  est  possessio 

filiorum  Gad  per  familias  suos,  civitates  et  villae  earum.  29.  Dedit  etdiraidiae  Iribui  Manasse  , 

filiisque  ejus  juxta  cognationes  suas  possessionem  ,  30.  cujus  hoc  principium  est  :  a  Manaim 

universam  Basan  ,  et  cuncta  regna  Og  regis  Basan  ,  omnesque  vicos  Jair ,  qui  sunt  in  Basan  , 

sexaginta  oppida,  31 .  et  dimidiam  partem  Galaad,  et  Astaroth,  et  Edrai,  urbes  regni  Og  in 

Basan  :  filiis  Machir,  filii  Manasse,  dimidiae  parti  filiorum  Machir  juxta   cognitiones  suas. 

32.  Hanc  possessionem  divisit  Moyses  in  campestribus  Moab  trans  Jordanem  conlra  Jericho 

Md  Orientalem  plagam.  33.   Tribui  autem  Levi  non  dedit  possessiouem  ;  quoniam  Dominus 

Deus  Israel  ipsc  est  possessio  ejus,  ut  locutus  est  illi. 


1.  QVJE    NECDUM  SORTE  DIVISA  EST.  ]  Hebf.    Sll- 

perest  terra  ad  possidendum  eam,  videlicet  per 
sorlisjaciendae  divisionemate,  o  Josue,  facien- 
dam  ,  ut  Noster  clare  exprimit,  idque  sive  ea 
jam  a  teoccupata  sit,  ut  Galilaea,  siveoccupan- 
{la  restet,  ut  terra  Philistina. 

2.  Omnis  videlicet  Galil.ea.]  Chald.  Septuag. 
llecentiores  Hebr.  nomen  Tvh^^hs^GelUoth,  acci- 
l)iunt  non  utproprium,  sed  ut  appellativuni, 
vorluntque  Umites  vel  Uttora  PliiUstinorum  (  si- 
inile  dixi  Joelis  3.  U. )  indeque  Galilaese  nomen 
ostindiium,  ait  Masius,  vel  propter  sinnosos 
liitorum  et  riparum  recessus,  vel  quia  fluctus 
illicventis  autaestu  reciprocantur  volutatimque 
1  udunt  (  bSj  g-a/a/  enim  significat  volvere,  re- 
volvere,  convolvere),  vel  deniquc  a  congestis 
convolutisque  ibidem  passim  arenarum  tumu- 
lis.  Duplex  enim  est  Galilsea,  et  utraque  mari 
adjacet,  ideoque  in  Hebr.  est  nomen  plurale 
r^^SSj  Geiilote,  q.  d.  GaUtceas.  Galilaeaenim  aiia 
est  inferior  circa  Tiberiadein  et  stagnum  Ge- 
nesareth,  quam  occuparunt  iribus  Zabulon  et  Is- 
sachar  :  alia  est  superior  circa  Capharnaum, 
Tyrum  et  Plolemaida,  quam  occuparunt  tribus 
Aser  el  Nephthali :  haecenim  dicta  est  Gentium, 
quod  h  Gentilibus  circumquaque  vicinis  fre- 
queolaretur;  ut  dixi  c.  13.  ulraque  opiraa  erat 
«nfertiiis,  fontibus  aqune  perennis,  actorrenti- 
bus  irrigua,  totaque  framenti,  vini.olei,  et 
cunctorum  fructuum  ferax,  ideoque  universa 
crat  habilata  et  exculta  :  hinc  in  ea  erat  magna 
civitatum  etvicorum  muUitudo,  ac  incoiae  phi- 
rimi ,  illique  fortes  el  pugnaces.  Josephus  dux 
Galilaeorum  contra  Romanos,  in  viia  sua  nar- 
rat  in  Galilaea  fuisse  204  urbes  et  vicos,  quo- 
rum  minimus  continebat  quindecim  hominum 
uiitlia. 

Denique  Galilaeamnobilitavit,  tum  Josue,  lum 
poiius  ejus  antitypus  Jesus-Ciiristus.  Hic  enim 
ipseconceptus  eteducatusest:  hicut  plurimum 
habitavit  ot  versatus  est ;  hic  Evangelicae  pr.TG- 
dicaiionis  semcnprimum  spargore  cuepit  ,   ac 


promulgandi  Evangeliigratia,  una  cum  Aposlo- 
lisqui  plerique  Galilaei  erant,  Galilaeam  lotam 
bis  circumivit,  singulasque  ejus  civitates  et  vi- 
cos  peragravit,  docens,  ubique  in  Synagogis  ,  eji- 
ciens  dsemonia,  et  curans  omnem  morbum  et  om- 
nem  languorem  in  populo.  Atque  ob  hanc  educa- 
tionemetconversaiionemsuam,quaminGairiaea 
duxit,ChristusGalilaeusvocatusfuit.Praeterquam 
rationem,  Apostoli ,  quOd  plerique  hic  nati  es- 
sent ,  etiam  Galilaei  appellati  fuere.  Quapropter 
etlmp  'ratori  Juliano  Apostatae,  ut  Eusebius  et 
alii  snepememorant,  solemne  erat  ut  Christum 
Galilaeum,  el  tum  a  Cbristo,  tum  ab  Apostolis 
Christianos  omnes  Galilaeos  noiijinaret.  Ita 
Adrich.  in  descript.  Galilaeae. 

Tropol.  GalilaBus  princeps  est ,  et  cum  Josue 
Galilaeam  subjugat,  qui  carnem  domans  pas- 
sionesque  foriiier  subjugans  ;  regnorumque  et 
regum  statuumque  circulationes  ,  revolutio- 
nes,  mutationes,  procellas  et  turbines  despicit 
et  quasi  pede  calcat.  Galilaea  enim  Hebr.  idem 
est  quod  tornatilis,  volubilis,  ait  Pagninus  in 
nomin.  Hebr.  Hoc  est  quod  orat  Ecclesia  Do- 
minicaquarta  post  Pascha  :  Ut  inter  mundanas 
varietates  ibi  nostra  fixa  sint  corda ,  ubi  vera 
sunt  gaudia.  Nam  ut  aitPaulus  :  Nostra  conver- 
satio  in  ccbUs  est.  PhiUp.  3.  20.  ideoque  non  su- 
mus  hospites  et  advencB ,  sed  cives  sanctorum  et 
domestici  Dei,  supercBdificati  super  fundamentum 
Apostolorum  et  Prophetarum  ipso  summo  angu- 
iari  lapide  Christo  Jesu.  Ephes.  2.  19. 

3.  A  FLUvio  TURBiDo.  ]  Is  est  Nilus;  hic  enim 
Hobr.  vocatur  -iiniUT  i/c/ior^  id  est,  turbidus, 
quia  aqua  ejus  limo  quem  vehit  est  turbida  et 
nigra.  Undeeta  Groecis/isAa;,  id  est,  nigor  cog- 
nominatur.  Hinc  et  .Egyptus  /isAa/xeco)os,  id  est, 
nigrigleba  dicitur ,  ideoque  pinguis  et  ferlilis. 
Quapropier  NUus  dicitur  vsa  auj,  id  est ,  novus  U- 
7/t(t5.  Unde  Mantuanus. 

Limifer  /Egyptum  loto  semel  irrigat  anno, 
Videlicet  in  seslate,  dum  sol  est  in  Cancro,  lunc 


COMMENTAI\IA  IN 

eiiim  Nilus  exundans  agros  yEgypti  oblimai  , 
impinguat    el   fecundal.    Audi  Tibulium  : 

Fei  lilis  aestiva  Nilus  abundat  aqua. 

Ila  Lyran.  VaLabl.  Arias  el  S.  Hier.  ep.  ad  Dar- 
dan.'Vide  dicla  Jerem.  2.  18. 

Dices  :  Terra  promissa  non  extendebalur  us- 
cjue  ad.Egyptum,  necejus  terminus  meridiona- 
lis  erat  Nilus,  sed  rivus  quidam  Nili ,  sive  tor- 
rens  deeremo  veniens,  qui  inter  Rinocoluram 
et  Pelusium  urbem  ^Egypli  in  mare  ingreditur. 
Unde  alibi  in  Script.  vocalur  torrens  ^gypti, 
alibi  torrens  deserti.  Resp.  ita  est,  uti  recle  os- 
tenditRibera,  Amos  6.  num.  ^3.  Hic  tamen  Nilus 
ponitur  quasi  limes  el  lerminus  terraG  promissa) ; 
lum  quia  lorrens  illedeserti,quiierraeestlimes, 
est  rivus  Nili.  Unde  multi  per  Nilum  hlc  acci- 
piunt  rivum  istum  Nili,  qui  torrens  deserti  di- 
citur  :  tum  quia  inter  torrentem  hunc  usque  ad 
Rinocoluram  et  Pelusium  est  desertum,  terra- 
que  inulilis  et  inhabitata,  quae  proinde  non  com- 
putatur,  nec  iilius  habetur  ratio ;  quare  rectc 
dicitur  Nilus,  juxta  quem  terra  est  culta  et  ferti- 
lis  ,  esse  terminus  terrae  promissae.  Porro  Rino- 
coluram  versus  meridiem  esse  terminum  Ju- 
daeae  docet  Plinius  1.  5.  c.  13.  et  Strabo  1.  16.  et 
S.  Aug.  I.  16.  de  civit.  2^.  Dicta  esi  urbs  haec  Ri- 
noculora  anaribus  reorum  amputalis  (psvenim 
esl  nasus  )  qnod  scilicet,  ut  ait  Strabo,  hominis 
maleficipraecisis  ob  scelera  naribus  aRege  quo- 
dam-Etliiopium  ,  qui  in  ;Egyptum  venerat ,  in 
ea  collocati  sint,  quasi  in  exilio  ad  terroreni 
caeterorum.  Hodie  Pharamicam  dici  nonnulli 
asserunt. 

Porro  Nilus  sua  exundalione  ita  fecundat 
yEgyptum,  ut  pluvia  non  egeat,  sitque  omnium 
regionum  ferlilissima.  Audi  Ciceronem  1.  2.  de 
naturaDeorum.  Irrigat  Mgyplam  Nilus,  et  cum 
lotacestate  obrutam  oppletamque  tenuit ;  tumre- 
cedit  moltilosque  et  oblimatos  agros  acl  serendum 
relinquit.  Augelur  enim  Nilus  certis  diebus  mi- 
rum  in  modum,  et  per  totam  spatiatus  ^Egyp- 
tum ,  fecundissimus  innatat.  Unde  unica  spes 
lEgyptiis  in  Nilo,  ait  Seneca  1.  U.  Natur.  quaest.  c. 
2.  Audi  Claudianum  qui  Epigram.  6.  1.  de  Nilo 
ita  canit. 

iEgyptus  sine  nubeferax,  imbresque  serenos 
Sola  tenet,  secura  poli ,  non  indiga  venli , 
Gaudel  aquts  quas  ipsa  vehit  Niloque  redundat. 

Quocirca  Pharao  superbiens  aestimabat  se  non 
tam  Regem,  quam  Deum  ^gypti,  ideoque  audi- 
vil  a  Deo :  Ecce  egoadte,  Pharao Rex Mgypti  draco 
magne  ,  qui  cubas  in  medio  fluminum  tuorum  et 
dicis  :  Meus  est  fluvius ,  et  ego  feci  memetip- 
sum  ;  et  ponam  frenum  in  maxillis  tais ,  etc.  , 
Ezech.  29.  3. 

Meminit  ergo  Nili  hic  Script.  ut  indicet  Ju- 
daeam  illi  vicinam,  illoque  limitatam  ,  ejus  fer- 
tiliiatem  participare,  ut  sit  terra  fecunda,  lacte 
el  melle  manans. 

TerRA    ChANAAN   ,    QU/E   IN     QUINQUE    REGULOS , 

Philisthiim  dividitbr,  Gaz^os  et  Azotios,|Asca- 
LONiTAS,  Geth/EOS  et  Agcaronitas.  ]  Pro  te)~ra 
Chanaan,  Hthv.  eslChananceo  censebilur.  Chald. 
Chanan(torum  lerrce  annumerari  debet,  q.  d.  Li- 
cet  Philistini  nunchasquinque  Palaestinae  urbes 
et  satrapias  occupent ,  illae  tamen  sunt  Chana- 
naeorum,  qui  ibiprimi  habitarunt,  indeque  se- 
dibus  suis  pulsi  sunt  a  Philistinis ,  sive  i  Caph- 


J08UE.  Cap.  Xlll.  fi." 

torim,  id  est ,  Cappadocibus.  Deuter.  2.  23. 
ideoquc  urbes  hae  limitibus  Chananseae  Hebrceis 
a  Dco  promissse  conlinentur  :  quaiiqiiam  Hc- 
braei  sua  segnitie,  scelcribus  et  culpa  ilias  ,  uli 
et  plures  alias,  nunquam  vel  certe  exiguo  tem- 
pore  sub  Davide  et  Salomone  occuparint.  Ita 
S.  Hieron.  ad  Dardaniim. 

QuiNQUE  UEGULOS.  ]  Hcbr.  QuinqueSarnim.  Est 
vox  Palaeslina  signilicans  Salrapas,  PraBfeclos  , 
Principes  :  consenlitcum  Hebr.  D^iJfn  rozen/m  , 
per  metalhesin  litier.T  r  cum  s.  Chald.  vertit 
tarnaia  (  Chald  enim  lilteram  z  \n  t  commu- 
tant);  unde  tyranni  nomen,  quo  olimcenseban- 
turRegeSj  deductum  videtur  ,  aitArias  ;  nam  ut 
ait  Justinus  1.  1.  Hist.  Qaceque  civilas  et  gens 
Rerumpublicarum  imperiam  ab  initio  penes  Reges 
{  quasi  rectores  )  habebat  quos  ad  hajasmodi  fas- 
tigium  majcstatis  non  ambitio  popularis,  sedspec- 
lata  inter  bonos  moderatio  provehebat ,  qui  et 
tyranni  ob  fortitudinem  vocabantur.  Unde  Virg. 
7.  .Eneid. 

Pars  mihi  pacis  erit  dextram  tetigisse  tvranni. 

Oui  ergo  Hebr.  rozenim,  Palsestine  sarnim,  hi 
Persice  Satrapce,  id  est  Praefecti  (unde  Satrapia 
est  regio  sive  praefectura  ),  Chald.  turnaia  dice- 
bantur.  Quinque  igitur  erant  Philistinorum  nr- 
bes,  quarum  quaelibet  suam  habebat  satrapiani 
sive  pr.-efecturam  ,  suumque  satrapam  sive 
praefectum  quasi  regulum,  nimirum  Gaza,  Azo- 
tus,  Ascalon,  Geth  et  Accaron,  quae  perpetua 
cum  Hebraeis  gessere  bella. 

[i.  Ad  MERIDIEM  VERO  SUNT  HeV/EI,  omnis  terra 

Chanaan,  ]  id  est,  Phoenicia  ,  ait  Masius.  Vide 
dicta  c.  5.  initio. 

Et  Maara  Sidoniorum.  ]  Recentiores  t6  Maara 
accipiunt  non  ut  nomen  proprium  ,  sed  ut  ap- 
pellativum,  vertuntque  cum  Masio,  usque  ad 
prata  vel  campos  Sidoniorum.  Hinc  el  ex  v.  6. 
clare  patet  Sidonem,  aeque  ac  Tyrum,  terminis 
Chananaeae  comprehensam  fuisse,  ac  ad  terram 
Judaeis  promissam  pertinuisse,  etsi  Judaei  sua 
segnitie  nunquam  eam  occuparint.  Melius  Nos- 
iav-^oMaara  retinuit  ut  nomen  proprium.  Maara 
enim  Hebr.  speluncam  significat,  uti  veriit  hic 
Chald.  Pagnin.  et  alii,  quae  apud  Sidonemexstat, 
estque  municipium  admirabile  et  inexpugnabi- 
le,  quod  postea  Cavea  Tyri  diclum  est,  quod  post 
Christum  anno  1167,  praesidiarii  milites  Chris- 
tiani  pecunia  corrupti  Saracenis  tradiderunt , 
ait  Tyrius  I.  16.  Belli  sacri  c.  11.  el  ex  eo  Adri- 
chom. 

5.  EjusQUE  CONFINIA.  ]  Hebr.  iSljn  Y"lKm  ve- 
haa7-ets  haggibli ,  quoA  recentiores  cum  Masio 
et  Vatablo  accipiunl  ut  nomen  proprium,  ver- 
t  untque :  Et  terra  Gebalenorum, idest,  Bybliorum. 
Byblus  enim  urbs  est  in  Phoenicia  non  procul  .'i 
Sidone.  UndeSept.  venunl:  Et  omnem  terram  Ga- 
bli.  Verum  Noster  propter  articulum  aliis  punc- 
tis  legit  haggebuli,  id  est ,  terminalis  terra  , 
puta  terra3  fines  sive  confinia.  Articulus  enim 
apud  Hebraeos  crebrius  apponi  solet  nominibus 
communibus  quam  propriis  :  quamquam  ulra- 
que  versio  eodem  redeat.  Byblus  enim  erat  con- 
finis  Sidoni,  uti  dixi. 

DoNEC  iNGREDiARis  Emath.]  Duplcx,  ait  S.  Hic- 
ron.in  c.  6.  Amos  sub  initium,  eratEmath,  sci- 
licetmajor,  quae  postea  ab  Antiocho  dicta  est 
Antiochia  ;  et  minor,  quae  Epiphania  estappel- 
lata  :  utraqueest  in  Syria.  Posterior  in  Script. 
ponitur  lcrminus  terrae  sanctae  Judaeis  promis- 


6'i 


COMMENTARIA  IN 


>ae  versus  Syriam,  sedexclusive;undea(Ulitur, 
ad  iniroUum  Eniath.in^xdi  enim  pertingebat  fere 
usque  ad  Epiphaniam. 

7.  ET  KUNC  DIVIDE  TERRAM  IN  POSSESSIONEM  NO- 
VEM  TRIBUBUS  ,  ET  DIMIDI^  TRIBUI  MaNASSE.  ]Nam 

alteri  parli  dimidiae  tribus  Manasse,  aeque  ac 
duabus  caeteris  tribubus  Ruben  et  Gad,  Moses 
jam  dedit  suam  sortem  et  partem  Chananaeae 
«•is  Jordanem.  Restanl  ergo  novem  tribus  cum 
dimidia  Iribu  Manasse,  quibus  lu,  0  Josue,  Cha- 
nanaeam  irans  Jordanem  sitam  dividas.  Unde 
sequitur : 

8.  CUM    QUA     RUBEN  ET  GaD  POSSEDERUNT   TER- 

UAM,  QUAM  tradidit  eis  Moyses.  ]  Cum  qua,  scili- 
cet  dimidia  iribu  Manasse  ,  non  illa  ,  quae  cum 
novem  tribubus  trans  Jordanem  suas  sedes  te 
sortiente  accipiet,  sed  altera,  quae  juncta  est 
Rubeniiis  et  Gaditis  cis  Jordanem.  Sunt  enim 
verba  haec  non  Dei,  sed  auctoris  libri  historiam 
suam  prosequentis.  Hic  enim  finiunlur  verba 
Dei  jubentis,  novem  tribubus  cum  dimidia  Ma- 
nasse  S  Josue  distribui  Chananaeam  irans  Jorda- 
nem,alque  incipiunt  verba  auctoris  historice 
narrantis,  quomodo  Moses  alteri  parti  iribus 
Manasse,  unacum  Rubenitiset  Gaditis  suaster- 
raeportionescis  Jordanemjam  ante  distribuerit, 
ut  simili  modo  de  caiteris  tribubus  a  Josue  dis- 
tributis  narret;  unde  pro  cum  qua,  Hebr.  est 
IQ!;  «mmo,  id  est,  ut  Vatabl.  exponir,  cam  alia 
dimidia  irihu  Manasse,  q.  d.  Tu,  6  Josue,  divide 
lerram  trans-Jordaninam  novem  tribubus  et  di- 
midiae  tribui  Manasse,  quia  Moses  alteri  dimi- 
diae  tribui  Manasse  ei  duabus  reliquis  tribubus 
(omnes  enim  iribus  numero  sunt  duodecim) 
scilicet  Ruben  et  Gad  jam  divisit  terram  cis-Jor- 
<laninam;  sic  fict  ut  omnes  duodecim  tribus 
suamin  Chananaea  partemsortemque  occupent. 
Hebraei  enim  confuse  loquuntur  multaque  si- 
mul  convolvunt ,  qnx  lectori  ex  circumstantiis, 
vel  alibidictis,  aut  aliunde  notis  evolvenda,  se- 
ccrnenda  et  distinguenda  relinquunt.  Porro 
sortes  hae  a  Mose  distributoi  Gaditis  ,  Rubenitis 
et  Manassensibus  recensentur,  Num.  32.  versu 
32.  hic  vero  eadem  repetuntur  et  minutius  cx- 
plicantur. 

13.  Nolueuuntquedisperderefilii  IsraelGes- 
suRt.  ]  Nonquasi  Moscs,  cum  suis  a  Deo  jussus 
oos  disperdere,  id  facere  renuerit,  cum  ipseDeo 
fueritobedientissimus;sed  quod  ad  coliocandas 
primum  in  cis-Jordanina  regione  duas  iribus 
cum  dimidia,  satistuncagrorumoppidorumque 
«•rat ,  accum  toto  exercitu  trajiciendum  erat  in 
terram  promissam  trans  Jordanem  ad  eam  ex- 
pugnandam.  Hac  de  causaduae  illaegentes  Cha- 
iianaeae,  scilicet  Gessuri  et  Machati,  reliclaefue- 
re  posteris  expugnandae. 

21.    Et  OMNES  URBES   CAMPESTRES  ,   UNIVERSAQUE 

r.KGNA  Sehon,]  q.  d.  Hae  campeslres  et  montanic 
iirbes  universae  pertinebanl  ad  regna  Sehon; 


JOSUE.  Cap.  XIII. 

non  ergo  vult  dicere  quod  soli  Rubenitse  uni- 
versa  regna  Sehon  occuparint. 

-   QuEM   PERCUSSIT    MOYSES    CUM   PRINCIPIBUS  Ma- 

DiAN  :  Hev^um,  et  Recem,  et  Sur,  et  Hur,  et 
Rebe  duces  Sehon  Habitatores  terr^.  ]  Moses 
primo  percussit  Sehon  regem  Amorrhaeoruin 
Numer  21.  21.  deinde  percussit  quinque  hos 
Principes,  Hevaeum  ,  Recem ,  Sur,  Hur,  ctRebe 
in  bello  Madianilico,  Num.  31.  Eraut  enim  ipsi 
Madianitie;  hic  tamen  dicuntur  Duces  Sehon,  eo 
quod  ejus  fuerint  vectigales  vel  stipendiarii , 
iileoque  ilii  suppetias  tulerint  conlra  Hebraeos, 
sed  ipso  cacso  redierunt  in  Madian,  ubi  paulo 
postipsi  quoque  a  Mose  occisi  sunt. 

25.  DiMiDiAM  partem  terr^  filiorum  Ammon.  ] 
Videtur  hoc  pugnarecum  Deuter.  ^2.  versu  19. 
ui)i  dicitur  :  Non  dabo  tibi  de  terra  filiorum  Am- 
mon.  Resp.  cum  Abulensi  Sehon  rcgem  belli- 
cosum  Ammonitis  partem  diiionis  Sur  bello  ade- 
misse ,  quam  proHigato  Sehon  cum  aliis  ejus 
urbibus ,  jure  belli  sibi  vindicarunl  Israelitae  , 
ideoque  Judic.  11.  13.  Rex  Ammonitarum  ex- 
postulavit  cum  Jephte,  volens  eam  sibi  restitui, 
sedimmerito;Dcusenimconcesseratdederatque 
Hebraeis  omnia  regna  quse  parebant  Amorrhaeis, 
inter  quae  erant  et  Haec.  Nam  illo  loco  Deuter. 
tantum  excipit  illa  loca  ,  quibus  tunc  domina- 
bantur  Ammonitae;  hoec  enim  eis  vult  relinqui. 
Tantum  enim  vetat  Hebraeis  ne  Ammonitas 
invadant,et  cumeis  bello  decertent,  idque  in 
gratiam  Lot  eorum  parentis,  viriquejusti,  qui 
erat  nepos  Abrahse  Hebraeorum  Patriarcha^. 
Hanc  ergo  Ammonitarum  regionem  Sehon  su- 
begerat,  cujiis  diiionem  dimidia  ex  parte  pos- 
sederunt  Gaditai,  alteram  vero  dimidiam  tenue- 
runt  Rubenitac. 

Qu.E  EST  coNTRA  Rabba,  ]  id  cst,  quae  esl  e  re- 
gione  sive  opposita  civitati  Rabbae,  quae  postea 
ii  Philadelpho  dicta  est  Philadelphia. 

30.  EtcunctaregnaOgregisBasan,]  quae  fuere 
Iria^  Argob,  Basan.etpars  Galaad.  Saepiustamen 
Og  vocatur  Rex  Basan,  et  sub  Basan  caetera  duo 
intelliguntur.  Vide  Deutcr.  3.  versu  13.  et  se- 
quentibus. 

31,  Et  dimidiam  partem  Galaad,  ]  scilicet  de- 
ditMoses  Manassensibus;namalteramdimicliam 
dedit  Gaditis.  Porro  t6  et  est  StYiyrniMJ ,  sive  ex- 
plicativum  ;  explicat  enini  quae  fuerint  regna  Og 
regisBasan,  aitque  interea  fuissepoliora  dimi- 
diampartem  Galaacl,  Astarolh  etEdrai. 

Dimidi^e  parti  filiorumMachir.  ]  Solus  Machir 
filius  Manasse  fuit  patri  superstes  ;  quare  idem 
est  tribus  Machir ,  quod  tribus  Manasse  :  Ma- 
chir  enim,  utpote  solus  filius,  ex  asse  fuit  liae- 
res  patris  sui  Manasse  ;  Machiro  tamen  adcli- 
tus  fuitJair  ejus  ex  filia  nepos,  cum  alioqui  Jair 
ob  patrem  esset  de  tribu  Juda  :  unde  posteri 
Jair  in  Galaad  cum  posteris  Machir  habitaruni. 
1.  Paral.  2.  v.  21.  et  sequentibus. 


COMMENTARIA  IN  JOSUE.  Cop.  XIV.  CS 

CAPUT  DECIMUM  QUARTUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

PRiEPARATUR  DIVISIO  CHANANiE>E  PER  SORTES  IN  DUODECIM  TRIBUS  ;  UNDE  EI  QU^EDAM 
PRiEMITTIT  ,  NIMIRU3I  DEBERE  TRIBUM  LeVI  AB  EA  EXCIPI  ,  AC  TRIBUM  JoSEPH  IN  DUAS 
DIVIDI  ,  SCILICET  IN  EPHRAIM  ET  MaNASSE  ,  ATQUE  CaLEBO  EXTRA  S0RTE3I  DANDAM 
ESSEILLAMTERR^PORTIONEM  ,  QUAM  IPSI  OB  MERITA  OLIM  DeUS  PER  MoSEN  ASSIGNARAT. 

1 .  jf^^^^/^i^^^^^oc  est  qiiod  possederunt  filii  Israel  in  terra  Chanaan  ,  quam  dederunt  eis 
Eleazar  sacerdos  et  Josue  filius  Nun,  et  principes  familiarum  per  Iribus 
Israel.  2.  Sorte  omnia  dividentes,  sicut  praeceperat  Dominus  in  manu 
Moysi ,  novem  tribubus ,  ct  diraidise  Iribus.  3.  Duabus  enim  tribubus ,  et 
dimidiee  dederat  Moyses  trans  Jordanem  possessionem  :  absque  Levitis  , 
qui  nihil  tcrrae  acceperunt  inter  fratres  suos  ;  4.  sed  in  eorum  successe- 
runt  locum  fiiii  Joseph  in  duas  divisi  tribus ,  Manasse  et  Ephraim  :  nec 
acceperunt  Levilae  aliam  in  Terra  partem  ,  nisi  urbes  ad  habitandum  ,  ct  suburbana  earum 
ad  alenda  jumenla  etpecora  sua.  5.  Sicut  praeceperat  Dorainus  Moysi ,  ila  fecerunt  filii  Israel  , 
et  diviserunt  Terram.  6.  Accesserunt  ilaque  filii  Juda  ad  Josuc  in  Galgala  ,  locutusque  est  ad 
eum  Caleb,  filius  Jephone  Cenezaeus :  Nosti  quid  locutus  sitDorainus  ad  Moysen  hominem  Dci 
de  me  ettein  Cadesbarne.  7.  Quadraginta  annorum  eram ,  quando  misit  me  Moyses  famulus  Do- 
raini  de  Cadesbarne,  utconsiderarem  Terram,  nuntiavique  ei  quod  raihi  verum  videbatur.  8.  Fra- 
tres  autem  raei,  qui  ascenderant  mecum ,  dissolverunt  cor  populi ;  etnihilominus  cgo  secutus  sum 
DominumDcum  meura.  9.  JuravitqueMoyses  in  die  illo  ,  dicens  :  Terra  ,  quam  calcavitpes  tuus, 
erit  possessio  tua ,  et  filiorum  tuorum  in  aeternum;  quia  secutus  es  Dominum  Deum  meum. 
1 0.  Concessit  ergo  Dominus  vitam  mihi ,  sicut  pollicitus  est  usque  in  praesentem  diem,  Quadra- 
ginta  et  quinque  anni  sunt ,  ex  quo  locutus  esl  Dorainus  verbum  istud  ad  Moysen  ,  quando  ara- 
bulabat  Israel  per  solitudinem  :  hodieoctogintaquinqueannorumsum  ,  1 1  .sicvalens ,  utcovalc- 
bam  tempore  quando  ad  explorandum  missus  sum;  illiusin  me  temporis  fortitudo  usquc  hodie 
perseverat  lamad  bellandum  quaraad  gradiendura.  12.  Da  ergo  raihi  montemisturaquem  polli- 
cilusest  Dominus  ,  te  quoque  audiente,  in  quo  Enacim  sunt ,  et  urbes  magnae  atque  munitae  :  si 
fortesit  Dominusmecura ,  etpoLuero  delere  eos ,  sicut  proraisit  raihi.  13.  Benedixitque  ei  Josue, 
et  tradidit  ei  Hebronin  possessionem.  14.  Atqueexeo  fuitHebron  Calebfilio  Jephone  Cenezaeo 
usque  in  praesentem  diem  :  quia  secutus  est  Dominura  Deura  Isracl.  15.  Nomen  Hebron  ante 
vocabatur  Carialh-Arbe  :  Adam  maximus  ibi  inter  Enacim  situs  est ,  et  Terra  ccssavit  a  praeliis. 


1.  QUAMnEDERUNT  EIS  ELEAZARSACERDOS  (SUm- 

mus  scilicei  Ponlifex  )  et  Josue  filiiis  Nun  ,  et 

PRINCIPES  FAMILIARUM   (idcst,  Iribuum)  PER  TRI- 

nus  IsRAEL,  ]  q.  (1.  Ei  duodecim  principes  juxta 
(luodecim  tribus  Israel  :  quseque  enim  tribus 
suiim  iiabebat  principem.  Hebr.  Capila  Pairum 
[  id  est  ,  principes  )  iribuum  fiUorum  Israel. 
Igilur  tres  hic  ponunlur  divisionis  et  sortitio- 
nis  praesidcs  ctcxeculores,  scilicet  primus  Elea- 
zar  Pontifex,  secnndus  Josuc  populi  princeps, 
leriium  ordinem  faciunt  duodecim  principes  tri- 
l)uum,  quorum  quisque  suamtribum  rcpr.Tcsen- 
labat,  ejusque  curam  gerebat ,  ne  qua3  eis  inju- 
ria  aut  sorlis  imminutio  fieret,  ut  principibus 
iribuum  conlentis,  omnes  tribus  coutentoe  sor- 
lilioni  acquiescerent. 

Porro  pr.-eponilur  hic  Eleazar  Josue,  quia  dig- 
nior;  dignior  enim  cst  Pontifex  Principe  cl  Rege. 
\egatid  Abulensis  ,  censetque  Josue  digniorem 
fuisse  Elcazaro ;  sed  conlrarium  ostendi  ex  ipsis 
Scripl.  vcrbis  Num.  27.  21. 

COn^UI,.   A   J.AriDF..   tom.   II. 


3.  Absque  Levitis,  qui  nihil  terr^e  acceperunt 
inter  fr.vtres  suos  ,  ]  quia  Leviiarum  porlio 
erat  Dominus  ,  id  est ,  oblaliones  ;  oblationes 
enim  et  victimarum  Deo  immolatarum  pars  ce- 
debat  Levitis. 

h.  Sed  in  eorum  successerunt  locum  filii  Jo- 

SEPn  IN  DUAS  DIVISI  TRIBUS  ,  MaNASSE  ETEpHRAIM.] 

Carpit  hic  Masius  vulgatum  Interpreiem ,  qu6d 
Hebraeo  nonnulla  adjungat.  Nam  in  Hebr.  tantum 
cst  :  Qaia  fitii  Josepli  fuerunt  ducB  iribus  Manassc 
et  Epliraim.  Verum  Resp.  Nostrum  id  clarius  in- 
terprelari  vertendo  :  Sed  in  eorum  locum  succes- 
serunt  ftlii  Joscpli,  q.  d.  quia  seclusa  tribu  Levi 
tantum  reslabant  undecim  tribus  Chananaeam 
divisnr.-c,  hac  de  causa  tribus  Joseph  divisa  est 
in  duas,  ut  numerum  duodenarium  tribuum  Is- 
rael  expleret ,  ilaque  acciperet  duas  terrse  pro- 
missae  porliones  ,  unam  pro  tribu  Joseph,  alte- 
ram  protribu  Levi ,  quam  scihcetilla  acceplura 
fuisset,  si  inter  duodecim  fuisset  computala  : 
jam  auicm  ea  exclusa  ,  successit  illi  allera  pars 

9 


G6  COMMEiNTAniA  IN 

iribus  Joseph  ,  ac  (Uiodccimam  iribum  con- 
sliiuit,  itaque  duodccimam  partem  terrse  pro- 
missae  oblinuit.  Volebat  enim  Deus  duodecim 
tribubus  distribui  Chananaeam  ,  ideoque  eam  in 
duodecim  portiones  dividi ,  atque  hac  ratione 
tribus  Joseph  successit  quoque  tribui  Ruben  in 
jure  primogeniturte,  quoderat  ut  primogenitus 
(quahs  erat  Ruben)  duplicem  porlionem  haere- 
ditatis  paterna;  obtineret ,  caeteri  vero  fratres 
.simpiicem.  Hocjure  exciditRubenpropter  inces- 
luiii  cumBahi  novercasua  commissum,  ideoque 
illud  datum  est  casto  Joseph.  Unde  ipse  per  duos 
hiios  suos  ,  scilicet  Ephraim  et  Manasse,  duas 
tribus  constituit  ,  et  duplicem  sortem  terrae 
sanctae  adeptus  est. 

6.  Ad  Josue  in  Galgala.]  Ibi  enim  erant  castra 
et  stativaJosue,Hebraeorumetquareibidemhaec 
omnia  gesta  sunt ,  factaque  haec  prima  divisio 
CliananaeaB  in  quinque  tribus :  nam  posterior  di- 
visio  in  septem  reliquas  tribus  facta  est  in  Silo 
c.  18.V.1. 

LOCUTUSQUE   EST    AD  EUM    CALEB  FILIUS  JEPHONE 

Genez/Eus.]  Caleb  hic  exploraveratterram  sanc- 
tam  ,  missus  a  Mose  cum  Josue  et  CcTeteris  de- 
cem  exploratoribus ,  hisque  illam  calumnianii- 
bus  et  murmur  populi  excitantibus,  Caleb  cum 
Josue  restitit ,  murmurque  repressit  ,  lerram 
promissam  laudando,  eamque  Dei  ope  facilem 
expugnatu  ostendendo.  Quare  Deus  illi  in  prie- 
mium  jussit  dari  extra  sortem ,  Hebronem  ejus- 
que  confinia.  Num.  c  13.  et  l^.  quae  proinde  ipse 
hic a  Josue  sibi  assignari  deposcit.  Quocirca  alius 
est  hic  Caleb  a  Caleb,  qui  fuit  atavus  Beseleel , 
et  filius  immediatus  Esron  filii  Phares,filiiJuda, 
de  quo  1.  Paral.  2.  18.  uti  contra  R.  Salomonem 
probavi  ExodiSl.  1.  Esto  hic  quoque  Galeb  des- 
cendat  de  Juda  et  forte  a  Phares  et  Esron  ,  sed 
mediantibus  avis  et  abavis.  Calebhehv.  idem  est, 
quodcanis,  idque  apposite,  quia  ipse  ut  canis 
allatravitexploratoresterraesanctae  detrahentes, 
murmurquepopulirepressit.  RursumCa/e6  idem 
est  quod  quasi  cor,  quia  ipse  corde  generoso  et 
magnanimo  tuitus  estcausam  fidemque  Dei  con- 
tra  caeteros  exploratores  et  populum  murmu- 
rantem. 

FiLiusJEPHONE.]NonnuIli  Jep/ioneaccipiuntnon 
ut  proprium,  sed  ut  appellativum  significans 
oculatum,  sagacem  :  n^S  p«we  quod  significat 
aspicere  ,  inspicere,  perspicere.  Verum  certum 
est  Jephone  esse  nomen  proprium  patris  Caleb, 
cujus  tamen  etymon  uni  datum  apprime  conve- 
nitCalebo,  utpoieoculatissimoetprudentissimo. 

CenezjEUs.]  Cur  Caleb  vocatur  Genezaeus?  Nu- 
merantur  Genezaei  inter  caeteros  Chananaeae  po- 
pulos  Gen.  16.  v.  19.  Sed  certuni  est  Galeb  inde 
non  vocari  Cenezaium  :  fuit  enim  ipse  gente  et 
genere  Hebraeus,  non  Chananeeus.  Rursum  fuit 
alius  Cenez  ab  Esau  progenitus  (  unde  teste 
sanctus  Hieron.  in  locis  Hebr.  Idumaei  nonnulli 
dicli  sunt  Cenezaei)  de  quo  Genes.  36.  15.  et  42. 
sed  certum  pariter  est  nec  abeo  Caleb  diciCene- 
zaeum  :  constat  enim  eum  fuisse  Judaeum ,  non 
Idumaeum  ,  atque  a  Jacob  ,  non  ab  Esau  proge- 
nitum. 

Dico  ergo  Caleb  vocari  Genezaeum  ab  avo  vel 
proavo,  quifuitCenez,  fuitque  vir  eximius,ideo- 
que  nomen  suum  posteris  communicavit ,  ut  ab 
eo  vocarentur  Cenezaei ;  id  ita  esse  colligimus 
ex  eo  quod  nomen  hoc  Cenez  frequens  et  cele- 
bre  fuerit  in  familia  Caleb  ;  nam  etfraterCa- 
iebi,  qui  fuit  pater  Othonielis  judicis,  vocatus 


JOSUE.  Cap.  XIV. 

est  Genez  :  nepos  quoque  Calebi  ex  fllio  nuncu- 
patus  est  Cenez ,  ut  patet  cap.  seq.  v.  13.  Ju- 
dic.  1.  13.  1.  Paral.  U.  13.  et  15.  idque  ex  avo  vel 
proavo  suo  viro  illustri,  qui  diclus  erat  Cenez, 
ut  videtur.  Quare  non  est  verisimile  Genez 
hunc  fuisse  vilricum  vel  patruum  Calebi ,  uli 
nonnulli  volunt.  Cenez  ergo  genuit  Jephone  , 
Jephone  genuit  Caleb,  inde  Caleb  dictus  est  Ce- 
neza^us.  Unde  Cenezaeus ,  Hebr.  idem  est  quod 
possessio  mea  iste,  vel  niclus  ineus  iste,  ait  Pagnin. 
in  nomin.  Hebr.  q.  d.  Caleb  fuit  vere  nepos  et 
haeres  avi  sui  Cenez  viri  illustris ,  ac  cum  posses- 
sioneet  hcereditate  simul  ejus  virtutes  heroicas 
possedit  et  haereditavit :  quare  vere  fuit  ,  di- 
cique  poiuit  Cenezccus  ,  eeque  ac  Israelita  et  fi- 
lius  Abrahae. 

9.  Terra  quam  calcavit  pes  tuus  erit  posses- 
sio  TUA.  ]  Quae  fuerit  haec  terra  non  explicuit 
Moses  Num.  14.  v.  24;  sed  hinc  Uquet  fuisse  He- 
bronemquamadiit  Caleb,  dum  terram  cum  aliis 
exploratoribus  lustraret,  cum  illi  eam  adirenou 
auderent  ob  metum  gigantum  eam  incolentiuni. 

10.  quadraginta  £t  quinque  anni  sunt  ex  quo 
locutus  est  Dominus  verbum  istud  ad  Mosen  , 
QUANDO  ambulabat  israel  per  solitudinem  ;  HO- 
die  octoginta  quinque  annorum  sum.  ]  Hic  locus 
magnam  lucem  afferttoti  huic  libro.  Galeb  enini 
hisce  verbis  totam  istius  temporis  Chronologia 
complectitur,  ex  quo  certo  colligilur  bellasse  Jo- 
sue  cum  Chananaeis  per  sex  annos ,  iisque  subac- 
tis  anno  septimo  divisisse  eorum  terram  per 
duodecim  tribus  Israel.  Haec  ergo  est  Periocha 
et  Synopsis  gestorum  Josue. 

Josue  anno  sui  ducatus  suaeque  gubernationis 
primo  ,  die  decima  mensis  primi,  traduxit  po- 
pulum  Israel  per  Jordanem,  cedentibus  aquis ,  in 
terram  Chanaan  ,  ut  audivimus  c.  3  ct  h.  Pas- 
cha  vero  celebravit  in  Galgalis  die  14  mensis 
primiin  planitie  Hierichuntis;  sequenti  die  po- 
pulus  comedit  de  frumento  terroe,  quo  facto , 
mox  postero  die  manna  desiit ,  ut  diclum  est 
0.  5.  Hinc  patet  Josue  et  Hebraeos  mox  ai)  obitu 
Mosis ,  anno  scilicet  ineunte  41  ab  exitu  ex 
yEgypto  ,  ingressos  esse  Chananaeam,  et  eversa 
Jericho  cum  caeteris  gentibus  bellum  gessisse  , 
idque  per  sex  annos.  Septimo  enim  anno  omni- 
bus  subactis,  divisil  Josue  Ghanaan  Hebraeis.  Id 
ita  esse  patet  ex  collatione  historiae  recensilic 
hoc  cap.  cum  iis  quae  narrantur.  Num.  13.  et 
Deuter.  2.  Namcum  Josue  inchoaret  hanc  divi- 
sionem  ,  Caleb  ait  ei  hoc  versu  se,  cum  inter 
alios  ad  explorandam  terram  Chanaan  de  Gades 
Barne  Num.  13  emitteretur,  fuisse  40  annorum , 
et  ab  eo  tempore  ad  praesens  fluxisse  45  annos  , 
seque  jam  85  esse  annorum.  Certum  est  autem 
eum  cum  ahis  exploratoribus  fuisse  missuni 
anno  secundo  abexituex  Egypto  Num.  10etl3, 
et  Josue  14,  a  quo  anno  usque  annum  40  ab  exitu 
ex  jEgypto  quo  mortuus  est  Moses ,  et  Josue  dux 
constitutus,  fluxerunt  anni  38;  jam  computa  ab 
anno  38  ad  45  ,  habebis  septem  annos  ,  quibus 
sex  prioribus  bello  domitis  et  caesis  Chananaeis, 
septimo  eorum  terram,  diviserunt  cum  scilicet 
jam  Caleb  esset  85  annorum.  Divisio  ergo  haec 
terrag  facta  est  anno  47,  ab  exitu  ex  ^Egypto ,  qui 
fuit  ducatus  Josue  septimus ,  saltem  inchoatus. 
Ita  Theodor.  hic  qu.  16.  Abul.  in  c.  13.  qu.  3.  et  in 
c.  22.  q.  2.  ubi  refutat  Josephum  quinquennio, 
et  Lyranum  sexennio  tempus  belli  deflnientem. 
Sic  et  Masius ,  Magalianes  et  alii  luc.  Denique 
hnsc  cst  communis  Hebraeorum  sententia. 


COMMENTAr.lA   IN 

11.  Sic  VALLXs.  ]  Dcus  Calebi  servavit  in  se- 
necla  robur  prislinuni ,  tum  in  praemium  suae 
lidelitatis ,  ut  terra  promissa  ,  pro  qua  conira 
niurmuraiores  steterat ,  vigens  valensque  poii- 
I  elur  ct  frueretur;  tum  ut  testis  esset  oculatus 
omnium  quae  gesta  erant  a  Mose  in  deserto ,  ea- 
(|ue  narrarei  junioribus  Hebraeis  :  omnes  cnim 
iiiurmuratores  a  Deo  morle  puniti  fuere  in  de- 
.serto  ;  eorum  ergo  filii  juvenes,  qui  non  mur- 
umraverant ,  ingressi  sunt  terram  promissam. 
liisigitur  Caleb,  senex  teslatusestel  praedicavit 
niira ,  quae  Deus  Patribus  praestiteratin  deserlo. 
Sic  mox  posiChristum  longoevi  fuere  S.  Jounnes, 
S.  Simeon,  S.  Dyonisius  Areopagita,  S.  Polycar- 
pus,  aliique  plurcs,  ut  posteris  essenl  oculativel 
aurili  tesles  gestorum  Christi.  Similis  fuitPaulus 
Concordiensis,  cujus  validam  senectam,  ita  des- 
rribit  S.  Hieron.  Epist.  21.  ad  eimidem  :  Ecce , 
inquit,  centenus  cetatis  circalus  volvitur,  et  tu 
seinper  prcecepta  Domini  custodiens  ,  futurcB  bea- 
fitudinem  vitce  per  prcesentia  exempla  meditaris. 
Oculi  lumine  vigent,  pedes  imprimunt  certa  vesti- 
gia ,  auditus  penetrabilis  ,  dentes  candidi ,  vox 
sonora,  corpus  sotidum  et  succi  plenum,  canicum 
rubore  discrepant ,  vires  cum  cBtate  dissentiunt  : 
non  memorice  tenacitalem ,  ut  in  plerisque  cerni- 
7nus  ,  anliquior  senecta  dissolvit;  non  caliidi  acu- 
men  ingenii  frigidus  sanguis  obtundit;  non  con- 
tractam  rugis  facicm  arata  frons  asperat ;  non 
denique  tremula  manus  per  curvos  cerce  tramites 
errantem  stylum  ducit :  futurce  nobis  resurrectio- 
nis  virorem  in  te  Dominus  ostendit ,  ut  peccati  scia- 
mus  esse,  quod  cceteri  adliuc  viventes  proimoriun- 
tur  in  carne ;  juslitice ,  quod  tu  adoLescenliam  in 
aliena  celate  mentiris. 

Tam  ad  bellandum,  ]  cum  gigantibus  in  He- 
brone^  mihi  a  Deo  data  degeoiibus,  ut  eos  expel- 
lametHebronem  expugnem  mihique  vindicem. 
Unde  sequitur: 

12.  Da  ERGO  MIHI  MONTEM  ISTUM,  QCEM  POLLICI- 
TUS  EST  DOMINUS  TE  QUOQUE  AUDIENTE,  IN  QUO  ENA- 

«iM  SUNT.]  Montem  istum,  in  quo  silaestHebron, 
Dabir  et  Anab  urbes :  has  enim  Deus  promisit  Ca- 
iebo  Num.  IZi.  2/i.  Liceienim  Script.  easibino- 
minatim  non  exprimat,  tamen  Moses  viva  voce 
idipsum  declaravit,utpatetexlioc  loco,  scilicet 
lerram  eo  ioco  a  Deo  promissam  Calebo,  esse 
montana  Hebron.  Causa  cur  Deus  haec  prae  aliis 
assignarit  Calebo  fuit  prima,  invita  et  excelsa 
virtus  ac  fortitudo  Calebi,  qua  paulo  ante  dixit 
se  jam  85  annorum  lam  esse  validum  animo 
i^t  corpore  ,  quam  cum  esset  hO  annorum.  Se- 
cunda,  quia  montana  Hebronis  ab  Enacim  ,  id 
est  gigantibus  insidebanlur  ,  quos  ceteri  He- 
braci  mire  formidabant,  nec  ausi  fuissent  eos 
aggredi  ,  uli  aggressus  est  Caleb.  Tertia  ,  quia 
ante  annos  kO,  Caleb  ingressus  fuerat  haec  mon- 
lana,  eaque  cum  giganlibus  lustrarat,  populo- 
qu€  dixerat  illa  facile  per  Deum  posse  expug- 
nari  ,  cum  cateri  exploratores  meliculosi  id 
negarem,  populumque  metu  giganlum  ab  in- 
gressu  in  terram  proniissam  absterrerent.  Voluit 
f  rgo  Deus  ostendere  verum  esse  quod  dixerat 
Caleb ,  ac  per  eum  gigantes  debellare.  lia  Deo 
(luce  fortissimos  quosque  et  quoeque  ardua  su- 
peramus  ,  si  Deo  nixi  rem  fidenier  el  animose 
aggrediamur.  Dens  enim  opem  quam  promisit 
praeslat,  et  incipientes  adjuvat,  roborat,  pro- 
inovct,  ni  rem  alias  difTicilem  facile  expediant. 
Sic  David  carneam  illam  lurrim  ,  ut  ait  Chrys. 
pula  Cohath  lapilloprosiravit,  quia  De(  confisus 


JOSUE.  Cap.  XIV.  07 

magno  animo  cum  c.o  dtiellum  iniit.  S.  Anlo- 
nius,  teste  S.  Athauas.  vidit  quandoque  diaboluni 
specie  gigantis  caput  inter  nubila  attollere  et 
condere,  sedejus  fraudem  agnoscens:  Fruslra, 
inquit,  me  tenlare  conaris  isla  mole  corporis. 
Age,  si  quid  liabes  in  me  potestalis  et  virium, 
exere  :  Dominus  illuminatio  mea  ,  et  salus  mea  , 
quem  timebo?  Dominus  protectorvitce,  a  quo  tre- 
pidabo  ?  Quo  dicto  larva  illa  gigantea  evanuit. 
Talesdjfficultatumlarvassingulis  oljjicitdoemon; 
sed  si  Deo  nixi  cas  spernamus,  ac  contra  eas  co- 
nemur,  in  fumum  ibunt. 

In  quo  Enacim  sunt,  ]  puta  gigantes  prognati 
ab  Enac  giganle  :  licet  enim  gigantes  hos  He- 
brone  expulerit  Josue  cap.  11.  12,  tamen  hinc 
liquet  nonnullos  cladem  istam  evasisse,  ac  pro- 
fugisse  ad  Philistinos,  indeque  reparatis  viribus 
rediisse  Hebronem  ,  eamque  quasi  avorum  se- 
dem  insedisse  ,  ideoque  Calebum  rursus  eos 
expulisse. 

Si  forte.]  Non  quod  Galeb  dubitet  de  promis- 
sis  Dei ,  sed  quod  modeste  de  se  sentiat,  verea- 
turque  ne  Dei  opem  sibi  promissam  sua  culpa  vel 
socordia  avertat. 

13.  Benedixitque  ei  Josue,]  q.  d.  Josue  pros- 
pera  omnia  apprecatus  est  Calebo  et  praesertim 
felicem  expugnationis  montanarum  urbium  , 
quas  insidebant  gigantes  ,  exitum ,  q.  d.  Deus  te 
fortunet,  Deus  tibi  benedicat,  Deus  giganies  tibi 
subjiciat.  Ita  Abulens.  Aliler  Arias  et  Vatabl.  Be- 
nedixit,  inquiunt,  id  est  collaudavit  animos  et 
virlutem  Calebi.  M&sms  \ero  concessit  [Caleho) 
ea  quce  audiebat. 

14.  QUIA  SECUTUS  EST  DOMINUM   DeUM    IsRAEL.  ] 

Hebr.  Quia  complevit  post  Dominum  Deum  Is- 
rael ,  id  est ,  quia  plene  secutus  est  Deum  ,  si- 
cut  eumdem  olim  seculus  fuerat  Israel  sivc; 
Jacob  Paler  el  Palriarcha  suus.  Septuag.  Eo 
quod  ipse  secutus  esset  mandatum  Dei  Israelis.  li- 
dem  vero  v.  8.  vertunt:  Ego  vero  adlicesi  Domino 
Deo  meo.  Sensus  est,  (j.  d.  Caleb  non  solum  pri- 
valim  pie  sanctequevixit,  sed  Deieliamgloriam, 
acproximorum,  puta  Hebraeorum  prosperilalem 
et  salulem  quibus  Oeri  poterat  modis  ,  ad  ulti- 
mum  usque  viire  actum  sedulo  et  constanier 
procuravit  et  omnino  munere  illo  ,  cui  eum 
Deus  prfcfecerat,  graviter,  attenle  elconstanter 
perfunctus  est.  Ita  Masius. 

15.  Nomen  Hebron  ante  vocabatur  Cariatii- 
Arbe:  Adam  maximus  ibi  interEnacimsitusest.] 
Osiendit  Enacim,  id  est,  gigantes  fuisse  in  He- 
bron  ,  uli  dixit  vers.  12.  ex  eo  quod  Hebron 
olim  sit  dicta  Cariath  ,  id  est  civilas  ,  Jrbe 
gigantis. 

Nota  primo  :  Haec  civitas  dicta  est  Hebron  ; 
nam  de  ea  dicitur  Numer.  13.  23.  Ilebron  septem 
annis  ante  Tanim  tirbem  /Egypti  condita  est. 
Oeinde  Hebron  occupala  fuit  ab  Arbe  giganie 
cum  suis  posteris,  indeque  cognominata  esi 
Cariatli,  id  est,  civitas  Arbe,  qul  fuit  Adam  ,  id 
est,  \\omo  maximus  inter  Enacim,\e\  qui  anto- 
nomastice  cognominatus  est  Adam,  qui  homo 
erat  maximus  Inier  glgantes ,  ac  in  Hebron  sibi 
scdem  sepulcrumque  delegerat.Unde  ex  Hebraeo 
sic  proprie  clareq«e  terlas:  Hebron  antea  ■oocala 
est  Cariath-Arbe ,  is  Iwmo  maximus  fuerat  inter 
Enacini.iia  Chaidaeus,  Masius,  Gajelan.  Vatabl. 
Arias,  Pagnin.  et  alii.  Hunc  genuinum  bujus  loci 
esse  sensmn  paiei  ex  Hel)raeo,  et  ex  eo  q-uod 
blc  Arbe  fuerit  pater  Enac,  ut  dicilur  cap.  15. 13. 
et  cap,  21.  V.  11.  Ab  Enac  autem  prognati  suut 


CS  COMAIEiNTARIA  IN 

Enacim  gigantes.  Hinc  Arbe  hic  vocatur  maxi- 
mus  ,  lum  vastitaie  corporis  ,  tum  principatu 
ft  imperio  ,  tum  rerum  gestarum  gloria  ,  tum 
dignitate  ,  ut  qui  fuerit  pater ,  imo  Patriarclia 
Enacim  ,  a  quo  scilicet  omnis  heec  gigantum 
soboles  est  proseminaia ,  ideoque  nomen  ejus 
inditum  fuit  Hebroni  in  qua  gigantes  hi  habi- 
lavere.  Idem  liquel  ex  Septuag.  qui  vertunt:  No- 
vien  Ilebronis  oUm  urbs  Arbe  (  perperam  non- 
iiulU  legunt  Argob  )  Melropolis  ipsorum  Enacim 
isla. 

Aliter  hsBC  interpretatur  S.  Hieron.  in  c.  27. 
Matth.  et  quaest.  in  Paralipom.  ac  Hebrai  in  Be- 
rescit  Rabba,  id  est,  in  Genesi  majori,  atque 
eos  secutiXyran.  Hugo,  Dionys.  Carlhus.  Abul. 
videlicet,  q.  d.  Hebron  prius  vocata  est  Cariath- 
Arbe  ,  id  est,  civitas  quatuor  ,  scilicet  virorum 
illustrium,  quia  in  ea  sepulti  sunt  quatuor  Pa- 
triarchae  ,  nimirum  Adam  ,  Abraham,  Isaacet 
Jacob  cum  uxoribus  suis.  Detribus  ullimispatet 
ex  Genesi  kl.  30.  et  alibi,  de  Adamo  patet  ex 
hoc  loco.  Idcirco  enim  S.  Hieron.  liic  nomen 
Adam  protoplasto  proprium  relinuisse  videtur, 
ut  indicaret  eum  in Hehron  esse  sepultum,  ideo- 
que  expressit  thsitus,  idesl  sepultus  est  quodin 
Hebraeo  non  exslat,  sed  subinteliigi  potest.  Porro 
S.  Hieron.  licet  in  hanc  senlentiam  videatur  pro- 
nior,  tamen  eam  non  plane  pleneque  astruit. 
Audi  eum  in  Epitaph.  S.  Paulae  :  Ascendit  He- 
bron,  kcec  est  Cariath-Arbe  ,  id  est  oppidum  vi- 
7'orumquatuor  Abraham,  Isaac ,  Jacob  et  Adani 
viagni ,  quenx  ibi  conditumjuxta  librum  Jesu  Nave 
Hebrai  autumant  ;  licet  plerique  Caleb  quartum 
putent  ,  cujus  ex  latere  memoria  monstratur. 
S.  Hieron.  sequunlur  Isidorus,  Rupertus  ,  Ma- 
rianus,  Scotus  et  alii  jam  citati.  Favet  jnomen 
Hebron ,  quod  Hebr.  significat  societatem,  con- 
junctionem,  copulalionem,  nimirum  in  ea  se- 
pulturae  societatem  acceperunt  quatuor  summi 
Patriarchae. 

Porro  quod  Joannes  Lucidus  1. 1.  de  Emendat. 
lemp.  cap.  k.  censeat  Adamum  fuisse  gigantem , 
ex  eo  quod  hic  vocatur  Adam  maximus  inter 
Enacim,  improbabile  est ;  sic  enim  fuisset  homo 
monstrosus  a  Deo  conditus  ,  ac  naturae  mons- 
trum.  Dlcitur  ergo  maximus  inter  Enacim  non 
proceritate  ,  sed  dignilale  ;  quia  fuit  primus 
liomo  creatus  a  Deo  ,  et  parens  creterorum  om- 
nium  ,  item  dotaius  magna  scientia,  sapieniia, 
gratia  ,  positusque  in  paradiso.  lUud  autem 
inter  Enacim  ,  tantum  significat  eum  in  He- 
brone  inter  Enacim  esse  sepulium.  Rursum 
S.  Hieron.  suam  senteniiam  accepit  ab  Hebraeis, 
qui  in  Berescit  Sabba  scribunt  ideo  nomen 
Arba ,  quod  significat  quatuor  ,  illi  urbi  esse 
impositum;  quia  priscis  seculis  quatuor  illic 
viri  habitaverunt,  Ancr,  Escol,  Mamre  et  Abraam; 
iidem  illic  sint  circumcisi ,  qualuor  item  ma- 
tronae  celeberrimae  ibidem  sepuliae  fuerunt  , 
Heva,  Sara  ,  Rebecca  et  Lia :  et  quatuor  Patriar- 
chae  Adam ,  Abraham,  Isaac  et  Jacob  :  et  quod 
ex  eo  loco  Abraam  quatuor  Reges  insecutus 
percusserit.  Verum  ut  plurima  quae  sunt  in  illis 
Commentariis  fictitia  esse  constat,  sic  liaec  pa- 
rum  firma  et  probabilia  esse  debent. 

Audi  nunc  Abulensem  :  Iste  est  verior  et  com- 
munior  sensus,  quem  omnes  fere  Caiholici  te- 
neni.  Nam  Adam  vixisse  perhibetur  apud  urbem 
Uebron  ,  et  ibi  finivisse  dies  suos,  ibique  sepul- 
tus  est  cura  Eva  conjuge  ;  ibi  quoque  cum  a 


JOSUE.  Cap.  XIV. 

Deo  formatum  esse  perhibent.  Nam  extra  para- 
disum  eum  plasmatum  constat.  Eva  autem  foi- 
mala  est  in  paradiso  ex  costa  Adoe,  Genes.  2. 
sic  quoque  testantur  Gentes,  quse  nunc  habitant 
apud  urbem  Hebron,  quae  ab  incolis  Vallis  la- 
crymarum  dicitur,  eo  quod  Adam,  ibi  Abelem 
a  Caino  occisum  luxeritcentum  annis.  Haec  Abu- 
lensis.  Eadem  tradunt  Saligniacus  ,  Brcdenba- 
chius,  Borchardus,  etexiis  Adrichom.  in  des- 
cript.  tribus  Juda  ,  num.  7.  90.  91.  100.  et  \kh. 
Hinc  et  David  rex  inauguratus  est,  et  regnavit 
in  Hebron,  quasi  in  aviia  patrum  et  avorum 
urbe  2.  Regum2. 3.  Ibi  quoque  fuit  domus  Zacha- 
riae,  in  qua  naius  et  educatus  est  S.  Joannes  Bap  - 
tista.  Hinc  et  Masius  in  c.  15.  13.  asserit  vicinas 
Hebroni  urbes  fuisse  nuncupatas  Dabir,  id  est , 
sacrum  penetrale  ,  et  quasi  oraculum  ;  ac  Ca- 
riath  sepher,  id  cst,  civitas  lilterarum  ,  quod  iu 
illa  quasi  in  archivo  servarentur  monumenta 
Patrum  antiquorum. 

Verum  haec  omnia  accepta  videntur  ex  S.  Hier. 
cujus  auctoritalem  posteri  Latini  vulgo  seculi 
sunt.  Nam  cffiteri  antiquiores  et  doctiores  asse- 
runt  Adamum  habitasse  in  Judaea  ac  Jerosoly- 
mis,  ibique  mortuum  et  sepultum  esse  ,  non  iu 
Hebron,  sed  in  Golgolha  ,  sive  monte  Galvariae, 
ubi  crucifixus  est  Chrislus,  imo  a  Calvaria  Adae 
nomen  acccpisse  moniem  Calvariae.  Ila  Origen. 
hom.  35.  in  Matth.  S.  Ephiphan.  haeresi  U6.  quaj 
est  Tatianorum  ,  S.  Athanas.  tract.  de  Passionc 
Domini,  S.  Cyprian.  serm.  de  Resurrectione  , 
S.  Ambr.  lib.  5.  epist.  19.  et  in  Lucae  cap.  23. 
Theoph.  et  Euthym.  in  cap.  27.  Matth.  quin  et 
ipse  S.  Hieron.  epist.  17.  ad  Marcell.  S.  Cyrillus, 
Moses-Ber  Cepha  lib.  de  Paradiso ,  S.  Germa- 
nus  Patriarcha  Constant.  '  Anastasius  Sinaita 
lib.  6.  Hexam.  et  alii  quos  citant  et  sequunlur 
Suarez  3.  p.  quaest.  ^6.  art.  10.  et  Sixtus  Senen. 
lib.  6.  Biblioth.  Annotat.  132.  Hos  priscos  se- 
quuntur  recentiores  ,  scilicet  Baronius  ,  Pe- 
reriusj  Torniellus,  Fevardus  qui  ait  hanc  esso 
constantem  Ecclesiae  sententiam  ,  Salianus  et 
alii. 

Conantur  nonnuUi  utramque  sententiam  con- 
ciUare,  dicendo  Adamum  primo  fuisse  sepulium 
in  Hebron,  deinde  in  Golgotha.  Ita  Honorius 
Augustodun.  in  Chron.  Vilalpandus  in  Appar. 
lib.  1.  cap.  9.  Delrio,  et  favet  Serarius,  idque  ob 
traditionemincolarum  Terrae  sanctae,  quam  re- 
censetBorchardus,Adrichom.  etaUi:  Genebrard. 
verolib.  1.  Chronol.  ait  Adamum  juxla  Hebraeos 
sepultum  in  Hebron  ,  juxta  Patres  vero  in  Gol- 
goiha.  Ut  ut  est,  mihi  certum  estid  de  Hebron 
hoc  loco  non  significari.  Nam  Adam  hic  non  est 
nomenproprium,  sed  appellativum,  significans 
hominem  ;  nec  protoplastum,  sed  Arbe  gigan- 
tem  denotat.  Sic  2.  Reg.  7.  19.  dicitur  :  Ista  est 
lex  Adam  (  id  est  hominis  )  Domine  Deus.  Et 
Osee  11.  U.  In  funiculis  Adam  traham  eos.  Adam, 
idest,  hominis  ,  quibus  scilicet  trahi  solent  ho- 
raines,  et  saepe  alibi,  praesertim  in  Hebraeo.  Adam 
enim  dicitur  ab  naiJ^  Adama ,  quae  vox  signi- 
ficatterram  rubram,  sicut  homo  ab  humo,  Ge- 
nes.  2.  Explicat  enim  quis  fuerit  Arbe,  scilicet 
Adam,  id  est^  homo  maximus,\.\xm  mole  corpo- 
ris,  tum  potentia  ,  dignitale  et  auctoritate.  Undc 
videtur  quod  Arbe  idem  sif.quod  n  ra6,idest, 
magnus,  potens,  princeps,  a  radicc  n2"i  raba  , 
id  est ,  multus,  id  est  magnus  fuit ,  ut  Aleph  in 
Arbe  non  sit  radicale,  sed  Hermanticum  sive 
formativum  nominis;  nisi  maUs  Arbe  proprie 


COMMEiNTAniA    IN 

accipcre  ,  ul  significcl  qualiior,  et  quarlum  vel 
quadralum,  qiiasi  Ari)e  liic  fueril  quarlus  pri- 
morum  giganlum  et  principum,  aut  unus  ipse 
qualuor  aliis  par  et  aequipollens  exsliterit. 

Porro  Deus  propter  Caleb,  cui  cledit  Hel)ro- 
nem  ,  ita  in  sorlilione  trijjuum  sorles  direxit,  ut 
sors  Iribus  Jiida  caderet  juxta  Hebronem  ,  ne 
Caleb  eam  possidens  a  sua  tribu  Judse  divellere- 
tur.  Denique  Calebi  sepulcrum  juxta  Hebronem 
assignatS.  Hieron.  Adrichom.  et  alii. 


JOSUE.  Cap.  XV.  Ga 

Et  terra  CEssAViT  A  PR^Liis.  ]  Clausula  hitC 
more  Hebraeo  referenda  est  ad  anlecedenlia  , 
non  proxime  ,  sed  remole  ,  scilicet  ad  bella  a 
Josue  confecla  ,  de  quibus  actumest  superiori- 
])us  capitibus,  q.  d.  bellis  confectis  ,  suppressis- 
que  Clianan.-eis,  cum  sorte  dividenda  esset  eo- 
rum  terra  duodecim  tribubus  Israel  ,  cumque 
suam  in  ea  sortemaJosue  petiissetet  impetras- 
set  Caleb,  terra  ista  quievit  a  preeUis,  utpole  vic- 
toribus  Hebrocis  jam  subdita. 


CAPUT  DECIMUM  QUINTUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 


JOSUE  PER  SORTES  DIVIDIT  CHANANiEAM  DU0DECI3I  TRIBUBUS.  IgITUR  HOC  CAP.  PRIMO  , 
NARRANTUR  REGIONES  QU^  SORTES  OBTIGERE  TRIBUI  JUDiE.  DeINDE  V.  13.  QUOMODO 
CaLEB   ARMIS   OBTINUERIT   HeBRONEM   LOCAQUE  VICINA.    TeRTIO  ,    V.    21.    NUMERANTUR 

civiTATES  qu^  in  hac  sortitione  tribui  Jud^  OBVENERUNT. 

PORRO  SORS  TRIBUS  JUDiE  MAJOR  FUIT  SORTIBUS  ALIARUM  TRIBUUM  ,  TUM  QUIA  TRIBUS 
JuDA    ERAT  BIAJOR    ET    NUMEROSIOR    C^TERIS  03INIBUS,   UT  PATET  NUM.  2.    3.    ET    SEQ. 

TUM  QUiA  Caleb  extra  sortem  in  tribu  Juda  jussu  Dei  obtinuit  confinia  Hebronis. 

1 .   ffi^.I^<&^S^&  GiTUR    sors  filiorum  Judae  per  cognationes  suas  ista  fuit  :  A  termino 

Edom  ,  desertum  Sin  contra  Meridiem  ,  et  usque  ad  extremam  partem 
Australis  plagee.  2.  Initium  ejus  a  summitate  maris  salsissimi,  et  a  lin- 
gua  ejus  ,  quse  respicit  Meridiem.  3.  Egredilur  contra  Ascensum 
Scorpionis^  et  pertransit  in  Sina  :  ascenditque  in  Cadesbarne ,  et  per- 
venit  in  Esron  ,  ascendens  ad  Adar,  et  circuiens  Carcaa ,  4.  atque  inde 
pertransiens  in  Asemona  ,  et  perveniens  ad  torrentem  ^Egypti  ;  eruntque 
terraini  ejus  mare  magnum.  Hic  erit  fmis  Meridianse  plagae;  5.  ab  Oriente  vero  erit  initium 
raare  salsissimum  usque  ad  extrema  Jordanis  :  et  ea  quae  respiciunt  ad  Aquilonem ,  a  lingua 
maris  usque  ad  eumdem  Jordanis  fluvium.  6.  Ascendilque  terminus  in  Belli  Hagla,  et  transit 
ab  Aquilone  in  Beth  Araba  :  ascendens  ad  lapidem  Boen  filii  Iluben ,  7.  et  tendens  usque  ad 
terminos  Debera  de  valle  Achor,  conlra  Aquilonem  respiciens  Galgab;  quee  est  ex  adverso 
Ascensionis  Adommim  ,  ab  Australi  parte  torrentis  ;  transitque  aquas ,  quse  vocantur  Fons 
solis  :  et  erunt  exitus  ejus  ad  fontem  Rogel.  8.  Ascenditque  per  convallem  filii  Ennom  ex  latere 
Jebussei  ad  Meridiem  ;  hccc  est  Jeiusalem  :  et  inde  se  erigens  ad  verticem  montis ,  qui  est 
contra  Geennom  ad  Occidentem  in  summitate  vallis  Raphaim  contra  Aquilonem  ,  9.  pertran- 
sitque  a  vertice  montis  usque  ad  fontem  aqute  Nephthoa  :  et  pervenit  usque  ad  vicos  montis 
Ephron  ;  inclinaturque  in  Baala ,  quoe  est  Cariathiarim ,  id  est,  urbs  silvarum.  10.  Etcircuit 
de  Baala  contra  Occidentem  ,  usque  ad  raontem  Seir  :  transitque  juxta  latus  montis  Jarim  ad 
Aquilonem  in  Chesson  ;  et  descendit  in  Bethsames,  transitque  in  Thamna,  1 1 .  et  pervenit 
contra  Aquilonem  partis  Accaron  ex  latere  :  inclinaturque  Sechrona ,  et  transit  montem  Baala  ; 
pervenitque  in  Jebneel,  et  magni  maris  contra  Occidentem  fine  concluditur.  12.  Hi  sunt  ter- 
mini  fiUorum  Juda  per  circuitum  in  cognationibus  suis.  13.  Caleb  vero  filio  Jephone  dedit 
partem  in  medio  flliorum  Juda  ,  sicut  praeceperat  ei  Dominus  :  Cariath  Arbe  patris  Enac , 
ipsa  est  Hebron.  14.  Delevitqiie  ex  ea  Caleb  tres  filios  Enac,  Sesai  et  Ahiraam  etThoImai  de 
siirpe  Enac.  15.  Atque  inde  conscendens  venit  ad  habitatores  Dabir,  quae  priiis  vocabatur 
Cariath  Sepher,  id  est ,  civitas  litterarum.  16.  Dixitque  Caleb  :  Qui  percusserit  Cariath 
Sepher,  et  ceperit  eam  ,  dabo  ei  Axam  filiam  meam  uxorem.  17.  Cepitque  eam  Othoniel  filius 
Cenez  frater  Caleb  junior  :  deditque  ei  Axam  filiam  suam  uxorem.  18.  Quae,  cum  pergerent 
siraul,  suasa  est  a  viro  suo  ut  peteret  a  patre  suo  agrum,  suspiravitque  ut  sedebat  in  asino. 
Cui  Caleb  :  Quid  habes  ,  inquit?  19.  At  illa  respondit  :  Da  mihi  benedictionem  :  Terram 
australem  et  arentcra  dedisti  mihi ,  junge  et  irriguam.  Dedit  itaque  ei  Caleb  irriguura  superius 


70  COMMENTARIA  IN  JOSCE    Cap.  XV. 

cl  inferius.  20.  Ht-ec  est  possessio  Iribus  riliorum  Juda  per  cognaliones  suas.  21.  Eranlquc 
civltates  ab  exiremis  partibus  filiorum  Juda  juxta  terrainos  Edom  a  Meridie  :  Cabseel  et  Eder 
et  Jagur,  22.  et  Cyna  et  Dimona  et  Adada ,  23.  et  Cades  et  Asor  et  Jethnam.  24.  Ziph  et 
Telem  et  Baloth ,  25.  Asor  nova  et  Carioth,  Hesron  ,  haec  est  Asor,  26.  Amam ,  Sama  et 
Molada  ,  27  ,  et  Asergadda  et  Hassemon  et  Belhphelet,  28.  et  Hasersual  et  Bersabee  et 
J)aziothia  ,  29.  etBaala  et  Jim  et  Esem  ,  30.  et  Eltholad  et  Cesil  et  Harma,  31 .  et  Siceleg  et 
Medemena  et  Sensenna.  32.  Lebaoth  et  Selim  et  Aen  et  Remon  :  omnes  civitates  viginti  no- 
vem ,  et  viliae  earum.  33.  In  campestribus  vero  :  Estaol  et  Sarea  et  Asena  ,  34.  et  Zanoe  et 
-Engannim  et  Taphua  et  Enaim  ,  35.  et  Jerimoth  et  Adullam  ,  Socho  et  Azeca  ,  36.  et 
Saraim  et  Adithaim  et  Gedera  et  Gederolhaim  :  urbes  quatuordecim  ,  et  villse  earum.  37.  Sa- 
iian  et  Hadassa  et  Magdalgad.  38.  Delean  et  Masepha  et  Jectel.  39.  Lachis  et  Bascath  et 
Eglon  ,  40.  Chebbon  et  Leheraan  et  Cethlis ,  41 .  et  Gideroth  et  Bethdagon  et  Naama  et 
Maceda  :  civitates  sedecim  ,  et  villae  earum.  42.  Labana  et  Ether  et  Asan,  43.  Jephlha  et 
Esna  et  Nesib,  44.  et  Cella  et  Achzib  et  Maresa  :  civitates  novem  et  villse  earum.  45.  Accaron 
cum  vicis  et  villulis  suis.  46.  Ab  Accaron  usquc  ad  mare  :  omnia  quae  vergunt  ad  Azotum  el 
viculos  ejus.  47.  Azotus  cum  vicis  et  villulis  suis.  Gaza  cum  vicis  et  villulis  suis  ,  usque  ad 
lorrentera  ^Egypti  ,  et  mare  magnum  terrainus  ejus.  48.  Et  in  raonte  :  Samir  et  Jether  et 
Socoth.  49.  Et  Danna  et  Cariathsenna,  haec  est  Dabir  :  50.  Anab  et  Istemo  et  Anim , 
51 .  Gosen  et  Olon  et  Gilo  :  civitates  undecim  et  villse  earum.  52.  Arab  et  Ruma  et  Esaan, 
53.  et  Janum  et  Belhlhaphua  et  Apheca,  54 .  Alhmatha  ,  et  Cariatharbe ,  hsec  est  Hebron  ,  et 
Sior  :  civitates  novem  et  villae  earum.  55.  Maon  et  Carmel  et  Ziph  et  Jota.  56.  Jezrael  et 
Jucadam  et  Zanoe,  57.  Accain  ,  Gabaa  ,  et  Tharana  :  civitates  decem  ,  et  villae  earum , 
58.  Hallml ,  et  Bessur,  et  Gedor.  59.  Mareth  et  Bethanoth,  et  Eltecon  :  civitates  sex  et 
villae  earum.  60.  Cariathbaal ,  haec  est  Cariathiarim  urbs  silvarum,  et  Arebba  :  civitates  duae 
et  villBe  earum.  61.  In  deserto  Betharaha,  Meddin,  et  Sachacha,  62.  et  Nebsan,  et  civilates 
salis,  et  Engaddi  :  civitates  sex,  et  villaeearum.  63.  Jebusaeum  autem  habitatorem  Jerusalem 
non  poluerunt  filii  Juda  delere  :  habilavitque  Jebusseus  cum  filiis  Juda  in  Jerusalem  lisque  in 
praesentem  diem. 

1.  iGiTtR  sors  FH,i0RUM  JUD.E  PER  COGNATIONES  ics,  ac  sorles divisionem jam  abeisfactamconnr- 

(familias)  suas  ista  fuit.  niasse  el  approbasse.  Verum  lioc  non  saiis  con- 

Quaeres  quis  fuerit  modus  harum  sorlium,  et  gruil  cum  Script.  quse  hic  et  Num.  26.  55.  et  56. 

quaii  sorlilione  Chananaea  per  12  tribus  earum-  ac  Num.  33.  bU.  diserte  juhet  sorle  dividi  ter- 

(|ue  familias  sit  divisa.  Primo,  Arias  Montanus  ram,  ut  quod  sortilione  cuique  obtigerii,  hoc 

censet  sortitionem  hancfactam  perUrimetTum-  illi  cedat,  ac  quisque  illutl  capiat  quod  sorte  ei 

mim  ,  etquEe  crant  in  Ralionali  Pontificis:  Pon-  ceciderit.  Unde  liquet  quod  sors  primo  divisio- 

liticis  enim  illis  amicti ,  Deumque  consulentis  nem  hanc  peregerit ,  non  vero  descripiorum 

animo  ,  inquit,  atque  oculis  a  Deo  imago  obji-  parliiio. 

ciebatur  ejus  rei  de  qua  responsumquaerebatur.  Quarto  ,  Josephus  lib.  5,  Antiq.  cap.   2.  tradit 

Kxodi  28.  v.  30.  Verum  hoc  erat  oraculiun,  non  sorte  educta  esse  ex  urna  nomina  singularum 

sors  ,  quare  non  sortitione,  ut  ait  Scripi.  sed  tribuum  ,  ac  illam  ,   quae  primo  educta  fuit , 

prophelia  et  responso  Dei  facta  fuisset  haec  di-  primam  opiione  elegisse  sibi  illam  Chananaeae 

visio.  partem  ,  quam  prse  aliis  oplabat.  Simili  modo 

Secundo  ,  Andreas  Masius  opinatur  Chana-  et  opiione  iliam  quoe  secundo  loco  educta  fuit 

nseam  in  duodecim  aequales  partes  fuisse  des-  parlem  Chananaese  sibi  delegisse,  ac  deinde  il- 

cripiam,  et  scliedulis  ex  urna  casu  eductis  ,  lam  quae  tertio  loco  educla  fuit,  et  ita  de  caete- 

similivesortiendimodocuiquelribuisuam  terrae  ris.  Verum  hoec  mutila  et  manca  est  sortitio  , 

portionem,  alteri  cuivis  tribui  aequalem  obti-  scilicet  solarum  tribuum,  non  autem  regionum; 

gisse.  Verum  hoc  recte  refellitAbulens.  quaesl.  5.  nec  famsorlitioest,  quani  oplioel  electio:  Scrip- 

in  cap.  18.  qui  cum  Lyrano  inaequales  fuisse  tnra  aulem  dicit  terram  ipsam  sorlefuisse  divi- 

putat  regionis  portiones.  Etmerito:  nam  Iribus  dendam,  ac  reipsa  divisam,  atque  cuique  tri- 

valde  erant  inaequales  :  aliquae  enim  erant  nu-  buendam  porlionem  prout  sors  ceciderit,  non 

inerosissimae  ,  uti  tribus  Juda  erat  dupla    ad  quam  opiio  ciijusqueelegerit. 

tribum  Manasse  et  Benjamin,ul  patet  Numer.  2.  Quinlo,  verisimilius  Rabbini  lib.  dePaclis  seu 

Quare  iniquum  fuissettribum  Dan  aequari  tribui  conlract.  p.  1.  c.  3.  iraduni  duas  fuisse  sortium 

.luda  in  porlione  possessionis.  urnas,  ac  in  unam  conjecta  fuisse  nomina  duo- 

Teriio  ,  Abulensis  censet  luslratores  et  des-  decim   tribuum  sorlientium  ,  in  alteram   vero 

rriptores  Ciiananaeae  illam  in  duodecim  partes  nomina   descriptarum   regionum  ,    ac  deinde 

iiisBqualcs  divisisse,  ac  cuique  tribui  suam  par-  Eleazarum  Ponlilicem  urnam  coram  omnibus 

K-m  majorem  vel  minorem  pro  sui  amplittuline  quassasse  ,   sursumque  el  deorsum   agitasse  , 

vel  exiguitatc  assignasse :  ivisse  deinde  ad  sor-  deinde  ex  una  exlraxisse  nomen  tribus  sorle 


COMMENTARIA  IN 

casuquc  occurrenlis,  ex  aliera  vero  nomen  re- 
gionis  prinio  in  nianum  incidenlis,  alque  hanc 
regionem  iribui  isti  sorlilione  hac  altribuisse. 

Dico  ergo  probabilius  videri  tolam  Chananicam 
(lescriptam  luisse  in  duodecim  partes',  non  tani 
niagnitiuline  quiim  .csliniatione  ,  puta  J)onilal(; 
ct  lerlilitate  (  hujus  enim  niaximam  habilam 
luisse  rationem  in  cesiimatione  harum  soriium, 
iradit  Josephus  )|acquales  ,  illasque  rursuni  in 
alias  minores  fuisse  subdivisas  ,  ut  satis  colU- 
gilur  ex  oppidorum  per  singulas  regiones  des- 
criplione  hoc  oap.  \.  31.  41.  Uk-  57.  62.  deinde 
descriptores  hosce  dispexissemagnitudinem  vel 
parvitatem  singularum  iribuum,  earumque  in- 
ler  se  proportionem  iniisse  ,  quacdam  quarta 
parte  ,  qu;cdam  media  ,  qusedam  tertia,  ctc. 
aliis  iribubus  erant  majores,  qusedam  minores, 
quaidam  aequales,  ac  proinde  minores  ex  duo- 
decim  Chananeeae  portionibus  jam  distributis 
vei  quartam  portionis  unius  parlem  ,  vel  dimi- 
diam,.  vel  tertiam  duntaxat  pro  sua  parvitate 
sibi  deposcebant.  Aliae  vero  majores  pro  suiam- 
plitudine  praeter  unam  inlegramque  duodeci- 
mam  Chananaeae  portionem  ,  insuper  aliam 
quartam  alterius  poriionis  partem,  vel  dimi- 
diam  ,  vel  tcrtiam  sibi  adjungi ,  suo  jure  postu- 
labant ;  quod  enim  uni  minori  demebalur,  hoc 
alteri  majori  accedebat ,  et  vice  versa.  Hoc 
facto,  chartulas  nominum  duodecim  tribuum 
in  unam  urnam,  duodecim  vero  portionum  re- 
gionis  cum  suis  subdivisionibusj  jam  dictis  in 
alteram  urnam  conjecerunt,  tumque  primo  ex 
urna  nna  eduxerunt  nomen  tribus  ,  ac  ex  al- 
lera  nomen  portionis  lerrse  primo  occurren- 
lis  ,  illamque  tribui  educlc-e  assignarunt  ;  sed 
proportione  Geometrica  ,  juxta  cujuslibet  tribus 
niagniludinem  vel  exiguitatem;  ita  scilicet  ut 
juxta  eam  educerent  chartulas  regionis  ,  qucc 
adintegram,  vel  dimidiam,  vel  sesquiaiteram, 
aul  aliam  portionis  proportionem  cuique  Iribui 
debilam  continerent,  v.  g.  Si  ponamus  tribum 
Juda  fuisse  duplam  ad  caeteras,  dicendum  esfe- 
per  sortes  datam  illi  fuisse  duplam  terrae  por- 
lionem  ,  sed  vicinam  et  contiguam  ,  ut  toia 
tribus  simul  in  eadem  rcgione  habitaret,  nec 
una  pars  ab  alia  seorsim  habitando  divelleretur, 
Ilursum  simili  sorte  portio  iribus  cujusque  sub- 
divisa  fuit  in  singulas  ejus  familias.  Huncfuisse 
sorliset  sortitionismodum  indicat  Script.  Num. 
cap.  26.  etcap.  37.  et  hic  c.  18.  et  19.  ubi  pariter 
clare  significatur  illam  tribum  ,  cujus  nomen 
primo  ex  urna  sorte  educebatur,  primam  ex  al- 
tera  urna  regionis  et  portionis  sibi  cessurae  sor- 
tem  eduxisse,  ac  deinde  illam  quae  secundo  , 
lerlio,  quarto,  elc.  educebatur,  quamque  scili- 
cet  ordine  sortis  et  vicis  suae.  Unde  c.  19.  v.  1. 
dicitur  :  Et  egressa  est  sors  secunda  fiUorum  Sl- 
meon.  Et  v.  10.  Ceciditque  sors  tertia  fiiiorum  Za- 
bulon.  Et  v.  17.  Issacharegressa  est  sorsquarta.  Et 
y.lh.Ceciditque  sorsquinlatribus  fiiiorum  Aser  ,tic. 

Porro  videntur  descriptores  regionum  Chana- 
nae^e  in  prima  ejus  descriptione  errorem  com- 
inisisse,  in  designatione  portionis  quse  Judae 
obvenit,  aui  certe  in  magnitudjne  et  propor- 
tione  iribus  luda  caeteris  tribubiis  a^slimanda  : 
nam  nimis  magnam  tribui  Juda  partem  obve- 
nisse  liquct,  ex  eo  quod  haec  Iribus  aliquam 
suae  regionis  partem  postea  cesserit  tribui  Si- 
raeonis ,  ut  patet  cap.  19.  v.  1.  imo  et  tribui 
Dan  ,  ut  palet  de  Saraa  et  Estaol  ,  quae  hoc 
cap.  v.  33.  Judae  assignaniur,  cum  lamen  c.l9. 


JOSUE.  Cap.  XV.  71 

h\.  tribui  Dan  altribuanlur ,  indeque  ortus  sit 
Samson  ,  qui  fuit  Danita.  Atque  hac  de  causa 
scilicel  de  errore  commisso  subdubitans  Josuc, 
ut  eum  corrigerct  c.  18.  misit  novos  descrip- 
tores,  qui  secundo  et  ccrlius  septwm  tribubus 
inindivisa  adliuc  terra,  vel  si  eajusto  sit  minor, 
ciiamin  tcrrajam  divisa  scptem  sortes  describani. 
Dcnique  adverte  :  Plures  in  Chananaea  fuerc 
urbes  idem  habentes  nomen  ,  ut  non  mirum  sit 
idcm  nomen  urbis  diversis  tribubus  adscribi.  Sic 
una  fuit  Bethlehem  Juda3 ,  in  qua  nalus  est  Chris- 
tus,  allera  Bethlehem  data  Zabulonitis  c.  19.  15. 
Sic  una  Samaria  attributa  fuit  tribui  Ephraim  , 
quae  posiea  Sebaste  dicla  cst,  fuitque  mclropo- 
lis  regum  Israel  ,  altera  data  tribui  Zabulon 
c.  19.  15.  Sic  Bethoron  alia  fuit  in  tribu  Ephraim , 
dicta  superior  c.  16.  5.  alia  inferior  in  tribuBen- 
jaminc.18.  3. 

2.  INITIXJM  EJUS  A  SUMMITATE  MARIS  SALSISSIMI,  ] 

id  est ,  ab  extremiiate  maris  Mortui  sive  lacus 
Asphallitis  ,  in  quem  conversa  est  Sodoma  et 
Pentapolis. 

Et  a  lingua  ejus.]  Lingua  maris  mortui ,  ait 
Masius,  est  sinus  maris,  quo  scilicet  ejus  pars 
angustior  in  continentem  excurrit  in  speciem 
linguae,  ubi  videlicet  hoc  mare  desinit  juxta  Idu- 
mteam.  Graphice  hoc  repraesentat  Adrichom.  in 
suis  tabulis  Geographicis  terraj  sanctae.  Sic 
Isaiae  11.  lingua  maris  /Egypti  vocatur  pars 
sinus  Arabici,  quae  linguae  figura  vEgyptum  alluit. 

U.  Mare  MAGiNUM ,  ]  id  cst  Meditcrrancum,  quod 
magnumestrcspectumarisGaliKx-aectmarisMor- 
tui.  Alioqui  absolutemaremagnum  estOceanus. 

6.  Ascenditque  terminus  in  Beth  Hagla.]  Beth 
Hagla  nunc  ,  qui  olim  dicebatur  Area  Athad,  lo- 
cus  est  trans  Jordanem,  ubi  Joscph  et  filii  Is- 
rael  planxerunt  Jacob  patrem  suum  ,  quando 
eum  tulerunt  de  ^Egyplo.  Unde  etiam  Bethagla, 
hoc  est  locus  gyri  dictus  est ,  eo  quod  ibi  more 
plangentium  circumjeccruntin  funere  Jacob.  Ita 
S.  Hicron.  in  locis^Hcbr.  Borchardus,  Adrichom. 
ct  alii.  Hagla  enim  Hebr.  circulum  et  gyrum 
significat.  Vide  dicta  Genes.  50.  v.  10. 

7.  Rkspiciens  Galgala,  qu.^  est  ex  adverso 
AscENsiONis  Adommim.  ]  Alia  est  haec,  ut  vidctur, 
Galgala  a  Galgala  juxta  Jordanem  ,  ubi  Josue 
sua  habuit  caslra.  Nam  haec  longe  distabanl  ab 
Adommim;  Galgala  bujus  versus  cap.  18.  v.  18. 
in  Hebr.  vocantur  nSSj  Geliloth,  ubi  S.  Hier. 
vertit  tumuios.  Masius  opinatur  Galgala  hujus 
versus  esse  eadem  cum  Galgalis,  in  quibus  erant 
idola  tempore  Aod  Judicis.  Judic.  3.  19.  Porro 
Adommim  locus  erat  in  via  Jerichuntis  infesius 
latronibus.  Unde  dictus  est  Adommim,  idest, 
rubedines  ,  ob  crebram  sanguinis  effusionem  , 
qua?  ibi  ficbat ;  huncque  locum  notat  Christus 
in  Parabola  Samaritani,  cum  ait :  Homo  quidam 
descendebat  ab  Jerusalem  in  Jericho  ,  et  incidit  in 
latrones.  Lucae  10.  30. 

Ab  Australi  parte  torrentis,]  non  Carith ,  ut 
vult  quidam,  sed  Cedron,  qui  per  vallem  Josa- 
phatjuxta  Jerusalem  fluit,  et  tandem  labitur  in 
mare  Mortuum.  Ita  Adrichom. 

Et  erunt  exitus  ejus  ad  fontem  Rogel,  ]  q.  d. 
Idemque  exit  etterminalur  adfontem  Rogel,  id 
est ,  ad  fontem  FuIIonis  :  qui  Hebr.  dicitur  rogel 
ii  SnJI  regel,  id  est,  pes  ,  eo  quod  Fullo  pedi- 
bus  suis  calcans  pannos  abluat.  Erat  hic  fons 
juxta  Jerusalem  ,  hortosque  regios  irrigabai , 
juxta  quem  Isaias,  Achaz  regi  Christum  ex  Vir- 
gine  nascilurum  praedixit.  Isaiae7.36. 


72  COMMENTARIA  IN  JOSUE.  Cap.  XV, 

8.    ASCENDITQUE  PER  CONVALLEM  FILII  ENNOM,  ] 

puta  per  Gchcnnoin  :  K'J  ge  cnim  vallem  sig- 
nilical.  Pono  Gehcnnom  ,  ait  Adrichom.  qiiac 
et  Benhennom  ,  id  est ,  vallis  filiorum  Ennom  , 
Jocus  erat  in  suburbanis  Jerusalem  ,  contra 
Orientem  sub  monte  offensionis ,  juxta  piscinam 
Fuilonis  ,   ut  Tempe  amoenissimus  ,  fontihus 


Siloe  ,  aclluxulorrentis  Cedron  irnguus,  viri- 
dariis  et  hortis  consitus  lotusque  nemorosus  ac 
deliciis  plenus. 

lu  hac  valle  parentes  immolabant  et  crema- 
liant  suos  infantes  idolo  Moloch  ,  et  ne  ejulalus 
eorum  audirentur,  pulsabant  nTQ  toph  ,  idest, 
lympanum.  Undc  locus  dictus  esi  Topliet.  Fuit 
hoc  praeludium  et  viva  species  inferni ,  qui  inde 
dictus  est  gehenna.  Vide  dicta  Levit.  18.  21. 

HyEC  EST  Jerusalem.  ]  Diccs :  Quomodo  Jcrusa- 
lem  hic  numeratur  in  sorte  iribu  Juda  ,  cum 
alibi  dicatur  esse  in  Iribu  Benjamin  ?  Resp. 
Abulens.  cap.  18.  in  fine,  Jerusalem  proprie 
pertinuisse  ad  sortem  Benjamin  ,  ut  patet  c.  18. 
ult.  et  Judic.  1.  vers.  21.  fuisse  tamen  tribui  Judae 
coufinem  ,  ut  hoc  loco  significatur ;  unde  fac- 
lum  est  sequentibus  annis  ,  ut  conniveniibus 
Benjamitis  ,  vel  eliam  eis  invitantibus  Jud^ei  ex 
Juda  oriundi  Jebusaeos  validissimos ,  Jerusalem 
occupantes,  ex  ea  expulerint ,  urbemquejure 
J)elli  sibi  vindicarint  ,  ac  caput  regni  effecerint. 
Sicut  David  urbcm  Siceleg  ,  quaj  hlc  Simeonilis 
annumeratur,  Philistinisextorsit  suoeque  iribui 
Juda  adjunxit  1.  Reg.  27.  6.  Sic  el  Josephus  Je- 
rusalem  Benjamitis  altribuit  lib.  5.  Antiq.  c.  1 
et  2.  Hinc  et  Moses  Deuter.  33.  12.  praedicit 
in  sorte  Benjamin  ,  id  est ,  in  Jerusalem  sedifi- 
candum  fore  templum  ,  in  quo  Deus  habitet. 
Aliqua  tamen  Jerusalem  pars  pertinuit  ad  tri- 
bum  Juda ,  ut  patebit  ex  verbis  proxime  se- 
queutibus. 

Et  INDE  SE  ERIGENS    AD  VERTICEM  MONTIS   (  SiOH 

sive  Moria ,  in  quo  Salomon  cedificavit  templum) 

<)t'I  EST  CONTRA   GEIIENNOM  AD  AQUILONEM  IN  SUM- 

MiTATE  VALLis  Raphaim  (idfist,  gigautum ,  qui 
a  Rapha  oriundi  dicti  sunt  Raphaim  ,  )  contua 
Aquilonem.  ]  Sensus  est,  q.  d.  Sors  tribus  Judae 
Aquilonaris  ,  postquam  a  valle  Ennom  pertigit 
ad  sedes  Jebusaei ,  in  radice  montis  Moria  sese 
attollit,  indeque  proiendilur  usque  ad  verticem 
moniis  ejusdem  ,  qui  mons  est  e  regione  vallis 
Ennom  ,  eamque  habet  ad  Orientem  ;  idem 
deinde  mons  fleciitur  ad  occidcntem  Jerosoly- 
mic  ,  ibique  desinit  in  extremitaie  vallis  Ra- 
phaim  ,  quee  respicit  Aquilonem.  Hinc  patet  ali- 
quam  partem  urbis  Jerusalem  pertinuisse  ad 
tribum  Juda  ,  aliam  et  potiorem  ad  tribum 
15enjamin.  Unde  Esdrae  11.  h.  tam  filii  Juda  quam 
Benjamin  dicuntur  habitasse  in  Jerusalem  ;  ni- 
mirum  ,  ut  hic  dicitur  ,  funiculus  Juda  duce- 
batur  per  verticem  monlis  Moria  ad  latus  Jebu- 
siei,  qui  arcem occupabat,  ita  ut  eum  relinqueret 
ad  Austrum  :  quare  Australior  parsmodica  mon- 
tis  Moria  ad  Juda  perlinebat,  ita  ut  reliquani 
moniis  partem  Borealem  ,  in  quo  aedificalum 
est  lemplum ,  reliquamque  urbem  inferioreni 
Benjamitis  relinqueret.  Consentiunl  enim  He- 
brieietChristiani  lemplum  fuisse  in  sorlclribus 
Benjamin  ,  non  Juda. 

11.  Etpervenit  CONTRA  Aquilonem  partis  Ac- 
CARON.  ]  Hinc  et  magis  ex  vers.  65.  h6  et  lil.  patet 
Accaron  el  ceeteras  qualuor  Satrapias  Philisti- 
norum  ,  puia  ,  Azotum  ,  Ascalonem  ,  Geih  et 
Guzam   priinilus  perlinuisse  ad  Iribum  Juda  , 


posteatamen  partemeorum  cessisse  iribui  Dan, 
ul  patet  cap.  19.  Uo.  quse  enim  ibi  Acron  vocatur 
est  Accaron,  utmanifestum  est  in  Hcbraeo  ;  licet 
enim  eam  deinde  expugnarint  bellatores  tribus 
Juda  Judic.  1.  tamen  id  fecerunt  non  quod  Ac- 
caron  ad  se  pertineret ,  sed  qu5d  ejus  incolse 
sibi  essent  infesti ,  ulpote  vicini.  Denique  Phi- 
lislini  omnes  hasce  quinque  Salrapias  tandem 
occuparunt,  et  perpetua  cum  Judaeis  bella  ges- 
serunt. 

13.  Caler  vero  filio  Jephone  dedit  (  Josue ,  ) 
etc.  Cariath  Arbe  patris  Enac  ,  ]  id  est  ,  clvi- 
tatem  Arbe,  qui  fuit  pater  Enaci  gigantis  ,  ex 
quo  prognali  sunt  Enacim  gigantes.  Ipsa  esc 
llebron. 

15.  Atque  inde  conscendens  venit  ad  habita- 

TORES  DaBIR  ,    QU^  PRIUS  VOCABATUR  CaRIATH  Se- 

PHER  ,  id  est  civitas  litterarum.  ]  Vidctur  ergo 
hoec  fuisse  Academia  Chananaeorum  ,   in  qua 
litterali  litieras  librosque  quoslibet  docebanl. 
Porro  haec  urbs  tria  habuit  nomina  ;  nam,  pri- 
mo,  dicta  est  113,1  Dabir  ,  quasi  oraculum  sa- 
pientiae  ;  aut  a  in  dabar  ,  id  est ,  loqui ,  quod 
in ea  eloquentia  recieque loquendi  ars  doceretur; 
secundo ,  dicta  est  Carlatli  Seplier ,  id  est  ,  ci- 
vitas  liilerarum ;  tertio  ,  eadem  ,   ut  patet  ex 
vers.  69.  dicta  est  Cariaih  Scnna  ,  id  est  ,  urbs 
acuminis  ,  in  qua  scilicetacute  de  rebus  singulis 
disserebatur  :  iju?  Scanan  enim  ( liltera  Samech 
in  vicinam  Scliin  commutata  )  est  acuere.  Unde 
Scenina  apud  Chald.   significat  acumen  ingenii , 
clScinan  acute  disserere.  Hinc  Septuag.  ibidem 
vertunt  :  Civitas  iitterarum.  Hasc  ergo  fuit  anti- 
quissima  et  prima  orbis  academia  ,   quam  in 
Script.  legimus.  Vide  hic  anliquilatem  Acade- 
miarum.  Uaec  enim  Academia  erat  celebris  el 
vetus  tempore  Josue  ,    qui  Chrislum  praecessil 
annis  l/j56.  Vide  Middendorpium  lib.  de  Acade- 
miarum  origine.  Ita  Lyran.  Abulens.  Serarius  , 
Arias  et  alii  hic,  ac  Driedo  lib.  h.  de  Dogmat. 
variis  pag.   238.  Sic  Metropolis  |Hispanioe  olim 
IWantua  nuncupata  ,  a  Mauris  occupata  Africane 
vocala  est  Madrid ,  id  est ,  mater  scientice  ,  qu6d 
Mauri  in  ea  Scb.olas  et  Academiam  suamerexe- 
rint ,  uii  ex  Hispan.  archivis  referi  Serarius  iii 
cap.  1.  Judic.  vers.  12.  Talis  quoque  posteriore 
icvo  fuit  Thecua  ;  unde  sapiens  illa  mulier  The- 
cuitis  vocat  eam  matrem  in  Israel,  ideoquero- 
gat  Davidem  ut  ei  parcat.  2.  Reg.  16.  2.  Talis 
quoque  fuit  urbs  Theman  apud  Idumaeos  ,  ex 
qua  prodiit  Eliphaz   Themanites   amicus   Job. 
Unde  Themanilici  Sophi  et  Sapientes  celebran- 
lur,  Baruch.  3.23.  Tales  quoque  fuere  Alhena^ 
in  Grcecia  ,   Memphis  et  Heliopolis  in  ^gypto. 
Masius  ex  Chald.  Cariatk  Seplier  vertit  urbem 
archiorum  ,  sive  tabulariorum  ,  quOd  in  ea  es- 
set  Archivium  ,   quod  scilicel  in  ea  multa  ve- 
lustatis  monumenta  post  orbis  diluvium  repo- 
sila  fuerint.  Arias  vocat  Bibliotliecam  publicam. 

Cepitque  eam  Othoniel  filius  Cenez  frater 
Caleb  juNiOR.  ]  Fraler  ,  id  est ,  cognatus,  pula 
fratris  fiiius  ,  sive  nepos  Calebi  :  nam  Caleb  non 
fuit  filius  Genez  ,  sed  Jephone  ,  ac  proinde  non 
poiuitcsse  fratergermanus  Othonielis,  qui  fuit 
filius  Cenez.  Cenez  ergo  fuil  frater  Calebi  ,  et 
pater  Othonielis.  Unde  Septuag.  Vatican.  et  Ro- 
mana  habent  «Ss/fou  (  Regia  tamen  habent 
Mittfoi) ,  id  est  fratris.  Chald.  quoque  et  Vatabl. 
vertunt  in  genitivo  :  Filius  Cenez  fralris  Caleb  , 
«iive  filius  Cenez,  qui  fuit  fraler  Caleb  jnnior. 
Uebraci  eaim  sa}pe  subticent  pronomina  relaiiva 


COMMEiNTAHlA  IN 

n  verbuQi  est.  Ilaque  hic  videlur  genuinus  scn- 
sus:  filius  Cenez.  Qui  (Cenez  )  fuiifrater  Caleh 

junior.  ,..  ^  ,  ,  .  . 

Masius  lamen  et  aln  censent  Caleb  verefuissc 
fraireni  gernianum  Othonielis ,  sed  uterinum 
duntaxat,  quod  uterque  eamdem  habuerit  ma- 
irem  ,  ex  qua  Jephone  genuerit  Caleb  ;  Ccnez 
vero  genuerii  Othonielem.  Poterat  autem  licite 
Othoniel ,  licet  patruus  ducere  neptem  suam 
cx  fratre  ,  puta  Axam ;  quia  Levit.  18.  versu  9. 
vetalur  duntaxat  conjugium  amitaej  cum  ne- 
potc  ,  non  autem  nepiis  cum  patruo.  Haec  sen- 
lenlia  est  probabilis  ,  valdeque  conforrais  ver- 
sioni  vulgatae.  . 

Porro  Deus  rem  hanc  totam  direxit,  quia  des- 
linabat  Othonielem  successorem  Josue  in  prin- 
cipatu.  Dedit  ergo  ei  animos  et  vires  ,  ut 
Cariath  Sepher  a  viris  fortissimis  et  giganteis 
insessam  expugnaret,  uteximiae  suae  viriutiset 
fortitudinis  specimen  daret,  ob  quammerere- 
tur  fieri  princeps  ,  et  auctoritatem  Pdncipe  dig- 
uam  apud  populum  nancisceretur;  ideoque  Caleb 
ei  filiam  suam  Azam  uxorem  promisit  ,  ulpolc 
conscius  ejus  virtutis ,  et  praescius  non  alium 
quam  ipsum  rem  tantam  aitentaturum. 

18.    QV.E  ,    CUM  PERGERENT  SIMUL  ,    ]  q.   d.  Cum 

Axa  quasi  sponsa  deduceretur  in  domum  Otho- 
nielis  sponsi  sui.  Moris  enim  tunc  erat  (  uii 
ctiamnuni  est  mullis  in  locis  )  ut  sponsoe  nuplse 
cx  parentum  domo  ad  aedes  mariti  magna  cog- 
jiatorum  turba  comitanle  deducerentur,  quae  si 
longius  abessent ,  asinis  vel  mulis  ,  vel  equis  , 
yel  camelis  (uti  Rcbecca  Genes.  2^.  6U. )  pro  re- 
gionis  consuetudine ,  honoris  causa  veheban- 
tur.  Atque  adeo  ,  ait  Arias ,  apud  monlanos  illos 
viros  qui  rupi  noslrae  in  Aracenae  agro  ( in  His- 
pania)  vicina  colunt ,  novam  nuptam  ad  templi 
usque  limen  asello  vehi  honestum  pulatur. 

Porro  Rabbini  hoc  dantetymon  Axae.  Axa  ,  in- 
quiunt  Hcbr.  idem  est  quod  ira  vel  irascens ,  eo 
quod  Axa  adeo  essel  pulclira  ,  ut  quicumque  in- 
lueretur  eam  irasceretur  uxori  ,  eo  quod  prae 
Axa  videretur  esse  deformis.  Hacc  illi  carnales 
cl  crassi.  Longe  melius  Pagninus  et  alii  :  Axa  , 
inquiunt ,  idem  est  quod  cleganter  calceata  , 
adornata  ,  et  composito  gradu  incedens,  Isaiae  3. 
16.  juxla  illud  Cant.  7.  1.  Qudm  pulchri  sunt 
egressus  tui  in  calcemnentis,  filia  Principis  !  vidc 
ibi  dicia.  Talis  iropolog.  est  anima  modesta  , 
(|uieta  ,  composita  ,  et  passionibus  suis  do- 
minans. 

SuASA  EST  A  vino  suo.  ]  Hcbr.  contrarie  ha- 
bent  :  Impulit  ipsa  eurn  ,  scilicet  Axa  virum 
suum  ;  sed  resp.  Axam  impuUsse  maritum  ,  ut 
vel  ipse  peierct  a  patre  suo  Calcb  lerram  irri- 
guam,  vel  sibi  permittereieamdem  abeo  petere, 
ac  suaderet  quid  in  ea  re  forel  mehus  ;  maritum 
autem  annuendo  respondisse  et  suasisse  utipsa 
peteret.  Suasu  ergo  raarili  ipsa  illam  pctiit ,  ut 
sagaciter  et  breviter  verlit  nosier  Inlerpres  ; 
idque  innuunt  Sept.  dum  verlunt :  Consuluilque 
cutn  co  ,  petam  d  Patre  meo  agrum, 

SusPiRAViTQUE.  ]  Hebr.  nJl/n  tisnach  ,  quod 
Masius  ,  Vatabl.  Pagn.  et  passim  Hebraisautes 
vertunt  :  Dimisit  se  ,  vel  defixit  se  terram;  nam 
el  Nosler  Judic.  k.  21.  vertit  defixit ;  Sept.  et  alii 
infixit. 

Verum  Nostro  consentiunt  Septuag.   qui  hic 

verlunt  tSoritev ,  id  esl  clamavit ,  et  Judic.  1.  l^. 

'.y.y/jiiv ,  id  est  murmuravit  ;    sivc   quia    tam 

.Noster  quam  Septuag.  pron^JfTO  tisnach  ,  lcge- 

cop..>r.i..  A   lAinu:.     tom.  11. 


JOSUK.  Cap.  XV.  73 

runt  leenach,  id  est  ingcmuit ,  suspiravil  ; 
nam  x  ct  y  sunt  lilterae  vicinae  :  sive  quia  nJi* 
tsanach  ,  subinde  pro  affini  nJKflwac/i  capi  scic- 
bant ,  quod  nos  jam  scire  non  possumus  ,  co 
quod  verbum  tsanach  nusquam  alibi  repeiia- 
tur.  Et  sane  suspirasse  Axam  ,  ac  suspirio  per- 
movisse  patrem  ad  concedcndum  ea  quse  pos- 
tulabat  ,  valde  est  verisimile.  Hic  enim  est 
feminarum  mos  ,  Iiaec  earum  est  ars. 

19.    At    ILLA   RESPONDIT  :  DA   MIOI    BENEDICTIO- 

NEM.  ]  Acutc  et  apposile  ait  Arias  :  prudens  sa- 
gaxque  puclla  usa  est  voce  Hebr.  n3i:i  bere- 
cha,  quse  et  benedictionem  ,  et  faustilatem  ,  et 
bonas  preces  ,  et  singulare  beneficium  ,  privi- 
legium  ,  ferlililatem  ,  atque  etiam  aquse  copiam 
significat.  Omnia  enim  haec  unica  voce  berechu 
posiulabat  Axa. 

Alleg.  Rupcrtus  in  lib.  Judic.  cap.  2.  Othoniel, 
ait,  cst  Christus ,  Saivator  noster  etjudex  ,  qui 
Cariath  Sepher  ,  id  est ,  civitatem  litterarum  per- 
cussit ,  quce  prius  Dabir  ,  id  est ,  loquens  sive  lo- 
queia  vocabatur  ,  quando  manifestata  veritate 
Evangelii  loquacem  Scribarum  et  Pharisceorum 
Synagogam  in  littera  legis  gloriantem  redar- 
guit ,  etc.  Et  paulo  inferius  :  Proposito  sibi  prce- 
mio  ut  acciperet  Axam  conjugem  ,  id  est ,  novam 
de  gentibus  Ecclesiam  ;  cujus  pater  per  fidem  fac- 
tus  est  Caleph  ,  quod  interpretatur  quasi  cor , 
scilicet  Deus  qai  nobis  factus  est  quasi  cor  ,  di- 
cendo  :  Convertimini  ad  me  ,  et  ego  convertar  ad 
vos.  Hinc  ipse  qui  factus  est  ei  vir  Salvator  mundi , 
suasit  ut  peteret  d  patre  suo  agrum.  Docuit  enim 
Ecclesiam  suam  orare  ,  et  petere  d  Deo  Patre  reg- 
numcccioram,  Quce  cum  suspirasset  sedens  in  asi- 
no  ,  dixit  ei  Caleph :  Quid  habes  ?  Axa  sedens  asino 
saspirat,  quando  conversa  adChristuni  Ecclesia  , 
primajam  gratia ,  idest ,  peccalorum  remissione 
percepla  secundamgratiam  ,  idest,  SanctiSpiri- 
tus  illuslratione  regni ccciestisdesiderium  postutat. 
Terram  Australem  ET  ARENTEM  DEDISTI  Mllll  , 
juNGE  ETiRRiGUAM.  ]  Licct  cnim  Austcr  iu  Europa 
sit  pluvius  et  fecundus  ,  ideoque  terra  Auslralis 
sit  fecunda  :  Judaeis  tamen  Auster  ,  utpote  i\ 
vasta  Arabise  solitudine  spirans  ,  est  calidus  , 
urens  et  siccus  ,  ideoque  humorem  terrae  exsu- 
gens ,  eam  facit  aridam  et  sterilem  ;  ventus  vero 
Occidentalis  ,  utpotc  e  mari  veniens  ,  Judaeis 
est  pluvius  et  fecundus  ,  ut  palet  3.  Reg.  18. 
[\U.  Amos  5.  8.  Luc.  12.  5^. 

Dedit  itaque  ei  Caleb  irriguum  superius  et 
iNFERius.  ]  Hebr.  D^a  imS^  gulloth  maim ,  id 
est ,  aitMasius  ,  vortices  aquarum  ,  sive  scale- 
bras  vel  scalurigines  ,  quibus  quasi  terrse  venis 
ebullientes  aquae  volulatim  ( SSj  galal  enim  sig- 
nificat  volvere  ,  convolvere  )  proirudi  videntur, 
easque  duplices  ,  scilicet  superiores  quibus  cli- 
vosa  ;  et  infcriores  ,  quibus  pleniora  loca  et 
campi  irrigari  ,  itaquc  fecundari  possint.  Cum 
scatebris  :  fundos  quoque  earum  accipe  ,  uii 
mox  dicam.  Ila  quoque  Theodor.  quaest.  2.  in 
lib.  Judic.  et  Procopius  ,  qui  addit  Symmachum 
vcrtisse  possessionem  in  superioribus,  et  possessio- 
nem  in  inferioribus.  Per  quae  Tropol.  ait  Procop. 
innuit  facultatcm  coelcstis  ac  sublimis  cogilalio- 
nis ,  aeque  ac  humiliationis  ;  quare  possessio 
superior  est  oratio  et  meditatio ;  inferior ,  humi^ 
liatio  et  morlificatio. 

Planius  etpressiusS.  Gregor.  (quem  sequitup 
Rupcrt.  )  lib.  3.  Dial.  cap.  2>U.  et  lib.  6.  Regislri 
Episi.  23.  ad  Theoclisten  ,  docet  duplicem  hic 
noiari  compunctioncm  :  Axa  ,   inquit  ,    supcr 

to 


7/,  COM.\iENTAlUA  IN 

asinum  sedel  ,  cum  irrntionabiUbus  carnis  su(b 
molibus  anima  prcesidet.  Quce  saspirans  ii  patre 
tcrram  irriguam  petit  ;  quia  a  Creatore  nostro 
cum  uiagnogemitu  qucerendaest  lacrymarum gra- 
tia.  Sunt  namque  nonnulli  quijam  in  dono  pcrce- 
perunt  libere  pro  justitia  loqui  ,  opprcssos  lucri , 
indigentibus  posscssa  tribuere  ,  ardorem  fidei  lia- 
bere  ,  sed  adliuc  gratiam  lacrymarum  non  lia- 
hent.  Hi  nimirum  terram  Australcm  el  arentem 
liabcnt  ;  sed  adhuc  irrigaa  indigent ,  quia  in  bonis 
operibus  positi ,  in  quibus  magni  atque  fervcntes 
sunt ,  oportct  nimis  ul  timore  supplicii  aut  amorc 
regni  cccLestis  mala  etiam  quce  anlea  perpetrave- 
runt  deplorent.  Quocirca  mox  subjungit  :  Sed 
quia,  ut  dixiy  duosunt  compunctionis  genera,  dedit 
ei  pater  suus  irriguum  superius  et  irriguum  infe- 
rius.  Irriguum  quippe  superius  accipit  anima  , 
cum  sesein  lacrymis  cceleslis  regni  desiderio  affli- 
git  ;  irriguum  vero  inferius  accipit  ,  cum  inferni 
supplicia  flendo  pertimescit.  Et  quidem  prius  in- 
ferius  ,  ac  post  irriguum  superius  datur.  Scd  quia 
compunctio  amoris  dignitate  prceeminet  ,  necesse 
fuit  ut  prius  irriguum  superius  ,  et  post  irriguum 
inferius  commemorari  debuisset.  Unde  paulo  anlc 
dixit :  Sicque  fit  ut  perfecta  compunctio  formidinis 
iradat  animum  compunclioni  dilectionis.  Audi 
S.  Aug.  1.  Medit.  c.  36.  Da  milii ,  inquil ,  evidens 
signum  amoris  tui  :  irriguum  laoymarum  fon- 
tem  ,  jugiter  emanantem  ,  ut  ipsce  quoque  la- 
crymce  tuum  in  me  testentur  amoreni ;  ipsce  pro- 
dant ,  ipscp,  loquantur  quantum  te  diligit  anima 
mea ,  dum  prce  nimia  duLcedine  amoris  tui  nequit 
se  a  Lacrymis  continere. 

Iruiguum.  ]  Perperam  in  Septuag.  legilur  >j- 
^puatv,  id  est ,  redemptionem ,  uti  legunt  Tlieodor. 
S.  August.  Procop.  pro  Aou&pwsd' ,  id  est ,  ablu- 
tionem  ,  irrigationem  ,  ut  vertit  Tiieodolion. 
Cajet.  per  irriguum  superius  accipit  fontes  in 
raontibus  erumpentes  ,  per  inferius  puieos. 
Alii  per  irriguum  superius  accipiunt  agrum  plu- 
viis  irriguum ,  sive  qui  pluviis  rigari  solet ;  per 
inferius  ,  fontes.  Alii  melius  intelligunt  agros  et 
fundos  montanos  ,  et  declives  foniibus  aquis- 
que  irriguos;  poterant  enim  filiae  fundorum  esse 
haeredes  ,  si  nuberent  viro  suae  iribus  et  fami- 
liae  ;  tunc  enim  non  transferebantur  ad  aliam 
tribum  et  familiam  ,  quod  tanium  vetaiur 
num.  36.  6. 

32.    OmNES  CIVITATES  VIGINTI  NOVEM.  ]  Sunt  37, 

si  singula  nomina  numeres  ;  sed  inter  eas  vici 
quidam  celebriores  commemorati  sunt,  ut  pro- 
prie  urbcs  fuerinl  29  duntaxat.  Ita  Masius. 


JOSUE.  Cap.  XV. 

62.  Et  civitas  salis.  ]  Ila  dicta  ,  eo  qu6d  vi- 
cina  sit  mari  Mortuo  sivc  salso  ;  aut  quod  juxia 
cani  uxor  Lot  respiciens  rctro  versa  sit  in  sta- 
tuam  salis  ,  aul  quod  in  ea  essent  salinae  ,  in 
quibus  aqu  e  e  vicino  mari  Moriuo  sive  salso 
calore  solis  decoquebanlur  ,  ex  iisque  fiebal  sal. 
NonnuUi  suspicantur  lianc  esse  Segor  ,  in  quam 
fugitLot,  Genes.  19.  23.  Adricliom.  tamen  et  alii 
illani  a  Segor  dislinguuni ,  et  propriam  per  se 
civitalem  salis  constituuni. 

63.  Jebus/Eum;  autem  uabitatorem  Jerusalem 
non  potuerunt  filii  juda  delere  ,  ]  ob  suam  so- 
cordiam  et  peccata  ,  quibus  irritatus  Deus 
opem  suam  eis  subtraxit ,  ut  dicitur  Judic.  c.  2. 
versu  20. 

Quin  et  Davidis  tempore  Jebusaeos  habitasse 
inter  Israelitas  ,  adeoque  Davidem  eis  eripuisse 
arcemSion,  nec  lameneos  omnino  eliminasse, 
sed  suljjugasse  duntaxat ,  ac  Jebusaeos  ul  in  jus 
ditionemque,  sic  et  in  sacra  ,  religionemque 
Israelilarum  iransisse  colligitur  ex  2.  Reg.  Wl. 
22.  ubi  David  ab  Areuna  Jebusoeo  emit  aream  in 
qua  Deo  immolaret.  Ita  Masius.  Est  prolepsis. 
Nam  haec  post  felicia  Josue  tempora  sub  Judici- 
bus  contigerunt  :  igitur  Josue  cepit  Jerusalem  , 
ejusque  regem  Adonisedec  cum  aliis  quatuor 
regibus  occidit ,  ut  audivimus  cap.  10.  arcem 
tamen  Jerusalem  non  cepit ,  sed  eam  tenuere 
Jebusaei :  inde  factum  ut  iidem  post  obiium  Jo- 
sue  sensim  urbem  lotam  rursum  occuparini  , 
uti  occuparunt  Hebron  et  Dabir  a  Josue  ant»! 
expugnatas  ;  hinc  necesse  fuit  ut  fihi  Juda  Je- 
rosolymam  expugnarent ,  quod  fecerunt  post 
mortem  Josue  ,  ut  audiemus  Judic.  1.  Perperam 
ergo  R.  David  ait  non  licuisse  Judaeis  expugnar<' 
Jerusalem  ,  eo  quod  eam  lenerent  Jebusaei 
oriundi  ex  Abimelecli ,  cum  quo  Abraham  foedns 
inierat  Genes.  21.  sed  id  fecisse  Davidem  ,  cum 
foedus  hoc  longinquitatetemporis  esset  exstinc- 
tum.  Haec  enim  mera  sunt  figmenta. 

Tropol.  Jebusaeus  Hebr.  idem  est  quod  calca- 
tor^Dia&tw  enim  significatcalcare  ) ;  hic  signi- 
ficat  nostram  concupiscentiam  ,  ejusque  mo- 
tus ,  qui  Judaeum  ,  id  est ,  rationem  et  menlem 
fidei  et  pietatis  erga  Deum  professorem  ,  quo- 
tidieexagitant ,  vexant,  proculcani,  nec  viribus 
nostris  expelli  possunt  ,  sed  Davide  opus  est , 
is  est  Christus  ex  Davidis  sanguine  ortus  ;  sed 
neque  hic  illosprorsus  exterminat,  sed  subigif, 
ut  assidue  cum  eis  luctando,  eosque  suppri- 
mendo  ,  perpetuum  liabeamus  bellandi  cl  vin- 
cendi  exercitium. 


COMMENTAIUA  IN  JOSUF..   Cap.  XVI. 


/3 


CAPUT  DECIMUM  SEXTUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 
Describuntur  fines  limitesque  regioms  ,   quM  soRTE  TRiBUi  Ephraim  obvenit. 


1 .  Sfes^^^i^^a^C^EciDiT  quoque  sors  filiornm  Joseph,  ab  Jordane  contra  Jericho  et  aquas 

ejus  ab  Orienle  :  solituiio  quae  ascendit  de  Jericho  ad  montem  Bethel  ; 

2.  et  egreditur  de  Bethel  Luza  ,  transitque  terminum  Archi ,  Atharoth  ; 

3.  et  descendit  ad  Occidcntem  juxta  terminum  Jcplileti ,  usque  ad  termi- 
nos  Beth  horon  inferioris  ,  et  Gazer  :  finiunturque  regiones  ejus  mari 
magno  ;  4.  possederuntque  filii  Joseph  Manasse  et  Ephraim.  5.  Et 
factus  est  terminus  filiorum  Ephraim  per  coguationes  suas  :  et  possessio 

eorum  contra  Orientem  Atharoth  addar  usque  Bcth  horou  superiorem.  6.  Egrediunturque 
conGnia  in  mare ;  Machmethath  vero  Aquilonem  respicit,  et  circuit  terminos  contra  Orientem 
in  Thanathselo  :  et  pertransit  ab  Oriente  Janoe  ,  7.  descenditque  de  Janoe  in  Atharoth  et 
Naaratha:  et  pervenit  in  Jericho,  egrediturque  ad  Jordanem.  8.  De  Taphua  pertransit  contra 
uiare  in  Vallem  arundineti ,  suntque  egressus  ejus  in  mare  salsissimum.  Haec  est  possessio 
tribus  filiorum  Ephraim  per  famllias  suas.  9.  Urbesque  separatffi  sunt  filiis  Ephraim  in  medio 
possessionis  filiorum  Manasse ,  et  villae  earura.  10.  Et  non  interfecerunt  filii  Ephraim  Cha- 
nanaeum,  qui  habitabat  in  Gazer  :  .habitavilque  Chananseus  in  raedio  Ephraim  iisque  in  diem 
liaoc  tributarius. 


1.    CECIDIT  QUOQtJE  SORS  FILIORUM   JOSEPO  (  SCi- 

licet  Ephraim  et  Manasse,  qui,  ut  audivimus  , 
cap.  l^.  vers.  li.  duas  tribus  constituerunt.  Jam 
dimidia  tribus  Manasse  portionem  regionis  suse 
a  Mose  acceperat  cis  Jordanem  ;  restabat  ergo 
altera  dimidia  cum  tota  tribu  Epliraim ,  quee  hic 
a  Josue  trans  Jordanem  pariem  suam  sorte  ac- 
cipiunt ,  sed  ita  ut  sors  Manasse  vicina  esset  et 
coaligua  sorti  Ephraim.  Hoc  capite  ergo  descri- 
bitiir  sors  Ephraim  ,  sequenti  vero  cap.  sors  di- 
midiae  tribus  Manasse  ;  uirique  deinde  iateralis 
ct  coniigua  erat  sors  tribus  Benjamin.  Graphice 
singularum  Iribuum  sortes ,  urbes  ,  montes  ct 
fluvios  describunl  S.  Hieron.  et  Euseb.  m  locis 
Hebr.  Masius  liic  ,  et  Arias  in  Apparatu  Bibliar. 
Kegior.  libro  Caleb  ,  aique  eadem  in  tabulis 
(ieograpliicis  oculaiim  spectanda  exlubet  Adri- 
rhom.  eisi  nonnulla  in  eis  desiderentur.  Eas 
adeat  Lector  ;  spinosum  enim  esset  el  opero- 
sum,  ac  Leciori  taediosum  parumque  utile  ,  si 
ca  hic  commentando  persequerer. 

8.  Lv  Vallem  ARi'NDi>JETi.  ]  Masius  et  alii  :  In 
ton^entem  arimdinis.  Valles  enim  ,  per  quas  la- 
Ijuntur  lorrenies  etaquae,  ferliles  sunt  arundi- 
num  ;  hae  enim  nascuntur  in  locis  paludosis  et 
iiumeclis. 

SUNTQl/E  .'EGRESSUS  EJUS  1N  MARrE  SALSISSIMUM  ,  ] 

id  est  ,  in  mare  quod  natura  sua  est  salsum. 
Hebr.  j?in?-e  satis  ^  quod  Nosler  vcrtere  solet  7na7-e 
salsissinum.  Significat  mare  Mortuum,  sive  la- 
oam  Asphaltiiom^  -«1  patctcap.  18.  19.  Niim.  8/t. 
3.  fi  alfbi.  VtTum  hSc  illud  accipi  neijuil:  ab  co 


enim  longe  abest  (ribus  Ephraim  ;  quare  hle 
accipidebeimareMediterraneum.  UndeSerarius 
Opinatur  -ro  sabissimuni  liic  irrepsisse  ;  nam  eo 
carent  Hebr.  Chald.  et  Grseca  ,  illudque  Noster 
omiltit  cap.  scq.  vcrs.  9.  ubi  mare  (scilicet  Me- 
diterraneum  )  assiguat  terminum  tribus  Ma- 
nasse  ,  quae  coniermina  erat  iribui  Ephraim. 

9.  UrBESQUE  SEPARAT/E  SUNT  FILIIS  EPHRAnMN 
MEDIO  POSSESSIONIS  FILIORUM  MaNASSE  ,     ET  VILL,? 

( id  est,  pagi  vel  vici  suburbani  ,  aiit  Masius ) 
EARUM,  ]  q.  d.  Cum  sors  urbium  quae  ceciderat 
iribui  Ephraim,  non  sufTiccret  tanlcemultiiudini 
Ephraimitarum,  adjunctae  sunt  eis  atiqucT-  urbes 
ex  tribui  Manasse  ,  quae  tribui  Eplu'aim  erat 
cognata  et  conlernaina. 

10.  HAniTWITQUE  CHANANiEUSIN  MEDIOEPHRAIM 
rSQUE    IN  DIEM   BANC  TRIBUTARIUS.  ]   FaCtUm    hOC 

ex  ignavia  Epliraimitarum  ;  jusseratieaim  Deus 
Ghananaeos  exlcrminari  ,  nec  foedus  cum  eis 
inirietiam  sub  pacto  tributi. 

Tropol.  S.  Greg.  lib.  Zi.  Moral.  cap.  22.  Qaid 
Chananceus  ,  inquit ,  genlilis  videlicet  popuius  nisi 
vilium  significat  ?  et  scepe  magnis  vir.talibus  ter- 
ram  repromissionis  ingredimur  ,  qaiaspe  intinid 
de  feternitale  roboramur  ;  sed  dum  inter  acta  SU' 
•blimia  vitia  qucedam  parvaretincmus  ,  quasiiCha- 
nanceum  vivere  in  terra  noslra  concedimus.  Qui 
tamen  nobis  tributarius  efficitur  ,  quia  hoc  ipsuin 
vitium ,  quod  subigere  non  possamus  ,  ad  usum 
nostrce  utilitalis  humililer  retorquemus  ,  ut  eode 
se  mens  et  in  summisvilia  sentiat ,  quo  sius  viribus 
ctiamiparva  quce  appetit-non  expugnat. 


16  COMMENTARIA  LN  JOSUE.  Cap.  XVII. 

CAPUT  DECIMUM  SEPTIMUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

DeSCRIBUNTUR  FINES  DIMIDI^.  TRIBUS  MaNASSE  CIS  JoRDANEM  ,  ET  ALTERIUS  DIMIDI^E 
TRANS  JORDANEM  V.  5.  QU^  PARITER  RELIQUIT  IN  SUA  SORTE  NONNULLOS  CHANANiEOS  , 
EOSQUE  FECIT  SIBI  TRIBUTARIOS.  DeNIQUE,  V.  14.  CONQUERENTIBUS  FILIIS  JoSEPH  DE 
HABITATIONE  ANGUSTA  ,  JoSUE  RESPONDIT  UT  ARMIS  SIBI  SPATIA  LAXENT  ,  EJICIENDO 
CHANANiEOS  EX  3I0NTIBUS. 

lEciDiT  autem  sors  tribiil  Manasse  (ipse  enim  est  primogenitus  Joseph  ) : 
yMachir  primogenito  Manasse  patri  Galaad,  qui  fuit  vir  pugnator,  ha- 
^^buitque  possessionem  Galaad  et  Basan  :  2.  et  reliquis  filiorum  Manasse 
^^juxta  farailias  suas  ,  filiis  Abiezer,  et  filiis  Helec  ,  et  filiis  Esriel ,  et  Cliis 
Sechem,  et  Gliis  Hepher,  et  filiisSemida.  Istisuntfilii  Manassefilii  Joseph  , 
mareS;  per  cognationes  suas.  3.  Salphaad  vero  filio  Hepherfilii  Galaadfilii 
Machir  filii  Manasse  ,  non  erant  filii ,  sed  sol»  filise  quarum  ista  sunt  no- 
inina  :  Maala  et  Noa  et  Hegla  et  Melcha  et  Thersa.  4.  Veneruntque  in  conspectu  Eleazari 
sacerdotis ,  et  Josue  filil  Nun  ,  et  principum  ,  dicentes  :  Dominus  praecepit  per  manum  Moysi  , 
ut  daretur  nobis  possessio  in  medio  fratrum  nostroriim.  Deditque  eis  juxta  imperium  Domini 
possessionem  in  medio  fratrum  patris  earum.  5.  Et  ceciderunt  funiculi  Manasse  ,  decem,  absque 
terra  Galaad  et  Basan  trans  Jordanem.  6.  Filise  enim  Manasse  possederunt  hcereditatem  in 
medio  filiorum  ejus.  Terra  autem  Galaad  cecldit  in  sortem  filiorum  Manasse  qui  reliqui  erant. 
7.  Fuitque  terminus  Manasse  ab  Aser,  Machmethath  quae  respicit  Sicliem  :  et  egreditur  ad 
(lexteram  juxta  habitatores  fontis  Taphuae.  8.  Etenim  in  sorte  Manasse  ceciderat  terra  Ta- 
phuae ,  quoe  est  juxta  terminos  Manasse  filiorum  Ephraim.  9.  Descenditque  terminus  Vallis 
arundineti  in  Meridiem  torrentls  civitatum  Ephraim ,  quae  in  medio  sunt  urbium  Manasse  ; 
terminus  Manasse  ab  Aquilone  torrentis,  et  cxitus  ejus  pergit  ad  mare  :  10.  ita  ut  possessio 
Ephraim  sit  ab  Austro  ,  et  ab  Aquilone  Manasse ,  et  utramque  claudat  mare ,  et  conjungantur 
sibi  iu  tribu  Aser  ab  Aquilone,  et  in  tribu  Issachar  ab  Oriente.  1 1 .  Fuitque  haereditas  Manasse 
in  Issachar  et  in  Aser,  Bethsan  et  viculi  ejus ,  et  Jeblaam  cum  viculis  suis,  et  habitatores  Dor 
cum  oppidis  suis ,  habitatores  quoque  Endor  cum  viculis  suis  :  similiterque  habitatores  Thenac 
cum  viculis  suis,  ethabitatoresMageddo  cum  viculis  suis  ,  et  tertia  pars  urbis  Nophet.  12.  Nec 
potuerunt  filii  Manasse  has  civitates  subvertere,  sed  coepit  Chananseus  habitare  in  terra  sua. 
13.  Postquam  autem  convaluerunt  filii  Israel ,  subjecerunt  Chananseos,  et  fecerunt  sibi  tribu- 
larios  ,  nec  interfecerunt  eos.  14.  Locutique  sunt  filii  Joseph  ad  Josue ,  et  dixerunt :  Quare 
iledisti  mihi  possessionem  sortis  et  funiculi  unius  ,  cum  sim  tantse  multitudinis ,  et  benedixerit 
mihi  Dominus?  15.  Ad  quos  Josue  ait  :  Si  populus  multus  es,  ascende  in  silvam ,  et  succide 
libi  spatia  in  terra  Pherezaei  et  Raphaim  :  quia  angusta  est  tibi  possessio  montis  Ephraim. 
16.  Cui  responderunt  filii  Joseph  :  Non  poterimus  ad  montana  conscendere  ,  cum  ferreis  curri- 
bus  utantur  Chanansei,  qui  habitant  in  terra  campestri ,  in  qua  sitse  sunt  Bethsan  cum  viculis 
suis ,  et  Jezrael  mediam  possidens  vallem.  17.  I)ixitque  Josue  ad  domum  Joseph,  Ephraim 
ct  Manasse  :  Populus  multus  es,  et  magnse  fortitudinis  ,  non  habebis  sortem  unam  -,18.  sed 
iransibis  montem  ,  et  succides  tibi ,  atque  purgabis  ad  habitandum  spatia  :  et  poteris  ultra 
procedere,  cum  subvertcris  Chananseum  quem  dicis  ferreos  habere  currus ,  et  esse  fortissimum. 

1.  Ipse  enim  est  primogenitus  Joseph.  ]  Dat  Machirprimogenito  (imounigenito)  Manasse.] 

causamcurtribus  Manassefueritunaetribubus  Hic  enim  non  alium  reliquit  filium  qu^m  Ma- 

quae  Cliananaeam  sorte  diviserunt  ,    nimirum  chir  .  qui  fuit  pater  Galaad.  Qui  (  Galaad  )  fuit 

(|uia  licet  Manasse  non  esset  filius  Jacobi  Pa-  vir  pagnator ,  non  in  Chananaea  ,  sed  in  yEgypto 

triarchcTe  ,  sed  nepos ,   tamen  quia  filius  erat  sub  Pharaoneinbellis  Ephraimitarum,  qui  caesi 

Josephi ,  Jacob  eum  sibi  in  filium  adoptarat ,  et  narrantur  1.  Paral.  7.  21.  Galaad  enim  natus  est 

pari  jurecum  caeteris  filiis  suis  immediateCha-  in  iEgypto  vivente  adhuc  Josepho  avo  ;  quare 

Jiuna,'amdiYidereethaerediiare  jussorat.Gen.  48.  Pharaoni  in  bellis  scrvire  potuit  ante  C(»ptam 


COMMENTARIA  IxN 

pjus  in  HebrcTOs  perseculionem.  Exodi  1.  Vide- 
lur  Galaad  morluus  in  ;Egyplo,  vel  cerle  in  de- 
serlo  ;  nam  in  egressu  Mosis  ei  Hebraeorum  ex 
.Egypio,  ipse,  si  adbuc  vixit,  fuill^O  annorum; 
in  ingressu  vero  Hebr.-eorum  in  Cbanaan  fuisset 
180  annorum  ,  quae  setas  nulii  illo  aevo  coniigit. 
U.   Doui.Nus  PR.ECt:i'iT,  J  iNumer.  27.  Vide  ibi 

dicia. 

5.  ET  CECIDERUNT  FUNICULl  Manasse  decem  , 
ABSQUETERRA  GaLAAD  ET  BaSANTRANS  JoRDANEM.] 

FunicuU  ,  idest,  portiones ,  sive  sortes  haere- 
diiariae  ;  olim  enim  funiculis  dimetiebantur  li- 
mites  et  hEereditates  ,  sicut  jam  metiuntur  vir- 
gis  vel  baculis  mensoriis  ,  esto  haec  tantae  terraj 
dimensio  non  sit  facta  funiculis  (  hoc  enim  ni- 
mis  longum  et  operosum  fuisset),  sed  oculari 
inspectione  et  spatii  aestimatione.  Est  ergo  ca- 
lachresis. 

Porro  tribus  Manasse  divisa  fuit  in  duas  par- 
les.  Dimidia  enim  tribusobtinuit  GalaadetBasan 
cis  Jordanem  ,  aliera  dimidia  obtinuit  suassor- 
les  trans  Jordanem ,  easque  decem ,  quia  decem 
familiis  Manasse  dandae  erant  decem  sorles  , 
nimirum  quinque  filiis,  scilicet  Abiezer  ,  Helec, 
Esrel,  Sichemet  Semida.v.  2.  etquinqucflliabus 
Salphaad  ,  scilicet  Maala,  Noa  ,  Hegla,  Melcha 
et  Thersa  ;  nam  sextus  filius  Hepber  nuUos  ge- 
nuit  filios  nisi  Salphaad  ,  qui  hasce  quinque 
filias  duntaxal  post  se  reliquit ,  sibique  substi- 
luit ,  versu  3. 

8.  Etenim  in  sorte  Manasse  ceciderat  terra 
TAPHUiE  ,  QU.E  ( terra  Taphuae  )  est  juxta  ter- 
MiNOS  Manasse  ,  estque  filiorumEphraim.]  Unde 
ex  Hebraeo  sic  clare  vertas  :  Jpslus  Manasse  fuit 
terra  Taphuce  ;  Taphua  vero  in  termino  Manasse  , 
fuit  fUioruvi  Ephraim.  Sensus  est ,  q.  d.  Terra 
vicina  urbi  Taphuae  fuit  filiorum  Ephraim  ; 
unde  versu  sequenti  dicitur  civitates  aliquas 
Ephraim  (  uti  erat  Taphua)  fuisse  in  medio  ur- 
bium  Manasse.  Idem  dixit  cap.  6.  versu9.  Causa 
erat  quod  tribus  Ephraim  esset  copiosior  et 
numerosior  ,  quam  in  regione  ,  quae  sorte  sibi 
obtigerat,  totacommode  habitareposset ;  quare 
terminos  ejus  nimis  arctos  laxare  oportuit ,  ut 
aliquas  in  sorte  Manasse  urbes  occuparet  etin- 
coleret ,  relictis  tamen  agris  vicinis  ipsi  tribui 
Manasse  ,  eo  quod  agri ,  qui  tribui  Ephraim  ob- 
ligerant ,  adeo  fertiles  esseni  ,  ut  toti  tribui 
alendfe  sufficerent.  Ita  Masius  et  alii. 

11.  Fuitque  h^reditas  Manasse  in  Issachar 
ET  IN  AsER.  ]  In ,  id  est ,  juxta  ,  vel  in  confinio  et 
quasi  complexu  tribuum  Issachar  et  Aser,  quo- 
modo  Hebr.  dicitur  urna  aurea  habens  manna  , 
et  virga  Aaron  fuisse  in  arca  ,  id  est ,  juxta  ar- 
cam;  nam  in  arca  erant  duntaxat  tabulae  legis. 
Hebr.  9.  U.  Vide  ibi  dicta. 

Beihsan ,  quae  postea  dicta  est  Scythopolis ,  id 
cst,  Scytharum  civitas quod  a  Scy this  habitata  sit, 
uii  indicatS.  August.  quaest.  8.  in  lib.  Judic.  Jo- 
sephus  lib.  5.  Antiq.  cap.  1.  Herodotus  lib.  1.  et 
alii. 

ilx.  LoctJTiQUE  sunt  FiLii  Joseph  (  puta  Manas- 
•enses  et  Ephraimitae  )  ad  Josue  et  dixerunt  : 

QUARK  DEDISTI  MIHI  POSSESSIONEM  SORTIS  ET  FUNI- 
CCLl  UNIUS  ,    CUM   SIM  TANT^  MULTITUDINIS  ET  BE- 


JOSUE.  Cap.  XVII.  77 

nkdixerit  muii  DoMiNUs  ?  ]  q.  d.  Cur  nobis  qui 
facimus  duas  Iribus  ,  scilicel  Ephraim  et  Ma- 
nasse,  tam  angustos  dedisti  limites  ,  ut  unius 
funiculi ,  iil  est  unius  soriis  et  iribus  esse  vidca- 
tur  ,  quia  vix  uni  soli  tribui  sufficiunt ;  cum  la- 
men  Deo  nobis  benedicentc  iu  magnam  multilu- 
dinem  excrevcrimus  ?  Dicunt  hoc  ,  non  quod 
regiones  eis  sorte  assignata;  utrique  tribui  non 
sufficcrent,  sed  quod  plerrequepossiderentur  a 
ChananaMs  ,  quos  ipsiexpellere  se  posse  diffide- 
bant,  eo  quod  arces  et  urbes  in  montibus  et  ru- 
pibus  occuparent  situ  et  arte  munitas.  Sperabant 
ipsi  se  a  Josue  ,  utpote  suo  contribuli  (  erat  enim 
Josue  ex  tribu  Ephraim  ,  )  obtenluros  utex  aliis 
tribubus  regiones  aliquse  pacificae  sibi  assigna- 
rentur.  Sed  stetit  Josue  fortis  ,  noluitque  aliis 
tribubusquidquam  adimere  ,  quod  suae  tribue- 
ret.  Nihil  ergo  dedit  carni  et  sanguini ,  sed  totum 
justiiiiB  ,  justamque  distributionem  jam  factam 
confirmavit.  Unde  ait : 

15.  Sl  POPULUS  MULTUS  ES  ,  ASCENDE  IN  SILVAM  , 
ET    SUCCIDE    TIBI     SPATIA    IN    TERRA    PhEREZyEI    ET 

Raphaim  ,  ]  q.  d.  Si  abundas  hominibus  ,  et  quae- 
ris  laxiora  ad  habitandum  spatia  ;  noli  ea  postu- 
lare  in  aliis  tribubus  cum  illorum  injuria  ,  sed 
spaiia  tibi  assignata  in  terra  Pherezaei  et  Ra- 
phaim  iis  expulsis  ,  et  instar  sitvae  excisis  ,  oc- 
cupa  j  excole,  aedifica.  Est  metaphora  ;  terram 
enim  a  Chananasis  occupatam  vocat  silvam  , 
eo  quod  sicut  silva  exscindi  debet ,  ut  locus 
arari  possit ;  sic  exscindendi  erant  Plierezaei,  ut 
eorum  terram  occuparent  Josephitae. 

16.  NON  POTERIMUS  AD  MONTANA  CONSCENDERE  , 
CUMFERREISCURRIBUSUTANTUR  GhANAN/EI.  ]Erant 

hi  falcati  currus  ,  qui  falcibus  ct  gladiis  armati 
in  hostes  immissi ,  homines  et  obvia  quacque 
secabani  ,  et  quasi  demetebant.  Talibus  usus 
est  Darius  Rex  Persarum  pugnans  contra 
Alexandrum  Magnum.  Audi  Curtium  lib.  ti.  Ipse 
ante  se  falcatos  currus  habebat ,  qaos  signo  dato 
universos  in  hoslem  effudit.  Raebant  Laxalis  ha- 
benis  aurigce  ,  quo  plures  nondum  satis  proviso 
impetu  obtererent.  Alios  ergo  liasKemullum  uLlra 
temonem  eminentes  ,  atios  ab  utroque  lalere  di- 
missce  faLces  Laceravere. 

Xenophon,  lib.  6.  Cyropediae ,  Cyrum  horum 
curruum  facit  inventorem  ;  sed  hinc  liquet , 
tempore  Josue  ,  qui  Cyrum  nongentis  annis  an- 
tecessit,  talibus  curribususos  fuisse  Chananaeos. 
Porro  terror  iste  curruum  mox  evanuit  ;  nam 
iis  opposuere  milites  longis  hastis  densatos  , 
qui  equorum  ventres  suffoderent ,  itaque  iis  oc- 
cisis  vel  caesis  currus  eorum  inutiles  redderent. 
Adinvenit  hoc  Alexander  Magnus  ,  teste  Curtio 
lib.  h.  et  Diodoro  Siculo  lib.  17.  Pedites,  inquit, 
omnis  phalangis  commonuit  ,  quando  proprius 
impuisi  fuissent  currus  ,  ut  clypeos  conjungerent  , 
sarissisque  eos  vehementer  pulsarenl  ,  eo  slrepitu 
consternatos  equos  quadrigas  retrorsumrapturos  , 
quod  ita  accidit. 

17.  DixiTQUE  JosuE.J  Josue,  nil  Manassensiuni' 
replica  motus  ,  stat  firmus  ,  nec  aliud  eis  res- 
ponsumdat,  quam  id  quod  jam  dedit,  scilicet 

ut  armis  sibi  spalia  laxent^ 


78  COMMEiNTAFiIA  IN  JOSUE.  Cap.  XVIII. 

CAPUT  DECIMUM  OCTAVUM. 

SYNOPSISCAPITIS. 

SORTITIO  TRIBDUIM  COEPTA  IIV  GaLGALIS  ,  SED  INTERMISSA,  JUSSU  JoSUE  RESTITUITUR  IN 
SlLO.  MlTTIT  KRGO  IPSE  ME^iSORES  ,  QUI  RELIQUAM  ChANAN.«AM  ADHUC  INDIVISAM 
EXACTIUS  ©IMETIANTUR  ,  ET  IN  SEPTEM  REGIONES  PRO  SEPTEM  RELIQUIS  TRIBLBUS  PAR- 
TIANTUR.  QUOCIRCA  TRIBUS  BeNJAMITV  PRIMA  UNAM  EX  SEPTEM  SOHTE  OCCUPAT  ,  V.  1  1  .  , 
CUJUS  DEINDE  URBES  ET  LIMITES  DESCRIBUNTUJl. 

i .  ^^^^^^^^fiONGREGATiQUE  suiit  omnes  filli  Israel  in  Silo  ,  ibiqiie  fixerunt  laberna- 

'/culum  testimonii ,  et  fuit  eis  Terra  subjecta.  2.  Remanserunt  autein 
!,filiorum  Israel  septem  tribus ,  quje  necdum  acceperant  possessiones  suas. 
|3.  Ad  quos  Josue  alt  ;  Usquequo  marcetis  ignavia ,  et  non  intratis  ad 
possidendain  Terram,  quam  Dominus  Deus  patrum  vestrorum  deditvobis. 
4.  Eligite  de  singulis  tribubus  ternos  viros  ,  ut  mittam  eos ,  et  pergant 
atque  circumeant  Terram  ct  describant  eam  juxta  numerura  unius- 
ciijusquc  multitudinis  ;  referantque  ad  rae  quod  descripserint.  5.  Dividite  vobis  Terrara  iu 
septem  partes  :  Judas  sit  iu  tcrminis  suis  ab  Australi  plaga,  et  domus  Joseph  ab  Aquilone. 
6.  Mediam  rnter  iios  torram  in  septem  partes  describite ;  et  huc  venietis  ad  rae,  ut  coratn 
Doraiuo  Deo  vestro  mitiam  vobis  hlc  sorlem  :  7.  quia  non  est  inter  vos  pars  Levitarum  ,  sed 
sacerdotium  Doraini  est  eorum  ha^reditas.  Gad  autera  et  Ruben,  et  dimidia  tribus  Manasse  , 
jam  acceperant  posscssiones  suas  trans  Jordanem  ad  Orientalem  plagam  ;  quas  dedit  eis  Moyses 
famulusDomini.  8.  Cumque  surrexissent  viri,  ut  pergerentad  describendam  Terram,  praecepit 
cis  Josue,  dicens :  Circuite  Terram ,  et  describite  eara,  ac  revertimini  ad  me  ;  ut  hlc  coram 
Domino  ,  ;in  Silo  ,  raittam  vobis  sortem.  9.  Itaque  perrexerunt ,  et  lustrantes  eam  ,  in  septem 
partes  diviscrunt ,  scribentes  in  voUimine  ;  reversique  sunt  ad  Josue  in  castra  Silo.  10.  Qui 
misit  sortes  coram  Domino  in  Silo  ,  divisitque  Terram  filiis  Israel  in  septem  partes.  11.  Et 
ascendit  sors  prima  filiorum  Benjaraiu  per  familias  suas,  ut  possiderent  Terram  inter  filios  Juda 
et  filtos  Joseph.  12.  Fuitque  terininus  eorum  conlra  Aquilonera  a  Jordane  :  pergens  juxta 
latus  Jericho  Septentrionalis  plagae,  et  inde  coiitra  Occidentera  ad  montana  conscendens  ,  et 
pervcniens  ad  solitudiiiem  Bethaven;  13.  atquc  pcrtransiens  juxla  Luzam  ad  Meridiera  ,  ipsa 
est  Bcthel  :  dcscenditque  in  Atharoth  addar,  in  imontem  qui  est  ad  Meridiem  Beth  horon 
inferioris  ;  14.  et  inclinalur  circuiens  contra  mure  ad  Meridiem  raontis  qui  respicit  Beth  hoi-on 
contra  Africura  :  suutcjue  exitus  ejus  in  Carialh  baal  ,  qure  vocatur  et  Cariathiarim  ,  urbem 
filiorum  Juda.  H?ec  est  plaga  coiitra  raare ,  ad  Occidentem.  15.  A  Meridie  autera  ex  parte 
(]ariathiarim  egrediturtermiuus  contra  mare  ,  et  pervenit  usque  ad  fontem  aquarum  Nephtoa. 
16.  Descenditque  in  partera  raontis  ,  qui  respicit  Vallera  fiiiorura  Ennom  :  et  e:^t  contra  Sep- 
lentrioTialem  plagam  in  extrema  parte  Vallis  Raphaim.  Descenditque  in  Geennom  ( id  est , 
Vallem  Ennora )  juxla  latus  JebusaBi  ad  Aiistrum  ;  et  pervenit  ad  Fontera  Rogel ,  1 7.  transiens 
ad  A([uilonem,  et  egrediens  ad  Ensemes,  id  est ,  Fontem  Solis  :  18.  et  pertransit  Tisque  ad 
tumulos  ,  qui  sunt  e  regione  Ascensus  Adommim  ;  desoendiitque  ad  Abeo.baon„  id  est ,  lapidem 
Boen  filii  Ruben  ,  et  perlransit  ex  latere  Aquilonis  ad  carapesbria  :  desoenditque  in  planrtiiera , 
19.  et  prretergreditur  contra  Aquilonem  Beth  liagla  ;  smitque  exilus  cjus  coTitralinguam  maris 
Kalsissimi  ab  A({uiloue  in  fine  Jordanis  ad  Auslralcm  plagam  :  20.  qui  est  terminus  .illius  ab 
Oriente.  'Ha?c  est  possessio  filiorum  Benjamin  per  tertninos  suos  m  circuitu  ,  et  familias  suas. 
21 .  Fueruntque  civitates  ejus  ,  Jeridlio  et  Bctli  hagla  et  Vallis  Casis  ,  22.  Bcfh  Arafba  et 
Saraaraim  et  Bclhel.  23.  Et  Avira  et  Aphara  ot  Ophera.  24.  VillaEraona  et  Ophni  et  Gabee  : 
civilales  duodecira  ,  ct  villae  earura.  25.  Gabaon  et  Rama  et  Beroth,  26.  et  Mesphe  et  Ca- 
phara  et  Amosa,  27.  et  Recem  ,  Jarephel  et  Tharela ,  28.  et  Scla ,  Eleph ,  et  Jebus ,  quse 
est  Jerusalem  ,  Gabaath  et  Carialh  :  civitates  quatuordecira  ,  et  villae  earum.  Haec  est  possessio 
niiorum  B^niamin  jnxfn  famiHas  suas. 


COM.VENTARIA  LN 

CONGnEGATI     SUNT   OMNES  FILII   ISRAEL  m   SlLO 

(  Silo  esl  mons  allissimus,  el  civilas  in  moiite ), 

IBIQLE  FIXERUIST   TABERNACULUM  TESTIMONII  ;    ]  iu 

quo  scilicol  erai  leslimonium  ,  id  esl,  lal)iilce 
legis  cum  Arca  cl  Cliorubim.  Hinc  palet  Ar- 
cam  el  ciim  Arca  casira  Hebracorum  c  Galgalis 
luissc  iranslata  in  Silo  ,  quae  erat  in  tribu 
Epliraim  ,  ex  qua  erat  Dux  Josue.  Par  enim  eral 
iit  Arca  cssei  in  tribu  Ducis  ,  ac  Ducem  populus 
sequeretur  ,  praesertim  quia  Silo  eral  juxta  Je- 
rusalem  (ab  ea  enim  distabat  duabus  leucis  sivc 
horis  duntaxat  )  in  qua  Deus  sibi  sedem  tcm- 
plumque  statuere  decreverat.  Mansit  Arca  in 
Silo  350  annis  ei  amplius  ,  pula  a  Josue  usque 
ad  Samuelem.  1.  Reg.  l/i.  S.  Babbini  pulanthanc 
Arcae  e  Galgalis  translationem  faclam  anno  lU 
Ducalus  Josue  ,  indeque  computanl  annos  Jli- 
bilieos  ,  quos  ipsi  numerant  17,  puta£50  annos 
quibus  Hebraeos  terram  promissam  occupasse 
ipsi  asserunt  ;  sed  hallucinantur  in  multis.  Ve- 
rius  Torniellus  et  alii  censenlhana  Arcae  trans- 
lationem  factam  post  septem  annorum  bella  , 
pula  anno  octavo  Ducatus  Josue. 

Tunc  enim  Josue  Chananaeam  a  se  debellalam 
pacifice  possedit ,  eamque  inter  12  Tribus  dis- 
tribuit ;  quare  lunc  singuli  domos  incolere  vi- 
neasque  et  agros  excolere  coeperunt.  Tunc  ergo 
pariter  leges  et  caercmonifp  a  Deo  pra^scriplje 
per  Mosen  in  praxin  inductac  sunt,  ac  conse- 
quenter  rilus  anni  sepiimi ,  pariter  et  quinqua- 
gesimi,  sive  Jubiljei. 

Igilur  annus  oclavus  Josue  (  non  primus  , 
quoingressus  Chananaeam  expugnavit  Jerichun- 
tem  ,  uli  nonnulli  volunt)  fuii  exordium  horuni 
annorum  :  ab  illo  enim  numerari  coeperuni 
anni  lam  Sabbatici  ,  quam  Jubilaei  ,  juxta  le- 
gem  a  Deo  sancitam  Levit.  25.  2.  el  seq.  uti  ibi- 
dem  ostendi. 

2.  Remanser\nt  autem  filiortjm  Israel  septem 
tribus  ,  quye  necdum  acceperant  possessiones 
siJAS.]Id  factum  est ,  partim  ex  torpore  et  igna- 
via  scptem  iribuum  ,  hanc  enim  eis  objicit  Jo- 
sue  versu  sequenti;  partim  quod  eis  oborta  fue- 
rit  suspicio  priorem  terrae  sanctae  dimensionem 
non  saiis  aeque  esse  factam  ,  in  eaque  a  men- 
soribus  commissum  esse  errorem  ;  nam  ut  is 
emendetur  ,  Josue  denuo  mittit  novos  descrip- 
lores  ,  qui  septem  tribubus  exaclius  reslanlem 
tcrram  dimetiantur ,  et  in  seplem  regiones  dis- 
tribuant. 

3.  Ad  quos  Josue  ait  :  Usquequo  marcetis  ig- 
NAviA  ?  etc.  ]  Solet  labore  fessos  corripere  sopor 
et  lorpor  ;  sic  bic  Israelitas  bello  seplennali  fa- 
ligalosinvasitignavia  ad  mitlendum  Geomelras, 
quiChananaeam  reliquam  in  septem  partes  aeque 
septem  tribubus  partirentur.  Non  ergo  significat 
hic  Josue  multum  temporis ,  scilicet  septem  an- 
nosinterprioremetposterioremhancChananaeae 
divisionem  iniercessisse  ,  utvolunt  Rabbini ,  et 
eos  secuti  Masius  et  Magalianes  :  tantam  enim 
moram  et  ignaviam  nec  tulisset  Josue ,  nec  He- 
braei.Quisenim  eos  tam  numerosos  (erant  enim 
plusquam  decies  ceniena  millia  hominum  in 
sepiem  hisce  tribubus  )  aluisset  ,  nisi  ipsi  sin- 
guli  terram,;quae  sortitione  sibi  obvenerat,  aras- 
»ent,  seminassent,  coluisseat  ?  Tanium  ergo 


JOSUE.  Cap.  XVin.  79 

urgel  eos  ,  ut  illico  missis  agrimensoribus  ter- 
rain  dividaiU  ,  ut  divisa  seplcni  tribubns  sorti- 
lione  distribualur  ;  ue  ipsae  caeleris  tribubus  , 
quie  jam  siias  sortes  possidebant  ,  litem  ino- 
veant  ,  aut  eorum  limiles  invadant  el  deprae- 
dentur.  Oiium  enim  est  causai  ndigenti.X',  indi- 
gcnlia  est  causa  furti  ol  rapinae. 

U.    DesCRUUNT  EAM  JtXTA  NUMEnUMUNlUSCUJUS- 

QUE  multitudinis,  ]  id  est ,  juxia  nunieriim  iri-- 
Ijuuui  ,  ut  sciiicei  pro  seplem  tribubus  lerroin 
describant  el  dividant  in  lotidem  porliones  sivc 
rcgiones  ,  sed  ita  ut  numerosiori  tribui  major 
vel  forlior  terrre  porlio  assignari  qucat.  Ita  s(^ 
explicat  vcrsu  sequenti  :jacicbaniurenim  sorles 
pro  quanlitate  iribus  ,  ul  si  illa  esset  magna  , 
regio  sorte  dilatari ;  si  parva  ,  regio  sorte  arc- 
tari  posset. 

6.  Mediam  inter  hos  terram  in  septem  partes 
distribuite  :  ]  rbniediam  inter  hos  nonestin  He- 
bra:o  ,  Ghald.  el  Sepluag.  nam  etiam  ullra  sor- 
lem  iribuum  Ephraim  et  Manasse  ,  sors  septeni 
tribuum  extendcbatur  usque  ad  Libanum.  Undo 
aliqui  suspicanlur  hic  esse  mendum  ,  et  corri- 
gendum  sic,  reliquam  inler  vos.  Et  sane  t6  me- 
cliam  exponendum  est  reliquam.  Reliqua  eniin 
terroe  pars  erat  media  ,  vel  inter  Judaeos  et  Jo- 
sephitas  ,  vel  inter  Josephitas  et  Libanum  ,  vel 
inter  Judreos  etlduniiTOs.  Hi  enim  eranl  limitcs 
terrae  Hebrasis  promissae  ,  a  Deo  statuti. 

7.  SeD   SACERDOTIUM    DoMINI   EST   EORUM  n/ERE- 

ditas.  ISacerdolium  ,  id  est ,  Sacerdolalis  pro- 
venius  ,  puta  oblationes  ,  victimae,  primiliae  , 
vota ,  quae  Sacerdotibus  ex  lege  dari  debebant  , 
erant  quasi  haereditas  Levitarum  ;  inde  enim 
vivebant ,  quia  nou  habebant  portionem  terrae, 
uli  cseterae  tribus. 

9.    REVERSIQUE  SUNT  ADJOSUE  IN  CASTRA  SlLO,   ] 

Josephus  ait  eos  seplem  mensibus  occupatos 
fuisse  in  hac  terric  descriptione  ,  ac  septimo 
mense  ad  Josue  in  Siluntem  reversos. 

1/4.  Et  inclinatur.  ]  Hebr.  iN»n  taar  ,  id  est 
delincatur  ,  figuratur  cum  allqua  inclinaiione 
et  flexu.  Unde  Masius  vertit,  gyrabat ;  Tigur. 
refleclit. 

16.    DESCENDITQUE  IN  PARTEM  MONTIS  ,    QUI  RES- 

picit  Vallem  filiorum  Ennom.  ]  Moniis  ,  scilicet 
Moria  ,  ut  dixi  cap.  15.  8. 

18.  Et  pertransit  usque  ad  Tumulos.  ]  Hebr. 
Vsqae  ad  Gelilolh  ,  quod  Noster  vertit  Tumulos. 
T6  Tumulos  ergohic  est  nomen  proprium  urbis, 
vellociita  dicti  ab  acervis  vel  tumulis  arenarum 
vel  lapidum,  eic.  Vide  dicta  supra  cap.  decimo 
quinto,  versu  septimo. 

21.  Vallis  Casis.  ]  Hebr.  yiyp  kasis,  quae  vox 
significat  exscisionem  vel  finem.  Est  nomcn  pro- 
prium  vallis  et  urbis  in  ea  sitae,  quod  illa  divisa 
et  quasi  dlscissa  foret.  Unde  Masius  verlit ,  vallis 
abrupta  ,  vel  planities  discissa.  Alii  verluut,  vat- 
lis  incisionis  ,  quod  in  ea  balsamum  non  ferro  , 
sedacuto  vitro  ,  osse  vel  lapide  incideretur  ;  si 
ferro  enim  incidalur  ,  frutex  emorilur,  aitPIi- 
nius  lib.  12.  25.  et  Josephus  libro  decimo  quarto 
Antiq.  cap.  7.  Erat  enim  vallis  haec  non  procul 
a  Jerichunte  ,  quse  sota  ferebat  balsamiim  ,  iit 
docet  Josephus  ibidem. 


80  COMMENTARIA  IN  JOSUE.  Cap.  XIX. 

CAPUT  DECIMUM  NONUM.    ' 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

SORTE   DATUR  V.  1.  TRIBUI  SlMEON  SUA  ChANAN^A  PORTIO  ,  AC   TRIBUI  ZaBULON  ,  V.   10. 
MOX  ISSACHAR  ,    V.    17.  DEINDE  ASER  ,    V.  24.    AC  NePHTHALI,    V.  31.  ET  DaN  ,    V.  40. 

Denique,  V.  49.  ipsi  JosuE  datur  Thamnath  Sare  QUAM  petierat. 

ijT  egressa  est  sors  secunda  filiorum  Simeon  per  cogjiationes  suas  ,  fuitque 
'haereditas  2.  eorum  in  raedio  possessionis  filiorum  Juda  :  Bersabee  et 
ISabee  et  Moiada  ,  3.  et  Hasersual ,  Bala  et  Asem  ,  4.  et  Eltholad,  Bethul 
'etHarma  ,  5.  et  Siceleg  et  Bethmarchabolh  etHasersusa,  6.  et  Bethle- 
[jbaoth  et  Sarohen  :  civitates  tredecim  ,  et  villse  earum.  7.  Ain  et  Remmon 
[et  Athar  et  Asan  :  civitates  quatuor,  et  villae  earum  5  8.  omnes  viculi  per 
^circuitum  urbium  isfarum  usque  ad  Balaath  Beer  Ramath  contra  Austra- 
lem  plagam.  Haec  est  hsereditas  fiiiorum  Simeon  juxta  cognationes  suas.  9.  In  possessione  et 
funiculo  Oliorum  Juda  :  quia  major  erat ,  et  idcirco  filii  Simeon  possederunt  in  medio  hsere- 
«iilatis  eorum.  10.  Ceciditque  sors  tertia  filiorum  Zabulon  per  cognationes  suas :  et  factus  est 
terminus  possessionis  eorum  usque  Sarid.  11 .  Ascenditque  de  Mari  et  Merala  ,  et  pervenit  in 
Debbaseth ,  usque  ad  torrentem  qui  est  contra  Jeconam.  12.  Et  reverlitur  de  Sared  contra 
Orientem  in  fines  Ceselelhthabor  ;  et  egreditur  ad  Dabareth ,  ascenditque  contra  Japhie  , 
1 3.  et  inde  pertransit  usque  ad  Orientalem  plagam  Gethhepher  et  Thacasin  :  et  egreditur  in 
Kemmon ,  Amlhar  et  Noa.  14.  Et  circuit  ad  Aquilonem  Hanathon  :  siintque  egressus  ejus 
Vallis  Jephlahel,  15.  ct  Carcth  et  Naalol  et  Semeron  et  Jedala  et  Bethlehem  :  civitates  duo- 
decim  ,  et  villae  earum.  16.  Hsec  cst  haereditas  tribus  filiorum  Zabulon  per  cognationes  suas , 
urbes  et  viculi  earum,  17.  Issachar  egressa  est  sors  quarta  per  cognationes  suas.  18.  Fuitque 
cjus  haereditas,  Jezrael  et  Casaloth  et  Sunem  ,  19.  et  Hapharaim  et  Scon  ,  et  Anaharalh, 
20.  et  Piabboth  et  Cesion  ,  Abes  ,  21 .  et  Rameth  ,  et  Engannim  ,  et  Enhadda  ,  et  Bethpheses. 
22.  Et  pervenit  terminus  ejus  usque  Thabor  et  Sehesima  et  Bethsames  ;  eruntque  exitus  ejus 
Jordanis  :  civitates  sedecim  ,  et  villse  earum.  23.  Haec  est  possessio  filiorum  Issachar  per  cog- 
nationes  suas ,  urbes  et  vieuli  earum.  24.  Ccciditque  sors  quinta  tribui  filiorum  Aser  per 
oognationes  suas :  25.  fuitque  terminus  corum  Halcath  et  Chali  et  Beten  et  Axaph,  26.  et 
Elmelech  et  Amaad  et  Messal ;  et  pervenit  usque  ad  Carmelum  maris  et  Sihor  et  Labanalh. 
27.  Ac  revertitur  contra  Orientem  Bethdagon  :  et  pertransit  usque  Zabulon  et  vallem  Jephlael 
<*ontra  Aquilonem  in  Betheraec  et  Nehiel.  Egrediturque  ad  Isevam  Cabul  ,  28.  et  Abran  et 
Hohob  et  Hamon  et  Cana  ,  usque  ad  Sidonem  raagnam.  29.  Revertiturque  in  Horma  usque 
ad  civitatem  munitissimam  Tyrum  ,  et  usque  Hosa  ;  eruntque  exitus  ejus  in  mare  de  funiculo 
Achziba,  30.  et  Amma  et  Aphec  et  Rohob  :  civitates  viginti  duse,  et  villse  earum.  31 .  Hsec  est 
possessio  filiorum  Aser  per  cognationes  suas,  urbesque  et  viculi  earum.  32.  Filiorum  Nephthali 
sexta  sors  ceciditper  familias  suas ;  33.  el  coepit  terminus  de  Heleph  etEIon  in  Saananim,  et 
Adami ,  quse  est  Neceb ,  et  Jebnael  usque  Lecum  :  et  egressus  eorum  usque  ad  Jordanem  , 
'M\.  revertiturque  terminus  contra  Occidentera  Azanotthabor ,  atque  inde  ingreditur  in  Hucuca, 
et  pertransit  in  Zabulon  contra  Meridiem  ,  et  in  Aser  contra  Occidentem  ,  et  in  Juda  ad  Jor- 
<lanem  contra  ortum  solis :  35.  civitates  munitissimse ,  Assedim  ,  Ser,  et  Emath,  et  Reccath  , 
et  Cenereth  ,  36.  et  Edema  ,  et  Arama,  Asoi-,  37.  et  Cedes  et  Edrai ,  et  Enhasor,  38.  et 
Jeron  et  Magdalel ,  Horem  et  Bethanath  ,  et  Bethsames  :  civitates  decem  et  novem  ,  et  vili.-e 
oarum.  39.  H.ec  est  possessio  tribus  filiorum  Nephthali  per  cognationes  suas ,  urbes  et  viculi 
oarum.  40.  Tribui  filiorum  Dan  per  familias  suas  egressa  est  sors  septima  :  41 .  et  fuit  terminus 
possessionis  ejus  Sara  et  Esthaol ,  et  Hirsemes ,  id  est ,  civitas  Solis.  42.  Selebin  et  Aialon  et 
Jethela,  43.  Elon  et  Themna  et  Acron  ,  44.  Elthece,  Gebbethon  et  Balaath  ,  45.  et  Jud  , 
et  Bane,  et  Barach  ,  et  Gethremmon  :  46.  et  Mejarcon  et  Arecon  ,  cum  termino  qui  respicit 
Joppen.  47.  et  ipso  fine   concluditnr.    AscenJeruntque  filii  Dan  ,   et  pngnavcrunt  contra 


COMMExNTARIA  IN  JOSUE.  Cap.  XIX.  81 

Lesem,  ccnerimlque  eam  ,  ei  perciisserunt  eam  in  orc  gladii ,  et  posscderunt ,  et  habilave- 
runt  in  ea  ,  vocantes  nomen  ejus  Lesem  Dan ,  cx  nominc  Dan  patris  sui.  48.  Hsec  esl  possessio 
tribiis  filiorum  Dan  per  cognationes  suas ,  urbes  et  viculi  earum.  A9.  Cumque  eomplesset  sorle 
(lividere  Terram  singulis  per  tribus  suas,  dederunt  filii  Israel  possessionem  Josue  filio  Nun  in 
medio  sui ,  50.  juxta  praeceptum  Domini ,  urbem  quam  poslulavit ,  Tbamnath  Saraa  in  monlc 
Ephraim  :  et  sedificavit  civitatem  ,  habitavitquc  in  ea.  51 .  Hae  sunt  possessiones  ,  quas  sorlc 
diviserunt  Eleazar  sacerdos  et  Josue  filius  Nun  ,  et  principes  familiarum  ac  tribuum  filiorum 
Israel ,  in  Silo  coram  Domino  ad  ostium  tabernaculi  testimonii,  partitique  suntTerram. 


1.  FuiTQUE  H^REorrAS  EORUM  (  Simconilarum ) 

IN    MEDIO   POSSESSIONIS    FILIORUM   JUDA.  ]  R.  SalO- 

inon  asserit  Simeonitas  in  sorlilione  12  Tri- 
l)uum  fuisse  pi\TDterilos,  eo  quod  Jacob  male- 
dicens  Simeoni  dixerit  de  eo  et  Levi  :  Dividam 
eos  in  Jacob  ,  et  dispergam  eos  in  Israel,  Gen.  49. 
7.  quare  Simeonitas  fuisse  exortes  haEreditatis  , 
sed  reliquas  trii)us  jecisse  sortem  quaenam  ilios 
iu  se  reciperet  ;  ac  soriem  cecidisse  super  tri- 
Ijum  Juda  :  lianc  ergo  eis  inira  se  recepisse  ,  sed 
cEgre  et  coacte  ,  ideoque  eos  a  se  expulisse  suIj 
Davide,  idque  colligit  ex  1.  Paral.  k.  31.  Verum 
JKXcsunt  mera  commcnla  ,  imo  errores  Sanctae 
Script.  repugnantes,  quee  iiic  expresse  asserit 
Simeonilis  peque  ac  aliis  tril)ubus  sorte  porlio- 
ucm  suam  in  Cbananaea  obligisse.  Quod  ergo 
hlc  dicuntur  ipsi  sorlem  recepisse  in  medio  fi- 
liorum  Jucla  ,  sic  accipe  ,  quod  sors  eorum  con- 
lermina  fuerit  sorii  tribus  Juda  ,  illique  immis- 
sa  ;  quodque  tribus  Juda  ,  cum  nimis  laxa  ha- 
bcret  terrarum  spatia  ,  quam  ut  omnia  exco- 
4ere  ,  et  contra  feras  tueri  posset ,  parlem  eo- 
rum  cesserit  iribui  Simeonis.  Haecenim  cacteris 
iribubus  erat  minor,  minusquenumerosa.  Nam 
in  ullimo  ceusu  in  ea  duntaxat  numerali  sunt 
22200.  Porro  oraculum  Jucob  non  favet  R.  Salo- 
moni,  sedaiiudintendit,  uliostendi  Genes.  49. 
7.  Ita  iMasius  et  alii. 

11-    Ap   TORRENTEM   QUI    EST  CONTRA   JeCONAM.  ] 

Verisimiliter  Masius  opinaiur  torrentem  hunc 
esse  juxta  limiies  Sidoniorum  ,  queniPagida  vel 
Belum  Historici  nominant  ,  qui  arenam  veliit , 
exqua  opiima  contlantur  vitra  ,  teste  Plinio  1.  5. 
cap.  19.  et  lib.  36.  cap.  26.  Joseph.  lib.  2.  Belli 
cap.  9.  Tacito  lib.  5.  Strabo.  Ub.  16.  et  Guiliel. 
Tyrio  lib.  decimo  tertio  Belli  sacri ,  cap.  3. 

13.  Amthar.  ]  Sic  et  Septuag.  vocem  Hebr. 
ixncn  hammetoar  ,  ut  nomen  proprium  urbis 
accipiunt.  Symmach.  vero  accipit  ut  nomen  ap- 
peilativum  ,  et  epithelum  Remnon ;  unde  vertit: 
Hemnoninclylam.  Cliald.  Masius,  Vatab.  Pagnin. 
Arias  ,  R.  David  et  Rabbi  Salomon  vertunt :  Quce 
gyralur  vel  circumflectitur  in  Noa. 

26.    ET  PEnVENIT    USQUE    AD    CaRMELUM  MARIS.  ] 

Additur  t6  7Har£5 ,  quia  duo  crant  monles  Car- 
meli  in  terra  Sancta  ,  unus  in  tribui  Aser  adja- 
cens  mari  Medilcrraneo  ,  alier  iii  tribu  Juda  , 
cujus  incola  fuit  Nabcl  marilus  Abigail. 

27.  Beth  Dagon,  J  id  est ,  domiis  Dagon  ,  quia 
scilicet  in  liac  urbe  colebalur  Dagon  forma  pis- 
cis  ,  vel  polius  Sirenis.  Undc  Serar.  in  Judic. 
cap.  16.  q.  23.  opinatur  Dagon  fuisse  Venerem  , 
de  quo  plura  1.  Reg.  5.  2. 

35.  CEisERETn.  J  Al)  hac  urbe  nomen  accepit 
lacus  Geuesarelh  ,  sive  niarc  Galilfeoc  illi  adja- 
cens.  Masius  et  Arias  censent  Cenereth  essc  il- 
lam  ,  qu«  postea  in  gratiam  Tiberii  C;csaris 
dicla  est  Tiberias.  Alii  volunt  esse  Capharnaum. 

kl.     ASCENDERUNTQUF.   FII.II    DAN  ,     ET    PiOAVii- 
COUM-.L.    A    l\p:de.      IOM.    II. 


RUNT  CONTRA  Lesem.  ]  Id  posl  mortcm  Josue  fac- 
tum  ,  ut  fuse  narratur  Judic.  18.  1.  et  sequeni. 
Hinc  patet  hunc  librum  non  esse  scriptum  a  Jo- 
sue  ;  vel  potius  ab  eo  qui  illum  digessit  el  edi- 
dit,  multa  illi  fuisse  inserta  et  addiia  ,  ut  sunt 
illa  cap.  15.  vers.  \k.  et  ult.  et  cap.  17.  vers.  12. 
et  13,  etc. 

49.  Dederunt  filii  Israel  possessionem JOSUE.] 
Nota  hic  et  mirare  modestiam  Ducis  Josue ;  nam 
qui  primo  omnibus  aliis  sorteo  divisit,  suam 
ullimus  accepit.  Rursum  ipse  noluit  sortem  sibi 
jaci  uti  aliis,  sed  datum  a  populo  suscepit.  Ni- 
mirum  Josue  fuit  typus  Jesu  Christi  ,  qui  cum 
primus  esset  omnium  ,  imo  a;  et  oj  ,  pro  nobis 
factus  est  virorum  novissimus.  Isaiae  53.  3. 

50.  JuxTA  PR/ECEPTUM  DoMiM.]  Hoc  preeceptum 
Num.  14.  24.  non  exprimitur  ,  sed  hlc  supplc- 
lur.  Hinc  ergo  liquct  Deum  prsecepisse  ut 
Josue  daretur  illa  poriio  lerrae  ,  quam  ipse  op- 
taret.  Si  enim  Deus  ibidem  jussit  dari  Calebo 
Ilebronem ,  cur  non  et  socio  ejus  Josue  ,  qui 
Calebum  superavit  ,  fuitque  clux  et  priiiceps 
populi  ?  idque  satis  insinuat  Caleb  ,  cum  hic 
cap.  l^.  versu  6.  aitad  Josue  :  Nosli  quid  locutus 
sil  Dominus  ad  Moysen  hominem  Dei  de  me  el  te  in 
Cadesbarne. 

Urbem  quam  postulavit  :  Thamnath  Saraa  jn 
MONTE  Ephraim.  ]  Pcliit  Josuc  hauc  urbem,  tuni 
ut  inter  contribules  suos  in  tribu  sua  Ephraim 
habitaret ,  lum  modesiiae  causa.  Nam  urbs  hiec 
Thamnaih  cognominala  esl  Saraa,  ab  ariludinc 
et  inutilitate  loci  :  Thamnath  Saraa  enim  Hebr. 
idcm  esl  quod  figura  diffluens  vel  inutilis  ;  vel  uL 
alii ,  imago  superfluitatis  aut  fcetoris ,  vel  ul  Pagii. 
numerabis  residuum  ;   quasi  Josue  occoparit  id 
quod  aliis  omnibus  erat  residuum  et  inulile  ; 
sicut  S.  Ludovicus  ,  S.  Hedvvygis ,  S.  Elisabelh 
humilitalis  et  devotionis  studio  ,  saepe  comede- 
banl  rejiquias  mensai  pauperum  quos  alebanl. 
Elegit  ergo  Josue  ultimus  omnium  urbeni  de- 
lerioremet  incultam  ,  inter  montana  el  aspera 
loca  silam,  ducibusque  ac  magistratibus  insigne 
coiitinentiae  et  paupertalis  exemplum  reliquit  , 
fecitque  illud  monitum  Ecclesiasiici  cap.  32.  1. 
Rectorem  te  posuerunt  ?  noli  extolli ;  eslo  unus  in 
iltis  quasi  unus  ex  ipsis.  Curam  illorum  liabe ,  ct 
sic  confide ,  et  omni  cura  tua  cxplicila  (  id  esl  , 
finita  )  recumbe.  Sane  S.  Hier.  in  Epilaph.  sanclre 
Paulae  scribit  ipsam,  cum  Josue  monumentum 
viseret ,  demlralam  fuisse  quod  ipse  possessio- 
num  omniuin  dislributor  sibi  montosa  et  saxosa 
loca  delegisset.  Alque  hac  in  re  Josue  fuil  typiis 
Jesu  Chrisli  ,  qui  cum  dives  esset  ,  ct  Rex  glo- 
riae  ,  pro  nobis  minor  et  pauperior  fieri  voluil  , 
iit  nossua  paupertale  ditaret,  ct  sua  viliiate  exal- 
laret.  Ita  Origen.  Homil.  24.  Theodor.  qutcsl.  17. 
Masius  ,  Arias  et  alii. 

Notentetimiteniur  hoc  Josue  cxemplum  Piiii- 
cipcs  ,   Principunique  consiliarii  ,   pr.-crccii  ci 

il 


82  COMMENTAIUA  m 

Prsesides  ,  uli  noslro  xvo  fecit  Thomas  Morus 
Angliae  Cancellarius,  qui  a  prima  aetate  magnis 
in  Republica  muneribus  perluncius  ,  cum  fami- 
iiam  liaberet  amplam  ,  tamen  tota  vita  annuum 
censum  non  auxit  ultra  septuaginta  aureos,  uii 
narrat  Stapleton.  in  ejus  vita  cap.  3  et8. 

Et  ^DiFiCAViT  civiTATKM,  ]  icl  cst  ,  jam  aedifi- 
catam  instauravit  ,  auxit ,  ornavit. 


JOSUE.    Cap.  XX. 

51.  Pautitique  sunt  TERr.AM,  J  id  est  ,  partiri 
dederunt  ,  partitionem  finierunt.  nebr.  enim 
est  :  Et  finierunt  d  dlvldenda  terra.  Septuag.  pro 
iSdit  vaieccalu  ,  id  esr ,  ei  finierunt ,  aliis  punc- 
tis  ,  per  metathesin  legentes  "idSit  vaielechu  , 
verlunt  :  Et  abierunl  a  dividenda  terra  ,  ad 
eam  incolendam  et  excolendam.  Omnia  ergo 
eodem  i^edeunt. 


CAPUT  VIGESIMUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

JOSUE  DESIGNAT  SEX  URBES  REFUGII  ,  TRES  CIS  ,  ET  TRES  ULTRA  JORDANEM. 


1 


T  locutus  est  Dominus  ad  Josue ,  dicens  :  Loquere  filils  Israel ,  et  dic 
eis  :  2.  Separate  urbes  fugitivorum  ,  de  quibus  locutus  sum  ad  vos  per 
manum  Moysi  ;  3.  ut  confugiat  ad  eas  quicumque  animam  percusserit 
nescius ,  et  possit  evadere  iram  proximi ,  qui  ultor  est  sanguinis  :  4.  cum 
ad  unam  harum  confugerit  civitatum ,  slabit  ante  portam  civitatis  ,  et 
loquetur  senioribus  urbis  illius  ea  quae  se  comprobent  innocentem  ;  sicqiie 
suscipient  eum  ,  et  dabunt  ei  locum  ad  habitandum.  5.  Cumque  ullor  san- 
guinis  eum  fuerit  persecutus,  non  tradent  in  manus  ejus  :  quia  ignorans  percussit  proximum 
ejus,  nec  ante  biduum  triduumve  ejus  probatur  inimicus ;  6.  et  habitabit  in  civitate  illa,  donec 
stet  ante  judicium  causam  reddens  facti  sui  ,  et  moriatur  sacerdos  magnus  ,  qui  fuerit  in  illo 
tempore;  tunc  revertetur  homicida,  et  ingredietur  civitatem  et  domum  suam  de  qua  fugerat. 
7.  Decreveruntque  Cedes  in  Galilaea  montis  Nephthali,  et  Sichem  in  monte  Ephraim;  et  Ca- 
liatharbe  ,  ipsa  est  Hebron  ,  in  monte  Juda.  8.  Et  trans  Jordanem  contra  Orientalem  plagam 
Jericho,  statuerunt  Bosor,  quse  sita  est  in  campestri  solitudine  ,  de  tribu  Ruben ,  et  Ramoth 
in  Galaad  de  tribu  Gad  ,  et  Gaulon  in  Basan  de  tribu  Manasse.  9.  Hse  civitates  constitutoe 
sunt  cunctis  Gliis  Israel ,  et  advenis  qui  habilabant  inter  eos ;  ut  fugeret  ad  eas  qui  animam 
nescius  percussisset,  et  non  moreretur  in  manu  proximi  effusum  sangtiinem  vindicare  cupientis, 
donec  staret  ante  populum  expositurus  causam  suam. 


2.  Separate  urbes  fugitivorum.  ]  Hebr.  urbes 
refugii  ,  ad  quas  sciiicet  confugiat ,  qui  invo- 
luntarie  et  fortuiio  aliquem  occidit  ,  ut  justis 
Dominus  Numer.  35.  et  seq.  ubi  fuse  hac  ex- 
plicui. 

6.    DONECSTETANTE  JUDICIUM  ,  CAUSAMREDDENS 


facti  sui.  J  Ut  si  probet  suam  innocentiam  ,  sci- 
licet  se  casu  et  inscium  occidisse  ,  reducatur 
adcivitatem  refugii,  ibiquemaneat,  donec  Pon- 
tifex  morialur ;  sin  autem  pateat  eum  voluntarie 
et  studio  occidisse ,  occidatur  et  ipse.  ' 


CAPUT  VIGESIMUM  PRIMUM. 


SYNOPSIS  CAPITIS. 

ASSIGNANTUR  LeVITIS  TRIGINTA  OCTO  CIVITATES  IN  VARIIS  TRIBUBUS  AD  HABITANDUM. 


1 


ccesseruntque  principes  familiarum  Levi  ad  Eleazarum  sacerdotem  ,  et 
Josue  Glium  Nun ,  et  ad  duces  cognationum  per  singulas  tribus  filiorum 
Israel.  2.  Locutique  sunt  ad  eos  in  Silo  terrae  Chanaan  ,  atque  dixerunt  : 
Dominus  praecepit  per  manum  Moysi ,  ut  darentur  nobis  urbes  ad  habi- 
tandum  ,  et  suburbana  earum  ad  alenda  juraenta.  3.  Dederuntque  fllii 
Israel  de  possessionibus  suis  juxta  imperium  Domini  ,  civitates  et  sub- 
urbana  earum.  4.  Egressaque  est  sors  in  familiam  Caath  filiorum  Aaron 
sacerdotis ,  de  tribubus  Juda  ,  et  Simeon  ,  et  Benjamin  ,  civitates  tredecim.  5.  Et  reliquis 
filiorum  Caath  ,  id  est ,  Levitis  qui  superfuerant ,  de  tribubus  Ephraim  ,  et  Dan  ,  et  dimidia 


COMMENTARIA  IN  JOSUE.  Cap.  XXI.  83: 

(ribu  Manassc  ,  civilales  ilecem.  0.  Porro  filiis  Gersoii  egressa  csl  sors  ,  ut  accipcrcut  tle 
Irlbubus  Issachar,  et  Aser  et  Ncphlhali  ,  dimidiaque  tribu  Manasse  in  Basan  ,  civitales  nu- 
mero  tredecim.  7.  Et  filiis  Merari  pcr  cognationes  suas ,  de  tribnbus  Ruben  et  Gad  et 
Zabulon ,  urbes  duodccim.  8.  Dedcruntque  filii  Israel  Levitis  civitates  et  suburbana  earum  , 
sicut  praecepit  Dominus  per  manum  Moysi  ,  singulis  sorte  tribuentes.  9.  De  tribubus  filiorum 
Juda  et  Simeon  dedit  Josue  civitatcs  :  quarnm  ista  sunt  nomina ,  10.  filiis  Aaron  per  familias 
Caath  Levitici  generis  ( prima  enim  sors  illa  cgressa  est ).  11 .  Cariatharbe  patris  Enac  ,  qufe 
vocatur  Hebron  ,  in  monte  Juda  ,  et  suburbana  ejus  per  circuitum.  12.  Agros  vero  et  villas 
«jus  dederat  Caleb  fdio  Jephone  ad  possidendum.  13.  Dedit  ergo  filiis  Aaron  sacerdotis 
liebron  confugii  civitatem ,  ac  suburbana  ejus ,  et  Lobnam  cum  suburbanis  suis  ;  14.  et 
Jether  ,  et  Esthemo ,  15.  el  Holon ,  et  Dabir,  16.  et  Ain  ,  et  Jeta ,  et  Bethsames  ,  cum 
suburbanis  suis :  civitates  novem  de  tribubus ,  ut  dictum  est,  duabus.  17.  De  tribu  autem 
filiorum  Benjamin  ,  Gabaon  ,  et  Gabae  ,  18.  et  Anathoth  et  Almon  cum  suburbanis  suis , 
civilates  quatuor.  19.  Omnes  simul  civitates  filiorum  Aaron  sacerdotis  tredecim ,  cum  sub- 
urbanis  suis.  20.  Reliquis  vero  per  familias  liliorum  Caath  Levitici  generis  ,  hoec  est  data 
possessio.  21 .  De  tribu  Ephraim  urbes  confugii ,  Sichem  cum  suburbanis  .suis  in  monte 
Ephraim,  et  Gaser,  22.  et  Cibsaim  et  Beth  horon  ,  cum  suburbanis  suis  ,  civitates  quatuor. 
23.  De  tribu  quoque  Dan  ,  Eltheco  et  Gabathon  ,  24.  et  Aialon  et  Gethremmon  ,  cum 
suburbanis  suis ,  civitates  quatuor  :  25.  porro  de  dimidia  tribu  Manasse,  Thanach  et  Gethrem- 
raon  ,  cum  suburbanis  suis ,  civitates  duse.  26.  Omnes  civitates  decem  ,  et  suburbana  earum  , 
datae  sunt  filiis  Caath  inferioris  gradus.  27.  Filiis  quoque  Gerson  Levitici  generis  dedit  de 
dimidia  tribu  Manasse  confugii  civitates  ,  Gaulon  in  Basan  et  Bosram ,  cum  suburbanis  suis  , 
civitates  duas.  28.  Porro  de  tribu  Issachar ,  Cesion  et  Dabereth,  29.  et  Jaramoth  ,  et  En- 
gannim  ,  cum  suburbanis  suis  ,  civitates  quatuor.  30.  De  tribu  autem  Aser,  Masal  et  Abdon, 
31 .  et  Helcalh  et  Rohob  ,  cum  suburbanis  suis ,  civitates  quatuor.  32.  De  tribu  quoque 
Nephthali  civitates  confugii  ,  Cedes  in  Galilsea  ,  et  Hammoth  Dor  et  Carthan  ,  cum  suburl)a- 
nis  suis  ,  civitates  tres.  33.  Omnes  urbes  familiarum  Gerson  ,  tredecim  cum  suburbanis  suis. 
34.  Filiis  autem  Merari  Levitis  inferioris  gradus  per  familias  suas  data  est  de  tribu  Zabulon  , 
Jecnam  et  Cartha  ,  35.  et  Damna  et  Naalol ,  civitates  quatuor  cum  suburbanis  suis.  36.  De 
iribu  Ruben  ultra  Jordanem  contra  Jericho  civitates  rcfugii  ,  Bosor  in  solitudine  ,  Misor  et 
Jaser  et  Jethson  et  Mephaath  ,  civitates  quatuor  cum  suburbanis  suis.  37.  De  tribu  Gad  civi- 
lates  confugii ,  Ramoth  in  Galaad  ,  et  Manaim  et  Hesebon  et  Jaser,  civilates  quatuor  cum 
suburbanis  suis.  38.  Omnes  urbes  filiorum  Merari  per  familias  et  cognationes  suas  ,  duodecim- 
39.  Ilaque  civitates  universse  Levitarum  in  medio  possessionis  fdiorum  Israel  fuerunt  quadra- 
gintaocto,  40.  cum  suburbanis  suis,  singulaeper  familias  distributae.  41 .  Deditque DominusDeus 
Israeli  omnem  Terram  quam  traditurum  se  patribus  eorum  juraverat :  et  possederunt  illam  ,  at(iue 
habitaveruntin  ea.  42.  Dataqueestabeo  paxinomnes  percircuitum  nationes,  nullusqueeishos- 
tium  resistere  ausus  est ;  sedcuncti  in  eorum  ditionem  rcdacti  sunt.  43.  Neunum  quidem  ver- 
bum  ,  quod  illis  praestiturum  se  esse  promiserat,  irritum  fuit,  sed  rebus  expleta  sunt  omnia. 

1.  AccEssERCNTQUE  PRiNCiPES  FAMILIAOTM  Levj.]  racl ,  \A  cst,  senicn  Dei,  scilicet  sacerdotes  quasi 

Noia  Jacob  Patriarcliam  morientem  Gen.  Zi9.  7.  Apostolos  etviros  Apostolicos.  Sic  S.  Basil.  testc 

filio  suo  Levi,  ejusque  posteris  Levitis  in  casti-  S.  Greg.  Nazianz.  orat. 20.  monasteria  construxii 

galionem  cacdi  Sichimitarum  irrogasse  poenam  juxtaurbes,  ut  ulrorumque  incolae  commoda 

(iispersionis  inter  fratres  suos  :  se(3  Deus,qui  sua  inter  secommunicarent,  uli  faciunt  terraot 

(Uvesestintemperandavindicta  etin  clemcnlia,  mare  ,  terrae  idcirco  immixtum;  utscilicetmo- 

poenam  hanc  ob  merita  posterorum  in  laudem  nasteria  ab  urbibus  alerentur,  urbes  vero  a 

<;l  gloriamconveriit,  voluitque  utLevitarum  ac  monasteriis ,  quasi  gymnasiis  pielalis  sanctio- 

j^acerdotum  coelus  et  coUegia  per  omnes  tribus  rem  vitam  addiscerent.  Hac  de  causa  passim  in 

spargerentur  ,  ut  omnes  ex  sacerdotio  tam  dig-  Germania,  aliisquein  locis  juxta  urbes  celebrio- 

nitatem  quam  utilitalem  sanae  doctrinse  legis-  res   sedificata  sunl   monasteria  antiquissima  , 

quedivinsecognoscendfeacciperent.  Erantenim  imo  urbibus  ipsis   antiquiora,  ac  quse  urbibus 

liaeccoUegia  quasi  scminaria  religioniset  piela-  ipsis  occasionem  et  initium  dcderunt,  ut  recle 

tis  ,   ex  quibus  civitates  vicinae  coelestis   dis-  advertit  Thomas  Boziusin  signisEcclesiic. 
ciplinae     semina  ,     sanctiorisque   vitae   exem-         Quocirca  S.  Chrys.  hom.59.  adpopulum,  eum 

|)U  peiere  possent.  Sic  poUicetur  Deus  Osee  2.  hortaturut  crcbro  monasteria  el  monachos  iii- 

•23.  qu('jd  per  universam  lerram  seminabit  Jcz-  visat,  Sunl  enim,  inquit^  omnia  ibi  illcccbris  vu- 


8.'i 


COMiMENTARIA  IN 


niu,  et  ab  oiivii  inlerpsUations  et  inquieladins  Li- 
bera  :  insupjr  sunt  portus  tranquillissinii ,  quos 
qui  inhabitant ,  vsluU  ignes  sunt,  qui  cuni  k  loco 
ediliori  eniicent,  luceni  eniinas  exhibent  adoentan- 
tibus ,  cuinque  in  portu  resederint ,  cceteros  ad 
suani  alLiciunl  tranquiLlitateni ;  neque  eos  qui  se 
intaenlur  pali  naufragiuni  sinuiit ,  vel  in  tenebris 
esse  qui  ad  ss  ocaios  intenderint.  Adi  igitur  viros 
lales  ,  ulere  eoruni  contabernio ,  accede ,  inquain, 
sanctos,  tangc  pedes;  multo  enim  lionestius  est  illo- 
lani  pedes  ainpiexari ,  quani  alioruin  capat.  Dic 
cniinmihi,  si  qaidam  slataarum  pedes  apprelien- 
dunt ,  quoniamregis  tantuin  imaginem  liabent ,  tu 
sieumteniieris,  qui  in  seipso  Christum  habet,  non 
salous  eris?  Sancti  igitur  sunt  pedes  taies  ,  vel  si 
viLissimi  fuerint. 

3.  Dederuntque  filii  Isr/VEl.  1  Nota  :  Haec  ur- 
hium  distributio,  a  duodeciin  Tribubus]facta  Le- 
vitis,  contigit  paulo  post  sortitioncm  et  divisio- 
nemterr.TQ,  antequam  singulae  tribus  sortis  suae 
possessionemadireni;  idquene  primi  possesso- 
res  suis  sedibus  a  Levitisexturbareniur.  Reliqua 
dixi  Num.  35.  1.  et  seq. 

Porro  plures  urbes  daloj  Levitis  hic  numeran- 
lur,  quam  cfeteris  iribubus,  idque  tum  ad  ho- 
norem  sacerdolii,  ut  sacerdotes  et  Levitae  de 
domibus  non  soliiciti  totos  se  darent  Dei  cultui, 
aitPhilolib.  desacerd.  honor.  tum  quiacaeterae 
iribus  praeter  urbes  habebant  raultos  pagos  et 
vicos ;  Levitae  autem  non,  sed  tantum  suburba- 
na  ad  mille  passus.  Ita  Abulensis.  Denique  Le- 
vitis  per  totam  Judaeam  sparsis  sacerdotibus 
obtigerunt  urbes  Jerosolymae  et  templo  futuro 
vicinae  utillud,  eeque  acillius  cives  etprincipes, 
facihus  adire  possent,  ac  cum  tribu  Juda  con- 
jugia  contrahere,  quia  has  duas  tribus  voluit 
Deus  permiscerl,  eo  quod  Christus  ,  qui  ex  tribu 
Juda  nasci  debebat,  non  rex  soium  futurus  erat , 
sedet  Pontifex,  aitTheodor. 

11.  CARii.TH  Arbepatris  Enac.  ]  Hoc  cst,  urbs 
Arbegigantis,  qui  fuit  pater  Enac,  a  quo  prog- 
nati  sunt  Enacim  gigantes. 

21.  Urbes  confugii  SicnEM.]  Hebr.  Ghald.  et 
multa  Latina  manuscripta  cum  Abulensi  legunt 
urbem  in  singulari.  Nam  una  dunlaxat  fuit  hic 
civitas  refugii ,  scilicet  Sichem  ;  caeterae  vero, 
scilicet  Gazer,  Cibsaim  etBethoron,  cessere  Le- 
vitis  ad  habitandum  duntaxat,  non  homicidis 
ad  confugiendum.  Idem  est  v.  26.  31.  35.  36. 


.lOSUE    Cap.   XXL 

omnibus  enim  liisce  versibus  pro  civitates  refu- 
gii,  Hebr.  Chald.  el  manuscripta  cum  Abu- 
lcasi  legunt  in  s'msa\civi  civitatem  refugii,  ol) 
causam  jam  dictam.  Vide  Francisc.  Lucam  hic 
Annot.  36. 

36.  De  tribu  Ruben  ,  etc.  ]  Totus  hic  versus 
in  Hebraeo  jam  deest :  Nosier  videtur  eum  ex 
Septuag.  transtuUsse.  Vide  Franciscum  Lucam 
Annot.  37.  Olim  videtur  exstitisse  in  Hebraeo  ; 
nam  nonnulli  Godices  Hebraici  eum  habent , 
aeque  acChaldaeus,  qui  pro  Jaser  et  Jethson  le- 
guni  Jassa  et  Cademoth.   Ita  quoque  legit  Noster 

I.  Paral.  6.  78  et  79  ;  quare  videntur  hae  urbes 
duo  habuisse  nomina. 

l\l.  DeDITQUE  DOMINUS  DeUS  ISR/VEL  omnem  ter- 
RAM  QUAM  TRIDITUROM  SE  PATRIBUS  EORUM  JURAVE- 
RA.r,  ET  POSSEDERUNT  ILL\M,  ATQUE  UABIT A.VERUNT 

INEA.  J  Dices  :  Videtur  hoc  repugnare  iis  quae 
dicta  sunt  hic  versu  h,  et  quae  dicentur  Judic.  1. 
ubi  asserilur  Hebraeos  multis  in  locis  non  po- 
tuisse  exterminare  Jebusaeos  et  Chananaeos  : 
quare  multa  adhuc  ab  Hebraeis  necdum  pos- 
sessa,  sed  possidenda  supererant.  Resp.  primo 
Deum  dedisse  Hebraeis  omnem  Chananaeam  , 
quoadjus  et  dominium  ,  quod  ipsi  in  eam  tolam 
habebant,  unde  et  eam  vei  eis  per  sorles  distri- 
buit.  Rursum  quoad  ejus  possessionem,  sed 
cum  limitatione  ,  quam  ipse  expressit  Exodi  23. 
19.  dicens :  Non  ejiciam  eos  d  facielua  anno  uno, 
ne  terra  insoLitudinem  redigatur,  et  crescant  con- 
tra  te  bestice  ;  paalatim  expelLain  eos  de  conspectu 
tuo ,  donec  augearis  et  possideas  terram.  Hoc 
enim  commodius  et  utilius  erat  Hebraeis.  Dedit 
ergo  Deus  omnem  terram  a  se  promissam  , 
non  totam  simul  et  semel,  sed  sensim  et  pe- 
detenlim,  expellendo  ex  ea  Chananaeos  ,  ne  illa 
jaceret  inculta,  feraeque  eam  occuparent,  do- 
nec  Hebraei  eam  totam  incolere  et  excolere 
possenl.  Haec  enim  est  conditio,  quam  promis- 
sioni  suae  addiderat;  quae  conditio  non  onero- 
sa,  sed  commoda  erat  Hebraeis.  Ita  Abulensis, 
Masius  et  alii.  Similem  phrasim  audivimuscap. 

II.  vers.  ult. 

Subtilius  respondet  S.  August.  quaest.  21.  to- 
tam  terram  promissam  Hebrajis  h  Deo  esse  da- 
tam; quia etiam  illae  portiones  quas  ipsi  non  pos- 
sederunt ,  datae  sunt  eis  ad  quamdam  exerci- 
tationis  utilitatem  ,  ut  scilicet  discerent  cum 
hostibus  confligere. 


COMMENTARIA  LN  JOSUE.  Cap.  XXII.  85 

CAPUT  VIGESIMUM  SECUNDUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

JOSUE  RUBENITAS,  GaDITAS  ,  ET  DIMIDIAM  TRIBUM  MaNASSE  AD  SEDES  SUAS  CIS  JoRDANEM 
BENEDICENDO  REMITTIT.  IlLI  ALTARE  IBIDEM  ^DIFICANT  :  UNDE  C^TER^  TRIBUS  CONCI- 
TANTUR  AD  BELLUM  ,  SED  MISSIS  LEGATIS  EXCUSATIONEM  EORUM  ACCIPIUNT  ,  QUOD  SCILI- 
CET  ALTARE  jEDIFICARINT  ,  NON   AD  SACRIFICIUM  ,  SED  AD  MONUMENTUM    SOCIETATIS. 

joDEji  tempore  vocavit  Josue  Rubenitas  ,  et  Gadltas ,  et  dlmicliam  Iribum 
KManasse.  2.  Dixitque  ad  eos  :  Fecislis  omnia  quse  praecepit  vobis  Moyses 
|famulus  Domini  ;  inihi  quoque  in  omnibus  obedistis  ,  3.  nec  reliquistis 
jfratres  vestros  longo  tempore  usque  in  proesentem  diem  ,  custodientes  im- 
(perium  Domini  Dei  vestri.  4.  Quia  igitur  dedit  Dominus  Deus  vester 
ffratribus  vestris  quietem  et  pacem  ,  sicut  pollicitus  est  ;'revertimini ,  et 
iite  in  tabernacula  vestra  ,  et  in  terram  possessionis  quam  tradidit  vobis 
Moyses  famulus  Domini  trans  Jordanem  :  5.  ita  duntaxat  ut  custodiatis  attente  ,  et  opere 
compleatis  mandatum  et  legem  quam  prsecepit  vobis  Moyses  faraulus  Domini ,  ut  diligatis 
Dominum  Deum  vestrum  ,  et  ambuletis  in  omnibus  viis  ejus  ,  et  observetis  mandata  illlius  , 
adhaereatisque  ei  ,  ac  serviatis  in  omni  corde  ,  et  in  omni  anima  vestra.  6.  Benedixitque  eis 
Josue  et  dimisit  eos.  Qui  reversi  sunt  in  tabernacula  sua.  T.  Dimidiee  autem  tribui  Manasse 
possessionem  Moyses  dederat  in  Basan  :  et  idcirco  medise  quse  superfuit  ,  dedit  Josuc  sortem 
inter  cseteros  fratres  suos  trans  Jordanem  ad  Occidentalem  plagam.  Cumcpie  dimitteret  eos  in 
tabernacula  sua  ,  et  benedixisset  eis ,  dixitadeos :  In  multa  substantia  atque  divitiis  reverti- 
mini  ad  sedes  vestras  ,  cum  argento  et  auro  ,  sere  ac  ferro  ,  et  veste  multiplici  ;  dividite 
praedam  hostium  cum  fratribus  vestris.  9.  Reversique  sunt  et  abierunt  filii  Ruben ,  et  filii 
Gad  ,  et  dimidia  tribus  Manasse  ,  a  Gliis  Israel  de  Silo  quac  sita  est  in  Chanaan  ,  ut  intrarent 
Galaad  Terram  possessionis  suee  quam  obtinuerat  juxta  imperlum  Domini  in  manu  Moysi. 
10.  Cumque  venissentad  tumulos  Jordanis  in  terram  Chanaan  ,  aedificaverant  juxta  Jordanem 
allare  infinitse  magnitudinis.  Quod  cum  audissent  filii  Israel ,  et  ad  eos  certi  nuntii  detulissent 
redificasse  filios  Ruben  ,  et  Gad,  et  dimidiae  tribus  Manasse  ,  altare  iu  terra  Chauaan  ,  super 
Jordauis  tumulos ,  contra  filios  Israel ;  12.  convenerunt  omnes  in  Silo  ,  ut  ascenderent  et 
dimicarent  contra  eos.  13.  Et  interim  miserunt  ad  illos  in  terram  Galaad  Phinees  filium 
Eleazari  sacerdotis ,  14.  et  decem  principes  cum  eo ,  singulos  de  singulis  tribubus.  15.  Qui 
venerunt  ad  filios  Ruben  ,  et  Gad  ,  et  dimldise  tribus  Manasse ,  in  terram  Galaad  ,  dixeruntque 
ad  eos  :  16.  Haec  mandat  omnis  populus  Domini  :  Quse  est  ista  transgressio  ?  Cur  reliquistis 
Dominum  Deum  Israel ,  sedificantes  altare  sacrilegum  ,  et  a  cultu  illius  recedentes.  17.  An 
parum  vobis  est  quod  peccastis  in  Beelphegor,  el  usque  in  praesentem  diem  macula  hujus  sce- 
leris  in  nobis  permanet  ?  multique  de  populo  corruerunt.  18.  Et  vos  hodie  reliquistis  Do- 
minum ,  et  cras  in  universum  Israel  ira  ejus  desseviet.  19.  Quod  si  putatis  iramundam  essc 
terram  possessionis  vestrse,  transite  ad  terram  in  qua  tabernaculum  Domini  est  ;  et  habitate 
inter  nos  :  tantum  ut  a  Domino  et  h  nostro  consortio  non  recedatis  ,  aedificato  altari  prseter 
altare  Domini  Dei  nostri.  20.  Nonne  Achan  filius  Zare  prseteriit  mandatum  Domini ,  et  super 
oranem  populum  Israel  ira  ejus  incubuit  ?  Et  ille  erat  unus  homo  ,  atque  utinam  solus  periisset 
in  scelere  suo  !  21 .  Responderuntque  filii  Ruben  et  Gad  ,  et  dimidia  tribus  Manasse ,  principi- 
bus  legationis  Israel :  22.  Fortissimus  Deus  Dominus  ,  fortissimus  Deus  Dominus ,  ipse  novif, 
et  Israel  simul  intelliget;  si  praevaricationis  animo  hoc  altare  construximus ,  non  custodiat 
nos ,  sed  puniat  nos  in  prsesenti ;  23.  et  si  ea  mente  fecimus ,  ut  holocausta  ,  et  sacrificium  , 
et  paciGcas  victiraas  super  eo  imponereraus,  ipse  qucerat  et  judicet.  24.  Et  non  ei  magis  co- 
gitatione  atque  tractatu  ,  ut  diceremus  :  Cras  dicent  filii  vestri  filiis  nostris  :  Quid  vobis  et 
Domiuo  Deo  Israel  ?  25.  Terminum  posuit  Dominus  inter  nos  et  vos ,  6  filii  Ruben  ,  et  filii 


Si>  COMMENTAP.IA  IN  JOSUE.  Cap.  XXIT. 

Gad  Jordaneni  fluviam  :  et  idcirco  partem  non  habelis  in  Domino.  Et  per  hanc  occasionem 

avertent  fih'!  veslri  fihos  nostros  a  timore  Domini.  Pulavimus  itaquc  melius ,  26.  etdiximus  : 

Exstruamus  nobis  altare  ,  non  in  holocausta  ,  neciue  ad  victimas  otTerendas,  27.  sed  in  testimo^ 

nium  inter  nos  et  vos ,  et  sobolem  noslram  vestramque  progeniem  ,  ut  serviamus  Domino     et 

juris  nostri  sitofferre,  et  holocausta  ,  et  victimas,  et  pacificas  hostias  ;  et  neqiiaquam  dicant 

cras  filii  vestri  fiUis  nostris  :  Non  est  vobis  pars  in  Domino.  28.  Quod  si  vohierint  dicere  , 

respondebunt  eis  :  Ecce  altare  Domini ,  quod  fecerunt  patres  nostri ,  non  in  holocausta  ,  nequc 

iti  sacrificium,  sed  in  testimonium  nostrum  ac  vestrum.  29.  Absit  a  nobis  hoc  scekis  ,  ut  rece- 

damus  a  Domino ,  et  ejus  vestigia  rehnquamus ,  exstructo  altari  ad  holocausta,  et  sacrificia  ,  et 

victimas  olTerendas  ,  prcTter  altare  Domini  Dei  nostri ,  quod  exstructum  est  ante  labernaculum 

«'jus.  30.  Quibus  auditis  Phinees  sacerdos  ,  et  principes  legationis  Israel  qui  erant  cum  eo, 

placati  sunt  :  et  verba  filiorum  Ruben  ,  et  Gad  ,  et  dimidise  tribus  Manasse  ,  libentissime 

susccperunt.  31 .  Dixitque  Phinees  fijius  Eleazari  sacerdos  ad  eos  :  Nunc  scimus  quod  nobis- 

cum  sit  Dominus  ,  quoniam  alieni  estis  a  praevaricatione  hac  ,  et  liberastis  filios  Israel  de  manu 

Domini.  32.  Reversusque  est  cum  principibus  a  filiis  Ruben  et  Gad  de  terra  Galaad  ,    finium 

Chanaan  ,  ad  Glios  Israel ,  et  retulit  eis.  33.  Placuitque  sermo  cunctis  audientibus.  Et  laudave- 

runt  Deum  filii  Israel ,  et  nequaquam  ultra  dixerunt ,  ut  ascenderent  contra  eos  atque  puana- 

rent  et  delerent  terram  possessionis  eorum.  34.  Vocaveruntque  filii  Ruben  ,  et  filii  Gad  ,  attare 

quod  exstruxerant ,  Testimonium  nostrum  quod  Dominus  ipse  sit  Deus. 


3.  NeC  RELIQUISTISFRA.TRESVESTROS  LONGO  TEM- 

PORE.  ]  Hebra?i  in  Seder  Olam  dicunt  fuisse  duo 
septennia  ,  sive  1^4  annos  ;  septem  cnim  annis 
pugnatumesse  anteprimam  sortiiionem,  ut  col- 
ligilur  cap.  Ik.  10.  ac  toiidem  exactos  a  prima 
soriitione  usque  ad  secundam,  qua  completa 
est  divisio  terrae  promissae  cap.  15.  et  seq.  He- 
])raeos  sequitur  Masius,  Magalianes  et  alii.  Sed 
verius  est  unum  duntaxat  fuissc  septennium, 
quo  scilicet  bellatum  est  :  hee  enim  tres  tribus 
non  nisi  ad  bellandum  venerant  ;  bellis  ergo 
."^cptennio  confeclis  domum  redierunt,  uti  dixi 
c.  18.  1.  et  seq. 

Magnam  sanc  fidera,  obedientiam  et  patien- 
tiam  haetres  tribus  praestiterunt,  dumper  sep- 
lem  annos  a  domo,  liberis^  uxoribus  abfuerunt, 
iit  fratribus  bellando  proeirent,  eosque  in  Cha- 
nanaea  trans  Jordanem  collocarent. 

Ix.  In  tabernacula  vestra,  ]  in  domos  vestras : 
miliium  enim  domus  castrenses  sunt  taberna- 
cula.  Hi  autemfuerant,  erantquemilites. 

6.  Benedixitque  eis  Josue,]  hoc  est ,  bona  et 
fausla  eis  apprecatus  est. 

8.  In  (idest  cum)  multa  substantia  atque  di- 
viTiis  revertimini.  ]  Estimperativus,  non  indica- 
livus,  ut  patet  ex  Hebraeo  ^IW  scubu,  pro  quo 
Septuag.  alio  punclo  legentes  l^U?  scabu  ,  ver- 
tunt,  reversi  sunt. 

DlVIDITE    PR/EDAM  IIOSTIUM  CUM  FRATRIBUS  VES- 

TRis.  ]  Non  consulit ,  sed  praecipit,  ait  Abulens. 
Serarius  et  Masius.  DividUe,  scilicet  in  duas  par- 
lcs  sequales,  ut  dimidium  praedae  cedat  vobis 
qui  ad  pugnam  existis,  dimidium  vero  fratribus 
vestris,  qui  in  Galaadite  ad  sarcinas  manse- 
runt,  illasque  lutati  sunt:  sed  in  hoc  dimidio 
j)lus  cessit  iis,  qui  ad  pugnam  exierunt,  quam 
Jis  qui  in  Galaadite  remanserunt;  nam  pauci 
crantquiexierant,  mulli  qui  remanserant.  Exie- 
rant  enim  duntaxat  quadraginta  millia,  man- 
scrant  art  octoginta  miilia.  Seculus  est  Josuc 
1'xemplum  et  mandatum  Mosis ,  qui  Ntmi.  31. 
jussil  spoliaMadianitarum  ex  aequo  dividi  inter 
pugnantes  et  testantes  ad  sarcinas.  Unde  idip- 
sum  po?toa  seculus  David  lege  pcrpetua  firma- 


vit,  sanxitque  :  Mqua  pars  enim  descendenlis  ad 
prceliuni  et  remanentis  ad  sarcinas,  et  simililer  di- 
vident.  1.  Reg.  30.  2^. 

De  Silo,  que  sita  est  in  Ciianaan,  utintra- 
RENT  Galaad  TEnRAMPOssEssiONis  su^.]Chanaan 
hic  significat  terram  trans  Jordanem  sitam  us- 
que  ad  mare  Mediterraneum ,  quam  occupa- 
runt  novem  tribus:  Galaad  vero  terramcis  Jor- 
danem,  quam  possederunt  tres  tribus,  scilicet 
Ruben  ,  Gad,  ct  dimidia  Manasse,  quae  proinde 
jam  confectis  bellis  ex  Silo  et  Chanaan  rever- 
tuntur  ad  sedes  suas  in  Galaad.  AUas  tota  terra 
duodecim  Tribuum  alibi  saepe  vocatur  Cha- 
naan. 

10.  CUMQUE    VENISSET   AD   TUMULOS   JORDANIS  IN 

TERRAM  Chanaan,]  idcst,  cum  venissent  ad  fmes 
Chanaan,  puta  ad  tumulos  Jordanis,  ubiscilicet 
Jordanis  arcnarum  cumulis  et  tumulis  coerce- 
tur,  ne  alveum  suum  egrediens  exundet.  Undc 
Josephusl.  5.  Antiq.  vertit,  ripam  Jordanis;  Sym- 
machus  ,  limites;  Masius,  aggeres  Jordanis.  Sep- 
liiag.  Hebr.  voceni  Galilotli  retinuerunt ,  quasi 
nomen  proprium  loci.  Hinc  ergo  patet  tres  iri- 
bus  hoc  altare  erexisse  non  iu  Galaadite  ,  sed  in 
Cluinaan,  hoc  est  ,  in  ripa  citerioreJordanis, 
qnae  pertinebat  ad  Chanaan  ,  non  vero  in  ripa 
ulteriore  quae  spectabat  ad  Galaaditem.  Ratio 
erat,quiahoc  altari  testari  volebanl  jus  suum 
pristinum,  quod  habebat  in  Chanaan  ,  praeser- 
lim  ad  sacrificandum  in  altari  templi  caeleris 
novem  tribubus  communi. 

Altare  infinit^  magnitudinis,  ]  hoc  est,  vas- 
tissimum  et  maximum.  Est  hyperbole. 

CoNTRA  FiLios  IsRAEL.  ]Non  quasi  conira  novera 
iribus  habentes  suum  altare  in  Silo  ,  novum 
sibi  aliare  in  ripa  Jordanis  erecturi;  hoc  enim 
erat  lege  vetitum  ,  ideoque  schismaiis  initium, 
uli  interprctabantur  novem  tribus  :  sed  contra, 
id  est ,  e  regione  ex  opposito  ,  ita  scilicet  ut  al- 
tare  hocmedium  esset  inter  Galaaditas  et  Cha- 
iianacos,  sive  inter  ires  tribus  etcseteras  novem, 
ac  has  illis  sociaret,  et  in  religione  jureque  sa- 
crificandi  connecteret. 

12.  UTDIMlCARENTCONTRAEOS,]quasiapOStataS 


COMMEiNTAUIA  IN 
elschismaiicos.quiscilicelalegcetlabernaculo; 
allarique  Mosaico  desciscerenl,  et  novaui  sil)i 
legem  cum  novo  aliari  conderent.  Vide  hic  ze- 
lum  Phinees  cl  novem  tribuum  in  propugnanda 
avitalegeet  (ide,ne  diversa  religio  in  unam 
suam  Synagogam  et  Rempublicam  irreperel,  ila- 
qucinuniversum  populum,  omnesque  Iribus  id 
permiitentcs  ira  Dei  dessevirel.  Omnes  enim 
duodecim  Tribus  faciebant  unam  Rempubl. 
unamque  Ecclesiam  ;  quare  potior  pars  ,  scilicet 
novem  Iribus,  tenebanlur  curare  ut  reliquce  tres 
in  eadem  permanerent ,  nec  schisma  facerent, 
novamque  Ecclesiam  sibi  conderent. 

17.  An  parum  vobis  est  quod  peccastis  in  Beel- 
PHEGOR  ?]  Idolum  hoc  adorantes,  et  fornicantes 
cum  filiabus  Moab  ,  Num.  25. 

ET  USQUE  1N  PR/ESENTEM  diem  macula  hujus  sce- 
LERis  iN  NOBis  PERMANET,  ]  macula  lum  infamio), 
lum  culpoe ;  crant  enim  multi  qui  eam  pceniten- 
lia  necdum  deleverant ;  imo  fornicalionem  is- 
lam  adhuc  desiderabanf.  tumpoenae;  Deus  enim 
adiiuc  tam  enormis  idololatriae  et  fornicationis 
pccnas  ab  Hebraeisexigebat. 

18.  ET  CRASINUNIVERSUM  ISRAELIRA  EJUSDES/E- 

viET.  ]  C7-as,  id  est,  mox.  Deus  enim  tam  enorme 
etpublicum  sacrilegium  indignans,  illico  acer- 
rime  vindicabit,  tam  in  vos  velut  ejus  aucto- 
res,  quam  in  nos  velut  ejus  permissores. 

19.  QUOD  SI   PUTATIS   IMMUNDAM  ESSE   TERRAM,  ] 

ob  idola  ei  scelera  priorum  incolarum  ,  quse 
per  sacriflcia  vobis  expiare  non  liceat ,  uii  licet 
nobis  qui  altare  Dei  haliemus  in  Silo.  Septuag. 
pro  immunda  hixhenl  fxi/pa,  id  est,  parva;  sed  le- 
gendum /y.(z:i:,  id  est,  hnmunda.  Habitate  inter 
nos ,  partem  terrse  nosirae  vobis  cedemus,  nos- 
tro  dispendio  vobis  locum  in  terra  nostra  dabi- 
musj  nosque  coarctabimus  ut  vos  a  scelerc 
avocemus,  ei  in  avita  fide  servemus.  Vide  hic 
veram  charitatem. 

20.  ATQUEUTiNAM.JLegit  Interpres  KlS  la ,  id 
v.si^  utinam  :  jam  alio  puncto  legunt  io ,  id 
(!St ,  non;  unde  vertunt :  Et  ipse  unus  liomo  non 
vio7'tuus  est  in  scelere  suo  { sicque  legunt  Septuag. 
in  Complut.  etsiin  Roman.  desit  rbnon)  sedcum 
eo  plures  alii,  qui  ob  scelus  ejus  caesi  sunt  ab 
Haiensibus ,  cap.  7. 

22.  FORTISSIMUS  DEUS,  DOMINUS,  etC,   IPSE  NO- 

viT.  ]  Conieslantur  Dcum  se  innocenti  pioquc 
animo  altare  erexisse;  unde  dant  et  tria  nomina 
huic  loco  congrua,eaque  repetunt;  primum  est 
Sn  el,  id  est,  forlis ;  secundum  Q^mSN  Elohim, 
Deus  omnium  gubernator  ,  judex  et  vindex. 
Tertium ,  leliova,  id  est,  o  oyj,  id  est,  qui  est,  sive 
ipsum  ens.  Sed  quia  rfebraci  ex  reverentia  pro 
lehova,  quod  cst  nomen  Dei  proprium,  legunt 
Jdonai,  hinc  INoster  eos  secutus  verlit:  Dominus. 
Conteslantur  ergo  tria  prsecipua  Dei  attributa  , 
scilicet  poientiam  ,  justitiam  et  majestatem  , 
q.  d.  Contestamur  Deum,  Deique  fortissimi  ro- 
bur  et  omnipotentiam,  ut  ipsi  illam  in  nos  exer- 
ceat,  si  idipsnm  machinati  sumus.  Contestamur 
lerlio  Dei  essentiam  et  majestatem  immensam, 
a  qua  omne  nostruni  esse  seu  radius  a  sole 
pendet,  ut  illud  a  nobis  adimai,  nosque  annihi- 
let,  si  ab  eo,  sine  quo  esse  non  possumus , 
separare  nos  voluimus.  Ex  hisce  verbis  Hebrrei 
prisci  opinali  sunt  Phinees  esse  Eliam ;  eosque 
sequiiur  B.  Petrus  Damiani,  epist.  12.  vel  ut  alii 
dividunt  11.  c.  2.  ad  Nicolaum  II  Pont.  quem 
audi  :  Ebas  interpretatur  DominusDeus ,  quodex 
hacoccasione  ei  imposiium  crcditur;  quia  cum  lega- 


JOSUE.  Cap.   XXn.  S7 

lus  a populo  Uubcnet  Gad,  quinovum  altare  con- 
siruxerant,  mitterelur ,  lioc  ab  eis  responsum  ex- 
cusationis  accepit :  Fortissinius  Dcus  Dominus  ipsc 
novit;  si  prcevaricationis  animo  hoc  altare  con- 
struximus.  Inde  ergo  Phineesvocatusest  Elias ,  ut 
illorum  responsum  ejus  videalur  esse  vocabulum. 

Quarecenset  ipse  quodPhinees,  utpote  Ellas, 
adhucvivat,etviclurussitusqueadfinemmundi, 
quando  praedicans  contra  Anlichristum  ab  eo 
occidetur  ,  et  martyr  occumbet.  Verum  hanc 
senteniiam  ut  paradoxam  confutavi  Numer. 
25.  V.  13. 

23.  Et  SACRiFiciUM.]  Hebr.  nu^n  viincha ,  id 
est,  sacrificium  farriset  farinse,  dequoLevit.  2. 
unde  distinguitur  hic  ab  holocaustis  et  viciimis 
pacificis  ,  quoe  carnea  erant,  non  ferrea. 

Ipse  qu/erat  et  judicet,  ]  q.  d.  Ipse  ut  judex     , 
inquirat,  elsi  nos  reos  sacrilegii  invenerit,  Ju- 
dicet ,  idest,  damnet,  puniat  et  vindicet. 

Ih.  Atque  tractatu.  ]  Hebr.  njK"  deaga,  id 
est,  cura,  sollicitudine ,  quae  animum  multa 
versare,  secumque  et  cum  sociis  tractare  et  vol- 
vere  cogit. 

Cras  dicent  filii  vestri  filhs  nostris,  etc. 

PARTEM  NON  HABETIS  IN  DOMINO  ,  ]  Id  CSt,  VOS  nOU 

estis  populus  Domini  particularis ,  ut  ipsius  pe- 
culiaris  cultus  participes  ,  ac  promissionum 
Abrahae  et  Jacobo  patribus  nostris  de  Messia 
deque  cura  populi  Israelitici  a  Deo  factarum 
haeredes  sitis,  quia  Jordane  a  nobis  divisi  estis : 
quare  ad  vos  non  pertinet  Deus  nosler ,  nec 
noster  Deus  estvester  Deus  :  abiieergo  ad  ves- 
tros  gentium  Deos.  Sic  2.  Reg.  20.  8.  aiunt  de- 
cem  tribus  ab  Roboam  :  Non  est  nobis  pars  in 
Isai,  q.  d.  Nolumus  tecum  participare  ,  qui  es 
filius  Isai  sive  Jesse,  ex  eo  per  Davidem  et  Sa- 
lomonem  progenitus,  nolumus  te  tam  crudelem 
nobis  dominari ,  nolumus  tibi  esse  subjecti.  Sic 
et  Christus,  ait  Joan.  13.  8.  Si  noniavero  te ,  non 
habebis  pariem  mecum.  Sensus  est,  q.  d.  Nolu- 
mus  desciscere  a  Domino,  nec  a  vobis;  altare 
autemanobis  fabricalum  non  ereximus  ad  pro- 
prium  altaris  usum,  scilicet  ad  sacrificanduni 
in  eo,  quale  solum  in  lege  veiitum  est  a  Domi- 
no,  sed  tantum  ad  aeternum  avitse  religionis  ct 
professionis  nostrse  monumentum  ,  utque  om- 
nibus  testatum  maneat;  nos  ad  cultum,  altare 
et  sacrificia,  quae  irans  Jordanem  in  Silo  et  Je- 
rusalem  apud  vos  peragentur ,  pertinere  ,  ac 
jus  habere  cum  reliquis  novem  tribubus  trans 
Jordanem,  victimas  nostras  Deo  in  templo  ves  • 
iro  offerendi.  Esto  ergo  Jordanis  nos  a  vobis 
dividat,  religio  tamen,  Ecclesia  et  Respublica 
non  dividet,  sed  vobis  socii  et  contribules  iii 
omnibus  erimus,  uli  hactenus  fuimus.  Ha  Abu- 
lensis,  Masius  el  alii. 

Nota  hic  modestiam,  aeque  ac  zelum  triuni 
Iribuum,  quo  plane  sedarunt  novem  tribuum 
animos  contra  se  ira  accensos. 

Zelus  ergo  religionis  impulit  eos  adaedifican- 
dum  hoc  altare  potius  quam  aliud  quodvis  mo- 
numentum;  quia  altari  hoc  in  Chanaan  finibus 
erecto  testabantur  se  velle  colere  Deum ,  quem 
colebant  caeler.-e  tribus  habilantes  in  Chanaan  , 
adeoque  se  cum  illis  conspirare  in  unam  eam- 
demquereligionem;  haecenim  maxime  consis- 
tit  in  sacrifiicio  quod  fit  in  altari.  O'iafo  altare 
cst  symbolum  sacrificii,  aeque  ac  fidei  et  reli- 
gionis.  Ita  Abulensis. 

27.  Sed  in  testimonium  inter  nos  et  vos,] 
quod  scilicet  uos  jus  habcamus  in  altari  vestro 


8S  COMMENTARIA  IN 

sacrificandi,  et  vos  non  habeatis  jus  nos  impe- 
(liendi. 

31.  Et  ijberastis  filios  Israel  de  manu  Do- 
MiNi,]  absiinendo  a  schismate  einova  religione, 
ob  quam  Deus  universum  Israel  acriter  casli- 
gasset. 

32.  De  TERnA  Galaad  finium  Chanaan.  ]  Ita 
legunt  Romana,  q.  d.  De  terra  Galaad,  quae  est 
in  finibus  Chanaan,  sive  qxxce  finit  et  terminat 
Chanan.x-am,  inquit  Hugo  et  Abulensis.  Verum 
Biblia  Complul.  Regia,  aliaque  legunt  sic  :  De 
terra  Gcdaacl  in  terram  Chanaan.  Sic  enim  ha- 
benl  Hebr.  Chald.  et  Sepluag.  quae  lectio  planum 
clarumque  exhibet  sensum. 

ok.  Vocaveruntque  filii  Ruben  et  filii  Gad 

ALTARE    QUOD  EXSTRUXERANT  ,   TESTIMONIUM    NOS- 

TRUM  QUOD  ipse  siT  Deus.  ]  Scpt.  Rom.  asscrunt 
ipsum  Josue  hoc  nomen  imposuisse  altari.  Sed 
Lalina ,  Hebr.  et  Ghald.  asserunt  Rubenitas  et 
Gaditas  id  fecisse.  Quare  videtur  in  Septuag. 
irrepsisse  mendum  ,  nisi  dicas  Josue  nomen 
hoc  aRubenitis  altari  imposiium  confirmasse  , 
eique  suum  calculum  addidissc.  Nomen  ergo 
allaris  erat  hoc  :  Testimonium  nostrumquodipse 
sit  Deus,  q.  d.  Reximus  hoc  altarc ,  ut  testemur 


JOSUE.   Cap.  XXIII. 

Deum  verum  Israelis  tam  esse  noslrum  quam 
caeterarum  novem  iribuum  Deum,  ideoquenos 
nullo  modo  ab  eo  vellerecedere,  etaliumDeum 
invocare,  sed  illi  firmiter  adhaerere,  illum  so- 
lumcolere,  et  ab  eo  promissa  Abrahae  etposte- 
ris  ejus  bona  sperare  :  testamur  igitur  hoc  al- 
tari  illum  aequeesseDeum  nostrum  ac  vestrum, 
o  novem  tribus  :  nos  enim  sumusfilii  Abrahae  , 
et  Israel  sive  Jacob,  aeque  ac  vos.  Quare  Deus 
ipsorum  tam  est  Deus  nosler  quamvesler,  ac 
promissa  ejus  ipsius  facta  tam  ad  nos  quam  ad 
vos  pertinent.  Quocirca  altare  hoc  vocamus  isto 
nomine  :  Testimonium  noslrum  cjuod  ipsesit  Deus. 
Sic  cum  Josue  debellasset  Amalec,  cedificavii 
Moses  altare,  etvocavit  nomen  ejus,  Dominusexal- 
tatio  mea,  dicens  :  Ouia  manus  soiii  Domini  et 
bellum  Domini  erit  contra  Amalec  d  generatione 
ingenerationem.  Exodi  17.  15. 

Simili  modo  Jacob  altare  Deo  erexit  in  litu- 
lum,  Genes.  28.  18.  Unde  colligit  Bellarminus , 
Iractatu  de  Imaginibus,  Vasquez,  libro  de  Ado- 
ratione;et  Serarius  hic  recteetsancte  imagines, 
titulos,  statuas  fabricari,  quac  Dei ,  Christi,  et 
Sanctorum  memoriam  nobis  renovent,  ac  eo- 
rum  beneficia  reiricent,  itaque  devotionem  ^t 
pietatem  exacuant. 


CAPUT  VIGESIMUM  TERTIUM. 

SYNOPSISCAPITIS. 

JOSUE  HORTATUR  ISRAELITAS  AD  DeI  VERI  CULTUM  ,  ET  AD  LEGIS  EJUS  CUSTODIAM,  UTQUF 
GENTILIUM  SOCIETATEM  ET  CONNUBIA  VITENT  :  ID  SI  FECERINT,  PROMITTIT  EIS  OMNEM  DeI 
BENEDICTIONEM;  SI  NON  FECERINT,  SED  AD  CHANAN.EORUM  IDOLA  ET  VITIA  DEFLEXERINT, 
COMMINATUR   EIS  DeI  MALEDICTIONEM  OMNEQUE  MALUM. 

voLUTO  autem  muUo  tempore,  postquam  pacem  dederat  Dominus  Israeli 
subjectis  in  gyro  nationibus  universis ,  et  Josue  jam  longaevo,  et  persenilis 
a^latis  5  2.  vocavit  Josue  omnem  Israelcm  ,  majoresque  natu,  et  principes 
lacduces,  et  magistros  ,  dixitque  ad  cos  :  Ego  senui  ,  et  progressioris 
laefatis  sum  ;  3,  vosque  ccrnitis  omnia  quse  fecerit  Dominus  Deus  vester 
'cunctis  per  circuitum  nationibus,  quomodo  pro  vobis  ipse  pugnaverit', 
i4.  et  nunc  quia  vobis  sorte  divisit  omnem  Terram  ,  ab  Orienlali  parle 
Jordanis  usque  ad  mare  magnum  ,  multajque  adliuc  supersunt  naliones  :  5.  Dominus  Deus 
vester  disperdet  eas  et  auferet  a  facie  vcstra ,  et  possidebitis  Terram  ,  sicut  vobis  poUicilus  est. 
().  Tantum  coufortamini  ,  et  estote  soliiciti ,  ut  custodiatis  cuncta  quse  scripta  sunt  in  voluraine 
legis  Moysi ;  et  non  declinetis  ab  eis  neque  ad  dextram  ,  neque  ad  sinistram  :  7.  ne  postquam 
intraverilis  ad  Gentes  ,  quae  inter  vos  futurse  sunt,  juretis  in  noraine  deorum  earum  ,  et  ser- 
yjatis  eis,  et  adoretis  illos  ;  8.  sed  adhijercatis  Domino  Deo  vestro,  quod  fecislis  usque  in 
diera  hanc.  9.  Et  tunc  auferet  Dominns  Deus  in  conspectu  vestro  gentcs  magnas  et  robustissi- 
mas,  et  nullus  vobis  resistere  poterit.  10.  Uhns  e  vobis  persequetur  hostium  mille  yiros  : 
quia  Dorainus  Dcus  vester  pro  vobis  ipse  pugnabit,  sicut  pollicitus  est.  11.  Hoc  tantura 
diligentissirac  praecavete  ,  ut  diligatis  Dominuin  Dcum  vestrura.  12.  Quod  si  volueritis  gen- 
tiura  liarura,  quae  inter  vos  habitant,  erroribus  adii?erere  ,  et  cum  eis  raiscere  connubia  ,  atque 
araicitias  copulare  ;  13.  jara  nunc  scitotc  ([uod  Dorainus  Deus  vester  non  eas  deleat  ante 
faciera  vestram ,  scd  sint  vobis  in  foveam  ac  laqueum  ,  ct  offendiculum  ex  latere  vestro,  et  sudes 
in  oculis  veslris  ,  donec  vos  auferat  at([ue  disperdat  de  Terra  hac  optima  ([uam  tradidit  vobis. 
14.  Enego  hodie  ingredior  viam  universie  terrae^  et  toto  animo  cognoscetis  quod  de  omnibus 
vcrbis  nu.T  sc  Dominus  prrestiturum  vobis  esse  pollicitus  est ,  unurn  non  prseterierit  incassum. 


COMMENTARIA  IiN  JOSUE.  Cap.  XXIV.  89 

15.  Sicut  ergo  implevU  opere  quod  promisit,  ot  prospera  cuncla  vcnerunt  :  slc  adducet  super 
\os  quidquid  malorum  coraminatus  est  ,  donec  vos  auferat  atque  disperdat  de  Terra  liac  op- 
lima  quam  tradidit  vobis  ,  16.  eo  quod  prceterieritis  pactum  Domini  Dei  vestri ,  quod  pepigit 
Nobiscum,  et  servieritis  diis  alienis  et  adoraveritis  eos  ,  cito  atque  velociter  consurget  in  vos 
furor  Doniini ,  et  auferemini  ab  hac  Terra  optima  quam  tradidit  yobis. 


1.  VOCAVIT  JOSUE  OMNEM  ISRAELEM,  ]  principCS 

scilicet  et  primores  omnium  iribuum,  ac  caete- 
los  qui  commode  venire  poierant.  Vocavit  au- 
tem  eos  in  Tliamnatli  Sare ,  ait  Serariiis,  aut 
potius  in  Silo,  ut  censent  Masius;  in  Silo  enim 
•■rat  tabernaculum  cum  area,  in  qua  residebat 
Deus. 

7.  Ne  ,  etC.  JURETIS   IN  NOMINE  DEORUM  EARUM.  ] 

Per  juramentum  liic  et  alibi  Scriptura  intelligit 
caeterumDei  ciillum  ;  quenienim  quisquecolit 
Deum,  per  huncet  jurat,  idque  crebro  :  multi 
enim  proni  sunt  ad  jurandum  per  nomen  Dei 
sni.  Hebr.  praemittunt :  Et  nomen  deorimi  eorum 
non  commemoretis ;  (\\\oA  Gix^mnnm  Judaei  reli- 
giosiores  tam  stricte  observant,  ut  nunquam 
idolavel  deos,  Jovem,  Venerem,  Martem,  etc. 
nominare  audeant.  Audiant  et  imitenlur  hoc 
Christiani ,  in  quorum  ore  crebro  sonat  Hercu- 
les,  Jupiter ,  Venus,  etc.  senliant  hoc  essepia- 
culum. 

13.  Sed  sintvobisin  FOVEAM.]LegitS.  Hieron. 
nns  pachat  ,'\(S  G%i,  foveam  ;  jam  legunt  ns 
fiach,  idestj  laqueum  ;  sic  enim  habent  Hebr. 
Erunt  vobis  in  laqueum,  offendiculum  et  flagel- 
lum  ex  latere  vestro ,  et  spincB  in  oculis  vestris. 


Quae  omnia  non  tantum  de  scandalo  poense  et 
vindictee  divinae  ,  sed  et  culpae  accipi  possunt. 
Laqueis  enim,  aitMasius,  et  retibus  societatis 
cum  impiis,  praesertim  idololalris,  acilleceljris 
blandae  voluptatis  peccati  primo  impedilur  cul- 
tus  Dei  ;  secundo,  ubi  illa  semel  devinctus  est 
animus,  facile  ad  omne  flagitium  ab  ea  velut 
flagro  impellitur  :  mox  vero  usque  eo  occseca- 
tur,ut  veritalis  splendorem  deinde  inlueri  am- 
plius  nequeat. 

IZi.  ENEGOnODIElNGREDIOR  VIAM  UNIVERS^E  TER- 

R^,  ]  id  est,  universorum  mortalium  in  terra 
degentium.  Est  metonymia  ;  quod  alibi  per  sy- 
necdochen  dicitur  :  Ingredior  viam  universce 
carnis,  id  est,  viam  moriis ;  adeamenim  tendit 
omnis  caro  ,  id  est,  omnis  homo,  q.  d.  En  pro- 
peroad  mortem,ensensimemoi;ior,  mors  mihi 
imminet ;  spiritus  enim  et  vita  me  deslituunt. 
Pro  ingredior  Septuaginla  vertunt  «Tio&psxw,  id 
est,  percurro  ,  excurro  ;  vita  enim  nostra  con- 
tinuus  est  ad  mortem  cursus ,  praesertim  in 
senio  et  setate  ultima. 

Et  toto  animo  cognoscetis,  ]  id  est,  plene  et 
plane  cognoscetis ,  vel  q.  d.  loto  animo  adver- 
tite  et  recognoscite. 


CAPIJT  VIGESIMUM  OUARTUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

JOSUE  IN   SlCHEM  ARDENTI  CONCIONE  POPULUM  AD  DeI  TI310REM  EXSTIMULAT  J  MOX  ,  V.  25. 
EU3IDEM  NOVO  FOEDERE  DeO  ADSTRINGIT  ,  AG  TANDEM  V.  29.  MORITUR  ,  ET  SEPELITUR  IN 

Thamnathsare. 


1 .  ^fe^jg^^^^ONGREGAViTQUE  Josuc  omnes  tribus  Israel  in  Sichem  ,  et  vocavit  majores 

natu  ,  ac  principes,  et  judices,  et  magistros,  steteruntque  in  conspectu 


■  Domini  ;  2.  et  ad  populum  sic  locutus  est  :  Haec  dicit  Dominus  Deus 
^lsrael  :  Trans  fluvium  habitaverunt  patres  vestri  ab  initio ,  Thare  pater 
Abraham  et  Michor  ;  servieruntque  diis  alienis.  3.  Tuli  ergo  patrem 
vestrum  Abraham  de  Mesopotamise  finibus  :  et  adduxi  eum  in  terram 
Chanaan  ,  multiplicavique  semen  ejus ;  4,  et  dedi  ei  Isaac  ,  illique  rursum 
dedl  Jacob  et  Esau.  E  quibus ,  Esau  dedi  montem  Seir  ad  possidendum  :  Jacob  vero  ,  et  filii 
ejus  descenderunt  in  ^gyptum.  5.  Misique  Moysen  et  Aaron ,  et  percussi  yEgyptum  multis 
signis  atque  portentis.  6.  Eduxique  vos  et  patres  vestros  de  ^Egypto,  et  venistis  ad  mare, 
persecutique  sunt  ^^Egyptii  patres  vestros  cum  curribus  et  equitatu  ,  iisque  ad  mare  Rubrum. 
7-  Clamaverunt  autem  ad  Dorainum  fiUi  Israel  :  qui  posuit  tenebras  inter  vos  et  ^Egyptios  ,  et 
adduxit  super  eos  mare  ,  et  operuit  eos.  Viderunt  oculi  vestri  cuncta  quse  in  ^Egypto  fecerim  , 
ethabitastis  in  solitudine  multo  tempore  :  8.  et  introduxi  vos  in  terram  Amorrhaei ,  qui  habi- 
labat  trans  Jordanem.  Cumque  pugnarejit  contra  vos,  tr^didi  eos  in  manus  vestras ,  et  pos- 
sedistis  terram  eorum  ,  atque  interfecistis  eos.  9.  Surrexit  autem  Balac  filius  Sephor  rex  Moab  , 
<'t  pugnavit  contra  Israelem.  Misitque  et  vocavit  Balaam  filium  Beor,  ut  malediceret  vobis  , 
1  0.  et  ego  nolui  audire  eum ;  sed  h,  contrario  per  illum  benedixi  vobis ,  et  liberavi  vo$  de 
mann  ejus.  11.  Transistisque  Jordanem  ,  ct  vcqistis  ad  Jericho.  Pugnavcruntque  coijlra  vos 

COllNEL.    A    I.AIMDF..      TOM.    II.  12 


90  COMMENTARIA  LN  JOSUE.  Cap,  XXIV. 

viri  civilatis  ejus  ,  Amonhaeus ,  et  Pherezaeus ,  et  Chananseus  ,  et  Helhseus  ,  et  Gergezseus , 
ct  Hevseus  ,  et  Jebusaeus  :  et  tradidi  illos  in  manus  vestras.  12.  Misique  ante  vos  crabrones  ; 
et  ejeci  eos  de  locis  suis ,  duos  reges  Amorrhaeorum  ,  non  in  gladio  nec  in  arcu  tuo.  13.  De- 
dique  vobis  Terram  ,  io  qua  non  laborastis ,  et  urbes  quas  non  Bedificastis  ,  ut  habitaretis  in 
ois  ;  vineas  et  olivela ,  quae  non  plantastis.  14.  Nunc  ergo  timete  Dorainum  ,   et  servite  ei 
perfecto  corde  atque  verissimo  :  et  auferte  deos ,  quibus  servierunt  patres  vestri  in  Mesopota- 
inia  et  in  yfigypto  ,  ac  servite  Domino.  1 5.  Sin  autem  malum  vobis  videtur  ut  Domino  serviatis, 
oplio  vobis  datur  :  eligite  hodie  quod  placet  cui  servire  potissimum  debeatis ,  utrum  diis  quibus 
servierunt  palres  vestri  in  Mesopotamia  ,  in  diis  Amorrhaeorum,  in  quorum  Terra  habitatis  ; 
ego  autem  et  domus  mea  serviemus  Domino.  1 6.  Responditque  populus  ,  et  ait :  Absit  a  nobis 
ut  relinquamus  Dominum  ,  et  serviamus  diis  alienis.  17.  Dominus  Deus  noster  ipse  eduxit 
nos ,  et  patres  nostros  ,    de  terra  ^gypti  ,  de  domo  servitutis  :  fecitque  videntibus  nobis 
signa  ingentia ,  et  custodlvit  nos  in  omni  via  per  quam  ambulavimus ,  et  in  cunctis  populis 
per  quos  transivimus.  18.  Et  ejecit  universas  gentes  ,   Amorrhaeum  habitatorem  Terrae  quam 
nos  inlravimus.  Servieraus  igitur  Doraino ,  quia  ipse  est  Deus  noster.  19.  Dixitque  Josue  ad 
populum  :  Non  poteritis  servire  Domino;  Deus  enim  sanctus ,  et  fortis  semulator  est ,  nec 
ignoscet  sceleribus  vestris  atque  peccatis.  20.  Si  dimiseritis  Dominura ,  et  servieritis  diis  alienis, 
convertet  se ,  et  affliget  vos ,  atque  subvertet  postquara  vobis  proestlterit  bona.  21.  Dixitque 
populus  ad  Josue  :  Nequaquam  ita  ,  ut  loqueris,  erit;  sed  Domino  servieraus.  22.  Et  Josue 
ad  populum  :  Tesles,  inquit ,  vos  estis  quia  ipsi  elegeritis  vobis  Dorainum  ut  serviatis  ei. 
Responderuntque  :  Testes.  23.  Nunc  ergo,  ait ,  auferte  deos  alienos  de  raedio  vestrl,  et  incU- 
nate  corda  vestra  ad  Dominum  Deum  Israel.  24.  Dixitque  populus  ad  Josue  :  Domino  Deo 
nostro  serviemus  ,  et  obedientes  erimus  praeceptis  ejus.  25.  Percussit  ergo  Josue  in  die  illo 
foedus  ,  et  proposuit  populo  praecepta  atque  judicia  in  Sichem.  26.  Scripsit  quoque  omnia  verba 
haec  in  volumine  legis  Doraini  :  et  tulit  lapidera  pergrandera ,  posuitque  eura  subter  quercum  , 
quae  erat   in  Sanctuario  Doraini  ;  27.  et  dixit  ad  omnem  populum  :  En  lapis  iste  erit  vobis 
in  testiraoniura,  quod  audierit  orania  verba  Doraini  quae  locutus  est  vobis  ;  ne  forte  postea  ne- 
gare  velilis  ,  et  raentiri  Doraino  Deo  vestro.  28.  Dimisitque  populum  ,  singulos  in  possessio- 
nera  suam.  29.  Et  post  haec  raortuus  est  Josue  filius  Nun  servus  Doraini ,  centura  et  decera 
annorum  :  30.  sepelieruntque  eura  in  finibus  possessionis  suae  in  Thamanthsare ,   quae  est  sila 
in  monte  Ephraim  ,  a  Septenlrionali  parte   montis  Gaas.  31.  Servivitque  Israel  Domino 
cunctis  diebus  Josue ,  et  seniorum  qui  longo  vixerunt  tempore  post  Josue ,  et  qui  noverunt 
orania  opera  Domini  quae  fecerat  in  Israel.  32.  Ossa  quoque  Joseph,  quae  tulerant  filii  Israel 
de  /Egypto ,  sepelierunt  in  Sichem  ,  in  parte  agri ,  quera  emerat  Jacob  a  filiis  Hemor  patris 
Sichem ,  centum  novellis  ovibus ,  et  fuit  in  possessionera  filiorum  Joseph.  33.  Eleazar  quoque 
filius  Aaron  morluus  est ,  et  sepelierunt  eum  in  Gabaath  Phinees  filii  ejus ,  quae  data  est  ei  in 
monte  Ephraim. 

1.  In  SiCHEM.  ]lta  Hebr.  Cliald.  Roman.  Dices  :  et  7.  In  Sichem  quoque  Joseph  caelerique  Pa- 

Septuag.  haiient  m  Silo ;  ibi  enim  erat  Sanctua-  triarchae  ejus  fratres  sepulti  suut,  ut  palel  hic 

rium,  pula  tabernaculum  reprsesenlansDeum,  v.  32.  et  Actor.  7.  16.  Voluit  ergo  Josue  eortem 

coram  quo  Josue  fcedus  hoc  iniil.  Resp.  Serar.  loco,  paulo  antemortem,  iegis  et  foederis  cuni 

liaec  contigisse  in  Silo,  sed  Silo  fuisse  in   agro  Deo  repetitione  suis  Israelitis  ultimum  valedi- 

Sicliem.  VerumSichem  decem  milliaribusdista-  cere  :  qua  in  reimitatus  est  suum  magistrum 

bata  Silo,  testeS.  Hier.  inlocis  Hebr.  Dicoergo  Mosen,  qui  idem  fecerat  toto  Deuter.  maxime 

in  Lxx.  legendum  esse  in  Sicliem,  uti  legunt  lxx.  c.  32.  idque  in  Sicliem  ,  ut  ubi  Abraham  haeres 

inBibliis  Compl.  ct  Regiis.  Ghananaeaj  h  Deo  institutus  est,  Genes.  12.  ibi 

Causa,  cur  Josue  in  Sichem  potius  quam  in  posteriejus.  haereditate  ejus  adita,  in  Dei  legem 

Silo  hac  concione  foedus  renovaverit,fuit,  qu^d  solemniter  jurarent,  ibique  aeternum  religionis 

Deusper  Mosenjusserat  in  Sichem  ad  Garizim  et  juramentisui  haberentmonumentum,  de  quo 

et  Hebal  montes  sanciri  hoc  foedus  ,  repetique  plura  v.  26. 

primum  foedus  initum  in  Sina ^  Exodi  19.  idque  In coxspectu  Domini,  ]  id  est ,  coram  Arca  quae 

Josue  exsecutus  eral  c.  8.  30.  ibidem  ergo  hoc  erat  quasi  scabellum  Dei  sedentis  supra  alas 

foedus  jam  renovat,    ut  prius  foedus  ibidem,  Cherubim  in  Propitiatorio.  Arcam  enim  Josue 

jcque  ac  in  Sina  initum  populo  in  niemoriam  eXjSilo  transferri  fecit  in  Sichem  ,  ut  coram  eo 

revocet,  adilludque  eum  prorsus  astringat.  In  foedus  lioc  sanciret,  utpalebit.  v.  23. 

Siclieni  enim  Abraham  Chananaeam  ingrediens  2.  Transfluvium  (Euphratem  inMesopotamia) 

primum  Deo  sacrificium  oblulit,  Gen.  12.  v.  6  nABiTAVERUNT  patres  vestri  ab  initio,  TnAUt; 


C0.VIMENTAR1A  IN  JOSUE.  Gap.  XXIY 
ATER  Abraiiam  etISachor  ( fralcr  Abraliae ) ,  ser- 


91 


lERTJNTQUE  Diis  ALiENis,]  scilicot  Tliare  et  Na- 
:hor  ;  lii  enim  coliierunt  idola,  iion  vero  Abra- 
iiam,  qui  semper  exstilitvernsunius  Dei  cultor. 
iitiexS.  Aiig.  Abulensi.  Pererio  ei  aliis  ostendi 
Cienes.  11.  31. 

l\.  EsAU  DEDiMONTEM  Seir  ,  ]  puta  Iclumaeam. 

G.  Et  venistis  ad  mare  ]  Rubruni,  sive  ad  Si- 
iiumArabicum,  qui  Arabiam  ab  .Egyplo  dividit. 

9.  Surrexit  autem  Balac  filius  SEpnoR  rex 

MOAB,  ET  1'UCNAVIT  CONTRA  ISRAELEM.  ]  PHg'/?rtyi7j 

iion  effectu  et  armis ,  utpote  qui  se  videns  He- 
hraeis  infcriorem  etimparem,  bcUo  abstinuit, 
sed  affectu,  conatu,  etconsiliis,  magicisque 
arlibus  Hebraeis  exitium  per  Balaam  ariolum 
intentando.  Nam  Balaam,  rogante  Balac,  male- 
(licerevolebat  Hebrreis,  quae  maledictio  si  even- 
tum  suum  sorlita  fuisset,  Balac  eos  invasisset 
«it  delevisset;  sed  videns  Deum  maledictiones 
Balaaminbenedictiones  convertere,  exterritus 
Hebreeos  aggredi  non  est  ausus.  Vide  Num.  22. 
11.  Paulo  aliter  S.  August.  Vugna,  ait,  fait  ar- 
mata  defensio, 

Vide  hic  ut  Hebraeorum  verba  saepe  signifi- 
cent  actum  non  perfectum,  sed  inchoatum, 
imo  affectum  et  conatum  duntaxat,  non  effec- 
lum.  Sic  V.  11.  dicuntur  Jerichuntini  pugnasse, 
id  est,  parasse  sc  ad  pugnam  conlra  Hebraeos. 
Sic  Amos  9.  3.  dicitur:  Si  se  celaverint  ab  octilis 
meis,  id  est,  si  so  celare  tentarint;  nam  reipsa 
nemo  ab  oculis  Dei  lucidissimis  se  abscondere 
potest.  Psal.  33.  U.  Magnificate  Dominammecam. 
Luc.  1.  1x7.  Magnificat  animaviea  Dominum,  u\ 
esl,  magnificare  gestit  et  optat;  nam  revera 
Deum  magnificare  vel  exaltare  non  possumus. 

12.  MlSIQUE  ANTE  VOS   CRABRONES  ET  EJECI    EOS 

DE  Locis  suis,  Duos  (  Septuag.  Romana  habent 
iuosxa,  id  est,  duodecim,  sedComplut.  et  Regia 
iiabent  Sjo  ,  id  est ,  duos ,  puta  Sehonet  Og)  re- 

OEM  AmORRH^ORUM  ,  NON    IN  GLADIO  ,    NEC  IN  ARCU 

Tuo,]  id  est,  non  viribus  et  virtute  gladii  et  ar- 
cus  tui,  sed  crabronum  a  me  prsemissorum. 
Crabrones  enim  ita  attriverunt  Amorrhaeos,  ut 
eos  sequentes  Hebraei  facile  ipsos  suis  gladiis, 
irucidarint ,  et  sagittis  confixerint.  Vide  dicta 
Exodi  23.  28.  et  Sapient.  12.  8. 

15.  Optio  vobis  datur  :  eligite  uodie  quod 
placet,  cuiservire  potissimum  debeatis,  ]  q.  d. 
In  vestro  arbiirio  est  eligere  Deum  verum  ,  vel 
deos  falsos  gentium  ;  sed  si  hos  eligatis,  ceria 
acrisque  vos  excipiet  Dei  ultio  ct  vindicta  ;  sin 
autem  Deum  eligatis,  omnibus  bonis  ipse  vos 
cumulabit.  Quare  non  veram  optionem  eligendi 
Deum  vel  deos  hic  Josue  concedit  Hebraeis,  qui 
cap.  praeced.  eos  adegit  ad  verum  unius  Dei 
cultum;  sed  artificio  rhetorico  utitur,  ac  tot 
commoda  affert  cultus  veri  Dei ,  tot  incommoda 
vero  cultus  idolorum,  ut  non  nisi  amens  sit, 
qui  neglecio  Deo  vero,  si  deos  falsos  sibi  colen- 
dos  eligat. 

16.  NoN  poteritis  servire  Domino.  ]  Aggravat 
difficuliatem  serviendi  Deo  ,  ut  magis  Hebrseos 
incitet  adei  serviendum,  q.  d.  Dcus  vult  solus 
<oli,  sibique  serviri  exacie  etconstanter  extoto 
corde  ;  vos  autem  propensi  estisin  idola  ac  vi- 
•  ia,  esiisque  animo  vario  etinconstanti  ;  quare 
iion  poteritis  ei  servire  ,  nisi  novos,  magnosqiie 
ot  constantes  animos  induatis  ad  idola  vitiaque 
respuendum  ,  ac  ad  Deum  toto  corde  sancte 
.smandum,  jugiierquecolendum  :  illos  ergo  in- 
dcite.  Id  palet  ex  rationc  quam  subdil : 


Deus  enim  sanctus.]  Ilebraice  Kin  a''\r"ip 
atnSN  O  ki  eloliim  kedoscim  liu,  id  cst,  quia 
Dii  sancli  ipse.  T6  sancti  est  numeri  pluralis.  Uli- 
turautem  plurali  adjectivo,  tum  adinnuendam 
personarumin  Deo  et  S.  Trinitate  pluralilatem, 
ut  mulii  volunt ;  tum  quia  nomen  Dei  eloliim, 
apud  Hebraeos  est  plurale  ;  tum  quia  numerus 
pluralis  hoc  loco  adcomparationemcum  multis 
(liis  gentium  est  opportunior  ;  quasidicas  :  Dii 
genlium  suntimpuriet  sceleraii,  at  nostri  sunt 
puri  et  sancti  (  amat  enim  Deus  noster,  puta 
Pater,  Filius  et  Spiritus  sanctus  sanctitatem, 
odit  scelera ),  tum  denique  ad  omnigenam  et  ab- 
solutissimam  Dei  sanctitatem  significandam. 
Sanctitas  enimDeiomnemsanctitatem  omnium 
Angelorum  et  hominum  complectitur,  et  in  im- 
mensum  transcendit.  Vide  Riberam  Michte.Te  5. 
n.  37. 

23.  AUFERTE  deos  alienos  de  medio  vestri.  ] 
S.  August.  q.  2Zi.  putat  nulla  tunc  fuisse  idola 
inler  Hebrajos,  idque  colligit  ex  v.  31.  ubi  dici- 
tur  :  Servivitcjue  Israel  Domino ;  quare  per  deos 
alienos  sive  idola  S.  Aug.  accipit  cogitationes  a 
Deo  Deique  majestatealienas,  puta  vana  phan- 
tasmata  ,  quee  quis  sibi  de  Deo  fingit,  cum 
Deum  alienum  esse  imaginatur  ,  quim  revera 
sit.  Sic  tropol.  idolum  avariest  aurum,  superbi 
honor  ,  gulosi  delicioe  ,  luxuriosi  Venus.  Verum 
Josue  omnino  videtur  loqui  de  idolis  proprie 
diciis ,  sive  quae  tum  in  populo  fuerint,  sive 
quae  paulo  post  posteri  erecturi  erant;nam  ad 
posteros  quoque  sua  haec  verba  dirigit  Josue. 
Denique  licet  tempore  Josue  nullum  publicum 
fuerit  idolum ,  quod  significatur  v.  31.  verbis 
jam  citatis,  tamen  privatim  Hebraeos  idola  co- 
luisse  etiamin  deserio  palet  Amos  6,  26.  et  Ac- 
tor.  7.  kh.  Vide  ibi  dicta.  Ita  Masius ,  Serarius, 
et  alii. 

25.  Percussit  ergo  Josue  in  die  illo  foedus.  ] 
Fcedus  hoc  erat,  quod  populus  promitteret  se 
unum  Deum  culturum,  ejusque  leges  a  Mose 
lalas  servaturum,  uli  audivimus  v.  21.  Josue 
vero  vicissim  ex  parte  Dei  proiiiitteret  populo, 
quod  Dominus  ipsi  foretDeus,  id  est,  protec- 
tor,  provisor,  promoior,  eumque  in  terra  pro- 
missa  conservaret,  aleret,  exaltaret. 

Porro  ritum  sanciendi  foederis  recensui  Ge- 
nes.  15.  V.  17  et  18.  Exodi  2^.  v.  6.  et  seq.  San- 
ciebatur  enim  foedus  per  victiiiias  foederales , 
quse  tunc  caedebantur  et  immolabantur,  inde- 
que  dicebantur  icere  vel  percutere  foedus  ;  quia 
perculiebant  viciimam,  lacite  imprecante  si- 
milem  percussionem  illi  qui  foedus  violaret. 
Unde  illud : 

Slabanl,  et  caesi  firmabant  foedera  porcA. 

Quare  omnino  videntur  in  hoc  foedere  victimEe 
iilae  fuisse  immolatae  ;  erat  enim  hoc  solemnc 
foedus,  quo  Josue  moriturus  populum  univer- 
sum  Deo  astrinxit. 

Et  proposuit  populo  pr^cepta  atque  judicia,] 
idesl,  curavit  per  sacerdoles  legi  ex  Deutero- 
nomio  praecepta  Dei  tam  moralia  et  caere- 
monialia,  quam  judicialia,  ut  eorummemoriam 
popnlo  refricarel  elinculcaret. 

26.  SCRIPSIT  QUOQUE  OMNIA  VERBA  H^EC   TN  VOLU- 

MiNE  LEGis  DOMiNi,  ]  q.  d.  Ad  perpeluam  memo- 
riam  Josue  scripsit  ritum  et  ralionem  hujus 
fncderis  verbis  concepiis  utrimque  sanciti  in 
libro  Deuleronomii,  puta  ad  caicem  libri ;  imnc 
cnim  librum  Moscs  jusseral  in  latcre  arcae  col- 


92  COMMEiNTARlA  IN 

locari.  Deuter.  31.  v.  2^1  ei  2G.  eo  quod  hicliber 
coiuineat  omnia  Dei  pr.xcepta,  quae  sunt  con- 
(lilio  foederis  inter  Deum  et  populum  per  Mosen 
inili,  et  per  Josuehic  renovati. 

Et  tcmt  i.apidem  pergrandem,  ]  uteum  erige- 
rei  in  signum  et  perenne  monumentum  foederis 
initi,  quod  Hebrajos  jugiter  moneret,  eorum- 
que  ocuios  verberaret ,  iit  sancte  hoc  foedus  co- 
lerent,  et  priBcepta  Dei  observarent. 

POSUITQUE  EUM  SUBTER  QUERCUM  ,  QU/E  ERAT  IN 

SANCTUARio  DoMiNi,]  quae  erat  in  atrio  Taberna- 
culi,  quod  cum  arca  Josue  exSilo  in  Sichem  per 
Sacerdotes  et  Levilas  transferri  curaverat,  ut 
coram  eo,  quasi  coram  Deo  in  eo  residente, 
fcedus  hoc  sanciretur.  Hebrsei,  quos  sequitur 
Masius,  putant  hanc  ilicem  sive  quercum  esse 
eamdem  cum  illa  ,  sub  qua  Jacob  defoditidola, 
Genes.  35.  U.  imo  eamdem  esse  cum  ea,  juxta 
quam  Deus  primo  apparuit  Abrahae,  eique  ter- 
ram  istampromisit,  Genes.12.6.  utubi  Aliraham 
haeres  terrae  a  Deo  fuerat  institutus,  ibi  Hebra^i 
jam  terram  possidentes  foedus  cum  Deo  reno- 
varent,  ideoque  locum  hunc  hic  vocari  sacra- 
rium,  sive  sanctuarium  Domini ;  quia  scilicet 
in  eo  Abraham  primus  Deo  aram  sacraveral, 
in  quo  Jacob  et  alii  postea  Deum  invocaverunt. 

Dices:  Quercusilla  nonpoterattamdiuvivere 
et  esse  superstes;  nam  ab  Abraham  usque  ad 
Josuetluxereanni  5^5,  quercus  autem  commu- 
niter  tantum  trecentos  annos  vivunt;  primis 
cnim  centum  anniscrescuntin  justam  altitudi- 
nem  et  crassitiem ;  secundis  centum  annis  in 
ca  et  rol)Ore  suo  se  firmant  et  durant;  tertiis 
centum  annis  sensim  deficiunt  et  emoriuntur. 
Resp.  Hoc  communiter  verum  est,  sed  tamen 
nonnullce  quercus  sunt  annosiores,  et  diutius 
vivunt;  lignum  enim  habent  durissimum,  unde 
et  robora  appeilantur.  Adde  quercum  hanc 
fuisse  quercetum ,  ut  vertil  Ghald.  quod  semper 
durat,  dum  una  quercus  emoriens  per  glandes 
interram  decidentes  seseproseminat,  ut  ex  iis 
aUa  quercus  enascatur,  et  ex  hac  alia  et  alia,  ita 
ut  semper  perennent. 

Septuag.  pro  quercum  vertunt  tereblnthum , 
quia  Hebr.  vox  nSx  alla,  vel  r\hn  e/on,quam- 
vis  arborem  glandiferam  significat.  Unde  sanc- 
lus  August.  peream  accipitcrucemChristi,  per 
quam  noYum  Testamentum  et  foedus  sancitum 
ost.  Audi  eum  hic  quaest.  ult.  Jamvero  quodsub 
lereblntho  stalalas  est  lapis ,  hoc  significat  quocl 
virga  ad  petram  ut  aqua  proflueret,  quia  neque 
liic  sine  iigno  statatus  est  lapis.  Ideoauteni  subter, 
quia  non  fuisset  in  cruce  exaltatus ,  nisi  humili- 
tate  subjectus  :  vel  quod  ilio  tempore  quo  iliud 
agebat  Jesus  Nave,  adhuc  obumbrandum  myste- 
rium  fuit.  Terebinthi  enim  iignum  medicinaiem 
Lacrymam  exsudat ,  quce  arbor  d  Septuag.  Inter- 
pretibus  hoc  loco  posita  est ,  quamois  secundum 
alios  Interpretes  quercum  legatur. 

Dices  :  Deus  jussit  Deut.  16.  21.  dicens :  Non 
plantabis  lucum  et  omnem  arboremjuxta  aitare ; 
quomodo  ergo  haec  quercus  fuit  in  tabernaculo 
juxta  altare.  Resp.  vetat  Deus  planlariarborem, 
non  autem  erigi  tabernaculum  el  arcam  juxta 
arborem  jam  ante  plantatam.  Adde  vetari  ar- 
l)orem,  id  est,  arbores  quae  faciunt  lucum  sive 
silvam  more  Gentilium.  Unde  Hebr.  et  Septuag. 
habent  :  Non  facies  ex  omni  arbore ,  id  est,  ex 
omni  arborum  genere. 

27.  Etlapisisteeritvobisintestimonium.quod 
audierit  omni.v  verb.v  domini  qu,e  logufus  est 


JOSUE.  Cap.  XXIV. 

voBis.  ]  Audierit.  Ita  legendum  cum  Hebr.  Sep- 
tuag.  et  Roman.  Maleergo  quidam  scioli  scri|)- 
serunt  audieritis.  '  E$\.  prosopopoeia  ;  tribuitur 
enim  lapidi  insensibill,  quasi  testi  propter  in- 
scriptionem,  audlius  ad  nervum  orationis  ;  re-  ^ 
veraautemnon  aliud  significaturquamlapidem, 
coram  quo  hcec  acta  sunt,  esse  testem  et  memo- 
riale  foederis  initi.  Sensus  ergo  est,  q.  d.  Sl 
lapis  sensnm  haberet,  foedus  hoc  audisset  et 
testari  posset ;  nunccum  sensum  non  habeai, 
testis  erit  inanimis,  q.  d.  Si  vos  non  audicritis 
verba  Dei ,  hic  lapis  erit  teslis  mutus  vos  haec 
pacta  audisse  et  violasse.  Unde  Ghald.  vertit  : 
Ecce  iapis  iste  erit  nobis  ut  duce  tabuice  iapidis 
foederis  ;  nam  eum  fecimus  ad  testimonium  ;  nam 
verba  quce  scripta  suntsuper  ipsum,  ex  oculo  om- 
nium  verborum  Domini,  quceiocutus  estnobiscum, 
et  erit  vobis  in  memoriaie.  Hinc  patet  lapidi  in- 
scripta  sive  incisa  fuisse  verba  vel  signa  hujus 
foederis. 

Simili  modo  ad  pathos ,  ut  Judaeos  duros  et 
insensibiles  confundat ,  pungat  et  exstimulet 
Moses  Deut.  32.  1.  invocat  coelum  et  terram , 
ut  ipsa,  licet  insensibilia,  sentiant  et  audiant 
verba  Dei,  quae  populus  sensu  et  ratione  praedi- 
tus  audire  non  vult.  Audite,  cceii ,  inquit,  qu(e 
lojuor ,  audiat  terra  verba  oris  mei.  Et  Isaias 
c.  1.  2.  Audite,  coeli ,  et  auribus  percipe ,  terra,  quo- 
niam  Dominus  locutus  est.  Filios  enutrivi  et  exai- 
tavi,  ipsi  autem  spreveruntme.  Et  Jerem.  c.  2.  12. 
Obstupescite,  coeii,  super  hoc  et  portce  ejus  desola- 
mini  vehementer ,  dicit  Dominus  :  duo  enim  mala 
fecit  populus  meus :  Me  dereiiquerunt  fonlem  aquce 
vivce ,  etc. 

29.  Et  post  h.eg  mortuus  est  Josue  filius  Nun, 
servus  domini  ,  centum  et  decem  annorum.  ] 
Quoto  anno  principatus  sui  mortuus  sit  Josue 
incertumest;  variant  enimChronologi.  Serarius 
hicduodecimeorum  sententias  recenset,  e  qui- 
bus  duae  sunt  probabiliores  et  probatiores  ,  plu- 
resque  habent  Auctores.  Prior  dat  Josue  duca- 
tui  17  vel  18  annos  ,  posterior  27  ;  et  utraquc 
conciliari  potest,  si  quis  dicat  Josue  praecise 
praefuisse  annis  18  dunlaxal,  illoqueanno  mor- 
tuum,  sed  librum  Josue  extendi  ad  gcsla  post 
mortem  ipsius,  scilicel  hic  v.  31.  nurrare  quod 
Israel  multis  annis  servierit  Domino,  quamdiu 
scilicet  vixit  Eleazar,  et  seniores  qui  viderant 
operaetprodlgia  Dei  pugnantis  pro  Israele,  ac 
landem  mortuum  esse  Eleazarum ,  quod  fori(! 
contigit  sub  annum  27,  ab  inchoato  principatu 
Josue  :  quamquam  hi  anni  seniorum  post  mor- 
tem  Josue  excurrentes  contineanlur  in  annis 
OthonieUs,  qui  successit  Josue,  ut  patebit  judic. 
c.  1.  et  seq. 

Centum  etdecem  annorum.]  Hinc  patet  Cliro- 
nologia  gestorum  Josue.  Sienim  ponamus  eum 
praefuisse  populo  18  annis,  haec  erit  annoruni 
series.  Moses  mortuus  est  ab  exitu  Hebraiorum 
ex  ^gypto  anno  ^O,  qui  fuit  mundi  2/494.  Eodem 
anno  Mosi  successit  Josue,  populumque  dedu- 
xit  in  terram  promissam,  ac  deinde  septem  an- 
nis  bellandoChananaeam  subjugavit;  vixit  post- 
h;ec  adhuc  undecim  annos,  scilicet  ad  annum 
18  sui  ducatus.  Mortuus  est  ergo  ab  exitu  He- 
brreorum  ex  iEgypto  anno  58,  mundi  2512,  post 
moriem  Joseph  (cui  fuit  aetale  par :  nam  et  Jo- 
seph  vixit  110  annos)  18i. 

Hincsequitur  Josue  natum  esse  anno  mundi 
2W2,  qui  fuit  post  mortem  Joseph  92  ;  quare 
Mosefuitjunior  27  annis.  Nam  in  exilu  Hebra30- 


COMMENTARIA  IN 

rum  ex  .Egyplo  iMoseseral  80  annorum,  Josue 
vero  53.  Calebo  vero  Josue  fuit  senior  15  annis  ; 
nam  Caleb  posl  sepiennium  belli ,  quo  subacia 
est  Clianana^a,  erat  85  annorum,  ut  ipse  ait 
cap.  lU.  10.  tunc  autem  Josue  erat  centum  an- 
norum. 

Noia  tres  partes  toiidemque  status  annorum 
vilaeque  Josue.  Ipse  enim  in  yEgypto  natus ,  ibi- 
dem  vixit  annos  53,  deinde  in  deserto  annos  ZiO, 
ubi  anno  secundo  debellavit  Amalec  ,  Exodi  17. 
10.  iiem  Og,Sehon,  caeterosque  hostes  Israelis. 
Denique  terram  promissam  ingrediens  subju- 
gansque,  in  ea  vixit  annos  17  vel  18.  Primos 
egil  in  serviiute  ,  secundos  in  peregrinationcj 
lerlios  in  principatu,  e  quibus  priores  seplem 
in  bellis,  ultimos  decem  in  pace  et  ordinanda 
Republica  exegit,  in  quo  diem  obiit  anno  xia- 
lis  110,  quifuit  ante  Christi  natalemannus  mkS. 

30.  Sepelieruntqveeum  in  finibus  possessionis 
su^  iN  Thamnath  sare.]  Hebr.  m  Thamnalh  sa- 
rach,  seduUimum  chech,  quia  asperae  pronun- 
tiationis,  Sepluag.  et  Noster  solent  omittere ; 
unde  pro  Noach  vertuniNoejpw  CorachCore , 
pro  Terach  Thare. 

Jam  Hebriei  in  Seder  Olam  tradunt,  Thamnaih 
serach  ,  per  metathesin  poni  pro  Thamnalhche- 
res ,  id  est ,  Din  nJian  temuna  cheres  ,  id  est, 
imago,  vel  statua  solis,  eo  quod  illam  Israeliise 
collocarint  super  sepulcrum  Josue,  adconser- 
vandam  memoriam  illius  prodigii,  quo  solem 
stiterat.  Idem  asserunt  R.  Salomon,  Masius, 
Arias,  Cajet.  Magalianes,  Serarius,  Adrichom. 
etalii. 

Unde  et  Judic.  2.  8.  Thamnath  serach,\n  Hebr. 
Septuag.  et  Latinis  nonnullis  vocatur  Thamnalh 
chares ,  id  est,  imago  solis.  Plin.  1.  3^.  c.  7.  prae 
omnibus  colossis  celebrat  colossum  solis.  Jnie 
omne ,  ait,  in  admirationefuit  solis  Colossus  Rho- 
di,  quem  jfecerat  Chares  Lyndius ,  Lysippi  supra- 
dictidiscipulus.  Septuaginta  cubitorum  altitudinis 
fuit.  Hoc  simulacrum  post  quinquagesimum  sex- 
tum  ayinum  terrce  motu  prostratum,  sed  jacens 
quoque  miracuio  est.  Pauci  poUicem  ejus  amplec- 
tuntur.  Majores  sunt  digiti  quam  plerceque  sta- 
luoe.  Fasti  specus  hiantdefractis  memhris.  Spec- 
tantur  intus  magnce  moiis  saxa,  quorum  pondere 
stabiiiverat  constituens.  Duodecim  annis  tradunt 
effectum  ccc.  talentis,  quce  contulerant  ex  appa- 
ratu  regis  Demetrii ,  relicto  more  regio. 

Sedhic  colossus  nihil  est,  si  comparelur  cum 
statione  solis  etcolosso  hoc  Josuano. 

Addunt  Septuag.  in  edit.  1.  Romana  :  IlLic  po- 
suerunt  cum  eo  in  monumento ,  in  quosepeiierunt 
eum,  gladiolos  saxeos,  quibus  circumciderat  fdios 
Israel  in  Galgalis  Jesus ,  cum  educeret  eos  ex 
jEgypto,  sicut  mandarat  Dominus  ;  et  illic  sunt 
usque  ad  hodiernam  diem.  Quam  narrationem 
expendens  Cyrillus  Alexandrinus  lib.  U.  in  Joan- 
nem  cap.  6.  Non  absque  causa ,  inquit,  cuitri 
cum  illo  eodem  in  loco  positi  sunt ,  veriim  ut  nos 
discamus  circumcisionis  spiritualis  gratiam  [quce 
bonorum  ccetestium  nobis  est  pronuba)  Salvatoris 
mortiesse  affixam. 

Addit  Greg.  Turon.  1. 1.  Mirac.  sive  de  gloria 
Martyrum,  c.  28.  duo  alia  mira,  imo  miracula 
Josue.  Primosunt,  ait,  adLevidamcivitatem  aqucs 
calidce,  in  quibus  Jesus  Nave  lavare  solitus ,  ubi 
simaUer  leprosi  mundantur.  Est  autem  ablliericho 
1 2  millibus.Secundo  prope  Hiericho  habentur  arbores 
quai  ianas  gignunt.  Exhibent  enim  poma  inmodum 
cucurbitarum,  testas  in  circuitu  habentia  duras , 


JOSUii.  Cap.  XXIV.  93 

intrinsecus  autem  pienasunt  lancB.  El  de  his  enini 
ferunt  ipsi  Jesu  Nace  solere  ficri  indumenla.  Sed 
et  hodie  tales  exhibent  lanas  :  ex  quibus  nos  a  qui- 
busdam  delatas  vidimus,  et  admirati  sumus  vel 
candorem  vei  subtilitatem  earum. 
"*  A  Septentrionalipartemontis  Gaas.]  S.  Hier. 
Masius,  Adrichom.  et  alii  asseruntmonlemGaas 
csse  partem  vel  appendicemmonlis  Ephraim. 
Hinc  et  Hebraei  in  Sedcr  Olam  tradunt  Jo- 
sue  defuncium  esse  26  Nisan,  qune  quasi  coiii- 
cidit  cum  die  25  Martii,  qua  Jesus  Christus  ejus 
aniitypus  in  cruce  pro  mundi  salule  mortem 
obiit:  quamquam  in  Romano  MartyrologioJesiis 
Sanctis  adscriptus  legatur  die  prima  Septem- 
bris. 

Tradunt  Hebraei  in  Seder  Olam ,  et  in  Midras 
Rulh,  magnum,  cum  sepelireturJosue  in  montu 
Ephraim,  exslitisse  terrac  motum ,  ex  eoque 
montem  vocatum  Gaas ,  id  est,  commotionis  ac 
Iremoris  :  VJVA  gcias  enim  commoveri  et  tre- 
mere  significat.  Ridet  hoc  Masius  ul  fabulam  , 
sed  ut  historiam  defendit  Serarius,  ailque  hac 
in  re  Josue  fuisse  lypum  Jesu  Christi ,  in  cujus 
morte  terra  mota  est ,  et  petrce  scissce,  Malth. 
27.  51. 

Porro  Hebrseos  mortem  Josue  aeque  ac  Mosis 
planxisse  solemni  pompa  non  est  dubium  ;  nulhi 
tamen  hicplanclus  fitmentio,  quod  ad  mystc- 
rium  referunt  Patres,  scilicet  eo  significari,  ia 
veteri  lege  sub  Mose  plangendos  fuisse  defunc- 
los,  eo  qu5d  in  infernum  ad  limbum  patrum 
descenderenl ;  in  nova  vero  lege  in  morte  fide- 
lium  esse  gaudendum ,  quod  Jesus  moriendo  eis 
ccelum  reserarit,  ut  ipsi  eo  conscendant,  quo 
ipseprimusintroivit,  viamque  praeivit. 

Denique  liberorum  Josue  nulla  fit  mentio  , 
quia  ipse  fuit  cnelebs  et  virgo  ,  ut  ex  S.  Ignatio, 
Chrysost.  el  aliis  dixi  in  prooemio.  Audi  S.  Hier. 
lib.  1.  contra  Jovin.  Jesus,  ait,  sepeliturin  Tliam^ 
nat  Sare,  id  est ,  in  perfectissimo  principatu,  sivc 
in  numero  operimenti  novi ,  ul  virginum  signifi- 
caret  greges  Salvatoris  auxilio  coopertos  :  in 
monte  Ephraim,  hoc  est ,  inmonte  frugifero ,  ab 
Aquilone  montis  Gaasqui  interpretatur  commolio. 
Mons  enim  Sion,  latera  Jquilonis,  civitas  Regis 
magni,  qucB  opposita  semper  invidice  est,  per  sin- 
gulas  tentationes  dicit  :  Mei  vero  pene  moti  sunt 
pedes.  Et  inferius  :  Qaamobremet  Moyses  moriens 
plangitur  d  populo  Israel,  Jesus  autem  quasi 
victurus  non  plangitur.  Nuptice  enim  finiuntur  in 
morte,  virginitas  post  mortem  incipit  coronari. 

Porro  mira  et  lepida  narrant  Rabbini  in  libro 
suo  Juchasin,  de  bello  quod  Josue  gesserit  cum 
Zi5  regibus  Armeniae,  Persidis  et  Mediae  ,  quae 
hic  ad  longum  recenset  Serarius ,  ac  deinde  ut 
fabulosa  confutat.  q.  13.  pag.  UIU. 

31.  Servivitque  Israel  Domino  cunctis  diebus 
JosuE, ]quia  scilicet  Josueeum  verboetexemplo 
in  Dei  cultu  et  pietate  continebat.  Audi  Tullium 
lib.  1.  epist.  ad  Lentulum  :  Sunt  hcec  apud  Pla- 
tonemnostrum  scriptadivinitus  :  Quales  inRepub. 
principes  essent,  tales  reiiquos  solere  essecives. 

Et  seniorum,  qui  longo  vixerunt  tempore  post 
JosuE.  ]Senioreshi  erant  Eleazar  Pontifex,Ca- 
leb,  caiterique  qui  tempore  exploratorum  lerrac 
sanclae  necdum  annum  vigesimum  cnetalis  alli- 
tigerant,  nec  murmurarant;  caeterienim  omnes 
ob  murmur  in  deserto  moriui  sunt,  nec  Chana- 
naeam  viderunt,  Num.  13  et  16. 

32.  OssA  quoque  Joseph,  qu^  tulerant  FILir 

ISRAEL  DE  yECYPTO,  SEPEHERUNT    IN    SlCUEM.  ]    Id 


Hfi  COMMENTARIA  IN 

onim  jusserat  Joseph,  ut  non  in  yEgypto  inier 
infideles  et  impios  ,  sed  in  Ghanaan  inter  fi- 
(ieles  et  pios  ,  cuni  avis  et  abavis  suis  Pa- 
iriarchis  sepeliretur ;  praesertim  quia  sciebat 
Chrisium  in  Chanaan  nasciturum,  passurum, 
resurrecturum ,  ac  se  cum  eo  et  per  eum  resur- 
reciurum  sperabat,  quod  et  contigisse  est  veri- 
simile.  Fuit  et  alia  causa  ut  scilicet  Josepli 
animaret  Hebraeos  ad  exitum  ex  jEgypto,  et  ad 
ingressum  iu  terram  a  Deo  promissam.  Vide 
dicta  Genes.  23.  in  fine,  et  Genes.  50.  23.  et 
Kxodi  13.  19.  ubi  Moses  votis  ullimis  Joseph 
satisfaciens,  ejus  ossa  egrediens  ex  iEgypto  se- 
cum  extulit. 

Simili  modo  Noe  ossa  Adami  in  arcam  religiose 
suscepit,  et  posi  diluvium  illa  inter  tres  filios 
suos  distribuii,  acSem,  quem  caeteris  duobus 
anteferebat,  dedit  Adse  cranium,  cum  eoque 
Judaeamj  utinarrat  Jacobus  Orro  Haita,  sive 
Edessenus  qui  fuit  magister  S.  Ephrem ,  et  ex 
eo  Masius  ,  qui  ejus  librum  in  Latinum  trans- 
tulit.  Tanta  in  priscis  fuit  cura  honorque  sepul- 
/ri,  ob  fidem  quara  habebant  de  animae  im- 
'  niortaUiate ,  et  ob  spem  Resurrectionis  ex 
nieritis  Christi,in  Chanaan  victuri  et  morituri. 

IN    PARTE    AGRI   QUEM    EMERAT.  ]  Vide  diCta  Gc- 

nes.  33.  19. 

Et  fuit  in  possessionem  filiorum  Joseph,  ]  id 
est,  cessit  Ephraimitis,  qui  ex  Ephraim  filio 
Joseph  prognati  sunt.  Vide  dicia  Genes.  ^8.  22. 

33.  Eleazar  quoque  filius  Aaron  mortuus  est, 
KT  sepelierunt  eum  in   Gabaat  Phinees  filii 

EJUS,    QU.'E  DATA   EST   EI  IN    MONTE  EPHRAIM,]  Au 

Gabaa  primitus  sil  data  Eleazaro,  ut  vult  Masius 
et  Abulens.  an  vero  ejus  filios  Phinees,  ut  vult 
Vatablus,  et  insinuatS.  Hieron.  inEpitaph.  sanc- 
K-c  Paulae  ,  incertum  est.  Certum  est  Gabaa 
cognominatam  esse  Vhinees,  sive  quod  is  diutis- 
sime  in  ea  habitarit,  sive  alia  de  causa.  Porro 


JOSUE.  Cap.  XXIV. 

Eleazar  Pontifex  dirigebat  Josue,  pro  eoquc 
Deum  in  rebus  ambiguis  consuiebat ,  utjusse- 
rat  Deus  per  Mosen  Num.  27.  21.  unde  Eleazar 
Hebr.  idem  est  quod  Dei  auxiUum;  hoc  enim 
ipse  exhibuit  Principi  Josue,  toUsque  caslris 
Ilebraeorum.  Successit  Eieazaro  patri  in  Ponti- 
ficatu  Phinees ,  filius  magni  vir  zeli ,  ut  patet 
Num.  25.  11. 

IN  MONTE  Ephraim.  ]  Hinc  patet  Gabaa  fuisse 
in  tribu  Ephraim;  mirum  crgo  est  quod  sanc- 
tus  Hier.  velpotiusEuseb.  in  locisHebr.  eampo- 
natin  tribuBenjamin  ;licetenim  pieraeque  urbes 
Levitis  assignalae  c.  21.  essent  in  iribu  Juda  vel 
Benjamin;  tamen  Gabaa  extra  ordinem  data  est 
Eleazaro  et  Phinees,  tum  ob  eorum  merita,  lum 
ut  Eleazar  Pontifex  vicinus  esset  Principi  Josue 
in  sua  tribu  Ephraim  habitanii,  ac  eum  consi- 
liis  omnique  ope  adjuvaret  et  dirigerel. 

Denique  Septuag.  in  edilione  Romana  non- 
nulla  addunt,  quae  etiam  agnoscit  Theodor.  et 
Syrus  (  unde  colligas  Syrum  ex  Graeco  Sepiua- 
ginta  translatumesse,  non  exHebraeo,  uti  alias 
monui)  teste  Masio.  Ea  sunt  haec  :  In  illa  die 
sumentes  filii  Israel  arcam  Dei,  circamdederiml 
in  seipsis  {  Syrus  ,  in  Israele),  et  Phinees  functus 
est  sacerdotio  pro  Eleazaro  patre  suo  quoadusqaa 
mortuus  est,  et  defossus  in  Gabaa,  quce  ipsius. 
Filii  auteni  Israel  abierunt  unusquisque  ad  locum 
suum ,  et  ad  suam  civitatem.  Et  coluerunt  filii 
Israel  Astartem  et  Astaroth,  et  deos  gentium 
quce  in  circuilu  ipsorum.  El  tradidit  eos  Dominus 
in  manus  Eglon  regis  Moab  ,  et  dominalus  est  eo- 
rum  annos  decem  et  octo. 

Verum  haec  huc  transcripta  videntur  ex  libro 
Judicum,  ubi  ea  audiemus.  Dnde  et  Syrus  aii 
hc-EC  notari  obelisco,  quasi  addititia.  Nam  in 
Hebr.  Chal.  Latino,  Septuag.  Complut.  et  Regio 
desunt  hoc  loco. 


C  0  M  M  E  N  T  A  R  I A 


95 


IN 


LIBRUM  JUDICUM. 


ARGUMENTUM. 


jiciTURhic  LiberJudicum,  po- 
(ipuli  Israel,  qui  scilicei  eum 
la  PliilisliniSj  Moaljiiis  ,  Am- 
[monitis,  Madianiiis,  elc.  af- 
i,lliclum  ,  et  servilute  oppres- 
jsum,  ab  eorum  injuriis  vin- 
idicarent,  et  in  liberiatem 
asserercnt.  Deus  enim  ob  Ido- 
lolalriam  aliaque  scelera  po- 
pulum  his  genlibus  castigandum  trade])at,  ut 
is  ad  cor  el  ad  Deum  rediret :  quod  dum  faceret, 
submitiebat  eis  Judicem  qui  eos  a  tyrannide  et 
tyrannis  opprimenlibus  liberaret.  Unde  c.  3.  9. 
dicitur  :  Sascitavic  salvaiorem  eis,  ct  tiberavit 
fos ,  Olhoniei  videlicet.  Quocirca  judicarein  hoc 
libro,  uli  et  alibi  soepe  ,  significat  punire,  de- 
fendere,  vindicare.  Hebraice  hic  liber  dicilur 
a^^m^XS  sophetim ,  id  est^  Judices.  Inde  magis- 
iratus  summus  apud  Poenos  nomen  accepit, 
qui  Suffetes  dicitur,  ut  ait  Livius  lib.  8.  De- 
cade  3.  Poenos  enim  et  PhcEnices  multas  ab 
Hebrseis  voces  accepisse  docet  S.  August.  lib. 
contra  Epist.  Petilian.  cap.  lO^.  Fuit  vero  inior 
Judices  et  Reges  differentia,  quam  assignat  Lac- 
tant.  lib.  h-  de  Sapientia  cap.  10.  Primo,  ait,  non 
dominio  regum  subjecti  fuerant  Judai ,  sed  populo 
ac  legi  civiles  Judices  proesederant.  ISon  tamen  in 
annum  constitati  sunt ,  sicut  Romani  consules  ,  sed 
pe)'petua Jurisdictione  subnixi. 

Horum  ergo  populi  Judicum,  id  est,  vindi- 
cum  gesta  liber  hic  prosequitur,  idque  hoc 
fine,  ut  pateat  Dei  liberalitas  in  fideles  etpios, 
ac  ejusdem  vindicta  in  infideles  et  impios.  Unde 
notat  Procopius  ex  hoc  libro  clare  perspici, 
quod  e  vera  fide  ac  religione  retenla  ,  diligen- 
lerque  culia,  omnis  Rerumpublicarum  salus  et 
amplitudo  pendeat :  contra  vero  quemadmodum 
ex  ea  deserta  etneglecta  foDdum  earumdem  se- 
quatur  exitium  ,  ruina  et  dedecus.  D.  August. 
lib.  16.  de  Civit.  cap.  43.  Temporibas ,  ait ,  Judi- 
cum  sicut  se  habebant  peccata  populi,  ex  miseri- 
cordia  Dei ,  alternaverunt  prospera  et  adversa 
bellorum.  El  1. 18.  c.  13.  Post  mortem  JesuNave  po- 
puiusDeijudices  habuit,  quibus  temporibus  allerna- 
verunt  apud  eos  et  humilitates  laborum  pro  eorum 
peccatis ,  et  prosperitates  consolationum  propter 
miserationem  Dei.  S.  Caeleslinus  Epist.  ad  Theod. 
Imper.  Major,  ail,  vobis  fidei  causa  esse  debet , 
qadm  regni,  ampiiusque  pro  pace  Ecclesiarum 
clementia  veslra  debet  esse  soUicita,  qucim  pro  se- 
^uritale  ovinium  terrarum.  Subsequuntur  enim 
omnia  prospera  ,  siprimitusqucB  Deo  sunt  chariora 
iervenlur. 

Ouaeres  primo :  Qusenam  Judicum  horum  fue- 
runt  officia  ?  Resp.  Primum  fuit  populum  e 
scrvitule  libcrarc,   uii  jam  dixi.  Secundum, 


bellis  pra^esse;  erant  enim  hi  Judices  quasi 
belli  Duces  et  Imperatores.  Unde  Josephus  eos 
vocat  cpaTjj/ous,  id  est,  Imperatores,  elnno^px- 
r-nyoui ,  id  esl ,  subimperatores ,  sub  Deo  videlicet 
summo  populi  bellique  Duce.  Tertium ,  proprie 
judicare,  id  est  jus  populo  dicere,  eorumque 
hiesjusta  senientia  dirimere,  uii  fecit  Samuel 
et  Heli.  Unde  nonnulli  Judices,  utThoIa,  Abe- 
san,  Ahialon,  Abdon,  nulla  leguntur  gessisse 
bella,sed  tantumpopuloprsefuisseetjusdixissc. 
Hinc  licet  ipsi  non  haberent  absolutum  jus  necis 
et  viiac ,  reos  tamen  juxta  legem  morii  adjudica- 
bant  et  plectebant. 

QuEeres  secundo  :  Quale  fuit  horum  Judicum 
regimen  ?  Scitum  est  triplex  esse  Reipubl.  re- 
gimen,  scilicet  Democralicum  cum  o>i,uos ,  id 
est,  populus  seipsum  regit,  in  quo  pluralitas 
vocum  pracvalet,  remque  dubiam  definit,  uii 
fit  apud  Helvetios ;  Arislocraticum,  in  quo 
a,=<50£ ,  id  est,  oplimates  imperant,  uti  erant 
olim  Romse  Consules  et  Senatores,  ac  eliam- 
num  sunt  Veneliis  ,  Genure ,  et  aliis  in  locis ; 
Monarchicum,  in  quo  povoi ,  id  est,  unussolu.s 
imperat,  uti  Monarclune  in  regnis  suis  sunt  Reges 
et  Principes  absoluti,  ac  Caesares. 

Dico  ergo  Judices  hos  habuisse  regimen  nou 
Democralicum ,  nec  Aristocraticum,  sed  Monar- 
chicum.  Unus  enim  solus  Judex  suo  tempon; 
prseerat  populo;  monarchiam  ergo  obtinebat, 
at  non  regiam  regum  :  nam  nec  novas  leges 
condere  ,  nec  Iributa  populo  imponere  poterat, 
uti  possunt  reges,  nec  diademate  et  sceptro 
utebalur,  nec  satellitio  regio  ulebatur,  nec  un- 
gebatur,  uti  unguntur  reges,  nec  hacreditario 
jure  succedebat,  ut  faciunt  filii  regum,  sed 
electione  Dei  vel  populi  creabatur.  Electus  ta- 
men  per  omnem  vitam  manebat  Judex,  id  est , 
princeps;  quare  non  erat  dominus,  sedconser- 
vator  duniaxat  et  curator  Reipubl.  Ila  Abulens. 
Erat  ergo  potestas  Judicum  valde  limitata  ei 
restricta.  Fuit  igitur  hic  magislratus  apud  He- 
braeos  similis  magistralui  Dictatorum  apud  Ro- 
manos  ;  in  eo  tamen  dissimilis,  quod  hic  tem- 
poraneus  esset  ,  ille  vero  perpetuus.  Porro 
monarchia  haec  Judicum mixta  erat  Aristocratiae. 
Nam  Judices  in  rebus  diflicilioribus  supremi 
Consilii,  quod  Sanhedrim  dicebatur,  senten- 
liam  exquirere,  ejusque  decretis  stare  debe- 
bant,  in  CcCleris  vero  legem  Dei  sequi,  ac  juxla 
eam  populum  gubernare  :  unde  non  tam  ipsi  , 
quam  Dei ,  Deique  lex  populum  regebal.  Hoc  est 
quod  Deus  dixit  Samueli  Judici  :  Non  te  abjece- 
runt,sed  me,  ne  regnem  supereos,  1.  Reg.  8. 
Judicibus  similes  erant  apxovrti  apud  Aihenien- 
ses,  et  nunc  sunl  Duces  apud  Venctos. 

Quseres  tcrtio  :  Quot  fucrunt  Judices ,  quot 


96 


CO^IMENTARIA  IN 


annis  regnarunt?  Resp.  fuisse  quindecim,  ac 
imperasse  per  annos  356,  si  Samueli  demus 
annos  18  duntaxat,  juxta  chronologiam  quam 
Pentateucho  prsefixi ;  sin  cum  Saliano  et  aliis 
Samueli  des  annos  22,  fient  anni  Judicum  360. 
Primus  enim  Judex  fuit  Otlioniel ,  qui  imperavit 
annis  hO;  secundusAod  annisSO;  teriius  Samgar 
i)or  paucos  menses;  quartus  Barac  cum  Deb- 
J)ora  annis  liO;  quintus  Gedeon  pariter  40;  sextus 
Abimelech  annos  tres ;  septimus  Thola  annis  23; 
octavus  Jair  annis  22;  nonus  Jephte  aunis  sex ; 
decimus  Abesan  annis  7  ;  undecimus  Ahialoa 
annis  10;duodecimus  Abdon  annis  octo  ;  deci- 
mus  tertius  Samson  annis  20;  decimus  quartus 
Heli  annis  40;  decimus  quinius  Samuel  annis  22. 
CUimus  ergo  Judex  fuit  Samuel ;  nam  post  eum 
populus  petit  regem,  ac  Deijussu  SamuelSau- 
lem  eis  regem  creavit,  hoctamenlibro  duorum 
ultimorum  ,  scilicet  Heli  et  Samuelis  acta  non 
narrantur ,  sed  in  libro  primo  Regum,  eo  quod 
iiliiHeli  petendi  regis  et  regni  occasionem  sua 
improbitate  populo  dederint,  ac  Samuel  reipsa 
regem  eidederit.  Quarerestantlredecim  priores 
•Hiorum  gesta  hoc  libro  narrantur.  Complectitur 
•M'go  hic  liber  Chronologiam  gestorum  ipsorum 
per  298  annos ,  scilicet  ab  anno  mundi  2512,  quo 
mortuus  est  Josue;  et  mox  succcssit  ei  Olho- 
niel  Judicum  primus ,  usque  ad  annum  mundi 
2810,  quo  mortuus  est  Samson,  cui  successit 
Heh  et  Samuel,  quorum  duorum  gesla  non  hoc 
libro,  sed  iu  primo  Regum  recenseniur. 

Quaeres  quarto  an  omnes  hi  Judices  fuerint 
Sancii.  Resp.  fuisse ,  excepto  Abimelech,  qui 
non  fiiit  Judex,  sed  tyrannus  :  ipse  enim  prin- 
cipalum  vi  invasit,  occisis  fratribus  omnibus 


LIBRUM  JUDICUM. 

qui  erant  filii  Gedeonis.  Judex  cnim  constilue- 
batur  a  Deo;  qu6d  siid  non  fieret,  populussibi 
eligebat  et creabat  Judicem  :  modo  ex  una ,  modo 
ex  alia  tribu.  Porro  Judices  hos  esse  Sanctos 
patet  ex  S.  Paulo  ,  qui  eos  ut  Sanctos  celebrat 
Hebr.  11.  DeficU  me  tempus ,  ait,  enarranlem  de 
Gedeon,  Barac ,  Samson ,  Jeplite ,  David  ,  Samuel 
et  Proplietis ,  qui  per  fidem  vicerunt  regna ,  ope- 
rati  sunt  justitiam,  adepli  sunt  repromissiones  , 
obturaverunt  ora  leonum  ,  exstinxerunt  impetum 
ignis ,  effugerunt  acieni  gladii ,  convaluerunt  de 
infirmitate ,  fortes  facti  sunt  in  bello ,  castra  ver- 
terunt  exlerorum.  Et  Ecclcsiasticus  c.  46.  v.  13. 
Et  Judices ,  inquit,  singuli  suo  nomine ,  quorum 
non  est  corruptum  cor  :  quinon  aversi  sunt  a  Do- 
mino ,  ut  sit  memoria  eorum  in  benedictione  ,  et 
ossa  eorum  puUulent  de  toco  suo  ,  et  nomen  corum 
permaneat  in  ceternum ,  permanens  ad  fUios  Ulo- 
rum  virorum  sanctorum  gioria. 

Quaeres  quinto :  Quis  hunc  librum  conscripsit? 
Resp.  id  incertum  est.  Verisimileest  Esdram, 
vel  Prophetam  aliquem  posteriorem,  aut  potius 
Samuelem,  eum  ex  antiquis  diariisetannalibus, 
quae  Judex  quisque  aut  alius  ejus  tempore  con- 
scribebat,  collegisse,  et  in  hunc  librum  scri- 
])endo  redegisse;  ita  Theod.  hic  q.  1.  Idem  dico 
de  libro  Ruth,  et  simile  dixi  de  libro  Josue. 

Denique  auctores,  qui  in  librum  Judicum 
Gommentaria  scripserunt,  sunt  hi  :  Origenes 
S.  August.  Theod.  Procopius,  Isidor.  Hugo  de 
S.  Vict.  Lyron.  Hugo  Gard.  Dion.  Carth.  Abul. 
Cajet.  Joannes  Ferus ,  Arias  Montanus,  el  e 
nostra  Societate  Nicolaus  Serarius  et  Gosmas 
MagalianeSj,  et  Jacobus  Bonfrerius. 


CANONES 

LIBRO  JUDICUM  PROPRII. 


pRiMus.  Crebro  hic  numerantur  variis  tem- 
poribus  varii  servitutis  etoppressionis  Hebrseo- 
rum  anni,  quibus  scilicet  ipsi  ab  Eglon ,  Jabin, 
Madianitis,  Philistinis,  aliisque  regibusetgen- 
libus  vexati  et  oppressi  fuere.  Verum  omnes  hi 
anni  non  seorsim  in  Chronologia  ponendi  com- 
})utandi  sunt,  sed  intra  tempora  et  annos 
proximepraecedentium  vel  sequentium  Judicum 
includuntur.  Id  ita  esse  ostendam  c.  4.  v.  3. 

Secundus.  S.  Script.  annorum  numerum  con- 
signans  subinde  intelligit  eorum  lerminum  , 
iion  quod  integre  in  taH  loco  vel  actione  exacti 
sint,  sed  quod  actio  ibidem  sit  terminata.  Sic 
Kxodi  12.  40.  dicitur  :  Habitatio  filiorum  Israei  in 
jEgypto  fuit  430  annorum,  id  est ,  430  anno  ter- 
minataest,  aitS.  August.  lib.  16.  deCivit.  c.  24. 
in  /Egypto  enim  habitarunt  tantum  215  annos. 
Sic  Judith  cap.  ult.  28.  dicitur  permansisse  in 
domo  viri  sui  105  annos  ,  id  est ,  usque  ad  annum 
viiae  suae  105;  nam  pueliares  annos  egitin  domo 
parentum ,  non  viri.  Sic  Judic.  14.  17.  dicitur 
l^alila  septem  dies  convivii  flevisse,  id  est , 
usque  ad  septimam  diem ;  nam  flere  coepit  post 
tertium  convivii  diem. 

TEr.Tius.  Resp.  Hebraeorum  (ut  et  multse  aliae) 
posi  singulos  400  annos  rautavit  suum  statum 
♦•t  formam  ex  Aristocratia  in  Monarchiam  vel 
Demncraliam  ;  hjec  enim  est  periodus  multa- 


rum  Rerumpubl.   Id  liquet  ex  tabula  Glironol. 
quam  Pentateucho  praefixi. 

QuARTus.  In  hoc  libro  nonnuUa  narrantur, 
quae  a  Judicibus  non  sunt  gesta,  sed  lemporc 
Judicum  contigerunt.  Quocirca  duae  sunt  libri 
hujus  partes.  Priore  gesta  Judicum  narrantur  , 
additis  initio  corumdem  praeambulis.  Id  fit  a 
cap.  1.  usque  ad  cap.  16.  inclusive  :  posteriore 
recensentur  historiae  quaedam,  quae  sub  Judice 
quopiam  ,  qui  non  nominatur,  evenerunt.  Id  fit 
a  cap.  16.  ad  finem  libri.  Nam  cap.  17  et  18. 
narraturhisloria  Michaeet  idoli  collocati  in  Dan; 
tribus  vero  ullimis  capitibus  recensetur  historia 
uxoris  Levitae,  ob  cujus  violationem  tota  tribus 
Benjamin  pene  ad  internecionem  caesa  est 

QuiNTUs.  Omnes  hi  Judices  fuere  typi  et  fi- 
gura  Christi.  Sicutenim  ipsifuere  salvatoris  Is- 
raelis ,  sic  Jesus  Christus  et  Salvator  mundi , 
de  quo  plura  cap.  3.  9. 

Sextus.  Spiritus  Domini  dicitur  induisse  Ge- 
deonem,  etirruisse  in  Samsonem  ,  quoiies  ali- 
quid  ardui  aggressurus  erat :  qua  phrasi  signi- 
ficatur  primo  spiritum  Dei  illum  praevenisse ,  et 
adtantum  opus  impulisse  :  secundo  significatur 
copia  et  abundantia  spiritus  et  fortitudinis  illi 
indita,  qua  rem  omnemsupra  vires  naturae  fa- 
cile  ct  feliciter  confecit. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  I.  97 

Septimus.  Sunl  in  lioc  libro  nonnulia  insignia  Kem  Apologi,  uli  esl  ille  arborum  in  rcgem 

symbola  ct  hieroglypbica  ,  uli  est  ros  in  vellere  sii)i  nbamnum  eiigenlium  c.  9.  8. 

("edeonis  cap.  6.  et  stratagema  miiitum  Gedeo-  Iiem  ^nigmatum  ^  quale  est  illud  Samsonis 

nis  lagcnascomplodentiumfacibusemicantibus,  de  leone  liabenle  favum  mellis  :  De  comedente 

ijuo  perculsi  et  prostiati  fuere  Madianitae  c.  7.  cxivit  cibus,  et  de  forti egrcssa est dulcedo ,  c.  i/4. 

el  septem  cincinni  Samsonis  c.  16.  v.  l^. 

CAPUT  PRIMUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

POST  JOSUE,  TRIBUS  JUDA  PRIMA  BELLUM  INIT  ,  ET  RELIQUAS  ChANAN^ORUM  URBES  EXPUG- 

NAT.  Secundo,  V.  12.,  Caleb  Othonieli  ob  captam  Cariath  Sepher  uxorem  dat 

AXAM  F1LIA3I  SUAM  ,  EIQUE  POSTULANTI  DAT  IRRIGUUM  SUPERIUS  ET  INFERIUS.  TeRTIO  , 
V.  21.  ET  SEQQ.  CiETER^  TRIBUS  NON  EXTERMINANT  ChANAN^OS  ,  UT  JUSSERAT  DeUS  ; 
SED  EOS  FACIUNT  TRIBUTARIOS,    IDEOQUE  AB  EIS  AFFLICTiE  FUERE. 

jOST  mortem  Jasue  consuluerunt  filii  Israel  Dominum ,  dicentes  :  Quis 

lascendet  ante  nos  contra  Chananteum  ,  et  erit  dux  belli  ?  2.  Dixitquc 

'Dominus  :  Judas  ascendet  ;  ecce  tradidi  terram  in  manus  ejus.  3.  Et  ait 

i  Judas  Simeoni  fralri  suo  :  Ascende  mecum  in  sortem  meam ,  et  pugna 

^contra  Chananseum  ,  iit  et  ego  pergam  tecum  in  sortem  tuam.  Et  abiit  cum 

eo  Simeon.  4.  Ascenditque  Judas  et  tradidit  Dominus  Chananaeum  ac 

^Pherezaeum  in  manus  eorum  ;  et  percusserunt  in  Bezec  decem  millia  viro- 

rnm.  5.  Inveneruntque  Adonibezec  in  Bezec  ,  et  pugnaverunt  contra  eum  ,  ac  percusserunt 

Chananreum  et  Pherezseum.  6.  Fugit  autem  Adonibezec  ,  quem  persecuti  comprehenderunt  , 

caesis  suramitatibus  manuum  cjus  ac  pedum.  7.  Dixitque  Adonibezec  :   Septuaginta  reges  , 

amputatis  manuum  ac  pedum  summitatibus ,  coiiigebant  sub  mensa  mea  ciborum  reliquia  : 

sicut  feci  ,  ita  reddidit  raihi  Deus.  Adduxeruntque  eum  in  Jerusalem ,  et  ibi  mortuus  est. 

8.  Oppugnantes  ergo  filii  Juda  Jerusalem ,  ceperunt  eam  ,  et  percusserunt  in  ore  gladii  , 

iradentes  cunctam  incendio  civitatem.  9.  Et  postea  descendentes  pugnaverunt  contra  Chana- 

naeum ,  qui  habitabat  in  monlanis  ,  et  ad  Meridiem ,  et  in  campestribus.   10.  Pergensque 

Judas  contra  Chananoeum ,  qui  habitabat  in  Hebron  (  cujus  nomen  fuit  antiquitus  Cariath 

Arbe)  pcrcussit  Cesai ,  et  Ahiman  ,  et  Tholmai  :  1 1 .  atque  inde  profectiis  abiit  ad  habitatores 

Dabir,  cujus  nomen  vetus  erat  Cariath  Sepher,  id  est ,  civitas  litterarum.  12.  Dixitque  Caleb  : 

Qui  percusserit  Cariath  Sepher,  et  vastaverit  eam  ,  dabo  ei  Axam    filiam  meam  iixorem. 

13.  Cumque  cepisset  eam  Othoniel  filius  Cenez  frater  Caleb  minor,  dedit  ei  Axam  fiham  suara 

conjugem.  14.  Quam  pergentem  in  itinere  monuit  vir  suus  ut  peteret  a  patre  suo  agrum. 

Quje  cum  suspirasset  sedens  in  asino  ,  dixit  ei  Caleb  :  Quid  habes  ?  15.  At  illa  respondit  :  Da 

mihi  benedictionem ,  quia  tcrram  arentem  dedisti  mihi ;  da  et  irriguam  aquis  :  dedit  ergo  ei 

(^aleb  irriguum  superius  et  irriguum  inferius.  16.  Filii  autem  Cinsei  cognati  Moysi ,  ascende- 

runt  de  civitate  palmarura  ,  cum  filiis  Juda ,  in  desertum  sortis  ejus,  quod  est  ad  Mcridiem 

Arad  ,  et  habitaverunt  cum  eo.  17.  Abiit  autem  Judas  cum  Simeone  fratre  suo  ,  et  percusse- 

runt  simul  Chananseum  ,  qui  habitabat  in  Sephaath,  et  interfeccrunt  cum.  Vocatumque  est 

nomen  urbis  Horara  ,  id  est ,  anatheraa.  18.  Cepitque  Judas  Gazam  cum  finibus  suis ,  et  As- 

calonem  ,  atque  Accaron  cum  terminis  suis.  19.  Fuitque  Domiuus  cum  Juda  ,  et  montana 

possedit  :  nec  potuit  deiere  habitatores  vallis  ,  quia  falcatis  curribus  abundant.  20.  Dederunt- 

que  Caleb  Hebron ,  sicut  dixerat  Moyses,  qui  delevit  ex  ea  tres  filios  Enac.  21.  Jebusceum 

autem  habitatorera  Jerusalera  non  deleverunt  filii  Benjarain  ;  habitavitque  Jebusseus  cum  filiis 

Henjamin  in  Jerusalera  ,  usquc  in  prsesentem  diem.  22.  Domus  quoque  Joseph  ascendit  in 

Bethcl ,  fuitque  Dominus  cum  eis.  23.  INam  cum  obsiderent  urbem  ,  quae  prius  Luza  vocaba- 

lur,  24.  viderunt  hominem  egrcdientera  de  civilate  ,  dixeruntque  ad  eum  :  Ostende  nobis 

ititroitum  civitalis  ,  et  faciemus  tecum  miscricordiam.  25.  Qui  cum  ostendisset  eis ,  percusse- 

runt  urbem  in  ore  gladii  ;  hominem  aulcm  ilUiii)  ,  et  omiicm  cognationera  ejiis  dimiscrunt. 

COIlJiKL.    A    1.  \I'll>l..      TOM.    II.  .  13 


98  COMMEiNTAlUA   LN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  I. 

20.  Qui  (liinissiis ,  abiitin  terrain  Helthitn  ,  ct  aedificavit  ibi  civitatem  ,  vocavitque  eani  Luzam  : 
(|ure  ila  appellatur  usque  in  prsesentem  diem.  27.  Manasses  quoque  non  dclevit  Bethsan  ,  ct 
rhanac  cum  viculis  suis  ,  et  habitatores  Dor ,  et  Jeblaam  ,  et  Mageddo  cum  viculis  suis  , 
coepitque  Chananaeus  habitare  cum  eis.  28.  Postquam  autem  confortatus  est  Israel ,  fecit  eos 
Iributarios ,  et  delere  noluit.  29.  Ephraim  etiam  non  interfecit  ChananaBum  ,  qui  habitabat  in 
Gazer ,  sed  habitavit  cum  eo.  30.  Zabulon  non  delevit  habitatores  Cetron ,  et  Naalol  :  sed 
liabitavit  Chananaeus  in  medio  ejus  ,  factusque  esl  ei  tributarius.  31 .  Aser  quoque  non  delevit 
habilatores  Accho  ,  et  Sidonis  ,  Ahalab  ,  et  Achazib ,  et  Helba  ,  et  Aphec  ,  et  Hohob  ;  32.  ha- 
bitavitque  in  medio  Chanansei  habitatoris  illius  terrae  ,  nec  interfecit  eum  :  33.  Nephthali 
([uoque  non  dclevit  habitatores  Bethsames  ,  et  Bethanath  :  et  habitavit  inter  Chananseum  habi- 
latorem  terrse  ,  fueruntque  ei  Bethsamitae  et  Bethanitae  tributarii.  34.  Arctavitque  Amorrhseus 
(ilios  Dan  in  monte  ,  nec  dedit  eis  locum  ut  ad  planiora  descenderent :  35.  habitavitque  in  monte 
Hares  ,  quod  interpretatur  testaceo  ,  in  Ajalon  et  Salebim.  Et  aggravata  est  manus  domus 
Joseph ,  factusque  est  ei  tributarius.  36.  Fuit  autem  terminus  Araorrhsei  ab  Ascensu  Scor- 
pionis ,  petra  ,  et  superiora  loca. 


1.    POSr  MORTEM  JOSUE  CONSULUERUNT    FILII  Is- 
lUEL  DOMINUM,   etC.   QUIS  ERIT  DUX  BELLl?  ]  q.  (l. 

Cummoriuo  Josue  Duce  nostro  nullum  habea- 
inus  ,  qui  ei  in  ducalu  succedat ,  sed  principes 
tribuum  et  concilium  Sanhedrim  Rempublicam 
adminislrent,  jamque  iribus  omnes  succreve- 
rint,  ut  sufficiant  reliquam  Cliananaiam  ex- 
pugnare,  incolere  et  excolere,  quod  antea  eis  ob 
paucitatem  non  licuit,  juxta  decretum  Domini 
Exod.23. 29.  quisnobiseritduxbelli,  hocest,  quae 
iribus  prima  bellum  a  Josue  contra  Chananaeos 
c(Eptum  prosequetur,  ut  eos  qui  in  sorte  suu 
reliquisuntexpugnet,  accaiteristribubusexem- 
plum,  et  initium  det  Chananaeos  in  sorte  sua 
residuos  exterminandi?  Patet  ex  Hebraeo.  Non 
enim  quaerunt  ducem  ,  quitoto  exercltui  omni- 
busque  tribubus  praesit,  sed  qui  partiale  bellum 
inchoet  in  sua  tribu  cujus  victoria ,  fama  et 
gloria  caeteros  Chananaeos  consternet,  ui  cae- 
leraetribus  singulae  partiali  bello  Chananaeos  in 
lerra  et  sorte  sua  adhuc  residentes,  similiter 
adorientes  facilius  superent  et  extrudant. 

GoNsuLUERUNT.  J  Dci  oraculum  et  responsum 
per  Pontificem ,  sive  Eleazarum ,  sive ,  si  is 
mortuus  erat,  per  Pliinees,  ut  ait  Joseph.  lib.  5. 
cap.  1.  filium  et  successoremejus,  Ralionali  ac 
Urim  el  Tummim  indutura,  utijusserat  Deus 
Num.  27.  21.  Id  factum  est  inSilo,  ibi  enim 
adhuc  residebat  Tabernaculum  cum  arca.  Ita 
Josephus,  quietaddit,  post  Josue  Israelemca- 
ruisse  principe  per  octodecim  annos  ,  post  quos 
ob  invasionem  Regis  Mesopotamiae ,  Deus  prin- 
cipem  designavit  Olhonielem.  Tunc  ergo  Majo- 
res,  scilicet  Principes  tribuum,  et  concilium 
Sanhedrim  gubernabat  Rempubl.  Idem  iradunt 
Hebraei  in  Seder  Olam.  Hi  tamen  18  anni  iater- 
regni  in  annis  UO  Otlionielis  includunlur,  ut 
ostendam  c.  U.  9.  Ita  Salianus  et  alii. 

Tropol.  Discant  liic  Principes  caelerique,  nec 
bellum,  nec  quid  aliud  arduum  aggredi,  nisi 
prius  consulto  Deo,  uti  fecere  David,  Josaphat, 
Judas  Machabaeus ,  ac  imprimis  Moses  et  Josue , 
uti  dixi  Josue  cap.  2.  2.  et  9.  a  Deo  enim  pendet 
victoria,  felixque  rei  cujuslibet  progressus  et 
exitus. 

2.  DlXITQUE  DOMINUS   :  JUDAS  ASGENDET.  ]  JudaS 

hic  est  nomen  proprium  non  viri  et  ducis  ,  uti 
nonnulli  autumant,  sed  tribus,  q.  d.  Tribus 
Juda  incipiet  preeliari.  Ipsa  enim  crat  omnium 


fortissima,  generosissima ,  nobilissima  et  fa- 
mosissima,  acincastris  Israel  primam  tenebat 
aciem  :  unde  Jacob  ei  promiserat  sceptrum  et 
regnum.  Gen.  U9.  10.  idque  quia  ex  ea  nascitu- 
rus  erat  Christus  Dux  ,  Rex  ,  triumphator  et  de- 
bellator  daemonum  ,  peccatorum,  mortis  et  in- 
ferni.  Porro  tribus  Juda  sibi  ducembelli  creavit 
Caleb,  ut  videtur,  cujus  nota  erat  fortitudo , 
prudentia,  virtus,  auctoritas. 

3.    Et    A.IT  JUDA.S   SlMEONI   FRATRI    SUO  ,]    id    CSt 

Judaei  dixere  Simeonitis,  sive,  tribus  Juda  dixit 
tribui  Simeonis.  Vocantur  aulem  hic  fratres, 
peculiari  ratione ,  quia  scilicet  tribus  Simeou 
intra  tribum  et  sinum  Juda  sortem  acceperat , 
Josue  19.  v.  1.  alioqui  omnes  duodecim  tribus 
erant  fratres,  quia  prognatae  ex  duodecim  Pa- 
triarchis  filiis  Jacob ,  qui  inter  se  erant  fratres. 

5.  Adonibezec.  ]  Alius  est  hic  ab  Adonisedec  : 
hic  enim  erat  rex  Jerusalem ,  ille  rex  Bezec  urbis 
in  tribu  Juda ;  hic  caesus  a  Josue ,  ille  a  Judaeis  ; 
hic  Hebr.  signiflcat  dominum  justitiae,  ille  do- 
minum  fulguris  :  pia  bezec  enim  est  fulgur,  co- 
ruscatio.  Apposite  ergo  Adonibezec  instar  ful- 
gurisomnes  praecellebat  suo  robore  et  saevitia  , 
adeoque  70  regibus  summitates  manuum  et 
pedum  truncarat.  Sic  Poeta  ait  de  utroque  Sci- 
pione  : 

Duo  fulmina  beUl  ScipiadHS. 

SicJacobus  et  Joannes  a  Ghristo  vocantur  Boa- 
nerges ,  id  est,  filii  tonitrui,  puta  fulmina;  haec 
enim  ex  tonitru,  quasi  filii  ex  patre,  nascendo 
prosiliunt. 

6.  C/ESIS  SUMiMITATIBUSMANUUMEJUS  AC  PEDUM.  ] 

Pro  summiiatibus  Hebr.  est  m3in3,  belionoth , 
id  est,  pollicibus,  ut  vertunt  Ghald.  Lyrau. 
Vatabl.  Pagn.  Cajet.  et  Nosier,  Exodi  29.  20.  et 
alibi  passim.  Noster  et  Septuag.  hic  vertunt 
summitates,  quod  pollices  in  manu  summi  et 
potissimi  sint.  Unde  pollex  dicius  a  pollendo  , 
quoU  inter  cceteros  digitos  virtute  polleat ,  ail 
Isidor.  Hinc  et  Graece  avrixao ,  dicitur ,  quod 
oppositus  Ct-eteris  manus  digitis  , illis  quasi  aequi- 
polleat.  Judaei  ergopollices  manuumpedumque 
amputarunt  Adonibezec,  justo  Dei  judicio  et 
instinctu,  ad  poenam  talionis  ejus  superbiae  et 
crudelitati  reddendam  ;  ipse  enim  70  regibus 
pollices  amputarat. 
Porro  in  hoc  supplicio  praeler  dolorem  duo 


COMMENTARIA  IN  LIBP.UM  JUDICUM.  Cap.  I. 


99 


ineraiU,  ait  Serarius.  Primum,  ui  qui  muiilaii 
sic  erant,  neque  arma  deinceps  tractare  pos- 
sent,  neque  pedibus  effugere ,  quemadmodum 
ostenditin  Augusto  cap.  2^.  Suetonius,  diim  re- 
lcrt  ,  Equitem  Romanum  ciuobus  adolescentlbus  , 
causa  detrectati  sacramenti ,  poUlces  amputasse. 
Cicero  liJj.  3.  Oflic.  dum  ait  Athenienses  iEgi- 
nelis  pollices  pisecidisse  :  Ut  classe ,  inquit  Va- 
lerius  Maximus  lib.  9.  cap.  2.  potens  populus  in 
certamen  maritimaruni  virium  secum  descendere 
nequiret ,  atque,  ut  adjicit  lib.  2.  hislorise  variaj 
/Elianus ,  ne  liastam  ferre  posset. 

Secundum  :  ut  iis  ignaviae  qusedam  velut  ex- 
probratio  esset,  quod  manu  ignavi ,  pedibus 
vero  fugaces  exstiiissent.  Unde  pollroni  apud 
Ilalos,  Gallos,  et  Belgas  vocantur  homines  vi- 
les,  desides ,  ignavi,  quasi  pollice  irunci  sive 
iruncaii.  Audi  Pierium  Hierogl.  36.  cap.  10.  Id 
polius  referenius  ,  robur  validasque  vires  per  poi- 
licem  significari ,  si  subrigatur  quatuor  reliquis  ad 
volam  oppressis.  Nam  ea  de  causa  avTiyjtp  a  Grce- 
cis  dicilur  quod  pari  cum  reliqua  tota  manu  ro- 
bore  contendat ,  alteiiusque  manus  vice  fungatur, 
ut  Galenus  interpretatur.  Apud  Latinos  autem , 
quod  prcBcipue  polleat ,  nomen  iiabet  :  is  enim  do- 
minatur  in  manu,  nec  sinistra  cessat ,  quamvis  ea 
tola  sit  ignavia,  neque  minus  qudm  tola  manus 
semper  in  officio  est.  Quin  et  veteres  liunc  prcestare 
aliis  intelligentes.  Halium  eum  appeiiabant,  quod 
in  reliquorum  dorsa  unus  onmiuvi  insiiiret  :  aspi- 
rationem  enim  loco  s  iiitercB  positam  ab  antiquis 
invenias,  et  vice  versa  s  pro  h.  Sed  simpiicius  est 
hallum  ab  a).).m  ,   vei  uD.ofj.ai ,  deducere,  id  enim 
saiire  est.    Hominem  beilo  inutilem  ostendere  qui 
volcint,  manum  abscisso  pollice  faciunt  :  digitus 
cnim  hic  summotus  Iwminem  actionibus  et  prceser- 
lim  beiio  inutiiem  reddit.  Eaque  de  causa  legas 
graviter  animadversum  in  nonnuilos,  qui  belium 
detrectandi  causa ,  sponte  sibi  poliices  amputas- 
sent ,  ut  d  Senalu  in  C.  Voctienum ,  vel  ut  ciiibi  io- 
quitur  Votienum.  Hos  prisci  murcos  vocahant, 
;iit  Ammian.  lib.  15.  Itali  poltronos.  Sic  Marcus 
Kremila  (non  Evangelista  ,  ut  quidam  false  pu- 
lant)  poliicem  sibi  amputavit,  ne  cogerelur  fieri 
Sacerdos,  uti  legimus  in  vitis  Palrum. 

Notant  Thalmudici  in  Sutha  cap.  10.  quinque 
viros,  qui  in  illa  re  qua  excellebant,  plexi  pu- 
nitique  sunt;  scilicet  primus,  Samson  in*suo 
robore  ;  secundus,  Saul  in  collo  alliori ;  terlius. 
Absalon  in  capillo  ;  quartus,  Sedccias  rex  in 
oculis;  quintus,  Asa  rex  in  pedibus.  Sic  dives 
cpulo  arsit  in  lingua,  quae  arserat  gula. 

Simili  modo  foedifragis,  et  falsariis,  qui  lit- 
teras  Regias  aut  monetam  manihus  suis  vitiant, 
manus  pr.-eciduntur.  Unde  Tertul.  lib.  5.  coutra 
y>\diVc'\on.  De  manibus ,  ait,  hceretici  prcBcidendis , 
non  miror  si  syiiabas  subtrahat ,  cum  paginas 
lotas  subducit.  S.  Valerianus  serm.  de  bono  dis- 
•  iplinac,  cum  ait  :  Nemo  cum  sanam  dexteram 
ridet,  falsitatis  reo ,  debito  jure  suppiicia  judicet 
fuisse  concessa.  In  militia  desertores  eadem 
abscissione  mulciali.  Nam  de  Anidio  Cassio  Vul- 


SUB  MENSA  MEA  CIBORUM  nELIQUlAS.  ]  ScilicCt  pol- 

lices  eis  amputarat,  ne  rebellare  vel  effugere 
possent :  ex  fastu  vero  eis  quasi  canihus  cibo- 
rum  reliquias  sub  mensa  projiciebat,  ideoque 
ei  poenam  talionis  irrogarunt  Hebraei.  Sic  Vale- 
rianus  Imp.  dum  Cliristiana  sacra  conculcat,  a 
Sapore  Persa  comprehensus,  et  quoties  in 
equum  ascenderet  conculcatus  fuit,  tesle  Eu- 
sebio  lib.  7.  Hist.  cap.  9.  Idem  contigit  Bajazelo 
Turcarum  Imp.  qui  Tamerlani  sella  canisque 
fuit,  Cum  enim  eum  jam  captum  interrogaret 
Tameiianes  :  Si  in  tuam  potestatem  venissem  , 
quomodo  tu  in  meam  venisti,  quid  fecisses 
mihi  ?  Ule  :  Fecissem,  inquit,  caveam  ferream  , 
et  in  ea  te  posuissem.  Tu  adversus  teipsum  sen- 
tentiam  pronuntiasti ,  inquit  Tamerlanes.  Ita- 
que  illi  accidit  quod  ipse  fecisset,  et  in  cavea 
fuit  ad  diem  usque  mortis. 

Alexanderlmperator,  testeLampridio,  quem- 
dam  impostorem  fumo  exstipulis  ustulari  jussit, 
praecone  clamante  :  Fmno  punitur  qui  vendidit 
fumum. 

SlCUT  FECI,    ITA    REDDIDIT  MIHI  DeUS.  ]   HOC  CSt 

quod  sancitur  Sap.  11.  7.  Per  quoe  peccat  quis , 
per  hcec  etiam  torquetur.  Eo  pertinet  illa  Christi 
sententia  Malth.  26.  52.  Omnesqui  acceperint  gla- 
diumgladio  peribunt.  Et  Apoc.  13.  10.  Qai  in  cap- 
tivitatem  duxerit ,  in  captivilalem  vadet :  qui  in 
gladio  occiderit ,  oporlet  eum  giadio  occidi.  Et 
Genes.  9.  Quicumque  effuderit  humanum  sangui- 
nem,  fundetur  sanguis  iliias,  etc.  Et  Abacuc  2.  8. 
alloquitur  Deus  regem  Babylonis.  Quia  ,  inquit , 
spoUasti  gentes  multas ,  spoUabunt  te  omnes  qui 
reliqui  fuerint  et  populis  Israel.  Denique  lex  ta- 
lionis  exstat  Exodi  21.  2^i.  Oculum  pro  oculo ,  den- 
tem  pro  dente ,  manum  pro  manu,  pedem  pro 
pede,€tc.  Sic  Constantino  Imper.  ah  Irenematre 
oculi  eruti  sunt  eadem  die,  qua  ipse  ante  quin- 
quennium  Nicephorum  patruum  quasi  impe- 
rium  affectantem  excaecaverat,  uti  narrat  Zo- 
naras  tom.  3.  qui  et  simile  addit  de  Leontio 
Imper.  ipsum  scilicet  naso  fuisse  truncatum  et 
Imperio  depulsum  ab  Absimaro,  eo  quod  ipse 
Justinianum  Rhinotmetum  truncato  naso  Im- 
perio  exuisset. 

Porro  videtur  Adonihezec  hac  pcena  humilia- 
tus  in  se  reversus  animum  mentemque  mutasse  ; 
nam  et  priorem  suam  crudeliiatem  confessus 
est,  et  Dei  aequitatem  praedicavit.  Agnovit  ergo 
poenitens  justam  Dei  in  se  vindictam  ,  ideoquc 
vocat  eum  Elohim,  id  est,  justum  judicem  et 
vindicem ,  eumque  unum  et  solum  ,  non  plures, 
unde  et  ductus  fuit  inJerusalem,  id  est,  in 
agrum  suburbanum  Jerusalem,  ait  Josephus  , 
ideoque  in  ipsam  urbem  Jerusalem,  postquam 
eam  expugnarunt  Judaei ,  aitHugo  Viclor.  ibique 
mortuus  :  idque  apto  symbolo,  quasi  a  peccatis 
ad  poenitentiam,  ab  impietate  ad  veri  Dej  cul- 
tum  ,  ex  idololalriae  caecitale  ad  fidei  pacisque 
visionem,  a  fastu  ad  demissionem ,  a  blasphe- 
raia  ad  Dei  laudcm  traductus  fuerit,  ideoque 
Hebriei  ei  vilam  condonarunt ,   ait  Magalianes. 


falius  Gallicanus  :  Multis ,  ait,  desertoribus  ma-     Qiiare  Adonibezec,  id  est ,  dominus  fulguris 


nus  excidit  ;  aliis  crura  incidit  ac  popUtes  . 
dicens  majus  exempium  esse  viventis  miserabiUter 
rriminosi,  qutlm  occisi.  El  poslea  ex  yEmilio 
Pariheniano  :  Manus  multis  amputavit. 

7.  Septuaginta  Reges  (reguli,  id  est  princi- 
pes;  qnaeqne  enim  urbs  suum  habebatRcgem, 
iii  vidimus  Josoe  cap.  12.  v.  9.  et  seq. )  amputa- 

IIS  MA>UUM  AC  PFDUM   SVMMITATIBCS   COLI.IGERA^T 


iraeque  fulgureae  factus  est  Adonisedec,  id  est, 
dominus  jusliliae,  justaeque  patientitc  et  poeni- 
leniiae. 

Symbolice  daemon ,  ait  Serarius ,  est  vere 
Adonibezec  ,  seu  fulguris  dominus  :  priino, 
quia  de  eo  SalvalorLuc.  10.  18,  Videbam,  ait, 
Satanam  sicut  fulgur  de  cceio  cadentem.  Secundo, 
quia  fulgur  recie  superbiam  vanamque  glorium 


100  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  I. 

sigiiificat ,  quseclarilalis  aliquantulum  spargil,     Joscpho  ,  Eusebio  et  S 


sed  ita  ut  snbiio  periranseat,  momenio  evanes- 
cat  saGpeque  fulminum  et  gravissimarum  tem- 
pesiatum  initium  sit.  Est  vero  Satan  rex  saper 
aniversos  fitios  saperbice.  Job  /il.  25.  Iste  Adoni- 
bczec  reges  capit,  et  quidem  70,  id  est,  quam 
plurimos.  li  vero  suntqui  aliis  potentia,  digni- 
nitate,  auctoritate,  doctrina  praeslant. 

8.  Oppugnantes  erco  filii  Juda  Jerusalem, 
CEPERUNT  EAM.  ]  Prius  Jerusalem  capta  fuerat  a 
Josue  cap.  10.  1.  qui  et  regcmejus  Adonisedec 
occiderat;  sed  posiea  Jebusaei  arcem  Sion  te- 
nentes  urbem  recuperarunt.  Unde  hic  rursum 
eani  expugnavere  Judaei,  excepta  arce  Sion , 
quam  diu  post  primus  Jebusseis  exiorsit  Dayid , 
2.  Reg.  5.  7. 

Porro  Jerusalem  proprie  pertinebat  ad  tribum 
Benjamin;  hic  tamen  dicitur  expugnata  a  tribu 
Juda,  quia  heec  in  urbe  parlem  habebat,  et 
quia  Benjaminitae  viribus  suis  diffidentes  eam 
expugnandam  tradiderunt  Judaeis ,  uli  dixi  Josue 
cap.  10. 

TRADENTES  CtJNCTAM   INCENDIO    CIVITATEM  ,  ]   CO 

quod  a  Josue  et  Judseis  subactaeis  rebellasset, 
et  quia  Deus  incendio  volebat  ab  idololatria  et 
sceleribus  purgari  urbem,  totamque  renovari, 
in  qua  templum  et  Reipubl.  aeque  ac  Ecclesia) 
caput  coUocare  slatuerat.  Sic  jussit  incendi  Je- 
richo  ,  Hai ,  aliasque  nonnullas  Chananseorum 
urbes. 

10.  Gariatharbe.  ]  Haec  et  sequeniia  usque  ad 
v.  16.  audivimus  Josue  l/i.  12.  et  cap.  15.  13.  et 
seq.  ubi  ea  explicui. 

16.    FlLlI  AUTEM    ClN/EI   COGNATI   MOYSI ,    ASCEN- 

derunt  de  civitate  palmarum,  cum  filiis  Juda 
in  desertum  sortis  ejus  ,  quod  est  ad  meridiem 
Arad,  et  habitaverunt  cubi  eo.  ]  Filii  Cincei,  id 
est ,  filii  Hobab,  qui  erat  filius  Jethro  soceri 
Mosis  :  Moses  enim  Sephoram  filiam  Jethro 
duxerat  uxorem  ;  inde  Hobab  Sephorae  frater 
{alio  nomine  dictus  Cin  et  Cinaeus,  ait  Hugo 
Victor.  et  Serarius)  ejusque  posteri  Cinaei,  cog- 
nati ,  id  est ,  aflines  Mosis  ,  Mosi  quasi  cognata 
adhseserunt,  factiqueproselyti  secuii  sunt  cas- 
tra  Hebraeorum  per  desertum,  et  cum  eis  in- 
gressi  suntin  terram  promissam.  Ad  hoc  enim 
eos  invitarat  Moses  ,  promittens  eis  id  quod  in 
eaerat  optimum.  Num.  10.  32.  Quocirca  Cinacis 
(lata  est  ab  Hebraeis  civitas  palmarum,  id  est, 
Jericho,  palmis  et  palmetis,  aeque  ac  balsamo 
omniumque  rerum  copia  abundans  ,  non  quasi 
Jerichoa  Josuo  solo  aequala  tam  cito  reaedificata 
fuerit,  sed  quod  civiias  hic  ?eque  ac  cap.  3. 
capiatur  pro  area  civitalis  et  agro  civitati  vicino. 
Sed  cur  Cinaei,  relicta  Jerichunte  adeO  amoena 
etfertili,  inde  migrarunt  in  sterile  deserlum 
Juda?  Rabbani  causam  dant,  ut  jungerent  se 
tribui  Juda  et  Othoniel  principi,  ac  ab  eo  legem 
discerent;  sed  htec  discenda  poiius  erat  a  Phi- 
neesPontifice  etLevitis.  Quare  verisimiliuscre- 
dit  Serarius,  et  ex  eo  Salianus,  eos  divinitus 
solitudinis  desiderio  monasticae  vita;  atque  ana- 
choreticae  rudia  quajdam  fundamenia  jecisse  , 
quae  deinde  in  Rechabilis  aliquo  modo  propagata 
sit.  Jerem.  35.  ubi  inler  alia  sine  domo  in  ta- 
bernaculis  dicuntur  habitasse,  quod  de  Haber 
Cinaeo  cap,  h.  Judicum  etiam  dicitur;  Cinaei 
ergo  fuere  viri  pii  et  religiosi,  unde  eorum  pos- 
leri  fuere  Rechabitae,   adeo  laudati  a  Jeremia 


Hieronymo,  uti  docui 
Num.  10.  29.  Hi  ergo  delicias  carnis  in  Jeri- 
chunte,  quasi  mentis  spiriiusque  rigoremet  vi- 
goremenervantesaspernati,paupertatisamantes 
loca  deserta  et  solitaria  captarunl,  ubi  liberius 
et  commodius  contemplationi,  virtutum  exer- 
citioet  rebus  divinis  vacarent.  Hinc  Cinaei  Hebr. 
□iJip/cmnJi  sunt  lamentantes ,  scilicel  ab  hoc 
exilio  ad  coelum  suspirantes.  Unde  Threni  Jere- 
mias  Hebr.  vocantur  kinotli.  Praeluserunt  ergo 
ipsi  Eliae  ,  Elisaeo  et  filiis  Prophetarum ,  qui  ante 
Christum,  Anachoretis  etMonachis,  qui  post 
Christum  iisdem  in  locis  vitam  solitariam  vel 
monasticam  egerunt,  versantes  cum  Deo  et 
Angelis ,  velut  Angeli  terrestres  et  homines  coe- 
lestes. 

18.  Cepitque  JuDAS  (iribus  Juda)  Gazam  cum 

FINIBUS  SUIS  ,  KT  AsCALONEM  ATQUE  ACCARON.  ]  Sic 

quoque  habent  Hebr.  et  Sept.  Complut.  habent 
Azotam.  Quare  mirum  est  in  Septuag.  Romoe 
emendatis  contrarie  legi.  Et  non  possedit  Judas 
Gazam,  neqae  Ascalonem,  neqae  Accaron.  Pejus 
Josephus  lib.  5.  Anliq.  ait  Judseos  cepisse  Asca- 
lonem  et  Azotum ,  non  vero  Gazam  et  Accaron , 
eo  quod  ha)  duaein  planilie  sit£E  curribus  bellicis 
poUerent;  contrarium  enim  hic  asseril  Script. 
Quare  Judaei  hic  urbes  has  et  satrapias  Philis- 
tinorum  ceperunt,  sedj  mox  Philistini  eas  re- 
cuperarunt,  et  perpetua  cum  Judaeis  bella  ges- 
serunt,  ut  audiemus  cap.  3.  Porro  Accaron 
pertinebat  ad  tribum  Dan  ;  Judas  tamen  hic 
illamexpugnavit  connivenlibus  Danitis ,  eo  quod 
sortis  suae  coniermina  csset  ac  infesla,  ut  nisi 
eam  caperet,  quiete  in  sua  sorte  habitare  non 
posset. 

19.  QUIA  FALCATIS  CURRIBUS  ABUNDABANT  ,  ]  qUl 

scilicei  falcibus  armati  obvios  et  obvia  quaequo 
demetebant,  ut  dixi  Josue  17.  16.  Sic  quoquo 
habent  Septuag.  Complut.  Unde  mirum  in  Ro- 
man.  legi,  7«/«  Racliab  obstitit  e/5;  itaque  legit 
Theodor.  qui  sic  explicat,  q.  d.  Hobab  fllius 
Jethro  ,  alio  nomine  diclus  Rechab,  persuasit 
Juda^is  ne  vallis  hujus  mari  adjacentis  incolas 
bello  appclerent,  eo  quod  timeret  Judaeos,  si 
maritima  possiderenl,  per  commercium  navab; 
cum  gentibus  ab  eis  perversum  iri.  Nimirum 
legit  ipse  pro  n,D"i  recheb  ,  id  est,  currus,  alio 
puncto  Recliab ,  quasi  nomen  proprium  viri. 
Porro  non  peccarunt  Judoei  sic  Chananfeos  hos 
permittendo,  quia  eos  ita  videbant  armalos,  ut 
eos  debellarese  posse  difnderent;  caeterac  vero 
iribuspeccarunt,  quod,  cum  Chananaeos  debel- 
lassent ,  eos  non  occiderent,  ut  jusserat  Domi- 
nus,  sed  tributarios  facerent. 

21.  JebuSvEum  autem  habitatorem  Jerusalem 
NON  deleverunt  filh  Benjamin,  iiabitavitque 
Jebus/Eus  cum  filiis  Benjamin  in  Jerusalem,] 
q.  d.  BenjaminitoecumJudaeissociisducibus  suis 
urbem  Jerusiflem  ceperunt  quidem  et  incende- 
runt,  ut  dictum  est  v.  8.  excepta  arce  Sion, 
quam  tenuerunt  Jebusici  usque  ad  Davidem, 
2.  Reg.  5  ;  sed  Jebusaei  ex  arca  descendentes , 
urbem  quoque  una  cum  Benjaminitis,  ipsis 
permittentibus,  sopito  jam  bello  incolere  coe- 
perunt. 

TropoL  S.  Bern.  serm.  58.  in  Cant.  Quantum- 
libet,  inquit,  in  lioc  corpore  manens  profeceris  , 
erras  si  vitia  patas  emortua,  et  non  magis  sup- 
pressa.   Velis  nolis  ,  intra  fines  tuos  habitat  Jebu- 


cap.  35.  ac  deinde  Esseni ,  primi  fere  mojjai^^ -4?<s«5,  sabjugari  potest ,  sed   non   exlerminari. 
tices  professores,tantoporecel£braiU'1!njrio^e,r;,-?p^*e.tnedium  suggerit   :    Unum,  inquit,   in 


COMMENTAIUA   IN  LIBRUM  JUDICLM.  Cap.  I. 


101 


lanlo  discrimine  consilium  est,  observare  diUgen- 
ter,etmoxiU  rcnascentium  capita  apparebunt , 
prompta  severitate  succidere.  Non  potest  virtus 
cum  vitiis  pariter  crescere;  ergo  ul  illa  vigeat , 
ista  crescere  non  sinantur.  Tolle  superflua  ,  et  sa- 
lubria  surgunt ;  utilitati  accedit,  quidquid  cupi- 
ditati  dcmis.  Dcmus  operam  putalioni.  Putetur 
cupidilas ,  ut  virlus  roboretur.  JSobis,  fratres, 
putationis  semper  est  tempus,  sicut  semper  est  opus. 
22.  Do.MUs  quoqueJoseph  (putatnbusEphraim, 
qui  fuit  filius  Joseph  )  ascendit  in  Betiiel.  ] 
Putat  Adricliom.  duas  fuisse  Betliel;  unam  in 
tribu  Ephraim  ,  alteram  in  tribu  Benjamin  ,  uii 
dicitur  Josue  18.  v.  13  et  22.  Melius  Masius  et 
aliicensent  unam  eamdemque  esse  Bethel ,  eo 
quod  illa  quae  hic  vers.  23.  prius  vocata  dicitur 
Luza,  Luza  quoque  appellala  dicalur  Josue  18. 
13.  Fuit  sita  in  confinio  Iribus  Ephraim  el  Ben- 
jamin,  ideoque  nunc  uni  nunc  alteri  tribuitur. 
Adde  :  \ideniur  fuisse  haec  duo  loca  vicina ,  sci- 
licet  Luza  urbs,  quae  postea  Bethel,  vel  Belhel 
Luza  dicla  esi  a  visione  scalae  quam  ibidem  ha- 
buit  Jacob,  et  locus  ipse  visionis  Jacob,  quoe 
nomen  dedit  Luzne  urbi  vicinas;  hic  enim  locus 
eral  in  tribu  Benjamin,  urbs  vero  ipsa  erat  in 
tribu  Ephraim.  Haec  ergo  est  Bethel,  ubi  Jacob 
vidit  Deum  scalre  innixum,  adeoque  Jeroboam 
posteain  ea  viiulum  aureum  quasi  idolum  col- 
locavit.  Unde  Bethel,  id  est,  donuis  Dei  dicta 
esl  Beihaven,  id  est,  domus  idoli.  Vide  dicta 
Gen.  28.  19. 

VlDERUNT    IIOMINEIVI    EGREDIENTEM  DE  CIVITATE, 
DIXERUMTQUE  AD  EUM   :    OSTENDE  NOBIS  INTROITUM 

civiTATis.  ]  Rabbini  tradunt  Luzam  nonhabuis- 
se  portam^  sed  inlroilum  qucmdam  occullum  ; 
fuisse  enim  ipsam  inslar  nucis  undique  clau- 
sam  :  fiS  luz  enim  hebr.  nucem  significat ;  sed 
hae  sunt  fabulonum  naniae :  dicta  est  enim  Luza, 
quod  nux,  id  est,  nucibus  et  amygdalis  abun- 
daret,  ait  S.  Hieron.  Per  introitum  hic  ergo  non 
portam,  sed  aditum  in  urbem  facilem,  ob  mu- 
ros  humiliores  vel  disruptos,  intellige. 

Et  faciamus  tecum  misericordiam,  ]  id  est,  vi- 
tam  tibi  condonabimus.  Poterant  id  licite  facerc 
Hebraei:  elsi  eniniDeus  jussisset  Chananaeos  om- 
nes  occidi ,  tamcn  ob  tantum  beneficium  pate- 
facti  introitus  in  urbem  parcere  ei  poterant,  uti 
pepercerunt  Rahab  excipienti  exploratores,  Jo- 
sue  c.  2.  Adde  Hebr^EOs  non  permisisse  ut  hic 
prodilor  urbis  in  ea  remaneret;  hoc  enim  dun- 
laxat  vetuerat  Deus,  ne  Chananaei  inficerent  Hae- 
braeos  suis  idolis  et  vitiis. 

QUI  CUM  ostendisset  eis  ,  percusserunt  urbem 
iN  ore  ( in  acie)  gi.adii.  ]  Peccavit  hic  proditor 
ostendendo  Hebracis  aditum  in  urbem  ,  quia 
patriam  suam  eis  prodidit ;  hoc  enim  est  con- 
ira  pietalem  ;  licet  enim  palriam  impiam  et 
noxiam  in  bello  injuslo  propugnare  non  liceat, 
lamen  eam  hosti  prodere  pietas  vetat,  siculpa- 
irem  meum  juste  a  magistratu  invasum  armis 
defendere  nequeo  ,  sed  tradere  ei  prodere  non 
possum  sine  insigni  nota  impietatis.  Minuit  la- 
men  proditionis  crimen  hic  metus  mortis  illi  ab 
Hebraeis  intentae.  Quocirca  Aurelianus  Impera- 
tor,  audiens  eum  qui  sibi  locum  capiendaeThianae 
iirbis  indicarat,  ea  capta  cum  aliis  incolis  cae- 
8iim  esse,  lujtatus  est,  dixitque  :  Ego  enim  pro- 
ditorem  amare  non  potui,  et  libenter  tuli  quod  eum 
tnilues  occiderent;  neque  enim  milii  fidem  servare 
potuisset,  quipatricenon  pepercit.  Ila  Vopiscus  in 
Aureliano. 


26.  Abiit  in  terram  HETTniM,  ]  id  est ,  in  Cy- 
prum  ,  ait  Procop.  Cyprus  enim  hebr.  dicitur 
Cethim.  Isaiae  23. 1.  Verum  lunc  Cethim  scribitui- 
per  Capli ;  hic  autem  scribitur  per  Chet ,  quare 
alius  est  locus  Hetthim  a  Cethim ;  quis  autem  ille 
sit  ignoratur. 

27.  Manasse  quoque  non  delevit  Bethsan.  ] 
Septuag.  addunt,  quce  est  Scytliarum  urbs;  unAG 
et  Scylhopolis  dicta  est. 

3/j.  Arctavitque  Amorrh.eus  filio  Dan  in  mon- 

TE,  NEC  DEDIT  EIS  LOCUM,  UT  AD  PLANIORA  DESCEN- 

derent.  J  Danitaj  prae  aliis  tribubus  ab  Amor- 
rhoBis  fuere  arctati,ut  sortis  suoe  montes  sterilcs 
duntaxat  occuparent,  non  vero  valles  frugife- 
ras  :  qua  de  causa  alias  terras  quaerere  sunt 
coacti ,  uti  audiemus  capite  decimo  octavo. 

35.  Habitavitque  (non  Dan,  sed  Amorrhaeus, 
ut  patet  ex  hebr.  ct  Septuag. )  m  monte  Hares  , 
quod  interpretatur  testaceo,  in  Aialon  et  Sa- 
LEBiM,]  q.  d.  Amorrhaeus  Danitis  non  tanlum  ade- 
miturbes|vallium,  sedettresinmonte  sitas,  sci- 
licet  Hares,  Aialon  etSalebim. 

Testaceo  :  Sic  legendum  non  testacio ,  ut  le- 
gunt  nonnulli ;  nam  Ilares  ,  hebr.  est  testa  : 
mons  ergo  hic  vocatus  est  testaceus,  vel  quOrt 
in  eo  vasa  testacea  u  figulis  formarentur  ,  vel 
qut)d  illorum  ruptorum  fragmenta  ibidem  pro- 
jicerenlur,  uti  Romae  facium  videmus  in  monte 
ad  portam  S.  Pauli,  qui  inde  mons  testaceus 
nominatur.  Septuag.  vertunt.  Inmonte  Hares , 
ubi  ursce  et  vulpes  ,  'scilicet  abundant ;  quaro 
pro  Aialon  nonnulli  legisse  videniur  aillf/Hfi- 
bim  ,  id  est,  ursi,  et  pro  salialbimsivesalebim 
legisse aiSy  W scualim,  id est,vulpes.  Licet  enim 
ursi  majore  s  et  plures  sint  in  regionibus  frigidis 
et  Septentrlonalibus  ,  tamen  reperiuntur  quo- 
que  in  calidis  et  Meridionalibus ,  ut  Judaea  ; 
nam  ibi  David  occidit  ursum,  1.  Reg.  17.  3Zi.  et 
Elisaeus  per  duos  ursos  occidit  Zi2  pueros  sibi 
illudenles  in  Bethel ,  h.  Reg.  2.  2/i.  Forte  Sam- 
son,  qui  fuit  Danita,  ex  hoc  loco  tribus  suae  , 
scilicet  ex  Salebim  vulpibus  abundante,  Irecen- 
tas  suas  vulpes  collegit,  ad  quarum  caudas  al- 
ligans  faces ,  Philistinorum  segetes  succendit , 
ut  audiemus  c.  15.  h. 

Et  aggravata  est  manus  domus  Joseph,  factus- 
que  est  ei  tributarius.  ]  q.  d.  Ephraimitae  pos- 
teri  Joseph,  vicini  Danitis  ,  graviter  oppresse- 
runt  Amorrhaeos  in  sorte  tribusDan  habitantes, 
eosque  jure  belli  quasi  a  se  subactos  sibi  fece- 
runt  tributarios.  Igilur  omnes  fere  tribus  pec- 
carunt  in  hoc,  quod  Chananaeos  a  se  subjuga- 
tos  non  reciderint ,  uti  jusserat  Dominus  ,  sed 
fecerint  sibi  vectigales  ,  uti  patebit  inilio  cap. 
sequent. 

36.  Ab  ascensu  Scorpionis.  ]  Septuag.  et  alii 
super  acrabbim ,  id  est,  super  locum  scorpio- 
nura.  Est  nomen  loci  ita  dicli,  quod  acrabbim , 
id  est,  scorpionibus  abundaret,  aitLyran.  Abu- 
lens.  Dionys.  Arias  et  alii.  Ab  hoc  acrabbim,  id 
est,  loco  scorpionum  ,  dicta  est,  Acrabatena 
urbs ,  el  Acrabatenae  regio ,  quae  fuit  una  ex  un- 
decim  Judaeae  toparchiis,  eratque  terminus  Sa- 
mariae,  etconfinium  Amorrhoeorum.  Vide  de  ea 
S.  Hier.  in  locis  hebr.  Josephuin  lib.  2.  belli 
c.  11.  Adrichom.  et  alios  Chorographos  Terrae 
sanctae. 

Petra.  ]  Est  nomen  urbis  in  petra  sita;  ,  in 
confinio  Judaeae  et  Amalec.  Alia  fuit  Petra  in 
Arabia;qu3e  iude  pelrsea  est  cognominala. 


102  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JliDICUM.  Cap.  II. 

CAPUT  SECUNDUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

ArGUUKTUR  HEBRiEI  AB  AnGELO  ,  QUOD  IDOLA  COLANT,  InDE,  V.  1  1  .  RECENSETUR  CAUSA 
INSTITUTIONIS  JuDICUM,  SCILICET  QUOD  HeBR.EI  POST  MORTEM  JoSUE  COLUERINT  IDOLA, 
IDEOQUE    DeUS    EOS   TRADIDERIT  IdUM.«IS  ALIISQUE    HOSTIBUS  ;    UNDE  IPSI  POENITENTES 

AD  Deum  redierint,  ejusque  opem  jmplorarint  :  QUi  PROiNDE  misit  eis  Judices  , 
UT  ipsi  Hebr^os  a  servitute  et  tyrannide  gentium  liberarent. 

^'  Sfe^^^fAf^^S^  scenditque  Angelus  Domini  de  Galgalis  ad  locum  Flentium  ,  et  ait : 

Eduxi  vos  de  ^Egypto  ,  et  inlroduxi  in  terram  pro  qua  juravi  patribus 
fVestris  ,  et  pollicitus  sum  ut  non  facerem  irritum  pactum  meum  vobiscum 
iin  sempiternum  :  2.  ita  duntaxat  ut  non  feriretis  foedus  cum  habitatoribus 
terrse  hujus  ,  sed  aras  eorum  subverteretis  ;  et  noluistis  audire  vocem 
Jmeam  :  cur  hoc  fecistis  ?  3.  Quam  ob  rem  nolui  delere  eos  a  facie  vestra  , 
ut  habeatis  hostes  ,  et  dii  eorum  sint  vobis  in  ruinam.  4.  Cumque  loquere- 
tur  Angelus  Domini  hsec  verba  ad  omnes  filios  Israel ,  elevayerunt  ipsi  vocem  suam  ,  et  fleverunt. 
5.  Et  vocatum  est  nomen  loci  illius  :  locus  Fl^ntium  ,  sive  Lacrymarum  ;  immolaveruntque  ibi 
liostias  Domino.  6.  Dimisit  ergo  Josue  populum  ,  et  abierunt  filii  Israel  unusquisque  in  pos- 
sessionem  suam  ,  ut  obtinerent  eam  :  7.  servieruntque  Domino  cunctis  diebus  ejus,  et  senio- 
rum  qui  longo  post  eum  vixerunt  tempore  ,  et  noverant  omnia  opera  Domini  quae  fecerat  cum 
Israel.  8.  Mortuus  est  autem  Josue  filius  Nun  ,  famuIusDomini ,  centum  el  decem  annorum  , 
'J.  et  sepelierunt  eum  in  finibus  possessionis  suse  in  Tharanathsare  in  monte  Ephraim  ,  a  Sep- 
lenlrionali  plaga  montis  Gaas.  10.  Omnisque  illa  generalio  congregata  est  ad  patres  suos , 
ct  surrexerunt  alii ,  qui  non  noverant  Dominum  ,  et  opera  quae  fecerat  cum  Israel.  1 1 .  Fece- 
runtque  filii  Israel  malum  in  conspectu  Domini  ,  et  servierunt  Baalim.  12.  Ac  dimiserunt 
Dominum  Deum  patrum  suorum  ,  qui  eduxerat  eos  de  terra  vEgypti  :  et  secuti  sunt  deos 
alicnos  ,  deosque  populorum  ,  qui  habitabant  in  circuitu  eorum  ,  et  adoraverunt  eos  ;  et  ad 
iracundiam  coiicitaverunt  Dominum  ,  13.  dimittentes  eum  ,  et  servientes  Baal  et  Astaroth. 
1 A.  Iratusqiie  Dominus  contra  Israel ,  tradidit  cos  in  manus  diripientium  :  qui  ceperunt  eos  , 
et  vendiderunt  hostibus ,  qui  habitabant  per  gyrum  ,  nec  potuerunt  resistere  adversariis  suis  ; 
15.  sed  quocumque  pergere  voluissent ,  manus  Domini  super  eos  erat,  sicut  locutus  est ,  et 
juravit  eis  :  et  vehementer  afilicti  sunt.  16.  Suscilavitque  Dominus  judices ,  qui  liberarent  eos 
de  vastantium  manibus ;  sed  nec  eos  audire  voluerunt,  17.  fornicantes  cura  diis  alienis,  ct 
adorantes  eos.  Cilo  deseruerunt  viam  ,  per  quam  ingressi  fuerant  palres  eorum  :  et  audientes 
mandata  Domini ,  omnia  fecere  contraria.  18.  Curaque  Dominus  judices  suscitaret,  in  diebus 
oorum  flectebatur  misericordia ,  et  audiebat  afiliotorum  gemitus ,  et  liberabat  eos  de  caede 
vastantium.  19.  Postquam  autem  mortuus  esset  judex  ,  revertebantur ,  et  multo  faciebant 
pejora  quam  fecerant  patres  eorum  ,  sequentes  deos  alienos,  servientes  eis  ,  et  adorantes  illos. 
Non  dimiserunt  adinyentiones  suas ,  et  viam  durissimam  ,  per  quam  ambulare  consueverunt. 
20.  Iratusque  est  furor  Domini  in  Israel,  etait :  Quia  irritum  fecit  gens  ista  pactum  meum  , 
quod  pepigeram  cum  patribus  eorum ,  et  vocera  meam  audire  contempsit ;  21 .  et  ego  non  de- 
lebo  gentes  quas  dimisit  Josue  ,  et  mortuus  est :  22.  ut  in  ipsis  experiar  Israel ,  utrum  cus- 
todiant  viam  Domini ,  et  ambulent  in  ea,  sicut  custodierunt  patreseorum  ,  an  non.  23.  Dimisit 
ergo  Dominus  omnes  nationes  has,  et  cito  subvertere  noluit,  ncc  tradidit  in  manus  Josue. 

1.  AsCENDiTQXJR  Angelus  DoMiNi  DE  Galgalis  vcrant ,  ct  professi  erant  se  legem  Dei  a  Mose 

AD  LOcuM  flentium.  ]  Prlmo  ergo  Angelus  Iiic  latam  servaiuros,  sicut  nos  in  Baplismo  profi- 

;>pparult  in  Galgalis  ,  ut  ex  loco  Hebraeos  nie-  (emur  legem  Christi.  Ex  Galgalis  vero  transtu- 

niores  redderet  professionis  et  obedieniine  Deo  lit  se  Angelus  ad  locum  ,  qui  postea  vers.  5.  ab 

praestandae,  i  se  susceplae  et  promissae.  In  Gal-  eventu  dictus  est  Flentium  ,    quo  Israelitae, 

Salis  enim  se  sacro  Circumcisionis  ritu  initia-  hoslium  et  miseriarum  suarum  sensu  prcssi , 


9 


C0M.MENTAR1A  IN 

suani  calaiiiiialcm  deploranies  conyenisse  vi- 
deniur,  vei  comniuni  consilio,  ut  il)i  de  reme- 
dio  inier  se  consultarent ,  vel  polius  monilu 
Angeli ,  qui  apparens  in  Galgalis  videlur  mo- 
nuisse  Hebraeos  ,  ut  ad  locum  Fientium  se  con- 
iVrrent  :  liabere  enim  se  quod  eis  ibidem 
diceret ,  quodque  calamitatis  remedium  sugge- 
reret.  . 

Porro  Rabbini  censent  liunc  Angelum  fuisse 
Phinees  Pontificem  ;  sed  certum  estfuisse  pro- 
prie  dictum  Angelumrprobabile  est  fuissesanc- 
lum  Michaelem  ,  tum  quia  ipse  erat  praeses  el 
tutor  Synagogae  ,  uti  jam  est  Ecclesiae,  tum 
quia  idem  apparuit  Josue  c.  5.  v.  13.  initio  gu- 
bernationis  suae  docens  et  dirigens  eum.  Unde 
videtur  idem  hic  apparuisse  ,  modumque  sug-- 
gessisse  Hebraeis  impetrandi  a  Deo  judices,  qui 
eos  a  servitule  liberarenl.  Quocirca  liic  Ange- 
lus  loquilurin  personaDei,  sicutlegatus  loqui- 
tur  in  persona  sui  Regis  ,  ac  populus  putabat 
eum  esse  Deum  ,  non  Angelum.  Ait  enim  : 
Eduxi  vos  de  jEgypto,  etc.  Denique  apparuithic 
Angelus,  atquehaec  Hebrseis  dixit  non  vivente 
adhuc  Josue  ,  ut  volunt  Abul.  et  Torniellus  ; 
nam  vivente  Josue  Hebraei  coluerunt  Deum  ve- 
rum,  sed  post  ejus  mortem ,  cum  nova  proge- 
genies  succrescens,  ac  cum  vicinis  gentibus, 
praesertimTyriis  et  Sydoniis,  conversans,  abiis 
utpoie  divitibus  didicit  colere  eorum  idola,  Baa- 
lim  et  Astaroth.  lla  Procop.  Cajel.  Serarius,  et 
favet  S.  Augustinus. 

2.  Ita  duntaxat,  ut  non  feriretis  foedus  cum 
HABiTATORiBus  TERR^,]  uc  ipsi  vos  ad  sua  idola 
et  scelera  conversando  pellicerent.  Vetuit  ergo 
Deus  haec  foedera  :  quare  illa  Hebraeis  fuere  ilU- 
cita;  atnon  stalim  irrita;  Hebraeienim  ineuntes 
foedus  cum  Chananaeis,  licet  illicite,  post  con- 
tractum  tamen  de  eo  initum  tenebantur  illud 
servare,  praesertim  si  juramento  id  confirmas- 
sent :  tum  quia  hoc  exigit  jus  nalurae  et  gen- 
tium  ,  alioqui  enim  loUerentur  omne  commer- 
cium  ,  omnisque  hominum  societas  ,  si  foedera 
et  pacla  violare  liceret  i  tum  quia  hoc  exigebat 
reverentia  nominis  divini  in  juramento  invo- 
cati ,  ne  pejerare  viderentur  si  illud  violarent ; 
tum  denique  quia  Chananaei  nesciebant  Deum 
vetuisse ,  multo  minus  irritasse  haec  cum  eis 
foedera  :  quare  valde  scandalizatifuissent,  siHe- 
braei  ea  violassent ,  ac  tam  ipsos  quam  Deum 
ei  religionem  eorum  blasphemassent.  Postquam 
tamen  eis  palamconstitit  Deum  haec  foedera  ve- 
luisse  ,  scandalizari  uon  potuerunt,  si  Hebrsei 
Deo  obedientes  illa  rescinderent.  Unde  Esdras 
I.  1.  c.  9.  irritavitet  separavit  matrimonia  He- 
braeorum  cum  gentibus  contra  legem  Dei  con- 
tracta.  Etsi  enim  vcra  erant,  raiaque,  tamen 
in  ea  lege  erant  solubilia  per  libellum  repudii 
ci  Deo  eis  concessum  ,  si  justa  subesset  causa, 
ut  hic  erat  disparitas  cullus  ,  et  periculum 
perversionis  ab  infideli,  quod  subibat  conjux 
fidelis. 

3.  QuAMOBREM  NOLUi  (et  ctiamnum  nolo,  itaque 
staluo  et  decerno)  delere  eos  a  facie  vestra  , 
viT  habeatis  nosTEs)  qui  vos  puniant,  afDigant, 
ei  ad  Deum  redire  compellant)  et  dii  eorum  sint 
voBis  iN  ruinam.  ]  T6  ut  io  hac  posteriore  parte 
consecuiive  accipiendum  est,  non  causaliter. 
Nec  enim  Deus  sanctissimus  poterat  intendere 
hanc  Hebraeorum  ruinam,  lapsumque  in  idoio- 
latriam,  aed  tantum  permiltere  ad  puniendum 
praecedemia  eorum  peccata  ,  q.  d.  Permisi  vos 


LIBKUM  JUDICUM.  Cap.  II.  103 

a  gentibus,  quas  conlrameum  jussum  toleras- 
tis,  deduci  ad  colendos  eorum  deos  ,  ut  deinde 
vos  casiigarem  ct  exlerminarem  :  ruinam  enim 
in  culpam  permittit  Deus  ob  ruinam  in  pocnam  : 
hac  cnim  culpam  castigare  iniendit.  Non  enim 
permiltit  Deus  malum  culpae  ,  nisi  hoc  fine  ,  ut 
ex  eo  eliciat  bonum  ,  vel  miserendi,  vel  si  no- 
lint  uti  misericordia ,  puniendi  ,  puta  osten- 
dendi  suam  clemenliam  in  condonando  ,  vel 
justitiam  et  vindictam  in  casiigando,  ut  docet 
sanctus  Augustinus ,  sanctus  Thomas  cseterique 
Theologi. 

^.  Ad  omnes  filios  Israel,]  ad  totum  coe- 
tum  Israelitarum  ,  sive  ad  omnes  qui  convene- 
rant. 

5.  Et  vocatum  est  nomen  loci  illius  locus 
Flentium  sive  lacrymarum.  ]  Septuag.  yJmO/xctv, 
id  est,  locus  Plangentiam ,  ab  eventu  jam  dicto , 
quia ,  ut  dixi  v.  ifi.  filii  Israel  audita  commina- 
lione  Dei  per  Angelum  levaverant  voces  suas  et 
fleverunt. 

Quxres:  Quis,et  ubi  fuit  hic  locus  Flentium  , 
sive  y).uvefj.o)v  ?  Resp.  Adrichom.  fuisse  juxta  Gal- 
gala,  indeenim  ascenderat  Angelus.  Alii  pulant 
fuisse  SiIo,ibi  enimerat  Araa;  undeeo  conflue- 
batpopulus  adsacrificandum,  quod  elhic  fecit. 
Hinc  sequitur  :  Immolaveruntque  ibi  liostias  Do- 
mino.  Verum  dico  locum  Flentium  fuisse  in 
tribu  Juda,  juxta  Jerusalem  a  parte  Occiden- 
tali ,  in  sylva  ,  sita  ultra  vallem  Raphaim  ,  quai 
a  tergo  habebat  Philistinos.  Id  ila  esse  liquet 
exeo,  quod  David  in  hac  eadem  sylva  laluerit , 
cuin  Philisthaeos  in  valle  Raphaim,  ad  molum 
cacuminum  arborum  sylvae,  aggressuscecidit, 
2.  Reg.  5.  2i.  Hunc  enim  locum  fuisse  in  sj/uw, 
quce  loca  Flentium  appellata  sunt ,  diserte  ait  Jo- 
sephus  lib.  7.  Antiq.  li.  et  clare  Sept.  2.  Reg.  5. 
V.  23.  Accedes ,  inquiunt,  ad  eos  prope  Claath- 
mona,  id  est,  locum  Flentium,  et  erit  cam  audie- 
ris  vocem  coUisionis  a  sylva  Clautlmonis  ,  tunc 
descendes  ad  eos. 

Nimirum  voluit  Deus  hunc  locum  Flentium 
esse  exemplum  perpeluum  Hebraeis ,  ad  agen- 
dam  poenitentiam  in  fletu  et  lacrymis  ,  quoties 
ipsi  ex  lege  quotannis  Jerosolymam  ad  tem- 
plum  oraturi  et  sacrificaturi  pergerent. 

Tropol.  i(Aau9//wv,  sive  locusFlentiumest  terra 
et  vita  haec  hominum,  a  Deo  ob  Adae  peccatum 
exulantium.  Adam  enim,  el  nos  in  eo,  e  para- 
diso  ejecti  sumus  in  hanc  vallem  lacrymarum  , 
ut  poenitentia  peccatum  omne  expiemus ,  ideo- 
que  damnati  sumus  ad  mille  labores  ,  do- 
lores,  ipsamque  mortem.  Genes.  3.  el  Psalm. 
83.  6. 

Rursum  locus  Flentium  est  poenitentia  et 
compunclio  ,  ad  quam  concionator  inslar  An- 
geli  hujus  populum  excitare  debet,  ut  moveat 
planctum,non  plausum,  ait  S.  Bernard.  nam  ut 
idem  ait  serm.  39.'jn  Cant.  Lacryma  poenitentium 
vinum  sunt  Angeloram ,  quod  in  illis  vitce  odor, 
sapor  graticB  sit ,  indalgentice  gustas,  reconciiia- 
tionis  jucunditas  ,  sanitas  redeantis  innocentice  , 
serenatcB  suavitas  conscientia.  Vide  Climachuni 
Gradu  5.  de  poenitentia  ,  ubi  miram  priscorum 
compunctionem  et  lacrymas  recenset  in  loco 
Flentium ,  quem  carcerem  vocabant.  B.  Antio- 
chus  hom.  107.  Eorulenlce ,  ait,  adspergines  la- 


ciy7narum  ,  ut  dulcor  mellis  sant  cordl  ,  aat 
saave  fragrans  thymiama  apud  Deum.  S.  Chry- 
sost.  homil.  6.  in  Matth.  Sicat,  inquit,  postvehe- 
vientes  imbres  mundus  aer  ac  purus  efficitur;  ita 


m 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  II. 


ciiain  laaymanim  pluvias  serenitas  mentis  sequi- 
tur  atque  tranquilUtas  ,  omnisque  illa  de  pecca- 
lorum  tenebris  ef]'usa  caligo  dissolvitur.  Et  sicut 
ex  aqua  et  spirilu,  sic  rursus  ex  lacrymis  et  con- 
fessione  purgamur. 

Immolaveruntque  ibi  nosTiAs  DoMiNO.  ]  Licet 
cMiim  proprius  immolandi  locus  esset  in  Tem- 
plo  cl  ante  Tcmplum  in  Tal^ernaculo ,  quod 
tnnc  crat  inSilo;  tamen  gravcs  ob  causas  Ju- 
d.ui  suliinde  alibi  immolabant,  iili  fecitSamuel 
in  Belhleliem,  1.  Reg.  16.  v.  h.  etS.  ac  David  in 
area  Areuna  Jebusa^i ,  1.  Reg.  25.  Nam  eo  ipso 
(|Uod  ibi  apparebat  Angelus  ,  et  populum  ad 
Deum  propiiiandum  hortabatur  ,  videbalur  lo- 
cum  sanclum  indicare,  simulque  poiesiatem 
ibi  sacrificia  ofTerendi  facere.  Addunt  cor- 
recti  Sepiuaginta  ascendisse  Angelum  istum 
etiam  ad  Belhel  et  domum  Israel  :  quo  signi- 
llcatur  eum  varias  Israelilarum  urbes  per- 
voiasse ,  et  incolas  Siluntem  coegisse ;  vel  per 
Bethel  et  domum  Israel  intelligendi  Bethelitee 
ei  Israelitae,  qui  eo  loci  convenerant.  Ita  Sera- 
rius. 

6.  DiMisiT  ERGO  JosuE  POPULUM.  ]  Est  hic  hystc- 
lon  proieron  :  repetit  enim  ex  fine  praecedentis 
libri  Josue  ,  gesla  ejus  quoedam,  ul  inde  com- 
mode  et  ordinale  ad  Judicum  ,  qui  ei  succes- 
sere  ,  instilulionem  et  originem  iranseat.  Hic 
enim  liber  connexus  est  libro  Josue  ,  et  his- 
loria  Judicum  pendel  ex  liistoria  Josue,  quasi 
a  sui  principio.  Allius  ergo  a  primo  sui  exor- 
dio ,  puta  a  Josue  ,  accersit  hic  Judicum  pri- 
mordia. 

9.  IN  Tamnath  sare.  ]  tlebr.  et  Sepluag.  In 
Thamnalh  cheres  ,  id  est,  in  imagine  solis,  qui-e 
sepulcro  Josue  insculpta  est,  eo  quod  ipse  sli- 
icrit  solem  ,  ideoque  urbs  ejus  Thamnat  sarc 
per  meiathesin  dicta  est  Thamnat  cheres.  Yide 
(Jicta  Josue  2A.30. 

10.  Et  servierunt  Baalim,]  id  est,  idolis  , 
sive  diis  Geulium  ;  nam  per  Baalim  significan- 
lur  omnes  dii  masculi ,  sicut  per  Astarolh  om- 
nes  deae  feminee.  Porro  Baal  in  singulari  hebr. 
significatDominum;  unde  anlonomasliceDeum 
suum  vocarunt  Baal,  id  est,  Dominum  abso- 
lute.  Primus  antem  Baal  fuit  Nemrod  ,  quem 
coluere  Assyrii  :  Nemrod  autem  fuit  Baal ,  sive 
Belus  paterNini  mariti  Semiramidis.  Idem  ergo 
suntBaal,  Bal,BeeI,  Bel ,  Belus  ,  etc.  Ab  Assy- 
riis  idolum  et  cultus  Beli  transiit  ad  Babylonios, 
ut  patet  Danielis  capite  1Z|.  v.  2.  a  Babyloniis 
ad  Sidonios  et  Phocnices  :  inde  omnia  idola  et 
dii  Gentium  ,  nomine  dilatalo  ,  dicti  sunt  Baal, 
Bel,  Baalim.  Unde  a  Deorum,  vel  a  locorum  et 
nventuum  varietate  dicti  Beelphegor  ,  id  est, 
Priapus;Beelzebub,  id  est,  Deus  musca  ;  Beel- 
scphon ,  id  est,  Deus  Aquilonis,  vel  Deus  abscon- 
dilus,  puta  Mercurius  ,  Baal  Gad,  id  est,  Deus 
fortuna,  Baal  sccmcs ,  id  est ,  Deus  sol,  elc. 
Vide  dicta  Gcncs.  10.  10.  Inde  a  Baal  composila 
simt  nomina  Punica  (  haec  enim  lingua  afTmis 
«•sl  Ilebraeae  ),  Annibal,  id  est ,  Castrorum  Domi- 
nus  ;  Asdrubal,  id  est ,  villarum  vel  alriorum 
Dominus,  Muthumbal,  idest,  mortis  Dominus, 
Adherbal,  Maharhal,  Ilhobal,  Jerobaal,  etc.  Ita 
S.  August.  hicqusest.  16. 

13.  Servientes  Baal  v.t  h?,TkW0T\i.]  Astaroih. 
Quaeres  primo  cujus  iinguae  sit  haec  vox,  un- 
dcquedicta.  Suidas  inAstartecensetesse  vocem 
Graecam  ,  dictam  ab  astro  :  y^6  aslro ,  inquit, 
cognomm  fcrcrnnt  ;  ipsi  cnim  esse  liiciferuni  fa- 


bulantur.  Ei  Phavorinus  in  Aslarte:  Aslarte,  aif, 
astri  simulacrum  ;  ipsum  astrum  Lucifer ,  quod 
Venerem  nuncupant.  Sic  et  Etymologicus  ,  qui 
et  causam  addit:  Praesesenim  astrorum  est  Dea 
Ikec.  Unde  nonnulli  censent  Aslartcm  esse  As- 
teriam  Deam  ,  filiamPhoebi  et  Cei,  qunm  Perses 
in  uxoremduxit,de  qua  Hesiodusin  Theogonia. 

Verum  crrant.  Astaroth  enim  est  vox  Syra  , 
non  Graeca  significans  ovcs  ,  praescnHim  femi- 
nas,  cum  mammis  turgent,  et  agnos  suos  lac- 
tant,  ita  dictae  ab  iny  athar,  id  est,  multiplicare, 
quod  sint  fecundae,  et  in  Syria  multos  per  an- 
num  pariunt  agnos;  atque  ab  l^uy  ascar,  id  est, 
(litare,  quod  caseo,  laua,  lacte,  foetu  heros  suos 
dilent;  unde  veterum  opes  erant  in  ovibusj  non 
in  auro  et  argento. 

Quocirca  multi  censent  Aslartem  esse  Vene^ 
reni  cognomento  ■Koivjj.o^qov ,  id  est ,  mullimam- 
meam,  vel  potius  //Evx;.o//«<rov,  id  est ,  magnimam^ 
meam,  quod  magnas  haberet  mammas,  quod 
symbolumeratfecunditatis,  qualis  estin  ovibus 
feminis.  Inde  ergo  D  ea  ab  ovibus  effecta  esta 
Tyriis  et  a  Sydoniis,  ulab  ea  ovium  fecundita- 
tem  impetrarent ,  itaque  ditareniur  et  bearen- 
tur.  Hebr.  enim  luy  ascar  tam  beare  quam  di- 
iiire  significat,  quia  dives  a  mundo  sestimatur 
heatus.  Unde  Cicero  lib.  3.  de  Natura  Deorum  : 
Quarta,\nqu'n,  FenusSyria,  Tyroque  concepta, 
quce  Astarte  vocatur,  quatn  Adonidi  nupsisse  tra- 
ditum  est.  Sic  et  Herodot.  I.  1.  Diodor.  l.  2.  c.  2. 
Theodor.  lib.  1.  Reg.  U.  lU.  ibique  Procopius  , 
Aquila  et  Scholiastes  graecus  capile  septimo. 
Audi  et  S.  Hieron.  in  vita  S.  Hilarionis  :  Cum 
insignito  agmine  monacliorum  pervenit  Elusam 
eo  forte  die ,  quo  anniversaria  solemnitas  omnem 
oppidi  populum  in  tcmplum  Feneris  congregave- 
rat.  Colunt  autem  illam  ob  Laciferum ,  cujtis  cul- 
tui  Saracenorum  nal'io  dedila  est.  Scribit  Epi- 
phan.  haeresi  65.  matrem  Melchisedech  dictam 
Astaroih  sivc  Asteriam.  Quid,  si  haec  a  posteris 
cuItafueritulDea,indeque  Deae  dictoe  sinlAsla- 
roth? 

Porro  Astarolh  est  numeri  pluralis  ,  lum  ad 
emphasim,  et  honoris  causa ,  ut  hanc  Deam 
plurium  ,  imo  omnium  rerum  dominam  esse 
significarent,  quod  rebusomnibus  homines  di- 
tarepossit,  indeque  Dcus  Hebraice  vocatur  Ado- 
liai ,  etAdomim,  Elohim  in  plurali;  tum  quia 
Astarles  nomen  ad  quaslibetDeas  feminas  trans- 
latum  est.  Erat  enim  Astarte  Babyloniorum  , 
quam  S.  Epiphan.  hajresi  decima  nona,  Dianam 
vocat:  alia  Carthaginensium ,  quam  S.  August. 
hicquaest.  decima  sexta,asserii  fuisseJunonem; 
alia  Edessenorum  ,  quam  Lucianus  ait  fuisse 
Lunam.  Haec  enim  foetus  piscium,  avium,  ovium, 
dum  plena  est,  multiplicat,  itaque  homines  di- 
lat.  Primitus  enim  prisci  geniiles  ignorantes 
Deum  verum  adorabant  Solem  et  Lunam  ,  a 
quibus  omnis  in  terra  fertilitas  manat ;  undc 
eos  Romani  vocabant  Jovem  et  Junonem ;  /Egyp- 
tii  Osyridem  ei  Isidem  ;  Syri  Baalim  et  Astaroth. 
Quia  enim  ipsi  videbant  in  terra  fecunditalem 
provenire  praisertima  SoleetLuna,  per  calorem 
el  pluviam ,  quibus  terram  humectant  et  fecun- 
dant ;  hinc  eos  ut  Deos  coluere  :  haec  enim  sunt 
duo  primaria  astra  in  terraminlluentia.  Accessit 
et  tertium  ,  scilicet  stella  Veneris  sive  Luciferi, 
quse  post.Lunam  caeieris  slellis  clarius  emicat. 
Unde  veteres  dixere  Venerem  esse  Lunajn  mi- 
norem,  Lunam  vero  esse  Venerem  majorcm. 
Quocirca  Herodianus  libro  5.  Astartem  vocat 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  If. 


i(^:> 


Acjoafx'!'',  Aslronrckem,  id  csl,  astrorum  prima- 
lem  et  principem.  Et  Philo  Biljliensis  ;  Aslarie, 
;ut,  imposuit  proprio  capiti  regni  insigne  tauri 
caput,  ut  corniculatam  Lunam  significaret. 
llinc  et  Astarolh,  urbi  in  qua  Asiarlecolebatur, 
cognominatur;c3"lp  carnaim,  idest,  bicornis, 
ob  (luo  Lunaecornua  ;  quare  nonnulli  suspi- 
cantur  hanc  esse  illam  urbeni;,  quam  Plinius 
iibro  quinto,  capite  vigesimo  ,  Carne  nominat. 
Aliudit  quoque  hoc  nomen  Carnaim  ad  cor- 
nua  arietum  et  ovium ,  ut  signiOcetur  cornuti 
gregis  copia,  ait  Marinus  in  Lexico.  Hebr.  enim 
^"'P  keren ,  id  cst  ,  cornu  eeque  ac  pu?  sflc,  id 
rst ,  saccus,  in  plurimas  gentium  linguas  ma- 
navit. 

Porro  Astaroth  proprie  quidem  significat 
oves  ,  ut  dixi :  si  tamen  per  diacresim  legas 
rrnn  XJV  as  toroth,  significat  tineam  leguin , 
ait  Pagnin.  quia  idola  etidololatria  instar  tine<c 
consumunl  omnes  hominis  facultates,  leges,  vir- 
tutes,  opes  et  vires.  Diabolus  enim  ita  sui  cul- 
lores  ludificat ,  ut  eis  temporalia  promillat, 
iclerna  adimat,  sed  temporalia  modica  quibus 
«>os  laclavit  auferat.  Ipse  enim  est  lyrannus,  ac 
5icut  Deum  odit  pessime  ,  sic  et  Dei  creaturas, 
praesertim  homines  ,  ut  non  nisi  eorum  dam- 
num,  noxam,  exitium  tam  corporis  quam  ani- 
niae  siliat. 

Tropolog.  Astaroth  cuique  est  sua  concupis- 
rentia  ;  nam  ut  ait  Origen.  hom.  2.  Unusquisque 
qnod  prcs  ccBteris  colit ,  quocl  super  omnia  mi- 
ratur  et  diUgit ,  hoc  ei  Deus  est.  Sic  guloso  Deus 
venter  est,  ait  Paulus  Philip.  3.  19.  et  Virgil.  9. 
^neid. 


Et 


Sua  cuique  Deus  sit  dira  cupido. 
alier : 


Ambiliosus  honos,  et  opes,  etblanda  voluplas. 
Hsec  tria  pro  trino  numirie  nHindus  habet. 

l^.  Et  VENDiDERrNT  HOSTiBus.  ]  Hcbr.  et  Sep- 
tuag.  Et  vendidit ,  sciiiccl  Deus  ,  q.  d.  Deus  Is- 
raelilas  quasi  idololatras  vendidit,  id  est,  tra- 
didit  hostibus  ,  ut  eos  vexarent ,  spoliarent ,  in 
servitulem  redigerent,  occiderent.  Noster  pro 
mjCi"!  vaiimkerem  ,  id  esl,  vendidit  eos  ,  legit 
vaiimkerum  ,  idest,  vendiderunt  eos. 

15.  MaNUS  DOUJNI  SIPER  EOS  ERAT.]Mawa5,  sci- 

licet  vindex  ,  vindicans  et  flagellans,  q.  d.  Vin- 
dicta  Dei  ubiqueeos  insequebalur,  exagitabatet 
male  mulciabat. 

19.  ViAM  DURissiMAM ,  ]  quia  erant  inobedientes 
cl  durae  cervicis  :  via  ergo  durissima  erat  eo- 
rum  impia  et  obslinala,  colendi  idola,  aliaque 
scelera  pairandi  consuetudo. 

22.  Ut  in  ipsis  experiau  Israel.  ]  Ut  scilicet 
pcr  experienliam  ostendani  etpalam  faciam  an 
Israelitae  me  colant,  meamque  legeni  cuslo- 
diant,  an  vero  Chanan.Torum  idola.  Nam  Deus 
il)se,  utpote  cui  omnia  sunt  praescntia,  quique 
omnia,  eliam  futura  una  menlis  cernitin  ictu, 
uon  eget  experientia ;  quia  ipse  omnia  praiscii 
ri  praiiioscit  antequam  fianl.  Porro  hasc  Dei  ex- 
[terientia  consislebat  in  permissione  occasionis 
••t  lenlalionis  ,  qufc  hic  Hebraeis  objiciebatur. 
Nam  Judaei  simul  vivenies  cum  Chananaeis  vici- 
iiis,  cum  eisque  conversantes  ,  ab  cis  sollicita- 
baniur,  ut  secum  sua  idola  colerent.  lla  Abulen. 
Secundo  ,  ul  experiar,  hoc  est,  ut  omnibus  no- 
iiim  fiat  Israelitas  me  colere,  quando  sublra- 
lif  nies  se  i  communione  el  vita  Cbananaeorum  , 

COr.XEL.    A   I.WIDC.      'lOM.    IL 


me  opitulante  eos  superabunt  ;  ct  vice  versa 
qiiod  me  non  colant ,  quando  eis  adha^rentes , 
ab  eis  superabuntur  et  dire  allligentur.  Ita  Ly- 
ran.  et  Dion.  Terlio  et  germanius,  ut  experiar 
hebr.  mu?3  nassot ,  id  est,  ut  tentem  eos ,  hoc 
est  ut  eos  slimulem  ,  pungam  ,  affligam  ,  alque 
hoc  stimulo  et  afllictioue  probem  et  experiar 
( hoc  est  ita  me  geram  ac  si  vellem  experiri , 
etperexperientiam  ignoii  alicujus  cognitionem 
exquirere.  Est  catachresis  :  Deus  enim  omnia 
novit  ab  seterno,  sed  experiri  dicitur  anthropo- 
pathw; ,  cum  rem  occultam  probando  vel 
tentando  manifestam  facit)  ;  utrum  ipsi  custo- 
diant ,  hoc  est,  utrum  ipsi  cuslodire  velinti)/fl?/i 
(legem)  Domini  :  hactenus  enim  cuslodierunt 
viam  ,  id  est,  legem  Baalim  ,  id  est,  idolorum 
quae  coluerunt,  uti  paulo  ante  dixit.  To  custodiant 
ergo  significat  aclum  non  perfectum  vel  profi- 
cieniem  ,  sed  inchoaniem ,  ac  mutata  mente 
deslinalum,  et  incipicnlem,  q.  d.  Israelitsehac- 
tenus  me  relicto  coluerunt  idola  ;  permiltam 
ergo  eos  a  Chananaeis  aflligi,  ul  experiar  an  per 
hanc  afllictionem  ad  cor  redeant ,  et  ad  me 
meiquecultumrevertantur,  itaqueincipiantcus- 
todire  meas  leges  a  Mose  sanciias.  Quod  si  fece- 
rint,  ego  eos  a  Chananeeorum  tyrannide  et  op- 
pressione  liberabo:  si  non  fecerint,  permitiam 
eos  gravius  ab  illis  aflligi ,  contundi  et  opprimi. 
Porro  multi  inter  Israelitas  erant  sane  in  fide  , 
nec  deflexerant  ad  colendum  Baal ,  sed  persiste- 
banl  in  avita  palrum  religione  ,  veroque  unius 
Dei  cultu  :  hos  Deus  per  Chananaeos  probare 
etexperiri  voluit,  ulrum  custodiant,\d  est  custo- 
dire  pergant  viam  (id  estlegem)  Domini:  utrum 
scilicet  minis  et  plagis  Chananaeorum  territi , 
vel  prosperitate  ,  opibus  et  commodis  eorum- 
dem  allecti  a  Deo  vero  ad  eorum  Jdola  descis- 
cerent ,  cum  eisque  commercia  el  connubia 
contraherent ;  an  vero  constanter  hagc  omnia 
contemnerenl ,  solique  Deo  suo  fideliter  firmi- 
lerque  adbaererent  :  quod  si  facerent ,  a  jugo 
Chananaeorum  eos  libcrarem  ;  sin  autem  ,  eos 
illo  durius  opprimi  permiiterem  ;  sicque  eos 
erudirem,  doceremque  niilii  servire  ,  non  ido- 
lis.  Unde  Noster  hebr.  nassot ,  mox  capite  se- 
quenli  versu  1.  verlit,  ut  erudiret  in  eis  Israelem, 
per  Chananaeos  enim  Judaei  experti  sunt  quam 
Deus  flagellet  apostatas  a  Deo  ad  idola  descis- 
centes  ,  qu^mque  liberet  ct  tueaiur,  prospe- 
relque  eos,  qui  in  sui  cullu  firmiler  persislunt, 
aut  ab  idolorum  cultu  poeniienles  ad  Deum  re- 
deunt. 

Huic  sensui  apte  insislit  tropologia  ,  quam 
affcrt  S.  Gregor.  lib.  3.  Dialog.  cap.  ik.  in  fine  : 
Dominus ,  inquit,  Chananceos  diutius  reservavit , 
ut  in  eis  experiretur  Israel ;  quia  nonnunquam , 
ut  dictum  est ,  eis  eliam  quibus  magna  dona  tri- 
buit,  parvaqucedam  reprehensibilia  relinquit :  ut 
seniper  habeanl  conira  qiiod  belluni  gerant  et  de- 
victis  magnis  hostibus  mentem  non  eriganl,  quando 
eos  adhuc adversariieliamminimi  faligant.  Fil  ila- 
que  ut  miro  modo  una  eademquc  mens  et  virtute 
polleat,  et  ex  infirmitale  Uissescal,  quatenus  et  ex 
parte  constructa  sit-,  ct  ex  parle  conspiciat  esse 
destruclam :  ut  per  bonum  quod  quceril  et  habere 
nonvalet ,  illud  servet  humililer  quod  habet.  Hinc 
el  S.  Bcrnard.  Jebusceus,  inquil  ,  velis  nolis  In 
terra  lua  habitat  (  scilicet  concupisccntia  iit 
carnc)  ,  subjugari  polest  ,  exterminari  non  po~ 
test. 

Permisil  ergo  Deus  Chananaeos  nonnulios , 


106  COMMENTARIA  IN  LIB 

iioluiique  oimies  ii  Josue  exscindi  a  Chanancea 
variis  de  causis.  Primo  ,  ut  ipsi  Hebmeorum 
aposlasiam  ei  idololalriam  sua  oppressione  cas- 
ligarenl.  Secundo  ,  ut  Deus  experiretur  an  hac 
afflictione  ad  se  redirent ,  imo  eos  redire  quasi 
compeilerel.  Erant  enim  Cliananoei  quasi  sli- 
muli  pungentes  Uebraeos,  cogeniesque  adDeuni 
colendum  ,  ejusque  opem  implorandam  ,  ut 
hoslium  oppressione  ipsos  liberaret.  Tertio  , 
quia  non  sufliciebantHebr.xi  ad  omnem  terram 
Ghananaeorum  incolendam  et  excolendam.  Cha- 
nanaeis  ergo  ejus  partem  permisit  ut  ipsi  eam 
colerent,  ne  a  lupis  et  feris  illa  occupareiur 
cum  damno  et  noxa  Hebra^orum.  Hanc  ratio- 
nem  dat  Deus  Exodi  23.  29  :  Non  ejiciam,  inquit, 
eos  a  facie  tua  anno  uno,  ne  terra  insoUludinem 
redigatur,  et  crescant  contra  te  bestice.  Quartam 
causam  dat  cap.  sequenti  v.  2  :  t/;  postea  disce- 
rent  filii  eorum  cerlare  cum  liostibus  et  liabere 
consuetudinem  prceliandi  ,  ut  scilicet  vilarent 
olium  ,  quod  ignaviae  omnisque  malitias  est 
causa  ,  utque  bellis  assuescerent ,  quae  crebra 
habiiurierant  cum  vicinis  gentibus ,  uti  habuit 
David. 

Simili  de  causa  olim  cum  ventilaretur  RomLe 
in  Senatu  an  delenda  esset  Garthago  jam  quasi 
subacta,  ac  Cato  suaderet  urgeretque  delen- 
dam ,  utpote  Romanis  tam  periculosam  et  infes- 
tam  ,  Scipio  Nasica  suasit  et  persuasit  non  esse 
delendam  ob  belli  et  bellandi  exercitium ,  ut 
scilicet  Carthago  esset  cos  juventutis  Romana3, 
qua  Romani  discerent  bella  gerere ,  militise  as- 
suescerent,  corda  ct  corpora  adfrigoris,  aeslus, 
famis,  omnisque  incommodi  lolerantiam  obdu- 
rarent,  idque  recle  et  sapienter;  nam  deleta 
Garthagine  virtus  Romanorum  olio,  inertia  et 
luxu  elanguil  et  defluxit.  Unde  Juvenalis  Satyra 


RUM  JUDICUM.  Ccip.  III. 

scxta  causam  cur  prisci  Romani  fuciinl  casii  , 
sobrii ,  vigiles,  hanc  dal: 

Proximus  urbi 
Annibal  el  slantes  collina  in  rupe  mariti. 
Nunc  patimur  longaj  pacis  mala  ,  saeviorarmis 
Luxuria  incubuit ,  totumque  ulciscitur  orbem. 

Hinc  et  Spartani  non  permiserunt  suo.regi  de- 
lere  urbem  hosiilem  ,  dicentes:  NoU  aboiere  co- 
temjuventutis  nostrcB. 

Hinc  vicissim  Lycurgus.tesiePIutarchoinejus 
Vita,  sanxit  ne  Lacedaemones  cum  iisdem  hos- 
tibus  diu  saepeque  bellarent ;  ne  videlicet  doce- 
rent  eos  arma  tractare,  itaque  sua  militari  arte 
et  industria  tandeni  Lacedaemones  superarent 
et  subjugarent.  Idem  principium  et  militare  et 
polilicum  habet  et  observat  Turca.  Quocirca 
Agesilao  Spartae  regi  assidue  cum  Thebanis 
bella  gerenii,et  in  pugna  quadam  vulnerato 
falsedixit  Antalcidas  •-  Puicliram  a  Tliebanis  mer- 
cedem  reportas  quos  invitos  et  nescientes  pugnare 
docuisti.  Nam  nunquam  bellicosiores  fuere  The- 
bani^,  quam  dum  a  Sparianis  sive  Lacedsemoniis 
bello  crebro  fuere  impetiti. 

Tropol.  causam  dat  Abbas  Daniel  apud  Cas- 
sianum,  coll.  U.  c.  6.  dicens  :  Quam  uiique  pug- 
nam  non  invidens  Deus  quieti  Israetis ,  nec  male 
eidem  consulens ,  sed  sciens  esse  utiUssimam,  re- 
servavit,  ut  dum  gentium  semper  istarum  impug- 
natione  depr imeretur,  nunq uam  se  sentiret  auxilio 
DoTuini  non  egere ,  et  ob  id  semper  in  ejus  medila- 
tione  et  invocatione  persistens,  nec  inertia  solve- 
retur ,  nec  bellandi  usum  et  exercitia  virtutis 
amitteret.  Frequenler  enimquos  superare  non  po- 
tuerunt  adversa,  securitas  et  prosperitas  dejece- 
runt. 


CAPUT  TERTIUM. 


SYNOPSIS    CAPITIS. 

HebRJEI  OB  CONJUGIA  CUM  ChANAN^IS  INITA  ,  INDEQUE  SECUTUM  IDOLORUM  CULTUM  ,  TYRAN- 
NORUM   SERVITUTE  PRESSI  ,    POENITENTES  INVOCANT  DoMINUM  ,    QUI   EOS  LIBERAT  PRIMO 

A  Chusan  rege  MESopoTAMiiE  PER  Othonielem,  qui  proinde  fuit  primus  eorum  Judex 
ET  Princeps  ;  secundo  ,  V.  12.  ab  Eglon  rege  Moab  per  Aod,  qui  fuit  secundus 
JuDEX  j  tertio,  V.  31 .  a  Philistinis  per  Samgar,  qui  fuit  tertius  Judex. 


i .   ve:5S5g^(L^=^^^«  sunt  gentes  quas  Dominus  dereliquit ,  ut  erudiret  iii  eis  Israelem  ,  et 

omnes  qui  non  noverant  bclla  Chananseorum  :  2.  ut  postea  discerent  Glii 
eorum  cerlare  cum  hostibus  ,  et  habere  consuetudinem  praeliandi  3.  quin  • 
que  satrapas  Philistinorum  ,  omnemque  Chanan?eum  ,  et  Sidonium  , 
atque  Hevseum  ,  qui  habitabat  in  monte  Libano  ,  de  monte  Baal  Hermon 
usque  ad  introitum  Emath.  4.  Dimisitque  eos ,  ut  in  ipsis  cxperiretur 
Israelem  ,  utrum  audiret  mandata  Domini  quse  prseceperat  patribus  eoruni 
per  raanum  Moysi,  an  non.  5.  Itaque  Glii  Israel  habitayerunt  in  medio  Chanansei ,  et  Hethsci , 
et  Araorrhaei ,  et  Pherezsei ,  et  Hevsei ,  et  Jebussei  :  6.  et  duxerunt  uxores  Glias  eorura ,  ipsique 
filias  suas  Gliis  eorum  tradiderunt ,  et  servierunt  diis  eorum.  7.  Feceruntque  malum  in  con- 
speclu  Domini  ,  et  obliti  sunt  Dei  sui ,  servientes  Baalim  et  Astaroth.  8.  Iratusque  conUa 
Israel  Dominus  ,  tradidit  eos  in  raanus  Chusan  Rasathaim  regis  Mesopotamise  ,  servierunlque 
ei  octo  annis.  9.  Et  claraaverunt  ad  Dorainura  ,  qui  suscitavit  eis  salvatorera  ,  et  liberavit  eos , 
Othoniel  videlicet  Glium  Cenez ,  fratrem  Caleb  rainorem  :  10.  fuitque  in  eo  S;)irilus  Domini , 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  III.  107 

f  l  judicavit  Israel.  Egrcssiisque  est  ad  pugnam  ,  el  tradidit  Dominus  iii  manus  ejus  Chusan 
Rasathaim,  regem  Syrise  ,  et  oppressit  eum.  1 1 .  Quievitque  terra  quadraginta  annis  ,  et  mor- 
tuus  est  Othoniel  fih^us  Cenez.  12.  Addiderunt  aulem  filii  Israel  facere  malum  in  conspecUi 
Domini ,  qui  confortavit  adversum  eos  Eglon  regem  Moab  :  quia  fecerunt  malum  in  conspectii 
tjus.  13.  Et  copulavit  ei  filios  Ammon  ,  et  Amalec  :  abiitque  et  percussil  Israel ,  atque  pos- 
sedit  urbem  Palmarum.  14.  Servieruntque  filii  Israel  Eglon  regi  Moab  decem  et  oclo  annis  : 
15.  et  postea  clamaverunt  ad  Dominum  ,  qui  suscitavit  eis  salvatorem  vocabulo  Aod ,  filium 
Gera ,  filil  Jemini ,  qui  utraque  manu  pro  dextera  utebalur.  Miseruntque  filii  Israel  per  illum 
munera  Eglon  regi  Moab.  16.  Qui  fecit  sibi  gladium  ancipitem  ,  habentem  in  medio  capulum 
longitudinis  palmae  mamis,  et  accinctus  est  eo  subter  sagum  in  dextro  femore.  17.  Obtulilque 
munera  Eglon  regi  Moab.  Erat  autem  Eglon  crassus  nimis.  1 8.  Cumque  obtulisset  ei  munera  , 
persecutus  est  socios ,  qul  cum  eo  venerant.  1 9.  Et  reversus  de  Galgalis  ,  ubi  erant  idola  , 
dixit  ad  Regem  :  Verbum  sccretum  habeo  ad  te  ,  6  Rex.  Et  ille  imperavit  silentium  :  egres- 
sisque  oninibus  qui  circa  eum  erant ,  20.  ingressus  est  Aod  ad  eum  ;  sedebat  autem  in  eestivo 
coenaculo  solus ,  dixitque  :  Verbum  Dei  habeo  ad  te.  Qui  statim  surrexit  de  throno.  21 .  Exten- 
ditque  Aodsinistram  manum,  et  tulit  sicam  de  dextero  femore  suo,  infixitque  eam  in  ventre  ejus, 
22.  tam  valide  ,  ut  capulus  sequeretur  ferrum  in  vulnere,  ac  pinguissimo  adipe  slringeretur. 
Nec  eduxit  gladium ,  sed  ita  ut  percusserat ,  reliquit  in  corpore :  slatimque  per  secreta  naturse 
alvi  stercora  proruperunt.  23.  Aod  autem  clausis  diligentissime  ostiis  coenaculi ,  et  obfirmatis 
sera  ,  24.  per  postlcum  egressus  cst.  Servique  regis  ingressi  viderunt  clausas  fores  ccenaculi , 
atque  dixerunt :  Forsitan  purgat  alvura  in  sestivo  cubiculo.  25.  Exspectantesque  diu  donec  eru- 
])escerent  ,  et  videntes  quod  nullus  aperirct ,  tulerunt,  clavem  :  et  aperientes  invenerunt  do- 
minum  suum  in  terra  jacentem  mortuum.  26.  Aod  autem  ,  dum  illi  turbarentur,  effugit  et 
pertransiit  locum  idolorum  ,  unde  reversus  fuerat.  Venitque  in  Seiralh  :  27.  et  statim  inso- 
nuit  buccina  in  monte  Ephraim,  descenderuntque  cum  eo  filii  Israel  ,  ipso  in  fronte  gradiente. 
28.  Qui  dixit  ad  eos  :  Sequimini  me  j  tradidit  enim  Dominus  inimicos  nostros  Moabitas  in 
manus  nostras.  Descenderuntque  post  eum ,  et  occupaverunt  vada  Jordanis  quse  transmittunt 
in  Moab  :  et  non  dimiserunt  transire  quemquam  ;  29.  sed  percusserunt  Moabitas  in  tempore 
illo  ,  circiter  decem  millia  ,  omnes  robustos  et  fortes  viros.  Nullus  eorum  evadere  potuit. 

30.  Humiliatusque  est  Moab  in  die  illo  sub  manu  Israel ,  et  quievit  terra  octoginta  annis. 

31 .  Post  hunc  fuit  Samgar  filius  Anath  ,  qui  percussit  de  Philisthiim  sexcentos  viros  vomere  ; 
el  ipse  quoque  defendit  Israel. 

1.  Ut  EnuDiRET.]Utscilicetdocereleos  traciare  libertale,  et  saepe  vila  abcisspoliabantur;ideo- 
arma  ,  moclumquc  pugnandi  cum  hostibus  que  caverent  peccata,  ob  cjuae  Deus  bsec  cum 
per  assiduuni  cum  Cbananaeis  bellandi  exerci-  eis  bella  permittebat.  Sciiicet  dulce  bellum  in- 
tium.  Rursum,  ut  doceret  colere  Deum ,  non  experiis,  experiis  autem  amarum.  Sic  Adam  , 
idola;ob  haec  enim  traditi  sunt  Chananaeis  ,  a  comedendo  pomum  vetitum,  per  experientiam 
quibus  eos  Deus  liberavit,  hebr.  esl  imD3  nas-  didicit  bonum  et  malum,  quam  scilicelbonum 
iot ,  id  cst,  ut  teniaret ,  de  quo  dixi  cap.  prae-  sit  obedire  Deo  ,  et  quam  mahim  non  obedire, 
cedenti  vers.  22.  ul)i  JNoster  veriii :  Ut  experiar.  utpote  per  quod  mortem  et  lot  aerumnas  ipse 
Porro  addit  :  Ut  erucUret  Israelem,  et  omnes  qui  cum  omnibus  posteris  incurrit. 

non  novei-ant  bella  Chananccorum.  Ubi   tA  ef  est         3.  QuinqueSatrapas  Piiilistinorum  ,  ]  id  est , 

cxegeticum  ,  significans  id  est,  q.  d.  VoluitDeus  quinque  Praefectos  sivePrincipesPbilislinorum. 

per  Chanana:>os  erudire  Israelem  ,  hoc  est  om-  Erant  enim  quinque  urbes  eornm  ,  sciMcet  As- 

ncs  juniores  Israelitas,  qui  non  noverant  bella,  calon,  Accaron,  Azolus,  Geib  ei  Gaza,  quac  cum 

quae  patres  eorum  Duce  Josue  gesserant  contra  suis  vicis  et  pagis  singulas  constituebant  satra- 

Ciiananaeos,  ilaquc  bellorum  erant  inexperti  :  pias  sive  praefecturas,  quibus  toiidem  pr.xerant 

quare  ut  per  experientiam   discerent  pugnare  satrapaesive  praefecii.  Repete  ex  v.  1.  TbDominns 

cum  hoslibus,idcircoDeus  reliquit  Cbananaeos,  dereliqait ,  etc.   quinque  salrapas  Philislinorum 

quasi  antagonisias  ,  cum  quibus  assidue  bella-  omnemque  Chananceum.  Josue  plurimos  Cbana- 

rcnt.  Undc  explicans  subdit  :  naeos  deleverat.  Hic  ergo  per  Chananceuni  ac- 

2.  Ur  postea  discerent  filii  eorcm  certare  cipe  Phoenices;  hi  cnini  ex  Chanaan  oriundi 
f-CM  iiosTiRus,  ET  HARERE  coNSUETUDiNEM  PR/E-  sfcpe  ctiam  a  profanis  scriptoribus  vocantur 
LiAKDi.  ]  Juxta  scnsum  jam  dalum  ,  qui  clarus  Chananaei,uti  dixiin  Josue,  el  Prov.  31.  "ilx.  Unde 
est  el  obvius  ,  quem  proindc  tradunt  Latini  et  mulier  Chananaea,  Mallh.  15.  22.  a  Marco  vo- 
l)lerique,  licet  P.abbini  aliler  explicent,  q.  d.  Ut  catur  Syrophoenissa,  quia  oriundacx  Phcenicia, 
disccrent  juniores  Israelilac  bellorum  inexperli  puta  ex  finibus  Tyri  el  Sidonis.  Phcenices  cnini 
quid  sit  praDliari  cum  Chananaeis  ;  quiim  scilicet  nunquam  abjlebrseis  fuere  subacti ,  multo  mi- 
noxia  sini  bclla,  uipote  per  qufe  suis  opibus,  nusexacti,  etsi  eorum  regio  comprehenderclur 


108 


COMMENTAIUA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  III. 


lerininis  icrrae  promissa".  Unde  explicans  sub- 
dit:E;5('rfoHeHm.  SidoneniaieratcaputPhcBniciae: 
h.-ec  autem  urbs  nomen  accepit  a  Sidone  filio 
Chanaaii,  Gen.  10.  15. 

7.  Servfentes  Baalim  et  Astaroth.  ]  Ita  legit 
Nosierin  Hebr.  Alii  cum  Septuag.  leguninnuJX 
ascarotli,  id  esl,  lucis.  Luci  erant  sylvae  diis  di- 
caKB,  in  quibus  erexerant  aras  ad  iis  sacrifican- 
dum.  Serviebant  ergo  lucis,  id  est,  idolis  quae 
colebant  in  lucis.  Est  metonymia. 

Tradidit  ( hebr.  QlD^i  iimckerem  ,  id  est  , 
vendidit  eos.  Vendidit  ,  id  est  ,  iradidit ,  pe- 
rinde  ac  si  eos  ipsis  vendidisset.  Est  catachre- 
sis ,  signilicans  plenam  traditionem ;  talis  enini 
est  rei  vendiiae) ,  eos  ,  in  manus  Chusan  Rasa- 

THAIM    REGIS     MESOPOTAMLE  ,    SERVIERUNTQUE     F,I 

octo  annis.  ]  Haec  prima  Hebraeorum  luit  servi- 
tus,  primaque  idololatriae  eorum  inTerra  sancla 
casligatio,  qua  traditi  sunt  regi  Mesopotamiae. 
Ita  dicitur  regio ,  quae  in  medio  duorum  ^roTic- 
/^cjy,  idest,  fluminum,  scilicet  TigrisctEuphra^ 
lis  ,  sita  est,  iisque  ambitur  et  circumdatur. 
Unde  hebr.  vocdiliiVOli^ni^Q^iiAaramnaliaraim, 
id  est,  Syria  duorum  fluminum  ,  sive  duobus 
fluminibus  jam  dictis  intercepta  ;  erat  enim 
multiplex  Syria. 

Porro  Cluisan  RasaLhaim  hebr.  idem  est  quod 
Mthiops  (Chusim  enim  sunt  jEthiopes,  ita  dicti  a 
Chus  fiiio  Gham,  Gen.  10.)  duarum  impietatum, 
ait  Pagnin.  qualis  erat  hlc  tyrannus,  quia  He- 
braeos  tyrannide  opprimebat ,  et  quia  eos  ad 
suos  deos  colendos  alliciebat. 

Talis  Tropol.  est  diabolus  ,  ait  Origen.  cui 
Deus  vexandos  tradit  homincs  ,  dum  conlra 
eum  superbiunt,  ut  eos  humiliet,  alDigat  et  con- 
terat ,  donec  resipiscant,  et  sub  Deo  se  humi- 
lient.  Talis  quoque  est  Turca  ,  et  quilibet  hos- 
lis,  ait  Serarius.  Dupliciter  vero  improbus  est, 
qui  nec  Deuoa  timet,  nec  homines  veretur,  qui 
et  in  animam  et  in  corpus  suum  peccat ;  qui 
juxta  superbus  est  et  libidinosus  ,  qui  susque 
deque  fert  mortales  et  veniales  culpas.  Duplici 
nos  malo  aflicit,  qui  animum  religione ,  corpus 
libertate  solitisque  commodis  spoliat:  qui  spi- 
ritalia  et  temporalia  eripit,  qui  a  tiinore  Dei  nos 
abducit ,  et  vitiis  non  servire  facit ,  qui  et  in 
prseseniis  seculi  serumnas,  et  in  a^terna  futuri 
seculi  supplicia  nos  conjicit. 

Audi  Anastasium Nicaenum  post  qu.  92.  p.  268. 
Quomodo,  ait,  civitates  nutriunt  lictores,  ut  homi- 
cidas  et  sepulcrorum  e/fossores,  et  qui  alia  liujus- 
viodi  sceiera  admittunt ,  per  eos  puniant ,  non 
laudantes  quidem,  sed  valde  etiam  odio  habentes 
eorum  instituta,ferentes  tamen  propter  usum  eo- 
rum  ministerii :  ita  etiam  mundi  administrator 
concedit  ut  sint  tyranni  tanq uam  q uidam  lictores, 
ut  per  eos  pcenas  sumat  de  impiis  et  sceleratis. 


Salvatorem  etiam  dici  homincm ,  pcr  qaem  Dens 
salvos  faciat.  Simile  est  li.  Reg.  13.  5.  Dedit ,  ail , 
Dominus  Saivatorem  Israeli.  Et2.  Esdrae9.  27.Sic 
Plato  I.  5.  deRepubl.  Principes  vocari  vult  Rei- 
publ.  Salvatores. 

Fuere  ergo Judiceslsraelis  salvatores,  ideoque 
figurae  et  typi  Jesu  Christi  Salvatoris  mnndi. 
UndeS.  Hieron.  ad  Paulinum  ep.  103.  Injudicum 
libro  ,  ait,  quot  principes  populi,  tot  figurcB  sunt. 
Judices  salvarunt  populum  in  corpore  ,  Jesus 
sanat  fideles  in  anima  ;  Judices  profligarunt  ly- 
rannos,  Jesus  doemones  mundum  opprimentes. 
Quocirca  nomen  Jesus  formidabile  est  dcemo- 
nibus,  adeo  ut  eo  audito  dilfugiant.  Audi  sanc- 
tum  Ghrysosiomum  hom.  8.  in  ep.  ad  Rom.  Sunt 
nobis  incantationes  spirituales,  ipsum  nomen  Do- 
mini  Jesu  Christi:  tum  ipsius  crucis  potentia.  Hu- 
jusmodi  incanlatio  non  solum  draconem  de  spe- 
luncis  abigit ,  alque  ita  in  ignem  conjicit ,  sed  et 
vulneribus  quoque  medetur.  Hoc  tamen  et  dcemo- 
nibus  terribile  est ,  et  perturbationibus  el  cegritu- 
dinibus  saiutare.  Hoc  igitur  ornemur  ipsi :  hoc 
tanquam  muro  nos  muniamus.  Et  Orig.  I.  1.  con- 
tra  Celsum  :  Tanta ,  ait ,  vis  nomini  Jesu  inest 
contra  dcemones ,  ut  nonnunquam  a  nobis  nomina- 
tum  sitefficax.  Quod  docens  Jesus  dicebat  :  Multi 
milii  dicenl  in  die  ilia  :  In  nomine  tuo  dcemonia 
e/e(:/mH5.EtTheod.  inep.  adPhilemonem:5H^df, 
ait,  nobis  nominis  mentio  ad  efficiendum  utreve- 
reatur  vei  maxime  adversarius ,  etc.  Mirum  ,  sed 
multis  comprobatum  exemplis  ,  quod  Tyreus 
noster  ait  in  libro  de  Daemoniacis  c.  ^2.  n.  22. 
Sagis,  ait,  et  iis  qui  se  diaboio  devoverunt  mandari 
et  serio  prcecipi  scimus  ,  ut  si  quando  nocturnos 
conventus  habent  prorsus  d  nomine  Jesu  absti- 
neant:  quamquamJesum  abjuraverint.  Scimussu- 
bito  et  diaboiumet  jrrcesentem  turbam  disparuisse, 
si  quando  coliegarum  aiicui  etiam  prceier  inten- 
tionem  nomen  Jesu  excidisset ,  etc. 

Tropol.  Salvatores  Jesum  Salvaiorem  imitan- 
les  sunl  ii ,  qui  animas  in  viam  salutis  dirigero 
satagunt.  Audi  Rupertum  :  Si  ergo  iilos  dixit 
Sdlvatores,  nempe  Scriplura,  per  quos  Deus  tem- 
poraliter  liberavit  Israel;  quanto  magis  recte  iili 
dicuntur  salvatores ,  quorum  labor  salvatori  nos- 
tro  Deo  ad  nostram  ceternam  salutem  cooperalus 
est,  etc 

Idcirco  S.  Ignatius  fundalor  Societatis  noslra; 
noluit  nos  vocari  Ignatianos  ,  sed  Societatis 
Jesu,  ut  hoc  nomine  nos  exstimularel  ad  stre- 
nue  procurandam  animarum  salutem.  Valenti- 
nianus  Imper.  teste  Vopisco  laudavit  Probum 
(qui  et  postea  Imperator  exstitit),  quod  esset 
vir  sui  nominis,  scilicet  bonus  et  probus.  Simus 
et  nos  viri  nominis  nostri,  ut  quasi  socii  Jesus 
salvare  omnes  contcndamus.  Militl  adolescen- 
tulo,  qui  Alexander  vocabatur,  dicebat  magnus 


Postea  autem  eos  quoque  exactissimo  tradit  sup-     Alexander  inTyriexpugnatione  :/rf/u'mo5e,  ocom 

piicio,  quoniam  non  tanquam  Deo  ministrantes  ,  '•■      '     '     •  • ' — -■--'■■ — "•-^ 

iedsuce  improbitati  servientes ,  gravia  iiia  et  in- 
toleranda  fecerunt.  Sic  Israeiem  ,  cum  peccasset , 
Assyriorum  tradidit  crudeiitati;  postquamautem 
(s(i  ne  agnooerunt  quidem  fructum  suppiicii ,  vei 
polius  scopum  et  institutum  ,  tunc  eorum  quoque 
fracta  potentia  coegit  eos  seroire  aiiis,  ut  docent 
etiam  Propheta.  A  quibus  Piato,  ut  arbitror,  suf- 
furatus  occasionem ,  dicit  eos  quisunt  incurabiies 
castigare  ad  aiiorum  utiiitatem. 

9.  Er  CLAMAVEUUNT    AD   DOMINUM,  QUI  SUSCITA- 
VIT  EIS  SALVATOREM,  ET  LIBERVVIT  EOS,  OtHO.VIEL 

viDELicET.]  Adverlendum,  ait  S.  August.  qu.  18. 


miiito,  facfacinus  nomine  quod  geris  dignum,  etc. 
Huc  spectat  quod  de  Diadumeno  puero  narra- 
tur,  cum  et  imperio  et  Antonini  nomine  do- 
naretur :  Ego,  inquit ,  eiaborabo  ne  desim  nomini 
Antoninorum.  Scio  enim  me  Pii,  me  Marci ,  me 
Verisuscepisse  nomen,  quibus  salisfacere  perdiffi  - 
ciie  est. 

PrajcIareS.  August.  tract.  5.  iuEpist.  1.  sanc- 
ti  Joannis  :  Quomodo  ,  inquil ,  te  gloriaris  esse 
Christianum  ?  nomen  habes  ,  et  facta  non  habes . 
Si  autem  nomen  secutum  fuerit  opus  ,  dicat  te 
quisque  paganum,  lu  factis  te  ostende  Chrts- 
tianum  :  nam  si  factis  non  ostendis  te  Christia- 


COMMENTAIllA  IN  LIBP. 

ntivi  ,  qaid  prodest  nomen  ,  ubi  res  non  inve- 
niiur  ? 

Denique  audi  sanclum  Hieron.  in  Abdiam  sub 
finem  :  Ipsa  ,  inquit  ,  Pelru  Petro  donavit  ut 
pelra  sit.  Pastor  quoque  bonus  ApostoUs  paslorum 
largitus  est  nomina,  el  quodcumque  dicilur  de  co, 
servis  tribuit  ut  dicanlur.  Sic  ipse  Salvalor  Apos- 
tolos  suos  mundi  esse  voluit  sulvatores. 

Fratkem  Caleb.]  Videdicia  Josue  15. 17.  Porro 
Philo  Biblicus  asserit  Josue  morienii  in  princi- 
paiu  successisse  Cenez  ,  eumque  pra;fuisse  Is- 
raeli  57  annis,  et  mulia  miraque  ejus  gesiadic- 
taque  enarrat.  Post  Cenez  vero  praefuisse  Israeli 
Zebul  per  25  annos  ,  post  liunc  Debboram  et 
Barac.  Verum  haec  repugnantS.  Script.  qua;  post 
Josue  primum  Judicem  assignalOthoniel,  secuii- 
dumAod,  terliumSamgar,  quartuniBarac.Quare 
Philo  iste  non  Biblicus  cst ,  sed  errorum  et  nu- 
garuniBibulus. 

10.  FUITQUE  IN  EO  SPIRITUSDOMINI,  ETJUDICAVIT 

( id  est ,  vindicavit  el  ab  oppressione  ChusanRa- 
salhaim  liberavit)  Israil.  ]  Spiriius  Domini,  id 
est  ,  fortitudo,  prudentia  et  maxinie  impetus 
ad  Ijellandum  ,  ardorque  et  zelus  ad  vindican- 
dum  suos  populares  in  libertatem,  a  Deo  Olho- 
nieli  aspiratus  et  inspiratus.  Omnis  enim  virlus 
et  qualiias,  sive  naturalis  sivc  supernaluraHs, 
ommsque  gralia  ,  tam  gratum  faciens  ,  quam 
gratis  data  ,  uti  esl  fortitudo  beliica  in  Script. 
vocatur  spirilus,  ut  recte  advertit  Abul.  Sic  |)e- 
rilia  fabricandi  labernaculum  ,  a  Deo  indita 
Beseleeli,  vocatur  spiritus.  Exodi  31.  3.  Videibi 
dicta.  Unde  seqmluv  :  Et  judicavii  Israel,ium 
moribus  etlegibusbellicislsraelitas  instruendo, 
lum  potius  sumendo  de  hostibus  Mesopotamis 
vindictam,  eosque  supprimendo.  Simili  phrasi 
dicilur  spirilum  Domini  induisse  Cedeonem  , 
id  est ,  eum  incitasse  et  direxisse  ad  bellum 
Madianilicum.  Sic  Sccpe  dicitur  spirilus  irruisse 
in  Samson  cap.  Ik.  6.  et  seq.  quotiescumque 
eum  impulitad  heroica  fortitudinis  opera  gene- 
rose  aggrediendum.  Sic  spirilus  Domini  dicitur 
insiliisse  in  Saul,  cumeumincitavit  ad  liberan- 
dum  Hebrseos  a  tyrannide  Naas  regis  Ammon,!. 
Reg.ll.  6. 

11.  QUIEVITOUE  TERRA  QrADRAGINTA   ANNIS  ,    ET 

MORTUUS  EST  Othoniel.  ]  Quadraginta  annis ,  id 
est ,  usque  ad  annum  quadragesimum,  quo  of- 
ficio  Judoeis  perfunctus  et  defunctus  est  Otho- 
niel,  primus  Israelis  post  Josue  Princeps.  He- 
breei  enim  saepe  numeros  cardinales  pro 
ordinalibus  sumunt ,  uti  ostendi  Canone  1.  et  2. 
ac  Exodi  12.  bSS.  Adde  lerram  Israel  quievisse 
(idest,  cessasse  a  pr.Teliis ,  uti  explicatur  Jo- 
8ue  \h.  15.)  per  ZiO  annos  ,  quia  videlicet  sub 
Othoniele  pauca  fuerunt  bella  :  nam  initio  He- 
braei  a  Chusan  fuere  suppressi  ;  deinde  post 
victoriam  deeo  ab  Othoniele  habitam  ita  erecti 
etelevati,  ut  hostes  eorum  omnino  quiescerent, 
nec  cos  invadere  auderent.  Ita  Ribera  1.  1.  de 
Templo  c.  1. 

Porro  Othonielis  60  in  imperio  annos  ita  pro- 
babiliter  conjectando  distribuit  noster  Salianus, 
ul  primis  17  ejus  annis,  quibus  adhuc  post  Jo- 
8ue  vixere  seniores  Israel  Deo  vero  servierit , 
inde  deQexerit  ad  colendum  Baalim  et  Astaroth 
per  annos  circiter  quinque  :  quocirca  traditus 
Regi  Mesopotamiae  ei  servierit  per  annos  oclo  , 
scilicel  ad  annum  trigesimum  Othonielis  ,  qui 
ultimis  decem  viiae  suae  annis  eum  debellavit, 
pacemque  et  quietem  Israeli  reddidit.  Unde  ap- 


UM  JUDIGUM.  Cap.  Ilf.  109 

posite  Oihoniel  hebr.  significat  tempus  Dei,  vel 
tempus  meum  Deus  ,  ait  Pagnin.  fuitque  typus 
Christi  Salvatoris  ,  ait  Rupert.  qui  tempore  a 
Deo  pnefixo  in  mundum  per  incarnationem 
descendit,  ut  eum  a  Chusan  ,  id  est,  ^Ethiope  , 
puta  diabolo  oppressum  liberaret  et  redi- 
meret. 

12.   QUI  CONFORTAVIT  ADVERSUS    EOS  EGLON  RE- 

GEM  MOAB.]  Dices  :  ErgoneDeus  excilavlt  Eglon 
ad  bellum  injuslum  conlra  Hebraeos  ,  ut  tyran- 
nicc  eos  opprimeret,  ac  consequenter  ad  pec- 
catum  et  tyrannidem  ?  Resp.  Deus  dicitur  exci- 
tasse  Eglon,  Nabuchodonosor,Cyrum,  Alexand. 
etc.  adbellandum  contra  Juda^os,  aliasque  gen- 
tes  ,  quia  ipsorum  scelera  per  illos  casligare 
deslinahat.   Fecit  autem  idipsum   primo ,   au- 
gendoEglon,  Cyro,  etc.  vires  et  animos  ,  con- 
silium  et  dexieriialem  praeliandi  ,  item  socios 
foederalos  ,  arma  ,  milites  ,  quibus   confortali 
invaserunt  Judaeos  vel  alias  gentes.  Secundo  , 
ex  adverso  infirmando  vires,  milites  ,  arma  He- 
braeorum,  eisque  animum  eripiendo  ,  ac  lerro- 
rem  et  pavorem  immiltendo.  Ita  S.  August.  de 
gratia  etlib.  arbitr.  cap.  20.  idque  probat  ex  illo 
Josue  c.  7.  12.  Non  poterit  Israet  slare  ante  hos- 
tes  suos,  eosque  fugiet.  Tertio,  immiltendo  Eglon 
Regi  cogitationem  quOd  terra  Israel  fertilisforet 
et  dives,  aeque  ac  inermis  et  a   Deo  cteserta  , 
Deumque  velle  gravia  eorum  scelera  punire. 
Quarto,  omniabeili  impedimenta  submovendo, 
dandoque  ei  prosperos  praeliorum  successus  et 
viqtorias,  quibus   omnibus  bene  vel  malc  uli 
poterat  Eglon.  Sunt  enim  haec  bona  adiaphora 
sive  indiflerenlia,quibus  quis  bene  vel  male  uti 
potest  pro  suo  arbitrio;  praevidebat  tamenDeus 
Eglon  Regem  ex  mala  sua  voluntate ,  et  imperii 
ambitu  dominandique  cupidlne  iis  male  usu- 
rum  ,  bellumque  imperandi  libidinc  Hebraeis 
injuste  illaturum  et  prosecuturum,  quod  ipse 
permiltere  decrevit,  ut  per  eum  Hebraeos  pec- 
canies  castigaret.  Vide  dicta  Exodi  c.  7.  v.  3.  ct 
c.  11.  2. 

Ulterius  non  poteral  Deus  directe  Eglon  Re- 
gem  incitare  ad  bellum  Hebraeis  inferendum  , 
nisi  justam  belli  causam  haberet  Rex ,  quo)  nulla 
hic  liquet;  vel  nisi  ipse  Regi  suam  indicaret  vo- 
luntatem,  scilicet  velle  se  punire  scelera  He- 
braeorum,  ac  ad  hoc  Rege  uti  quasi  administro 
et  castigatore,  quod  Nabuchodonosori  Deuni 
indicasse  opinatur  Abulensis  ex  illo  Isaiae  5.  26. 
Elevabit  signum  in  nationibus  procul ,  et  sibilabit 
ad  eum  de  finibus  terrce  :  cui  Dei  voluntati  et 
instinctui  siEglon  se  conformasset,  utiquebel- 
lum  justum  auctoritate  divina  contra  Hebraeos 
gessisset :  fuisset  enim  quasi  lictor  carnifex,  et 
executor  vindictae  et  justae  sentenlice  a  Deo  con- 
tra  Hebraeos  latic.  Verum  quia  tyrannorum  ani- 
mi  magis  adopes,  gloriam,  dominatum,  quani 
ad  Dei  voluntatem  attendunt,  hinc  bella  eorum 
plerumque  sunt  injusta  ;  nec  Deus  eis  suam  vo- 
iuntatem  revelat,  ut  eis  tribuat  potestaiem  fi- 
deles  invadendi,  sed  eorum  superbia  et  tyran- 
nide  utitur,  permittendo  illam  ad  fidelium 
castigalionem. 

13.  Et  copulavit  (scilicet  Deus  vindex,  ut 
patel  ex  hebr.  et  Septuag.  ei  filios  Ammon.  ] 

Possedit  urbem  palmarum,]  puta  Jericho  :haec 
enim  erat  fertilissima  etopulentissima  ,  eratq.u(; 
juxta  Jordancm,  utexMoab,  sita  trans  Jorda- 
nem,  facilis  in  Jericho  esset  transilus  ;  ulquo 
occupalo  Jordaue  separarct  ircs  Iribus  iran* 


110 

Jordaiicni  sita>  a  caeicris  novem  cis  Jordanem 
siiis,  nc  sibi  niuuio  opem  lerre  possent. 

lU,  Servieuuntqjje  filii  Israel  Eglox  REGI 
MoAB  DECEM  ET  OCTO  ANNis.  ]  Nota  :  lu  lioc  libro 
sa-pius  recensentur  plures  oppressionis  et  ser- 
viiuiis  Ilebraeorum  anni;  sed  lii  omnes  intra 
l)i\Tce(leniium  vel  sequeniium  Judicum  annos 
includuntur.  Kegat  id  Melchior  Canus  lib.  1.  de 
locis  od  12.  argum.  sed  constanter  uno  ore  af- 
firmanl  Hebra}i ,  Graeci,  Latini,  ac  nominalim 
Eusebius,  S.  August.  Orosius,  Isidor.  Beda  in 
Cliron,  Lyran.  Abulens.  Dionys.  Adrichom.  Ge- 
nebrard.  Salianus  ,  Torniellus,  Ribera  lil).  1.  de 
Templo  cap.  1.  etaliipassim  ;  idque  salis  colli- 
giturex  cap.  15.  versu  ult.  ubi  Samson  dicitur 
judicasse  Israel  vigiuii  annis  in  diebns  Philis- 
thiim,  quibus  sci-licet  Philistini  oppresserunt 
Hebraeos  per  ^O  annos,  ut  dictumest  cap.  13.  1. 
Ergo  eodem  tempore  quo  Hebraei  a  Deo  Iraditi 
sunt  Philistinis,  saltem  poslerioribus  annis, 
Samson  fuit  excitalus  a  Deo,  ut  eos  ab  illis  li- 
bcraret,  uti  cap.  13.  vers.  2.  et  seq.  narratur. 
Quare  ex  [\0  illis  annis,  viginli  posteriores  con- 
tinentur  intra  viginti  annos  Samsonis;  viginti 
autem  priores  inter  annos  Judicum^  qui  Sam- 
sonem  prcecesserunt. 

Secundo ,  idipsum  liquet  ex  3.  Reg.  6.  v.  1. 
ubi  ab  ingressu  Hebrceorum  ex  jEgypto  usque 
ad  annum  quartum  Salomonis,  quo  ipse  coepit 
fabricare  templum,  numerantur  priecise  aniii 
^80;  ergo  servitutis  anni  non  sunt  computandi. 
Si  enim  illos  computes  ,  inveuies  ceuium  et  un- 
decim  plures,  puta  591,  non  480;  et  licetid  con- 
cedat  MelchiorCanus  ,ac  noster  Scrariuseodem 
inclinet ,  quasi  480  illi  anni  tantum  sint  anni 
quibus  prcefuerunt  Judices ,  non  quibus  op- 
pressi  a  lyrannis  Hebraei  eis  servierunt;  hos 
enim  fuisse  591,  tamen  hoc  direcle  adversatur 
Script.  quac  lotum  lempus  ab  exilu  ex  ^Egypto 
usqueadannumquartum  Salomonis  numerans, 
prcecise  consignat  annos480.  Audi  ejus  verba  : 
Factam  est  ergo  quaclragentesbno  et  octogesimo 
anno  egressionis  fdiorum  Isracl  de  terra  Mgypli , 
in  anno  quarto  mense  Zib  {ipse  est  mensis  secun- 
clus)  regni  Salomonis  sitper  Israei  ,  Oidificnri 
ccepit  domus  Domino.  Sic  enim  uniformiter 
habent  hebr.  Chald.  Grseca  et  Latina.  Quare 
errat  Josephus,  vel  certe  mendum  esl  in  Josepho, 
dum  ipse  numerat  annos  692. 

Porro  hos  480  annos  licet  varii  varie  nume- 
reut,  verisimillimus  tamen  est  computus  Arinc 
Montani  in  Daniele  ,  quem  fere  secpuiniur  Adri- 
chom.  Salianus,  Torniellus  et  alii :  nimirum  Ho- 
braei  ab  egressu  eXiEgyptotendentes  in  Chanaan 
peregrinati  sunt  in  deserto  annis  40, 

Inde  a  Josue  usqne  ad  Olhonielem  primum 
Judicem  fluxere  anni  17. 

Olhonieli  Script.  hic  assignat  annos  40. 

Aod  qui  successitOthonieli  hicv.  30.  attribuit 
annos  80. 

Samgar  qui  Aod  secutus  est  omnes  dant  pau- 
culos  menses,  idque  v.  31.  sai  indicalur. 

Barac  et  Debborae  cap.  5.  ult.  memorantur 
anni  40. 

Gedeonis  pariler  cap.  8.  vers.  28.  recensentur 
anni  40. 

Abimelech  Gedeonis  filiocap.  9.  v.  22.  danlur 
nnni  3. 

Tholae  cap.  10.  v.  2.  dantur  anni  23, 

Jair  cap.  10.  v.  3.  anni  22. 

Jeplhc  cap.  12.  v.  7.  anni  6. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  III. 


Abesan  cap.  12.  v.  9.  anni  7. 

Ahialon  cap.  12.  v.  11.  anni  10. 

Abdon  cap.  12.  v.  14.  anni  8. 

Samson  cap.  15.  ull.  anni  20. 

Heli  1.  Reg.  4.  18.  anni40. 

Samueli  et  Sauli  Actor.  13.  v.  21.  iribuunlur 
anni  40. 

Davidi  3.  Reg.  2.  11.  anni  40. 

Salomoni  4. 

Adde  omnes  hos  annos,  et  invenies  praecise 
numerum  praedictum  480  annorum. 

Porro  de  omnibus  his  rescertaest,  excepio 
Josue,  cui  nonnulli  dant  annos  non  17,  sed  27  ; 
et  Samsone,  cujus  annos  viginti  aliqui  inclu- 
dunt  in  40  annis  Heli,  sed  perperam  :  conslat 
enim  Samsonem  fuisse  Judicem  (dicitur  enim 
cap.  15.  20.  judicasse  Israel)  distinctum  ab  Heli 
qui  ei  successit ;  quare  cnm  Scripl.  Samsoni 
assignat  annos  20,  cap.  15.  ult.  et  cap.  16.  uU, 
hi  utique  eo  seorsim  abHeli  dandi  sunt.  Exhoc 
compuiu  coUige  Josue  dandos  esse  aunos  17  , 
non  27. 

Quaeres :  Quotnam  sunt  servitutis  Hebrseorum 
anni  hoc  libro  recensili,  sivequoties,  quando, 
et  quamdiu  Hebraei  servierunt  aliis  gentibus  ? 
Resp.  servivisse  annis  cenlum  et  undecim ,  ut 
patet  ex  enumeralione  quam  subjungo.  Hebraei 
servierunt  Chusan  Regi  MesopotamitTe ,  utpalel 
cap.  3.  8.  annis  8. 

Eglon  regi  Moab,  utpatel  c  3.  14.  annis  18. 

Jabin  regi  Chanaan,  utpatet  c.  4.  3.  annis  20. 

Madianitis,ut  patel  C.6.  1.  annis  7. 

Philisihaeis  et  Ammoniiis  ,  ul  patet  c.  10.  18. 
annis  18. 

Rursum  Philisthaeis,  utpatetc.  13.  1.  annis40. 

Addehos  omnes  annos,  invenies  annos  servi- 
tulis  ccntum  et  undecim,  qui  iu  Chronologia 
non  sunt  compuiandi ;  quia  in  annis  Judicum 
includunlur,  uti  dixi. 

15.    Et    POSTEA     CLAMAVERUNT    AD     DOMINliM.   ] 

Vide  hic  quam  afflictio  sit  ulilis  :  docei  enim  , 
imo  cogit  Deum  prope  invocare  ,  ideoque  Deu» 
illam  immittit,  ut  compellat  nos  per  creaturas 
vagantes  ad  se  redire.  Rursum  tribulatioues  el 
flagella,  sicut  bonis  el  reciiscorde  sunt  conso- 
laliones  et  materia  coeleslium  praemiorum,  sic 
malis  sunt  primitiaegeheunalium  tormeniorum, 
ait  P.  Petrus  Damiani  1.  8.  epist.  6.  qui  proinde 
addit :  Dumergo  verberibus  cingeris,  dum  cas- 
tigaris ,  non  mentem  desperalio  deprimat ,  non 
querela  murmurationis  erumpal ,  non  trislitice 
mccror  absorbeat ,  non  impatientem  pusiUanimitas 
reddat ,  sedsemper  se}'enitas  in  vullu,  hilaritas  in 
mente ,  gratiarum  actio  resultet  in  ore.  Quia 
sicut  signum  est  amoris  et  pracdestinaiionis  di- 
viuie,  si  peccatorem  castiget,  quod  scilicet  velit 
eum  salvare;  sic  vice  versa  signum  irac  et  re- 
probationis  divinae  est,  quod  eumimpune  agere 
sinat ;  quia  scilicet  vult  eum  perdere  el  cru- 
ciare  in  gehenna,  ut  ostendi  Proverb.  3.  v.  11. 
et  seq. 

Qri  suscitaviteisSalvatorrm  vocaruloAod.] 
Fuit  hic  secundus  Israelis  Judex;  primus  cuim 
fuit  Othoniel.  Aod  hebr.  idem  est  quod  gloriabor 
vel  gloriosus  "nn  hod  enim  est  gloria  :  talis  fuit 
Aod,  quia  Eglon ,  id  est,  de  vitulo  (hunc  enim 
hebr.  significat  Eglon)  hoc  est  dcvitulante  et 
petulante  Regc,  magna  cum  gloria  triumphavit. 

FiLii  Jemini.  ]  Hugo  Vicior.  per  Jemini  accipit 
Benjamin.  Melius  alii  accipiunt  virum  illustrem 
oriundum  ex  Benjamin  ;  nam  et  Semei,    qui 


COMMENTARIA  IN  LlDRUxM  JUDICUM.  C.p.  III. 


Ml 


malcdixil  Davidi,  fuit  riliiis  Jemini  de  iribu 
nunjamin  seque  ac  Saul ,  ut  palct  1.  Rcg.  16.  5. 
elcap.  19.  18.  el  lib.  3.  Reg.  3.  8. 

QVl    UTRAQUE   MANU    PRO    UEXTEUA    UTEBATUR.  ] 

Quem  proindeSeptuag.  tam  hic  quiim  c.  20.  16. 
vocant  «uj30T5,soS£|(o« ,  id  est  ,  ambidexlrum. 
Hcbr.  enim  est  ijiqi  Ti  ■nax  iltcr  iacl  iemine  , 
quod  Vatabl.  Arias,  Pagnin.  Cajet.  ct  alii  He- 
j)raizantes  vertunt ,  clausum  sive  capium  mana 
(lexira,  qui  scilicet  manum  dexteram  habebat 
mancam,  vel  contractam  et  impotentem,  ideo- 
que  sinistra  pro  dextra  utebalur  ,  qualem  Lalini 
vocant  scaevam,  idest,  sinisiram  (szata  enim  est 
sinistra).  Unde  Mutius  ille  Romanus,  qui  dcxte- 
ram  coram  Porsena  rege  Heirurise  animosc 
exussit,  ideoque  deinceps  sinislra  usus  est  pro 
dextera ,  cognominatus  est  Scojvola,  id  est, 
sinister,  quem  Itali  appellant  Mancino,  Franci 
gaucher  i  Flandri,  slincks. 

Verum  S.  Hieron.  et  Septuag.  lam  hic  quam 
c.  20.  16.  coustanler vertunt  am6/c/ea;0-H?/i,  qui- 
bus  utique  magis  credendum  est.  Ambidexter 
ergo  dicitur  clausus,  id  est,  seplus,  conclusus 
ct  cinctus  manu  dextera;  quia  utraque  manu 
utens  pro  dextra,  undique  ab  ulroque  latere, 
dextra  quasi  propugnatrice  cingilur  et  prote- 
gilur.  Unde,S.  Hier.  illud  psal.  68.  16.  JSeque  ur- 
geat  super  me  puteus  os  suum,  vertit :  Non  coronet 
super  me  puteus  os  suum;  os  enim  putei  rotundi 
dum  operculo  circulari  tegitur,  eo  quasi  coro- 
natur ,  ut  Hebr.  tidn  atar,  per  aleph  affine  sit  et 
cognatum  cum  nny  atar ,  per  ain,  id  est,  coro- 
navit;  Chald.  vcro,  etex  eo  Marinus  contrarie 
vertunt  :  ISon  aperiat  super  me  puleus  os  suum, 
ut  scilicet  me  absorbeat.  Sic  hoc  loco  juxta  illos 
apertus  dexiera  dicitur^  qui  dexteram  ex  utroque 
latere  habet  apertamet  expeditam  ad  pugnam, 
sive  quia  lam  sinistra  quam  dextera  operatur  et 
praeliatur.  Unde  Syrus  verlit ,  theri  Jemino,  id 
est,  qui  duas  habet  dexteras ;  Joseplms  vero, 
manu  sinistra  melior  et  ab  ea  omnem  virtutem 
habens.  Saepe  enim  ambidextri ,  qui  sinislra  pol- 
lent,  minus  pollent  dextera.  Porro  magna  com- 
moditas  aeque  ac  laus,  praesertim  milrti,  est , 
esse  ambidextrum  :  utraqueenim  manupugnat 
in  hosiem,  qui  una  dunlaxat  praeliatur.  Unde 
ab  Homero  Iliade  2.  laudatur  Asteropoeus ,  quod 
csset  ambidexter;  signum  enim  est  magnae  vi- 
rilitatis  et  fortitudinis.  Nam,  ut  ait  Galenus  in 
Aphoris.  7.  Hippocratis ,  viri  quidem  ambabus 
ut  dextris  utentes  scepe  visi  sunt ,  femina  vero  hac- 
tenus  nulLa.  El  Plinius  lib.  7.  cap.  17.  Observa- 
tum  est,  inquit,  vires  dextra  parte  (ob  calorem 
cordis  et  jecoris)  majores,  quibusdam  cequas 
utraque,  aliquibus  lceva  manu  prcecipuas ,  nec  id 
unquam  in  feminis.  Unde  documentum  fuit  Pla- 
tonis,  quod  recilat  Arist.  lib.  2.  Polit.  in  fine, 
in  Politica  viros  debere  studere  ut  ambidextri 
evadant,  quo  aptiores  reddantur  beJlo.  Id  fit 
assueludine  :  si  quis  enim  sinistram  exerceat , 
aptabit  eam  quasi  dexteram.  Vidi  Romae  Pairem 
Societatis  nostrae  ,  qui  sinistra  assueverat  scri- 
bere,  idque  tam  commode  quam  dexlra.  Hinc 
estillud  Hipponaciis  apud  Galenum  :Ambidexter 
ium,  nec  aberro  percutiens ,  sicut  saepe  aberrant 
qm  sola  dcxtra  feriunt.  Unde  opiimi  milites 
utraquc  manu  digladiantur ,  et  in  orbem  prse- 
liantur.  ^ 

TropoL  vir  sanctus  est  ambidexler  :  novit 
enim  uti  tam  adversis  quam  prosperis  ,  tam  dc- 
solationc  quam  consolaiione,  tam  tenlatione  et 


humilialionc,  quam  honore  et  exallatione ,  ad 
suum  commodum  ,  uli  fecit  Job,  David,  et  Pau- 
lus  dicens  :  Per  arma  JustilicB  a  dexlris  et  a  si- 
nistris  ,  1.  Cor.  6.  Vide  Cassian.  coll.  6.  v.  10.  ubi 
post  mulla  hac  de  rc  dicta  ila  concludit :  Erimus 
igilur  ambidcxlri ,  quando  nos  quoque  reruin 
prcEsentium  copia  vel  inopia  non  mularit ,  et  nec 
illa  nos  ad  voluptatis  noxia;  remissionem  impuleril, 
nec  ista  addesperalionem  atlraxerit  ei  qucrelam, 
sed  simiiiter  Deo  gratesin  ulroquereferentes  ,  pa- 
1-em  fructum  de  secundis  adversisque  caplemus, 
quaiem  se  ilLe  verus  ambidcxter  cLoclor  genlium 
fuisse  testalur ,  dicens  :  Ego  enim  didici  in  quibus 
sum  sufficiens  esse ,  scio  et  humitiari,  scio  et  abun- 
dare  :  ubiquc  et  in  omnibus  instilutus  sum ,  et  sa- 
turari  et  esurire,  et  abundare  et  penuriam  pati , 
omnia  possum  in  eo  qui  me  conforlat. 

16.   QUI  FECIT  SIIU  GLADIUM  AIVGIPITEM  ,  ]  hebr. 

habenlem  duo  ora ,  \(\  est ,  duas  acies,  qucm 
Septuag.  vocant  5t?(}//.ov,  id  est ,  utrimquc  acu- 
tum  ,  ul  utrimque  secare  queat.  Qualis  hic  fue- 
rit  jam  dicam. 

Habentem  in  medio  capulum.  ]  Nil  de  hoc  ca- 
pulohabent  Hebr.  Chald.  ctSeptuag.  nec  tamcn 
id  fiuxit  aut  temere  addidit  S.  Hieron.  sed,  ut 
advertit  Abulens.  solerter,  vidlt  hoc  includi  in 
To  ancipitem ,  sive  duorum  orum  ,  hoc  est  acie- 
rum.  Habuit  enim  hic  gladius  sive  pugio  duas 
acies  sive  mucrones  ,  ut  utrimque  Regem  quo- 
modocumque  situm  ferire  posset ;  volebat  enim 
cum  ferire  non  aperte  et  caesim,  sed  occulte  et 
punctim,  ut  actum  declinarenon  posset.  Quare 
necesse  fuit  ut  gladius  hic  haberet  capulum  in 
medio,  quo  utrimque,  si  opus  esset,  sua  acie 
et  mucrone  Regem  pungere  et  transfigere  va- 
leret. 

Aliter  Serarius  :  Fuit,  ait,  gladius  isle  latior, 
et  in  latitudinis  hujus  medio  fuit  capulus,  scili- 
cet  in  longitudinis  extremo,  uti  alias  cssc  con- 
suevit  :  scd  si  erat  latior,  ergo  ad  caedendum 
erat,  hic  autem  fuit  ad  pungendum  :  erat  ergo 
strictior,  et  aculus  inslar  cuspidis  et  pugionis. 
Unde  Noslerv.  21.  vocat  sicam,  a  qua  dicti  si- 
carii.  Fuit  ergo  haec  nova  species  et  forma  gla- 
dii,  id  est,  gladioli  sive  pugionis,  ideoque  forte 
Aod  ipse  fuit  faber,  eumque  sibi  fabricavit.  Sic 
Marius  romanus  dux  fuit  faber;unde,  cum  ex 
insidiis  interimeretur ,  dixit  interemptor  :  Hic 
est  gladiusquem  ipsefecisti,  utinarratTrebellius 
Pollio  libro  de  triginta  tyrannis  cap.  7. 

LoNGiTUDiNis  PALMyE.  ]  Rcfcrt  hoc  uou  ad  ca- 
pulum,  sed  aAgLadium,  utpalet  exHebr.  Chald. 
et  Septuag.  Per  palmam  accipe  palmum  sivc: 
spilhamam,  ut  vertunt  Septuag.  alioqui  palma 
proprie  est  mensura  exigua  quatuor  digitorum 
transversim  positorum,  palmus  vero  sivc  spi- 
thama  est  spalium  quod  disienla  manu  inler 
poUicem  et  ullimum  digitum  inlerjacel,  conli- 
netque  duodecim  digitos  transversos.  Hebr.  esi 
"rau  gomed,  quod  passim  Hebraizantes  vcrluni 
cubitum.  Unde  gammadim,  id  est,  cubitales 
vocantur  pygmaei,  Ezech.  27.  li;  Cubiius  est 
sesquipes,  continet  viginti  quatuor  digitos  ,  sive 
duas  spithamas  :  quare  hic  cubilus  minor  dc- 
betintelligi,  qui  ocquatur  spithamae,  conlinei- 
que  duodecim  digitos.  Ita  Serarius.  S(.'d  sicut 
olim  digiti  erant  majores  modcrnis,  sic  cl  spi- 
ihamac  :  nisi  quis  dicat  palmum  hic  non  sini- 
plicem  ,  sed  duplicem  accipi;  hicenim  aequaliir 
cubito,  et  solent  gladioli  sive  pugiones  essc  cu- 
bilales,  alioqui  cultri  sunlpolius  quam  gladii. 


112 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  III. 


Et    ACCINXirS  F.ST  EO    SUllTKR  SAGDM  (nOta  CSt 

lioec  mililum  veslis)  sub  dextro  femore,  ]  lum 
iil  gladium  sive  gladiolum  el  maclanalionem 
cjodis  occuliarel  :  gladio  enim  solemus  ad  si- 
jiisirum  femur  accingi ,  non  ad  dexlrum ;  lum  ut 
rum  facilius  educerel  manu  sinislra  ,  qua  per- 
cussuruseralRegem  iucaulum. 

17.  Erat  adtf.m  Eglon  ckassus  isimis,]  instar 
viiuli;  Eglon  enim  hebr.  vitulum  significal. 
Dicil  lioc,  ut  eum  ex  multo  adipe  suo  oppres- 
sum  cl  sufTocatum  significet,  ul  explicat  v.  22. 
Septuag.  verlunt  «^cio;,  id  est,  festivus  ,  quia 
pingues  solent  esse  feslivi ,  hilares  et  joviales. 
Foric  pro  «c£io; ,  Septuaginla  verleruntTtaxu?,  id 
est,  pinguis,  obesus,  ye\  qxzt/.oi ,  idest,  ponde- 
rosus  ,  gravis.  Vide  hic  ul  gulosis  obsitsua  gula; 
gula  enim  occidil  gulosum  et  obesum  Eglon. 
Obesus  enim  nec  se  ab  ictu  surripere  ,  nec  eum 
inhibere  potest,  ictusque  suo  adipe  suffocatur  : 
macilenlus  vero  sua  gracilitate  et  agilitate  ic- 
tum  declinare  vel  infringere  potest,  ac  loesus 
facile  curatur.  Porro,  ut  ait  S.  Hieron.  epist.  2. 
ad  Nepolian.  Pidchre  dicUur  apud  Gracos  et  nes- 
cio  an  apud  nos  ceqae  resonet :  Pinguis  venter  non 
gignil  mentem  lenuem.  His  ait  Amos  Prophela 
cap.  U.  1.  Audile  verbum  hoc,  vaccce pingues ,  quce 
cstis  in  inonie  Samarice ,  quce  calumniam  facilis 
egenis,  et  confringitis  pauperes  ;  quaj  dicitis  do- 
minis  veslris :  Afferte ,  et  bibemus.  De  his  Moses 
Deut.  32.  v.  15.  Incrassatus  est  dilecius  et  recalci- 
travit :  incrassatus,  impinguqtus ,  cUlalatus  dercli- 
quit  Deum  factorem  suum,  et  recessil  a  Dei  salu- 
tarisuo. 

19.  Et  reversus  de  Galgalis,  ubi  erant  ido- 
i.A.]  Aod  post  oblala  Eglon  regi  munera,  ut 
facinus  tegeret,  ab  eo  et  aula  regia  discessit 
cum  sociis ,  eosque  comitatus  est  usque  ad 
«Jalgala  ,  inde  soUis  reversus  est  ad  Regem  ;  id- 
que  tum  ut solus  subiret discrimen  vitae sociosque 
i\b  illo  eximeret;  lum  ui  secrelior  esset  caedes , 
ri  minus  suspicioni  obnoxia;  quod  non  fuisset, 
)>i  stalim  oblalis  muneribus  eam  altentasset,  ail 
Abulens.  Unde  legati  Caesaris  et  Regum  adTur- 
cam,  dum  ei  munera  offerunt,a  Bassis  honoris 
specie  ducuntur,  itaquc  brachiis  conslringun- 
tur,  ul  gladium  ferrumve  stringere ,  Turcam- 
que  ferire  nequeant  :  adeo  tyrannis  est  formi- 
dolosa  ,  et  omnia  tuta  timet. 

De  Galgalis  ubi  erant  idola.  ]  Masius,  ut 
dixi  in  ]ii)ro  Josue ,  opinatur  alia  baec  esse  Gal- 
gala  a  Galgalis  in  quibus  circumcisi  sunt  fihi 
Israel,  Josue  6.  eo  quod  ibi  non  essent  idola. 
Dici  tamen  potest  ilia  a  Moabilis  ibi  posita 
fuisse ,  tum  ul  Galgala  et  Circumcisionem  Ju- 
dicorum  profanarent,  tum  ul  ipsi  ibi  deos  suos 
invocarent  ad  Terram  promissam  sibi  subigen- 
dam  ;  in  ejus  enim  ingressu  erant  Galgala  :  tum 
ut  Judocos  initiari  suis  sacris  idololatricis  co- 
gereni  eo  loci ,  ubi  olim  patres  eorum  iniiiali 
fuerant  sacris  Judaicis. 

VeRBUM  SECRETIM  IIABEO  AD  TE,  6  REX.  ]    Fingit 

se  liabere  oracuJum  a  Deo  sive  diis  accepium 
in  Galgala  ad  Regem  perferendum,  vel  certe 
sccreium  aiiquod  in  itinere  a  se  cognilum, 
quod  Regi  indicandum  foret ;  mentitur  ergo  , 
sed  olim  tali  casuet  necessitate  mentiri  liciium 
f^sse  censchant  uon  lantum  plebeii,sed  et  Philo- 
.«.ophi  ac  Tlieologi,  uli  jam  ssepemonui.  S.  Aug. 
lamen  Aod  excusat  a  mendacio,  quod  per  ver- 
l)um  intellexerit  factum  phrasi  Hebraea,  q.  d. 
iiabco  qiind  tibi  dic,'im  ,  hoc  cst  faciam  ,  scilicet 


ut  te  occidam  ;  hoc  enim  mihi  suggcrit  jubei- 
que  Deus.  Ita  loquilur,  ut  Rex  ex  Galgalis  ido- 
lorum  suorum  sibi  ad  Aod  oraculum  afferri 
pulet,  itaque  consurgat,  accedalque  ad  reve- 
reniiam  verbo  Dei  exhibendam,  ut  stans  stan- 
tem  ct  vicinum  silentissime  transfigat. 

Hinc  Anast.  Nicaenus  q.  71.  in  S.  Script.  docet 
licere  subinde  uti  artificiose  simulatione,  non 
tamen  mendacio,  atque  id  probat  Sanctorum 
exemplis.  Primum,  inquit,  exempLum  sit  Moyses; 
quoniamjussa  Dei  apud  llegem  prcB  se  talit ,  quod 
viam  trium  dierum  abduclarus  esset  popalam  ad 
Deumcolenchan.  Exodi  3.  18.  et  Exodi  6.  3.  quam- 
quam  ejas  esset  propositum  omnino  Israeliticum 
popuiam  Uberare,  et  iraducere  ex  Mgypto  in  Ju- 
dceam.  Tale  csl  et  quod  fecil ,  qai  ad  angendam 
Davidem  in  Begem  missas  est  ci  Deo  prce  se  ferre 
quod  esset  sacrificatarus ,  ne  Saul  cognosceret , 
quod  Begcm  pro  se  constituit ,  et  ne  periculum  ve- 
neril  Samaeli ,  1.  Regum ,  16.  1.  Et  paulo  posl 
aliis  exempliscommcmoratis.  J^m De)'o,lnquit, 
ad  samendum  j ustam  de  inlmicis  aitionemscepe  doli 
sunt  probati;  cujusmodi  fait  Aod,  qui  interfecit 
Eglon;  et  Jahei,  quce  occidit  Sisaram;  et  Judith, 
quce  interemit  Holofernem.  Propter  hos  ergo  dolos 
non  santsancli  appeUanclimcndaces ,  sed  sapientes 
quidem  ad  bonam;  sinceri  aatem  ad  maium.  Nec 
aliud  vull  S.  Thom.  2.  2.  q.  ZiO.  art.  1.  dicens 
omnem  dissimulalionem  esse  peccatum;  quia 
loquitur  de  ilia  simulatione  ,  quae  ex  inten- 
tione  ipsis  dissimulantis  falsuin  significat,  non 
autem  de  illa  quae  ex  acceptione  audientiuin 
tantum  ad  falsum  significandum  delorquetur. 

Et  ille  impeuavit  siLENTiUM,  ]  uou  famulis  vel 
aulicis,  sed  ipsiAod.  Hebr.  enimest,  tace,q.  d. 
Tace  secretum  quod  habes,  ne  illud  aulici  au- 
diant,  sed  exspecla  donec  omnes  adstantes  emit- 
tam  ,  itaque  solus  illud  a  te  excipiam.  Ita  Inter- 
l)reies.  Abulensis  lamen  pcr  silentiuin  accipit 
secessum  siipatorum. 

20.  Verbum  Dei  iiabeo  ad  te,]  quia  scilicei 
jubet  mihi  Deusutte  Israelis  oppressorem  oc- 
cidam.  Ita  S.  August.  Dicit  hoc  ut  rex  e  ihrono 
surgat,  quasi  reverenler  excepturus  Dei  ora- 
culumet  mandatum,  ilaque  facilius  eiocculiius 
eum  lethaliter  ferire  etoccidere  possit,  ui  dixi. 
Ilaque  factum  ,  nam  Eglon  staiim  surrexit  da 
«/troMO,  ut  revereniiam  exhiberet  Deo,  ejusque 
legato  Aod,  sicut  nos  assurgimus  Evangelio, 
dum  legitur.  Sic  Balaam  ait  Balac  Regi :  Sla  ,  Ba- 
lac ,  et  auscuita.  Num.  23.  22.  Sic  vialor  ,  ail  Pli- 
niuslib.  18.  p.3.  Cincinnato  nudoet  aratitid\\\t : 
Veia  corpus  ut  proferani  Senatas  popuiique  Bo- 
mani  mandqta.  Porro  Deus  casligavit  Valentinia- 
num  Imperalorem ,  quod  Arianae  uxoris  im- 
probilate  ac  suasuS.  Martino  non  assurrexissei 
veniente.  Begiam  enim  seilam  operuit  ignis,  ip- 
sumque  Begem  ea  parte  corporis ,  qua  sedebat, 
afflavit  incendiam.  Ila,  inquit  Sulpilius  Dialog.  2. 
c.  G,  soUo  suo  saperbas  excutitur  et  Martino  in- 
vilas  assargit :  maitamque  complexus  ,  qaemsper- 
nere  ante  decreverat ,  virtutem  sensisse  divinam 
emendatior  fatebatur. 

21.  iNFixiTQUE  eam  in  ventre  ejus  ;  ]  punclim 
ergo  eum  feriit,  non  caesim,  ut  dixi.  Fecit  hoc 
Aod  Dei  instinctu,  eoque  hostem  potius  intere- 
mit ,  quam  populi  rectoreni  tyrannum,  ait 
S.  Thom.  lib.  1.  de  regim.  Principum,  cap.  6. 

Eusebius  in  Chron.  tradit,  tempore  Aod  Troem 
condidisseTrojam  ,  regnasse  Athenis  Erichtho- 
nium,  in  Creta  Minoem,  in  Uycia  Rhadamau- 


llmm,  apud  Argos  PelopeiH ,  Tlicbis  Cadmuni, 
fjusque  nepoiem  Baccluim  in  Tndia.  Quarc  (unc 
fiiilDeorum  iclas;  lunc  cnim  lloruere  duodecim 
\iri  et  feminae  illustres,  ideoquc  inter  Deos  re- 
lalae,  quos  Cicero  Tuscul.  1.  ex  Ennio  his  ver- 
sibus  comprehendit  : 


COM^JENTAP.IA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  111.  11-", 

findilur  et  proscinditur,  quodque  liras  facit,  et 
utrimquc  terram  subruendo  quasi  vomit,inde- 
que  dicitur  vomer  vel  vomis.  Videtur  ergoSam- 
gar  fuisse  agricola,  et  irrucntibus  Philislhseis 
ab  aratro  arreplo  vomere  subito  prosiliissc  ad 


Juno,  Vesia  ,  Minerva ,  Ceres,  Diana  ,  Venus ,  Mars , 
Mercurius,  Jupiler,  Neplunus,  Vulcanus ,  Apollo. 

Tunc  quoquefloruitX«wiote<5  Gothorum  in  Scy- 
ihia  Legislator  et  Deus  :  Elysa  Sibylla  Lybica , 
ex  Jove  etLamia  Nepluni  filia.  Danaus  quinqua- 
ginta  snarum  filiarum  opera  toiidem  jEgypli 
fralris  filios  intcrfecit,  solo  Lynceo,  qui  post 
eum  regnavit,  evadente  :  Crassus  Argivorum 
rex,  sub  quo  saccrdotio  primum  functus  cst 
Calipias  Pyranlis  primi  filius.  Apud  eosdem  Hy- 
permnestra,  Danai  filia  ,  sacerdotio  fungilur. 

22.  Stercora  proruperunt.  ]  Naturale  enim 
est  ut,  dum  violenler  mors  infertur  ,  ex  angorc 
anima  fugiente  venter  solvatur,  et  sordes  per 
alvum  vel  vesicam  egeranlur ,  ut  patet  in  iis 
qui  suspenduntur, 

2U.  Per  posticum  EGRiissus  EST.  ]  Pcrpcram 
Lyranus  legit,  per  porlicum  :  Septuag.  vertunt, 
crdlnalos  ;  S.  August.  quaest.  22.  milites  obser- 
vantes  ,  qui  scilicet  excubare  solent  anle  Regis 
cubiculum.  Chald.  vertit,  exedram,  quales  esse 
solent  in  Anticamera  Regum  et  Principum,  quo 
conveniunt  aulici  caeteri  Regem  adituri,exspec- 
tantes  donec  a  Rege  evocenlur.  Verum  sequen- 
lia  plane  indicant  Aod,  non  per  Anticameram, 
ibi  enim  ab  omnibus  visus,  notatus  et  captus 
fuisset ,  sed  per  posticum  latenter  fuisse  egres- 
sum. 

28.  OCCUPAVERUNT    VADA  JORDANIS   QUyE  TRANS- 

MiTTiNT  IX  MoAR  ,]  ut  scilicet  praesidium  Regis 
Moab,  quod  erat  cis  Jordanem  in  Jericho,  tru- 
cidarent,  ne  per  Jordanem  in  Moab  effugere 
posset. 

30.  Et  quievit  terra  octoginta  annis,  ]  idesi, 
usque  ad  ociogcsimum  annum  a  morte  Otho- 
nielis ,  quod  morluus  est  Aod  ejus  successor. 
Quare  in  his  80  annis  includuntur  18  anni,  qui- 
bus  Hebreei  subacti  servierunt  Moabitis.  Quis 
enim  credat  Aod  80  annis  prasfuisse  Israeli,  to- 
tidemque  annis  nullum  in  Israele  fuisse  bellum? 
Vide  dicta  v.  11. 

31.  PosT  HUNC  fuitSamgar.]  Hicordine  lertitis 
fuil  Judex  ,  sed  modici  lemporis,  et  paucorum 
mensium.  Hinc  Samgar  hebr.  idem  est  quod 
peregrinatus  est,  ait  Orig.  ytXadmiralio  peregri- 
nantis  ,  ait  Pagnin.  Unde  in  eo  liquet  quod  ve- 
rimi  sit  illud  Eccl.  10.  11.  Omnis  potentatus  vila 
brevis.  Sic  de  Mario  Imp.  ait  Trebellius  :  Una 
diefactusestlmperalor,aliadie  visus  esl  imperare. 
lerlia  die  interemptas  est  ;  nimirum  :  Rex  liodie 
est,  et  cras  morielar,  ait  Eccl.  ibidem  v.  12.  Idem 
Marius  Viconsul  sex  pomeridianis  horis  consu- 
lalum  suffectum  tenuit;  unde  a  Ciccrone  tali 
aspersus  est  joco  :  Consulem  habuimus  tam  seve- 
rum,  lanque  censoriiim,  ut  in  ejus  magistratu 
neino  pranderit ,  nemo  ccenaverit ,  nemo  dormie- 
rlt.  Ila  Trebellius  lib.  de  30  Tyrannis  cap.  7. 

Qci  PEBCUssiT  (  per  se  solus.ait  Abulensis,  non 
per  socios,  ul  vult  Lyran.)  de  Philistiiiim  sex- 
centos  vir.os  voMi.Ru.  ]  Sic  et  Septuag.  Origenes 
ct  S.  August.  vertunt,  voHtere ;  Chald.  vero,  Pa- 
Knin.  Vatablus  ct  Rabbini  \enunl,stimulo  boum. 
Vomcr  est  ffrrum  sive  cuspis  aratri,  quo  ti-rra 

C0l;^tl..     A    l.Vl>Il)F..      TOM.    II. 


pugnam,  uli  etiamnum  faciunt  Hungari  ir- 
ruentibus  Turcis,  et  olim  fecerunl  Hispani  in- 
gruentibus  Mauris  :  in  cujus  rei  signum  eliani 
rustici  Hispani ,  dum  arant,  gladiati  incedunt, 
quasi  parati  ad  resistendum  liosti  repenle  inva- 
denti.  SicSamson  maxilla  asini  occidit  mille 
Philislhaeos  cap.  15.  v.  16.  nimirum  in  re  su- 
bilanea,  obvia  quaeque  arripiuntur,  cum  furor 
arma  ministrat,  juxta  illud  Claudiani : 

Pro  lelo  gerilur  quidquiJ  suggesseril  ira. 

Simili  modo  ab  aratro  ad  Diclaturam  vocaii 
fuere  prisci  Romanorum  Heroes  ,  ut  Camillus, 
Curius,  Cincinnaius,FabriciuSj  etc.  quiRomam 
a  Gallis  ,  Samnitibus,  aliisquc  lioslibus  libera- 
runt.  Fortissimi ,  ait  Plinius  I.  18.  c.  5.  viri  et 
milites  strenuissimi  ex  agricolis  gignuntur ,  mi- 
nimeque  male  cogitantes.  Agricoia  ,  inquit  Maxi- 
mus  Tyrius  orat.  1l\.  continuo  labore  exercetur , 
sub  dio  degit ,  amicus  soli ,  domesticus  nivibus, 
compactis  membris  discalcealus  ;  manu  promptus, 
pervigil,  pedibus  pernix,  ad  ferendum  robustus  : 
quem  si  pugnare  oporteat ,  militem  videas  exer- 
citatum  in  laboribus  veris ,  quaies  expertus  esl 
Darius  in  Marathonia  pugna. 

Hinc  vetus  proverbium  :  Inflige  plagam  ah 
aratro ,  sive  impinge  vomerem ,  dici  solitum  , 
cum  quis  jubet  strenue  pugnare ,  licet  sine  arle. 
Cujus  originem  recenset  Pausan.  Hb.  Eliae  2. 
Glaucus  ,  inquit,  quidam  Carislius,  cum  terrani 
aratro  proscindenti  vomer  forte  fortuna  exci- 
disset  ab  aratro  ,  sublaium  apiavit  manu  vicc 
mallei.  Quod  ubi  conspexisset  pater  Demylus, 
juvencm  produxit  iii  Olympia  ad  pugilum  cer- 
tamen.  Verum  ubi  jam  artis  imperitus  plagis 
afflictus  pene  deficcret,  pater  acclamavit  :  Im- 
pinge  vomerem,  admonens  ut  sic  peteret  hosteni, 
sicut  vomere  solebat  vulnerare  terram.  Hac 
voce  rediitanimus  juveni,  vicitquc.  Idem  postca 
bis  vicit  Pythia,  oclies  Nemenia,  item  octies 
Isthmia  :  nimirum  validi  et  duri  sunt  rustico- 
rum  ictus ;  olim  enim  non  sclopetis ,  sedlacertis 
certabatur. 

Tropol.  Glossa  :  Vomer,  inquit,  est  confessio  ; 
quia  sicut  vomere  aperilur,  scinditurque  terra  , 
ut  semen  recipiat  et  frucliflcet ;  sic  confessione 
rescinditur  terra  cordis  nostri,  ut  semen  verbi 
et  gratiae  Dei  recipiat,  per  illudque  fructus  bo- 
norum  operumproducat.  Hac  ergo  percutiuntur 
Philisthaei,  id  est,  cadentes,  id  est,  peccata  et 
vitia,  quae  nos  cadere  faciunt  in  profundum  In- 
ferni.  Origenes  per  vomerem  accipit  simpliceni 
monilionem,  quae  etiam  converlit  animas.  Vo- 
mer  quoque  significat  vim  veibi  Dei  in  anima  , 
quo  eradicantur  spinae  vitiorum,  et  cordis  dii- 
ritia  mollilur.  Ita  S.  Hier.  in  Isai;ccap.  2.  Vomer 
lertio  designat  linguam  pradicantium  ,  Isaias 
2.  h.  Vomeres  ergo  Dei  sutit  praedicatores  viri- 
que  zelosi ,  qui  agrum  Domini  operibus  chari- 
latis  vcrboque  et  exemplo  sciiulunt  et  arant , 
quique,  ut  ait  Tcrtull.  mox  cilandus  ,  sunt  bona; 
irugis  operarii.  Vomer  deniqtie  significat  affcc- 
tum  gemince  charitatis  ,  vel  sensumet  animuni 
probum.  ItaTertull.  lib.  h.  coiUra  Marc.  cap.  1. 
Item  studium  pacis,  modcstiic,  concordiae.  Vo- 
mcrc    enim  terra  aratur  teniporc  pacis  ,  noii 

15 


i\U  COMMEiNTARIA  IN  LIBRUM  JUDICU.Vl.  Cap.  IV. 

belli.  Ila  Terliill.   lib.  3.  conira  Marc.  cap.   21.      id  est  daemones,   idololalras  el  impios,  diiin 
Alleg.  Samgar  ftiit  typus  Chrisli ,  qui  vomere     idololatriam  et  impietatem  ex  nienlibus  homi- 
Evangelicaepraedicalionis  percussit  Philisthaeos,     num  sustulit. 

CAPUT  QUARTUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 
Debbora  et  Barac  Sisaram  Ducem  Jabin  Regis  profligant  in  monte  Thabor.  Sisara 

FUGIT  ,  AC    DORMIENS   CLAVO  PER  TEMPORA  ADACTO  A  JaHEL  OCCIDITUR.   QuARTUS  ERGO 
ISRAELIS  JuDEX  FUIT  BaRAC  ,  CUJUS  GESTA  HIC  RECENSENTUR. 

1 .   ;^^^^^^^^ddideruntque  filii  Israel  facere  malum  in  conspectu  Domini  post  mor- 

item  Aod  ,  2.  et  tradidit  illos  Dominus  in  manus  Jabin  regis  Chanaan  , 
j,qui  regnavit  in  Asor  :  habuitque  ducem  exercitus  sui  nomine  Sisaram  , 
)ipse  autem  habitabat  in  liaroseth  gentium.  3.  Clamaveruntque  filii  Israel 
|ad  Dominum  :  nongentos  enim  habebat  falcatos  currus ,  ct  per  viginli 
[annos  vehementer  oppresserat  eos.  4.  Erat  autem  Debbora  prophetis  uxor 
'Lapidoth  ,  quae  judicabat  populum  in  illo  tempore.  5.  Et  sedebat  sub 
palma  ,  quse  nomine  illius  vocabatur,  inter  Rama  et  Bethel  in  monte  Ephraim,  ascendebantque 
ad  cam  filii  Israel  in  omne  judicium.  6.  Quce  misit  et  vocavit  Barac  filium  Abinoem  de  Cedes 
Nephthali ,  dixitque  ad  eura  :  Prsecepit  tibi  Dominus  Deus  Israel  ,  vade  ,  et  duc  exercitum  iii 
montem  Thabor  ,  tollesque  tecum  decem  millia  pugnatorum  de  filiis  Nephthali ,  et  de  filiis 
Zabulon  ;  7.  ego  autera  adducara  ad  te  in  loco  torrentis  Cison  ,  Sisarara  principera  exercitus 
Jabin  ,  et  currus  ejus  ,  atque  omnem  multitudinera  ,  et  tradara  eos  in  manu  tua.  8.  Dixitque 
ad  eam  Earac  :  Si  venis  mecum  ,  vadam  ;  si  nolueris  venire  raecum  ,  non  pergam.  9.  Quse 
dixit  ad  eum  :  Ibo  quidem  tecum  ,  sed  in  hac  vice  victoria  non  reputabitur  tibi  ,  quia  in  raanu 
raulieris  tradetur  Sisara.  Surrexit  itaque  Debbora  ,  et  perrexit  cura  Barac  in  Cedes.  10.  Qui  , 
accitis  Zabulon  et  Nephthali ,  ascendit  cum  decera  millibus  pugnatorum  ,  habens  Debboram  in 
comitatu  suo.  11.  Haber  autem  Cinaeus  recesserat  quondam  a  caeteris  Cinseis  fratribus  suis 
filiis  Hobab  ,  cognati  Moysi  :  et  tetenderat  tabcrnacula  usque  ad  vallem  ,  quae  vocatur  Sennim  , 
eterat  juxtaCedes.  12.  NuntiaturaqueestSisarae  quodascendissetBaracfilius  Abinoem  in  mon- 
tem  Thabor  :  13.  et  congregavit  nongentos  falcatos  currus ,  et  omnem  exercitum  de  Haroseth 
gentium  ad  torrentem  Cison.  14.  Dixitque  Debbora  ad  Barac  :  Surge  ,  haec  est  enim  dies  in 
qua  tradiditDominus  Sisaram  in  raanus  tuas  ;  en  ipse  ductor  est  tuus.  Descendit  itaque  Barac 
de  monte  Thabor  ,  et  decem  raillia  pugnatorura  cura  eo.  15.  Perterruitque  Dominus  Sisaram  , 
et  omnes  currus  ejus ,  universamque  multitudinem  in  ore  gladii  ad  conspectum  Barac  ;  iii 
tantum  ,  ut  Sisara  de  curru  desiliens,  pedibus  fugeret ,  16.  et  Barac  persequeretur  fugientes 
currus ,  et  exercitum  ,  usque  ad  Haroseth  gentium  ,  et  omnis  hostium  multitudo  usque  ad  in- 
ternecionem  caderet.  17.  Sisara  autem  fugiens  pervenit  ad  tentorium  Jahel  uxoris  Haber 
Cinaei,  Erat  enim  pax  inter  Jabin  regem  Azor,  et  domura  Haber  Cinaei.  18.  Egressa  igitur 
Jahel  in  occursum  Sisarae ,  dixit  ad  eum  :  Intra  ad  me  ,  domine  rai ;  intra  ,  ne  timeas.  Qui 
ingressus  tabernaculum  ejus  ,  et  opertus  ab  ea  pallio ,  19.  dixit  ad  eam  :  Da  raihi  ,  obsecro , 
paululum  aquae  ;  quia  sitio  valde.  Quse  aperuit  utrem  lactis  ,  et  dedit  ei  bibere  ,  efc  operuit 
illum.  20.  Dixitque  Sisara  ad  eara  :  Sta  ante  ostiiim  tabernaculi ;  et  cum  venerit  aliquis  inter- 
rogans  te  ,  et  dicens  :  Numquid  hlc  est  aliquis  ?  Respondebis  :  Nullus  est.  21 .  Tulit  itaque 
Jahel  uxor  Haber  clavura  tabernaculi ,  assuraens  pariter  et  malleum  :  et  ingressa  abscondite  ct 
cum  silentio  ,  posuit  supra  tempuscapitis  ejus  clavum,  percussumque  malleo  defixit  in  cerebrum 
usque  ad  terram  ,  qui  soporem  morti  consocians  defecit,  et  mortuus  est.  22.  Et  ecce  Barac 
sequens  Sisaram  veniebat ;  egressaque  Jahel  in  occursum  ejus ,  dixit  ei  :  Veni ,  et  ostendam 
libi  virura  quera  quaeris.  Qui  cura  intrasset  ad  eam  ,  vidit  Sisaram  jacentem  mortuum  et  cla- 
vum  infixum  in  tempore  ejus.  23.  Hurailiavit  ergo  Deus  in  die  illo  Jabin  regera  Chanaan 
coram  filiis  Israel ,  24.  qui  crescebant  quotidie  et  forti  manu  opprimebant  Jabin  regem 
Chanaan  ,  donec  delcrent  eum. 


COMMENTAP.IA  IN  LIBRUM  JUDICUM 

5.  JaBIN  REGIS  CilANAAN    QLl  REGNAVIT  IN  AsOR.  ] 

Josue  cap.  12.  v.  11.  et  seq.  cepit  et  succendit 
Asor,  sed  niox  Chananici  eam  restaurarunt, 
iideoque  in  ea  regnavii  Jabin. 

HABUITQrE   DUCEM    EXERCITUS  SUI   NOMINE   SlSA- 

RAM.  ]  Josepiius  lib.  6.  Anliq.  c.  6.  eum  vocatSu- 
^ares  et  Sisares.  Susares  Hebr.  idem  est  quod 
rqutmvidcns.  D1D  Sus  enim  est  equus,Sisa7-cs  est 
lineamvidens.  Graece  enim  ,  ir>)5  eni  tinea.  Alci- 
nius  lib.  6.  cap.  15.  asserit  Sisaram  fuisse  gigan- 
tem,  ac  regem,  id  est,  regulum  siveprincipem. 

Tropol.  Origen.  iiom.  h.  Sisara,  inquit,  inier- 
pretatur  Visio  equi ;  iste  est  enim  animalis ,  non 
spirilualis,quinonvidetnisieaquaeanimalissuni: 
ipse  est  ejusvisio,  ipse  ejus  intuitus  ,  donec 
animae  Deum  invocanti  suscitetur  Dehbora,  ut 
secundum  propheliaj  graliam  gubernetur,  dis- 
catque  sapere  non  ea  quse  carnis  ,  sed  quie  spi- 
lilus  sunt. 

Ipse  (Sisara  potius  quam  Jabin )  autem  ha- 
BiTABAT  iN  Haroseth  gentium  ,  ]  ubi  scilicct  erat 
<:oncursus  et  conlluxus  gentium,tum  illarum 
(luoe  a  Josue  sedibus  suis  pulsae  fuerant,  ait 
Arias  ;  tum  aliarum  quarumlibet,  ait  Serarius, 
nDin  naroseili,  Hebr.  fabricam  vel  sylvam  (uti 
vertit  Noster,  1.  Reg.  23.  15.  et  S^.  Par.  27.  k.  ) 
significal.  Unde  Adrich.  eam  censel  a  sylva  vi- 
cina  ita  dictam ,  eamque  collocat  ad  Samochi- 
iiitem  lacum,  qui  valde  sylvosus  et  amoenus 
trat.  Alii  verisimilius  ita  dictam  censent  a  fa- 
hris  et  fabrefactione  (xyin  cliaros  enimfabricare 
signiflcat)  qnbd  in  ea  fabricali  fuerintnongenti 
r.urrus  falcati  Sisarae,  illeque  in  ea  suum  ha- 
buerit  armamentarium.  Unde  Chald.  vertit  :  in 
viunitione  arcium  gentium. 

3.  NONGENTOS  EMM  HABEBAT  FALCATOS  CURRUS,  ] 

de  quibus  dixi  Josue  17.  16. 
U.  Erat  autem  Debbora  prophetis  uxor  Lapi- 

DOTH,  QU/E  JUDICABAT  POPULUM  IN  ILLO  TEMPORE.] 

Debbora  Hebr.  idemest  quod  apis;  quia  ipsa  ut 
apis  erat  casta,  industria,  operosa,  divina.  Sic 
de  S.  Coecilia  canitEcclesia  :  Ccecilia  famula  tua, 
Domine,  tibi  quasi  apis  argumentosa  deservit.  Fu- 
(lit  enim  mella  piorum  sermonum,  quibus  Va- 
lerianum  sponsum  ,  Tiburtium  ,  Maximum  , 
aliosque  ZiOO  infideles  ad  Christiim  convertit. 
Porro  apis  symbolum  est  sapientiae,  ut  ostendi 
l'rov.  1h.  v.  \k.  et  seq. 

Audi  S.  Hier.  ep.  10.  ad  Furiam  :  Nobis  adlioc 
nominabitur  quod  Prophetissa  fuerit ,  et  in  ordine 
jiidicum  suppuletur.  Et  quiaflicere  poterat:  Quam 
dulcia  gulturi  meo  eloquia  tua  !  supcr  mel  et  fa- 
vumori  meo;  apisnomen  accepit ,  Scripturarum 
floriOus  pasta,  Spiritus  Sancti  odore  perfusa ,  et 
dulces  ambrosi(v  succos  proplietali  ore  componens. 

PorroDei)bora  fuitapis  suismellea  .  sed  hosli- 
))us  aculeata  et  fulminea  ;  quia  per  Barac  quasi 
fulmen  in  eos  insiliens  occidit.  Sic  S.  Jacobus 
Episc.  Nisibis,  Persas  Nisibinobsidentesorationc 
sua,  immissis  ii  Deo  apibus  fugavit  et  perdidit, 
ul  refert  Theodor.  in  Phiiollu-o  :  apes  enim  ir- 
ritatae  in  furorem  aguntur,  etinstar  fulminis  in 
hosles  involant;  suis  ergo  bombis  quasi  tonant, 
ahs  yero  et  actileis  fulminant.  Ita  hic  Debbora 
lulmineos  bcUi  ardores  indidit  Barac,  quibus 
ipse  fulminaret  in  Sisaram,  nimirum  :  Accendit 
faculas  (Btnula  solis  apis. 

Prophetis.  ]  Prisstat  hoc ,  ait  Orig.  hom.  5. 
ronsolationemmidierum  sexui ,  ut  non  desperent 
prophetice  gratice  capaces  se  fieri  posse  ;  sed  intel- 
(tgant  ct  crcdanl  qiidd  meretur    lianc  gratiam 


Cap.  IV. 


115 


puriias  mentis,  non  diversitas  sexus.  Sic  pro|)he- 
liae  spiritum  habuit  Holda  uxor  Sellum,  k.  Reg. 
22.  Ik.  Maria  soror  Mosis  ,  Exodi.  15.  Elizabeth 
uxor  Zachariae  et  mater  S.  Joannis  Baplislae, 
Lucael.  Anna  filia  Phanuel,  Lucae  2.  S.  Brigida, 
S.  Hildegardis,  S.  Machtildis  et  plures  alire. 
Existimo,  ait  q.  11.  Theod.  Debboram  in  contu- 
vieliam  virorum  prophelice  donum  adeptam  esse. 
Kam  cum  ex  viris  nullus  inveniretur  dignus  ,  qid 
Spiritum  sanctum  promereretur,  hcec  donum  sanc- 
tissimi  Spiritus  est  consecuta.  In  prob is ,  \n({n\\. 
Cicero  lib.  1.  Ollic.  maxime  in  promptu  cst ,  si 
quid  tale  dici  potest : 

Vos  etciiim  juvenes  animum  geritis  muliebrem  , 
Illaque  virgo  viri. 

UxOR  Lapidoth.  ]  Hoc  erat  nomen  mariti  Deb- 
borae.  Rabbini  et  Arias  vertunt,  midier  Lyclma- 
ria,  quae  scilicet  concinnabat  elychnia  taber- 
naculi.  rWDhLapidoth  enim  el  aiTiS*!  lappidim, 
Hebr.  significat  lampades,  faces,  iredas  :  inde- 
que  deducta  est  Graeca  el  Latina  voxlampas, 
ait  Arias  ,  qui  verlit  ,  muiier  lampadarum, 
s\ve  splendorum,  eo  quOd  Debbora  divinis  illu- 
minaretur  splendoribus  et  oraculis.  Alii  pu- 
lant  Lapidoth  fuisse  ipsum  Barac  Judicem. 
Verius  Serarius  et  alii  censent  Lapidoth  fuisse 
maritum  Debborae  ,  eumque  alium  a  Barac  :  si 
enim  idem  fuisset ,  hoc  nou  tacuisset  hic  Script. 

Porro  S.  Ambr.  lib.  de  Viduis  censet  DeblJo- 
ram  fuisseviduam  :  Vidua  ,  ait ,  populos  regit , 
vidua  ducit  exercitum  ,  vidua  duces  eligit  ,  vidua 
bella  ipsa  disponit ,  mandat  triumphos.  Negathoc 
S.  Hier.  Ep.  10.  quia  l)ic  vocatur  uxor.  Utrumque 
conciliant  A])uleus.  Arias  ,  et  Serarins  dicendo 
Debboram  eo  tempore  quo  gratiam  prophetiae 
accepit  separasse  se  a  thoro  mariii  ,  sicque 
fuisseuxoremquoad  vinculum  conjugii,  viduam 
vero  quoad  coniinentiam  el  thori  separalionem. 

QvM  judigabat  POPULUM.  ]  Jus  dicebat  populo. 
Quaeres  an  ergo  Debbora  fueritjudex,  et  prin- 
ceps  populi.  AITirmant  S.  Ambros.  et  S.  Hier. 
locisjam  citatis.  Melius  Abulens.  Arias,  Geneb. 
Cajetan.  Serarius  et  Rabbinicensent  eam  abusi- 
ve  vocari  judicem,  proprie  lamen  non  fuisse; 
nec  enim  id  permisisset  Jabin  et  Sisare  domi- 
nantes  Hebr.Tis.  Judicavit  ergo,  id  est,  jus  dixit 
Debbora,  ait  Serarius  ,  litesque  nonnullas  com- 
posuit  absque  jurisdiciione  ulla,  sedex  prophe- 
lia  lantimi,  et  auctoritate  quam  heec  illi  parie- 
bat,  sicut Deiocles  initio,  antequam  Rex  fieret, 
ex  sola  sapientia  ;  et  auctoritale  hinc  subsecu- 
la,  Judicem  apud  Medos  egit,  ut  narrat  libro 
primo  Herodolus  :  et  sicuti  de  occuUis  dubiis- 
que  rebus  iis  qui  eum  consulerent  respondebat 
Samuel  1.  Reg.  9.  Et  sic  quod  Scripiura,  quod 
Patres  dicunt  eam  judicasse,  rexisse,  populum- 
que  gubernasse ,  intelligcndum.  Judicabat  , 
inquit  S.  Aiigust.  lib.  18.  Civitatis  c.  15.  Jptul 
liebrceos  femina  Debbora;  sed  per  illam  Dei  spiri- 
tiis  id  agebat ,  nam  et  Prophetissa  erat.  Judex 
ergo  tunc  jussu  Dei  per  Debboram  factus  est 
Barac,  non  veroipsa  Debbora. 

5.  Etsedebat  (habitabat)  sub  palma,  quje  no- 
MiNE  iLLxus  vocabatur]  Palina  DebboraR.  A[)po- 
sitc,  quia  ipsa  palmam  vicloii^e  de  Sisara  siiis 
oraculis  pleclebat  Barac  et  Hebraeis  ;  et  quia 
justus  ut  palma  florebit ,  ait  Origenes. 

Inter  Rama  et  Betuei..]  liania,  ait  Origenes 
homil.  5,  interpretatur  excelsa ,  liethel ,  domiis 
Dei.  Videte  inquibus  locisresidcre  diciltir  prophe- 


IIG  COMMENTAUIA  IN  LIBRUiM  JUDICUM 

tia,  uUcr  cxcebaet  domiun  Dei.  Nildleniin  htimile, 
nikit  dejectuvi,  nihil  vile  erga  prophetice  sedeni 
reperiri  potest.  Prophetia,  qiice  nanc  in  Debbora 
describitur,  inter  excelsa  et  domum  Dei  dicilur  ha- 
bitare ;  nonenim  nos  docet  quos  super  terram  sunt 
qucerere,  sed  quct  in  ccelis  sunt  et  in  excelsis ,  ubi 
Christus  est  in  dextera  Dei  sedens.  lUuc  nos  pro- 
phetiahortatur  ascendere ,  illuc  discipulos  molitur 
traducere. 

In  OMNE  juDiciuM,  ]  iul  omiies  lites  Debbone 
seiiieniia  el  judiciodecidendas  et  terminandas. 

6.  QO^EMISIT  ET  VOCAVITBARAC  FILIUM  AbiNOEM  ] 

S.  Ambr.  libr.  de  Viduis  opinatur  Barac  fuisse 
lilium  Debborae;  13,  bar  enim  {iliumsigniricat , 
quia  Debbora  c.  5.  v.  7.  vocatur  mater  in  Israel. 
Geneb.  censet  Barac  fuisse  patrem,  Rabbini 
iionnuUi  fuisse  maritum  Debborae.  Sed  plano 
hic  innuit  Script.  eum  fuisse  exterum ,  non  con- 
sanguineum  Debborae.  Naiii  Debbora  fuil  e.v  tri- 
bu  Ephraim,  Barac  vero  ex  tribu  Nephthali,  ut 
paiet  V.  5  et  6.  Barac  Hebr.  significat  fulmen , 
quia  ipse  instar  fulminis  insiliens,  coelesli  vi 
prostravit  Sisaram  ejusque  castra  validissima, 
ut  patebit  vers.  15.  juxta  iUud  de  utroque  Sci- 
pione  Asianoet  Africano  dictum:  Duo  fulmina 
betliScipiadce. 

Pater  Barac  fuit  Abinoeni,  qui  Hebr.  idem 
est  quod  pater .pulchritudinis  ,  aut  paler  pulcher, 
amoenus,  gloriosus.  Audi  Rupertum  cap.  /|.  Ba- 
rac  idem  qui  el  Lapidolh  (quod  jam  refutavi )  vir 
Debborce  propheles  fuisse  traditur.  Interpretatur 
autem  Lapidolh  fulgur.  Barac  quoque  fulmen.  Ful- 
gur  idcirco ,  quia  anlequam  ulcisceretur  Israelde 
ChananoBis  ,  quasi  fuigur  splendebat  inpopulome- 
ritis  scilicet  et  prcerogativis  operum.  Poslquain 
vero  ultus  est  Israel  de  Chananceis,  fulmen,  id  est 
percutiens  vocatus  est. 

Duc  EXERCiTUM  iN  MONTE  Thabor.  ]  Thabor 
mons  est  altissimus  et  amoenissimus,  in  quo 
transfiguratus  est  Ciiristus  ,  cujus  Barac  ,  id  esi, 
fulgur  fuit  typus  :  visa  enim  est  tunc  Ghristi  fa- 
cies  fulgurea,  et  vestis  ejus  fnlgens.  Graece  e.W 
c^aTTTcov ,  id  est  elfulgurans  ,  ait  Lucas  cap.  9.  29. 
Hinc  Thabor  Hebr.  idem  est  quod  puritas,  vel 
electio ,  vel  lumenveniens,  sive  adoentus  luminis. 

8.  DixiTQUE  AD  eamBarac;  Si  venis  mecum, 

VADAM  ;  Sr  NOLUERIS  VENIRE  MECUM  ,  NON  PERGAM  ] 

Causam  addunt  Sept.  qui  ex  se  addunt ,  uti  le- 
gimus  apudS.  August.  q.  26.  Nescio  diem  in  qua 
prosperet  Dominus  Angelum  suum  niecum.  Aputl 
S.  Ami)ros.  lib.  de  Viduis  :  Non  novi  diem  ,  in 
qua  dirigit  Dominus  Angelum  suum  mecum.  Quod 
explicat  S.  August.  q.  d.  Nescioan  Dominus  faciet 
mecum prosperaper  Angelum.  Nescio  anDominus 
Angelorum  mecum  die  tali  fortunet,  seu  ,  an 
per  eum  mihi  afluturus  coeptumque  fortunatu- 
rus  sit. 

Fuit  Barac  initio,  audiens  sibi  a  Deo  tantum 
tamque  arduum  munus  debellandi  Sisaram  im- 
poni ,  tardus  in  credendo  et  obediendo  ;  unde 
Debboram  comitem  poposcit :  mox  tamen  resu- 
mensanimos,  eta  Debboraconfortalus,  magna 
fide  et  spe  rem  aggressus  est,  et  feliciterconfe- 
citjunde  ejus  fidemcelebratApost.  Hebr.  11.32. 

9.  QU^  DIXIT  AD  EUM:  IbO  QUIDEM  TECUM  ;  SED 
IN  HAC  VICE  VICTORIA  NON  REPUTABITUR  TIBI,  QUIA 

iN  MANUMUHERis  (Debborae,  vel  potius  Jahel, 
ut  patet  v.  21.  ]  tradetur  Sisara.]  Hebr.  Eundo 
ibotecum  :  verumtamen  nonerit  gloria  tua  in  via, 
seu  ob  viam  qua  graderis.  In  manu  enim  femince 
vendel  Dominus  Sisaram.  Pro  vicloria  nnimHab. 


Cup.  IV. 

csfjmsn  liphartecha,  id  cst  decus,  laus,  g!n- 
ria  lua.  Scpl.  verlunt  7isoteo/)//z  ,  id  est  prceslan- 
liam  sivc  primas,  q.  d.  quia  non  statim  credi- 
disti,  nec  obedisti  Deo ,  sed  instar  femin.e 
trepidasti,  hinc  gloriam  viclorige  futurse  trans- 
feret  a  te  Deus,  facietque  ut  non  tu  ,  sed  Jahel 
femina  occidat  Sisaram.  Vide  quam  cito  et  for- 
liter  sibi  obediri  velit  Deus,  in  rebus  etiam  ar- 
duis  et  naturam  superantibus.  Audi  S.  Ambros. 
lib.  de  Viduis  :  Debbora  ducem  Barac  quasi  ma- 
ter  erudiit ,  quasi  Judex  proposuit ,  quasi  fortis 
instiluit,quasiProphetesvictoricecerta  transmisit. 
Denique  in  muUeres  manu  summamfuisse  victoriic 
docet  Barac  fdius ,  dicens  :  Nisi  tu  veneris  mecum, 
nonibo,  quianon  novi  diem ,  in  qua  dirigit  Do- 
minus  Angelum  suum  mecum.  Quanta  ergo  femi- 
ncp,  istius  virtus ,  cui  dux  dixit  exercitus  :  Nisi 
tu  veneris,  non  ibo  ? 

Ik.  En  ipse  ductor  est  tuus.  ]  Chald.  Nonne 
Angelus  Domini  exiens  ad  properandum  ante  te  ? 
Septu.  Nonne  Dominus  ibit  ante  te?  Sic  Angelus 
praecessit  Judam  Machabaeum  ,  eumque  fecit 
victorem. 

15.  PERTERRUiTQUE(Hebr.  aan  ftamam,  id  est, 
couturbavit,  contrivit,  perdidit)  Dominus  Sisa- 

RAM,   ETOMNES  CURRUS  EJUS  UNIVERSAMQUE  MULTI- 

tudinem.  ]  Josephus,  et  ex  eo  Abul.  asserit  fuissc 
trecenta  millia  peditum  et  decem  millia  equi- 
tum;Sisaram  enim  omnes  Reges  non  tantum 
subditos,  sed  et  socios  amicosque  ad  hoc  prae- 
lium  coegisseetconflasse.  FavetChald.  quic.  5. 
8.  numerat  250  millia  militum  SisarJB,  praeter 
nongentos  currus  falcatos.  Addit  Josephus  par- 
lem  eorum  telis  gladiisque  Israeliticis  caesam  , 
partem  a  suomet  ipsorum  equitatu  et  peditaiu 
terrore  panico  in  eum  a  Deoimmisso  proiritam, 
partema  Deo  procellis,  tonitribus  et  fulininibus 
sideratam,  ita  interiisse,  ut  ne  unus  quidem 
cladi  superfuerit,  ut  habent  Hebraea  v.  16.  Hoc 
est  quod  dicitur  cap.  seq.  vers.  20.  De  ccclo  di- 
micatum  est  contraeos;  stellce  manentes  in  ordine 
et  cursusuoadversas  Sisaram  pugnaverunt.  Addit 
Josephus  Barac,  ducentem  exercitum  ad  Aser 
urbem  JabinRegis,  ipsumRegemobvium  factum 
interfecisse  ,  ipsamque  urbem  solo  oequasse. 

Simili  modo  Deus  Pharaonem  procellis,  toni- 
Iribus  et  fulminibus  perculit  et  sideravit  iii 
mari  Rubro  ,  Exodi  li.  2^.  et  Chananseos  ,  Josuo 
10.  10.  et  Philisthaeos  subSamuele.  l.Reg.  7.  10. 
hi  enim  sunt  currus  ,  h.ec  arma  quibus  impios 
ferit,  uli  docet  Psaltes  Psalm.  17.  \k.  Et  intonuit 
de  ccelo  Dominus ,  et  Psalm.  1^3.  6.  Futgura,  in- 
quit,  coruscalionem  ,  et  dissipabis  eos  :  emitte  sa- 
gittas  tuas ,  et  conturbabis  eos.  Sic  exercitu  Mar- 
ci  Aurelii  Imperatoris  ab  hoslibus  circumsesso, 
Ghristiani  milites  oratione  sua  a  Deo  impetra- 
runt  pluviam,  fulgura  et  tonitrua  cum  grandi- 
nibus,  quibus  hostes  perculsi  in  fugam  versi 
sunt.  Unde  legio  illa  dicta  est  xspauvoSoAo; ,  id 
est  fulminatrix,  teste  TertuU.  Apolog.  c.  5.  et 
Eusebio  lib.  5.  histor.  c.  5.  Idem  accidit  Theo- 
dosio  Imperatori  contra  Eugenium  tyrannum 
pugnanti,  quod  pulchre  hisce  versibus  descri- 
bit  Claudianus  in  Panegyr.  de  lertio  consulatu 
Honorii  : 

Te  propter  gelidis  Aquilo  de  monle  procellis 
Obruit  adversas  acies,  revolutaque  tela 
Vertitin  auctores,  et  turbine  repuiit  hastas. 
0  uimiura  dilecte  Deo ,  cui  fundit  ab  aulris 


GOMllENTAr.iA 

iEolus  armaias  hiemes ,  cui  mililat  aellier  , 
Ei  conjurali  veniunt  ad  classica  venti ! 


August. 


1.  5.  Civit. 


Idem  recital  et  celebrat  S. 
cap.  26. 

16.  OMNIS  HOSTIIJM    MULTITUDO  USQUE  AD  INTER- 

>ECio.NE5i  CADERET.  ]  Hebr.  Ut  116  uniis  qaideni 
superesset.  Uara  ergo,  et  novo  miraculo  prodi- 
giosa  fuit  bcTC  victoria.  Philo  Biblicus  asserit  c 
casiris  Sisarse  caesa  essc  997  millia,  quod  vix 
videlur  credibiie. 

17.  SlSAUA  AUTEM  FUGIENS  PERVEMT   AD  TENTO- 
RIUM  JaUEL  UXORIS  HaBER  CiN.EI.  ErAT    ENIM    PAX 

iNTER  Jabin  regem  Azor  et  domum  Haber  Cin^i.  ] 
Erat  enbnpax,  vel  coacia,  metu  videlicet  poten- 
lissimi  lyranni  Jabin  vicini,  ut  vult  Abulensis 
qusest.  2U.  unde  non  obstante  liac  pace,  Jabel 
juste  occidit  Sisaram,  velut  hoslem  Rcipublicae. 
Vel  certe  erat  pax  non  pacto  cerio  inita,  nec 
juramenio  confirmata  ;  sed  quia  Jabin  Rex  , 
vexans  Hebraeos  ,  sinebat  Cina^os  inlactos  in 
pace  vivere,  eo  quOd  ipsi  a  bellis  rebusque  po- 
liticis  abstinerent,  sibique  et  Deo  vacanles  va- 
carent  orationi  et  contemplationi :  quare  Jabin 
Regi  fuere  in  veneratione,  amore  et  honorc. 
Fecit  id  Deus  ut  Hebrjei  discerent  quantum  va- 
leat  pietas ,  cum  viderent  Cina^os  pios  pace 
frui,  adeoque  apud  lyrannum  aucloritate  pol- 
lere,  se  vero  ob  idololatriam  assidue  ab  eo 
vexari  etaflligi. 

Dices  :  Si  pax  erat  inter  Haber  et  Jabin,  ergo 
Jahel  occidens  Sisaram  ducem  Jabin  violavil  pa- 
cem ,  fuilque  foedifraga.  Resp.  Arias  pacem 
inler  viros  sanciri,  quare  ea  non  comprehendi 
feminas.  Solidius  alii  respondent  pacem  hanc 
vel  fuisse  coactam,  vel  liberam,  ut  utrique 
parli  pro  suo  commodo  liberum  esset  eam  vio- 
lare.  Adde,  etiamsi  fuisset  pacta  et  jurala,po- 
luisse  tamen  a  Jahel  violari ,  lum  quia  Deus  per 
Debboram  v.  6.  jusserat  id  fieri ,  bellumque 
conlra  Sisarama  Barac  et  Hebraeis  capessi.  Ci- 
naei  autem,  qualis  erat  Jahel,  esto  non  essent 
Hebriei  sanguine,  erant  tamen  afTinitate  ;  quia 
Jethro  filiam  suam  dederat  uxorem  Mosi.  Quo- 
circa  Jahel  cum  aUis  Cin?eis  iu  Hebrseorum  co- 
Joniam,  haereditatem  etRemp.  ac  ut  verisimile 
est,  fidem  et  religionem  transierat,  uti  dixi 
Num.'.10.  29.  Poteratergo^imodebcbat  ipsa  quasi 
membrum  Reipublic^e  Hebra^orum  Sisaram , 
velut  communem  et  publicum  eorum  hosiem, 
imo  jam  actu  invasorem  populi  sui ,  prodere 
aui  perdere.  Quisque  enim  tenetur  patriam  et 
Remp.  defendere,ejusque  invasorem  publicum, 
talemque  vel  a  Deo  vel  a  Republica  proclama- 
tum  el  proscriptum  arcere  et  tollere,  vel  aper- 
to  marte  si  potest,  vel  occulta  arte ,  dolo  et  stra- 
tagemate,  uti  fecit  Jahel  simulans  amiciiiam 
cum  Sisara ,  eique  pallium  et  lac  porrigens.  De- 
nique  non  est  dubium  quin  Jahel  femina  arca- 
no  Dei  instinctu  ad  tantum  facinus  audendum 
acta  etimpulsa  sit,  ut  populum  suum  tyrannide 
Sisarse  oppressum  liberaret.lta  Abulens.  Arias , 
et  alii,  quin  et  Josephus. 

18.  Ne  timeas,]  q.  d.  NuUi  hic  sunt  armati, 
nuUihostes^  quorum  gladios  exlimescas.  Non 
meniitur,  quia  hocerat  verum. 

Opertcs  abeapallio,  ]  veste  longiore,  vel 
stragulo,  ut  eum  absconderet,  ne  si  quis  He- 
brteorum  domum  ingrederetur  ,  eum  inveniret 
ei  occideret.  Fecii  astute  id  Jahel  ut  suspicionem 
fraudis,  quam  ipsa  machinabalur,  Sisarse  adi- 


IN  LIBHUM  JUDICUM.  Cap.  IV.  11" 

meret,  utque  facilius  eum  sub  stragulo  jacen- 
lem  occideret. 

19.  Qu^  aperuit  utrem  lactis,  et  dedit  ei  ni- 
BERE.  ]  Jahel  Sisarse  poscenli  aquam  pr.Tbuit 
lac,  tumurbanitatis  causa,  tum  ut  Sisara  faci- 
lius  obdormiret,  itaque  secreto  et  secure  ab  ea 
necari  posset ;  lac  enim,  si  a  sitibundo  largc 
bibatur,  vapores  et  fumos  excitat,  qui  ad  caput 
ascendentes  illi  gravedinem  somnum(|uc  con- 
ciliant,  ul  videre  est  in  infaniibus,  qui  lac  su- 
gentes  vel  comedentes  crcbro  dormiunt,  atque 
idcirco  biliosis  etfebre  laboraniibus  lac  a  medi- 
cis  negari  solet,  uti  docet  Hippocralcs  ,  et  ex  eo 
Arias  et  Abul.  quin  et  Orig.  Hom.  8.  Undc  Jose- 
phus  ait  :  Cum  Sisara  lac  invidius  ingurgitasset , 
in  somnum  solutus  est.  Hinc  et  cap.  5.  25.  Jahel 
benedicitur,  quia  aquam  petenti  Uic  dedit.  Fortc 
eiiam  ipsa  lacli  miscuit  opium,  mandragoram  , 
vel  aliam  herbam  succumve  soporiferum,  uii 
olim ,  et  hoc  etiam  seculo  factum  scimus  ab  iis  , 
qui  hostem  somno  vinoque  vel  lacte  sepultum 
perdere  destinabant. 

21.    TULIT    ITAQUE  JaIIEL   UXOR    HABER     CLAVUA5 

TABERNACULi,]  uuum  scilicct  e  paxillis  ferreis  , 
quibus  interra  tabernaculum  funibus  extentuin 
figitur,  eumque  malleopertemporaet  ccrebruni 
Sisarae  adegit,  itaque  dormienlem  occidit  :  in 
temporibus  enimet  cerebroest  vitalitas  sensus 
et  motus  :  quare  illa  si  vulnerentur  et  transfi- 
gantur,  staiim  homo  deficit  et  emoritur.  Vero 
S.  Ambr.  1.  de  Viduis  :  Debbora,  ait ,  prcelii  pro~ 
phelavit  eventum,  Barac  justus  prodaxit  exerci- 
tum,  Jahelcepit  triumpham. 

Dices  :  Cur  Jahel  manu  sua  occidit  Sisaram  , 
et  non  exspectavit  Barac  ,  ut  eum  illi  traderet  ? 
Resp.  quia  periculum  erat  inmora,  ne  scilicet 
Sisara  ,  si  viveret,  experrectus  fugeret  et  effu- 
geret,  rursumque  bellum  renovarct.  Prudenler 
ergo  occasionem  caidis  arripuit,  nciilaelapsa 
fruslraeam  requirerct.  Scepe  in  bello  parvis  mo- 
mentis  magni ,  ait  C.xsar  lib.  1.  Belli  civil.  casus 
inlercedunt.  Itaque  armatus  inlentasquesis,  inquit 
lib.  22.  Livius  ,  utneque  tucB  occasionidesis,  neque 
suam  hosti  des. 

QUI  SOPOUEM  MORTI  CONSOCIANS  DEFECIT  ET  MOR- 

Tuus  EST.  ]  Septuag.  Et  ipseslapefactus  (Basileens. 
Codex  habet  palpitavit)  obtenebratits  et  ynorlaus 
est.  Philo,  vel  potius  Pseudophilo,  quem  aliqui 
putant  Joannem  Annium  Viterbiensem,  in  Tra- 
ditiou.  Biblicis  addit  :  Et  cum  moreretur,  dixit 
Sisara  ad  Jahel  :  Ecce  dolor  accepitme,  Jahel,  et 
morior  tanqaam  mulier.  Et  dixit  ad  eum  Jahel  : 
Vade,  gloriare  apud  patrem  tuum  in  inferis,  et  di- 
cito  quoniam  incideris  in  manus  mulieris.  Sed 
haec  ad  verisimilitudinem  dicta  elTictaque,  po- 
tius  quam  a  priscis  historicis  accepia  videntur, 
imo  repugnanl  Hebraeo  et  versioni  vulgatae  quae 
ait  :  Soporem  morti  consocians  ;  dormiens  ergo 
Sisara  in  sopore  suo  mortuus  est. 

Alleg.  Debbora  et  Jahel  repraesentant  Dei  Ecclc- 
siam,  etTropolog.  animam  sanctam,  fortcm  et 
pro  Deo  zelantem,  Barac  Synagogam,  Sisara 
diabolum,  lac  orationem,  qua  diabolus  quasi 
consopituret  enervatur.  Audi  S.  Ambros.  lib.  de 
Viduis  post  medium  :  Et  ideo  Sisarce  sitis  lactis 
poculo  restingailur  ,  quia  oratione  saperatur. 
Quod  enim  nobis  salutare  ad  escam ,  hoc  adversa- 
ricB  potestalilethale  adinfirmitatem.  Arma  EccLe- 
sicB  fides  ,  arma  Ecclesice  oratio  est ,  quce  adver- 
sariuni  vincit.  Ergo  secundum  historiam  ad 
provocandos  animos  feminarum,  feminajadicaviiy 


118  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM 

fcmina  disposuil ,  femina  prophelavit ,  femina 
triumphavit ,  et  prceliaribus  inte^-mixta  copiis , 
imperio  viros  docuit  miUtare  femineo.  Secundum 
mysteriamvero ,  fidei  mililia  ,  Ecclesioi  victoria 
csl.  Non  er^^o  habetis  quod  per  naturam  vos  excu- 
setis  feminoe.  Non  habetis  viduce  quod  ad  infinni- 
latem  scxus ,  aul  ad  amissionem  subsidii  maritalis 
mobilitatem  veslram  referre  possitis.  Satis  uni- 
cuique  prcBsidii  est,  si  virius  animi  non  desit.  Et 
S.  Aiigust.  1.  12.  contra  Fausliini  c.  33.  Qua; , 
inquil,  est  ilia  mulier  piena  fiducice,  hostis  tempora 
lignotransfigens,  nisi  fides  Ecciesice  cruce  Christi 
regna  diaboli  perimens? 

AucU  et  Origeneni  Honi.  5.  Jahel  interpretatar 
ascensio  (a  rad.  nSj?  ala,  id  cst  ascendit,  alioqui 
Jahel  He])r.  ideui  est  quod  damula  aut  cervus , 
ait  Pagn.)  quia  revera  non  est  alia  ascensio  qua 
ascendatur  adcoclum,  nisi per  Ecclesiammultifor- 
viis  sapientice  Dei,  Ipsa  est  ergo  qace,  dum  a  cor- 
poralibus  ad  spiritualia,  et  a  terrenis  ascendit  ad 
ccelestia,  interfecit  Sisaram,  qui  carnalium  vitio- 
rum,  et  animaiis  velstolidi  hominis  tenet  figuram; 
quia  Sisara  interpretatur  visio  equi,  de  quo  ait 


Cap.  V. 

Psal.  31.  9.  Nolite  ficri  sicut  equas  et  mulus,  qui- 
bus  non  est  intellectus.  Palo  (  paxillo  sive  olavo 
ferreo )  ergo  eum  interfecit ,  id  est,  ligni  crucis 
acumine  et  virtuteeum  prosternit,  idque  in  maxil- 
la,  quia  illud  os  quod  de  carncdibus  loquebatur , 
tigno  crucis  confoditur  et  terebratur.  Crux  enim 
docet  carnis  moriincationem  aeque  ac  'lin- 
guse. 

Denique  Jahel  fuit  typus  B.  Virginis  ;  de  ipsa 
enim  dicitur  Cant.  8.  5  :  Quce  est  ista  quce  ascen- 
dit  de  deserto  deliciis  affluens  ,  innixa  super  diiec- 
iumsuum.  Ipsa  est  damula  gratiosa  ,  imoomni 
gratia  plena  ,  ipsa  est  quae  contrivit  caput  ser- 
penlis,  iioc  est  diaboli,  Gen.  3.  Audi  S.  Bern. 
serm.  2.  Super  missus  est  :  Cui  hcec  servata  victo- 
ria ,  nisi  Marice?  ipsa  proculdubiocaput  contrivit 
venenaium,  quce  omnimodam  maligni  suggestio- 
nem  tam  de  carnis  iilecebra  ,  quam  de  meniis  su- 
perbia  deduxit  ad  nihilum.  Et  post  pauca  :  IJanc 
requirebat  Salomon ,  cum  veliementer  admirans 
dicebat :  Mulieremfortem  quis  inveniet?  et  itavi- 
debatur  congruere,  ut  qui  vicerat  per  feminam  , 
vinceretur  per  ipsam. 


CAPUT  QUINTUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

Debbora  cum  Barac  de  prostrato  Sisara  camt  epinicium. 

CanTICUM  HOC  NON  TANTUM  POETICUM  ,  SED  et  propheticum  spiritum  redolet  ;  quare 
A  DeBBORA  PROPHETISSA  C0MP0SITU3I  VIDETUR  ,  QU^  DEINDE  CUM  BaRAC  ILLUD  PUBLICB 

cecinit.  Ita  Abulens.  Dion.  Arias,  Cajet.  Serarius,  Salianus  etalii. 
OuiNQUE  Ejus  sunt  partes  :  Prima  ,  V.  3.  laudat  Deuji  velut  primum  tant^  victori^ 

AUCTOREM  ;  SECUNDA  ,  V.  9.    LAUDAT  NePHTHALITAS  ,   ZaBULONITAS  ,    ISSACHARITAS    ET 

allos,  omnesque  creaturas,  qu^  Deo  victori  cooperat^  sunt;  TERTIA  ,  V.  17. 

CULPAT  GaLAADITAS  ,  DaNITAS  ET  C/ETEROS;  QUI  A  BELLO  HOC  METU  SiSAR/E  se  sub- 
DUXERUNT  ;  QUARTA  ,  V.  24.  BENEDICIT  JaHEL  ,  QUJE  SlSARAM  OCCIDIT  ;  QUINTA,  V.  28. 
POETICE  REPR^SENTAT  ULULATUM  MATRIS  SiSARjE. 


\ 


ecineruntque  Debbora  et  Barac  filius  Abinoem  in  illo  die  ,  dicentes  : 
2.  Qui  sponte  obtulistis  de  Israel  animas  vestras  ad  periculum,  benedicile 
Domino.  3.  Audite,  Reges,  auribus  pcrcipite,  Principes  :  Ego  sum  ,  ego 
sum  quse  Domino  canam,  psallam  Domino  Deo  Israel.  4.  Domine  ,  cum 
exires  de  Seir,  et  transires  per  regiones  Edom,  terra  mota  est  ,  coelique 
ac  nubes  distillaverunt  aquis.  5.  Montesfluxerunt  a  facie  Domini,  et  Sinai  a 
facic  Domini  Dei  Israel.  6.  In  diebus  Samgar  filii  Anath,  in  diebus  Jahel, 
quieveiTint  semit<e  :  et  qui  ingrediebantur  per  eas  ambulaverunt  per  calles  devios.  7.  Cessave- 
nint  fortes  in  Israel ,  et  quieverunt ,  donec  surgeret  Debbora ,  surgeret  mater  in  Israel. 
8.  Nova  bella  elegit  Dominus  ,  et  portas  hostiura  ipse  subvertit :  clypeus  et  hasta,  si  apparue- 
rint  in  quadraginta  millibus  Israel.  9.  Cor  meum  diligit  principes  Israel  :  qui  propria  volun- 
late  obtulistis  vos  discrimini,  benedicite  Domino.  10.  Qui  ascenditis  super  nitentes  asinos  , 
et  sedetis  in  judicio,  et  ambulatis  in  via,  loquimini.  11 .  Ubi  collisi  sunt  currus ,  ct  hostium 
suffocatus  est  exercitus ,  ibi  narrantur  justitiae  Domini  et  clementia  in  fortes  Israel  :  tunc  des- 
cendit  populus  Domini  ad  portas ,  et  obtinuit  principatum.  12.  Surge  ,  surge  ,  Debbora  , 
surge  ,  surge  ,  et  loquere  canticum  :  surge  ,  Barac  ,  et  apprehende  captivos  tuos  filii  Abinoem. 
13.  Salvatae  sunt  reliquise  populi ,  Dominus  in  fortibus  dimicavit.  14.  Ex  Eidiraim  delevit  eos 
in  Amalec,  et  post  eum  ex  Bcnjamin  in  populos  tuos  ,  6  Amalec  :  de  Machir  principes  descen- 
dcrunt,  et  de  Zabulon  qui  exercitum  ducerent  aJ  bellaudum.  15.  Duces  Issachar  fuere  cum 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  V.  119 

Dcbbora,  et  Barac  vestigia  siint  seculi ,  qui  quaii  in  praeceps  ac  baralhrum  se  discrimini  dedit  : 
diviso  conlra  se  Ruben,  magnanimorum  reperla  est  contenlio.  1G.  Quare  babitas  inter  duos 
terminos  ,  ut  audias  sibilos  gregum  ?  diviso  contra  sc  Ruben  ,  magnanimorum  reperta  est  con- 
tenlio.  1 T.  Galaad  trans  Jordanem  quiescebat ,  et  Dan  vacabat  navibus  :  Aser  habitabat  i:i 
lillore  niaris  et  in  portubus  morabatur.  18.  Zabulon  vero  et  Nephthali  obtulerunt  animas  suas 
morti  in  regione  Merome.  19.  Venerunt  regcs  et  pugnaverunt ,  pugnaverunt  reges  Chanaau 
in  Thanach  juxla  aquas  Mageddo  ,  ct  tamen  nihil  tulere  prsedantes.  20.  De  coelo  dimicalum 
est  contra  eos  :  stellse,  manentes  in  ordine  ct  cursu  suo  ,  adversus  Sisaram  pugnaverunt. 
21 .  Torrens  Cison  traxit  cadavera  eorum  ,  torrens  Cadumim  ,  torrens  Cison  :  conculca,  anima 
mca  ,  robustos.  22.  Ungulae  equorura  ceciderunt,  fugientes  impetu ,  et  per  prceceps  ruentibus 
fortissimis  hostium.  23.  Malcdicite  terrae  Meroz  ,  dixit  Angelus  Domini ;  maledicite  habita- 
toribus  ejus ,   qui  non  venerunt  ad  auxilium    Domini  ,   in  adjutorium    fortissimorum  ejus. 

24.  Renedicta  inter  mulieres  Jahcl  uxor  Haber  Cinsei ,  et  benedicatur  in  tabernaculo  suo. 

25.  Aquam  petenti  lac  dedit ,  et  in  phiala  principum  obtulit  butyrum.  26.  Sinistram  manum 
misit  ad  clavum  et  dexteram  ad  fabrorum  mallcos  ,  percussitque  Sisaram  quaerens  in  capitc 
vulneri  locum  ,  et  tempus  valide  perforans.  27.  Inter  pedes  ejus  ruit  ,  defecit  ,  et  mortuus 
est  :  voivebatur  ante  pedes  ejus ,  et  jacebat  exanimis  et  miserabih"s.  28.  Per  fenestram  respi- 
ciens ,  ululabat  mater  ejus ,  et  de  coenaculo  loquebatur  :  Cur  moratur  regredi  currus  ejus  '} 
quare  tardaverunt  pedes  quadrigarum  illius  ?  29.  Una  sapientior  cseteris  uxoribus  ejus  ,  haec 
socrui  verba  respondit :  30.  Forsilan  nunc  dividit  spolia ,  et  pulcherrima  feminarum  eligitur 
ei  ;  vestes  diversorura  colorum  Sisarae  traduntur  in  prsedara  ,  et  supellex  varia  ad  ornanda 
colla  congeritur.  31 .  Sic  pereant  oranes  inimici  tui  ,  Domine  :  qui  autera  diligunt  te  ,  sicut 
sol  in  ortu  suo  splendet ,  ita  rutilent.  32.  Quievitque  Terra  per  quadraginta  annos. 


1.     Qm     SPONTE    OBTULISTIS    DE    ISRAEL   ANIMAS 

VESTRAS  AD  PERicuLUM  ( Bundo  3(1  pnolium  for- 
midolosumcontra  Sisaram  potenlissinium),  be- 
NEDiciTE  DoMiNO,]  qui  uobis  illustrem  hanc  de 
Sisara  dedit  victoriamj  Hebr.  est  r^:?"i3  ytSl 
bipliraaperalwtj  quod  primoPagnin.  Cajet.  Arias 
el  alii  vertunt :  Dum  lUciscUur  uUiones  in  Ist^ael, 
dum  sponle  se  offert  populus ,  benedicile  Domino. 
Ila  Complut.  Verum  Romani  Codices  et  Septuag. 
habent  •.Revelataestrevelalioin  Israeldumsponle 
offerret  se  populus  ,  benedicite  Dominam. 

ChaldfEus  more  suo  paraphrastice  :  Qaando 
rebellarunt  domus  Israel,venerunt  super  eos  gen- 
tes,  et  expulerunt  eos  de  urbibus  suis  ;  et  quando 
redierunt  adfaciendum  legem,fortificati  sunt  super 
eas  :  ila  super  uUionefractus  estZizzara,  et  super 
signum  et  liberalionem,  qacs  facta  est  Israeli,  etc. 

Genuine  lamen  sic  ex  Hebrseo  vertas :  In  libe- 
rando  libertates  in  Israel ,  in  spontaned  offerendo 
se  poputum,  hoc  est,  qui  liberastis  et  plene  li- 
beriaii  restituistis  Israel ,  spontanee  vos  ofTe- 
rendo  certamini  cum  Sisara  :  Benedicite  Domi- 
num, qui  vos  deeotriumphare  fecit.  Hebr.  enim 
'j^B  para  significat  nudare,    solverCj  liberare. 

3.  Aldite,  Reges,  ]mirabilia  haecDeipraelia,  ut 
eum  agnoscatis ,  timeatis  et  colatis. 

Tropol.  Origen.  hom.  6.  Exulta,  popule  Dei,  au- 
diens  tuce  nobilitatis  insignia.  Tu  vocaris  ad  au- 
diendum  verbum  Dei,  et  non  ut  plebs,  sed  ut  rex 
vocaris.  Tibi  enim  dictum  est :  Genusregale  et  sa- 
cerdotale ,  populus  in  acquisitionem.  Ideo  quia  vos 
reges  eslis,  merito  Rex  noster  Christas  Dominus 
Rex  dicitar  regum,  el  Dominus  dominantium.  Mo- 
dum  deindequo  rex  fias  docet :  Regemteomnium 
esse  facit,  siregnet  Cliristus  inte.Rexnamqueare- 
gendo  diclus  est.  Si  ergo  et  in  te  animus  regnat  et 
corpus  obtemperat,  si  concupiscentias  carnis  subju- 
gumimperiituimittas,sivitiorumgentessobrietatis 
tuct  frenis  arctioribus  premas,  merito  rex  diceris. 


quite  recte  regere  noveris.  Cum  ergo  talis  fueris 
effectas,  digne  ut  rex  ad  audienda  divina  verba 
vocaberis. 
h.   Domine,  cum  exires  de  Seir,  et  transires 

PER    REGIONES    EdOM  ,  TERRA  WOTA    EST,  COELIQUr. 

AC  NUBES  distillaverunt  AQuis.  ]  Scir  idem  est 
quodEdom,  pulaEsau,  quihabitansin  Idumica 
illi  nomen  suum  indidit. 

5.  MONTES  FLUXERUNT  A  FACIE  DOMINI,  ET   SlNAI 

A  FACiE  DominiDeiIsrael.]  EtSinai.  Tb  e^signifi- 
cat,  id  est,  tantum  enim  in  Sina  legimus  visa 
fulgetra,  tonitrua,  pluvias,  terrae  molus.  Vide 
dicia  Exodi  19.  18.  Unde  et  poelica  eleganiia 
montes  fluxisse  dicuntur,  quia  mons  Sina  fu- 
mans  ,  et  quasi  tremens  ex  reverentia  et  melu 
Deiibidem  legem  dantis,  Mosiet  Hebrreis  vidc;- 
])atur  quasi  fugere,  solvi  et  colliquescere.  Est 
catachresis  ;  eadem  phrasis  estPsal.  67.  8.  quie 
ex  hoc  loco  sumpta  est. 

Alludit  ad  Num.  10.  35.  ubi  Moses  ,  cum  mo- 
venda  essent  castra,  orabat  Dominum  supra 
arcamin  propitiatorio  residentem  :  Surge  ,Do- 
mine,  et  dissipentur  inimicitui;  et  Deuter.  32.  2. 
Dominus  deSina  venit ,  et  de  Seir  ortus  est  nobis. 
Vide  ibi  dicta. 

Sensus  ergo  est ,  q.  d.  Quando  nobiscum,  o 
Domine ,  cum  arca,  super  eam  quasi  soliimi 
luum  praesidens,  perambulabas  in  deserto,  cui 
adjacet  Seir  sive  Edom,  hoc  est  Idimiaea  ,  ac. 
praesertiminmonteSina,  tuncibidemtuam  Mosi 
et  Hebraeis  palribus  nostris  prsesentiam ,  polen- 
liam  ,  providentiam  et  magnificentiam  osten- 
disli  per  procellas,  tonilrua,  terrse  motus  ei 
fnlmina,  quibus  Idumaeos,  aliasque  gentes  vi- 
cinas  ita  perculisti,  ut  non  auderent  nobis  re- 
sistere,  eo  quod  cernerent  te pro nobis  pugnasse 
contra  Pharaonem  in  mari  Rubro,  ac  in  dies 
pro  nobis  pugnare  ct  nos  proiegere.  Refricai 
Debbora  prislina  Dei  beneficia  et  porlcnta  Is- 


120 


GOMMENTAUIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  V. 


raeli  per  Mosen  exhibila,  ui  osiendat  Deuni  illa 
nuiic  in  hac  vicloria  portenlosa  renovasse, 
ideoqne  conlinuare  suam  erga  Israelem  curam 
oi  beneficeniiam  ;  quare  dignum  esse  ut  ipse 
a  se  ei  a  caeteris  Israelitis  omni  icvo  landetur  et 
glorificelur  ;  ila  Lyran.  Serarius,  et  aiii,  et  Abu- 
lens.  Tamenq.  2.  hc-ec  proprie  ut  sonanl  accipit, 
censelqueilla  itaprorsusut  hic  dicitur  conli- 
gisse  ,  licet  in  Pentaleucho  non  sint  scripta. 
Videdicta  Num.  21.  v.  l^. 

6.  L\  DiEBUs  Samgarfilii  Anatii,  in  diebus  Ja- 

IIEI,  QUIEVERUNT  SEMIT^,  ET  Qtll  INGREDIUNTUR  PER 
EAS  AMBUI.AVERUNTCALLESDEVIOS,]  q.  d.  AutC  llOC 

hellunicumSisarafehciierconfectum,omniaiti- 
nera erant  ab  hostibus  insessa  et  infesla,  ideoque 
l)erobliquasinvias  etoccultas  semiias  proficisci 
oportebat,  ne  quis  in  eorum  manusincideret.  Li- 
cetenim  SamgardicalurfuisseJudex.tamenexi- 
guois  fuitlempore,  etliberationem  Israelistan- 
tum  orsusest,  sed  eam  perfecerunt  Debbora  et 
Barac  hocpraelioet  victoria.  Undeettempusquo 
praefuit  Samgar  sub  annis  Barac  compleciitur 
liic  V.  ult. 

Sed  cur  Jahel  jungitur  cum  Samgar?  Suspi- 
cantur  aliqui  Jahelem  fuisse  uxorem  Samgar, 
qui  idem  sit  cum  Haber  :  undc  eo  mortuo  Jahe- 
lem  fuisse  viduam,  et  praefuisse  toti  domui. 
Samgar  enim  videlur  fuisse  Ginneus,  qualis  erat 
Jahel.  Unde  Sanigar  Hebr.  idem  est  quod  advena 
illic,  quales  erant  Gin;ei. 

Veriim  hoc  plane  incertum  est.  Unde  certius 
dicas  Jahelem  hic  induci,  eo  quOd  primaria 
inter  Cinaeos  erat  femina,  ad  quam  proinde  Ci- 
Uc-ei  confluereni,  sed  difliculter  et  occulte  ob 
vias  ab  hostibusinsessas,  ut  dixi.  Significat  ergo 
Jahelem  non  potuisse  vias  securas  facere ,  et 
mala  populi  averlere,  donec  Debbora  Prophe- 
lissa  instinctu  Dei  Barac  et  Hebraeos  ,  acconse- 
quenter  Jahelem  ad  bellum  hoc,  et  ad  occiden- 
dumSisaramexcitavit.  Iia  Hebriei,  Serar.  et  alii. 

7.  Cessaverunt  fortes.  ]  Recentiores  vertuni^ 
cessaverant  villce ,  scilicet  rusticorum  ,  ob  gras- 
sationem  hostium  desertae. 

DoNEc  surgeret  Debboka,  surgeret  mater  Is- 
rael.  ]  Hinc  S.  Ambros.  lib.  de  Viduis  censet 
Debboram  fuissematrem  Barac  judicis.  Quem, 
inquit,  qaasi  maler  erudiit,  quasijudex  prcepo- 
suit ,  quasi  fortis  inslituit,  quasi  prophetesvicLo- 
rice  serla  iransmiiit. 

Verum  dico  Debboram  hic  vocari  matrem  Is- 
raelisob  charitatemmaiernam,  qua  quasimater 
populum  lanquam  propheiissa  curabatj  diri- 
gebat,  lutabatur  el  liberabat,  uti  mater  solel 
lacere  filio. 

8.  NOVABELLA  ELEGIT  DOMINUS.]  T6  6e//a  UOn  CSt 

in  Hebraeo.  Unde  Septuag.  Theodor.  August. 
Cajet.  et  alii  vertunt :  Novos  deos  elegit  Israel , 
ideoque  a  Deo  traditus  fuit  Sisarac.  Hebr.  enim 
Eloliim  tam  Deum  quiim  Deos  significat ;  est 
cnim  plurale.  Verum  hic  non  est  locus  comme- 
uiorandi  deos  ,  ubi  Deo  vero  caniturepintcium. 
Quare  mehuset  aptius  Noster,  subaudiens  6e//((, 
vertit :  Fsova  bella  elegit  Doniinus  ;  quia  scilicet 
ipseper  Hebraeos  paucos  et  inermes  ,  ut  sequi- 
tur^  plurimas  et  annatissimas  profligavit  Sisa- 
rae  copias  ,  et  quia  de  ccelo  pro  eis  pugnavit, 
ul  dicitur  v.  20.  Denique  quia  non  per  viros, 
sed  per  imbelles  feminas  Debboram  et  Jahelem 
bellum  hoc  confecit. 

AUeg.  Debbora  fuit  typus  B.  Mariae  Virginis. 
Frimo  ,  quia  Debbora  IJebr.  idem  est  quod  apis. 


ita  dicta  a  nn  dabar,  id  est,  verbum,  sermo,eb 
quod  apis  continue  susurrum  quasi  sermonem 
edal,  ait  Marinus  in  Lexico,  q.  d.  Jpis  est  debora, 
id  esl,  eloquens.  Sic  B.  Virgo  edidit  nobis  Ver- 
bum  divinum,  dum  illum  in  visceribus  suis 
carne  humana  corporavit  peperitque.  Rursum 
ipsa  est  Debbora ,  quia  edidit  illud  Canticum 
sanctissimum,  sonantissimum,  suavissimum  : 
Magnifical  anima  mea  Dominum,  elc.  cui  Debbora 
hoc  suo  Cantico  praelusit.  Ad  hsec  ipsa  quasi 
prophetissa  assidueeruclabat  Dei  verbaetora- 
cula.  Hinc  licet  Hebroei  moderni  vocent  eam 
Deboram  per  simplex  b.  Septuag.  tamen  et 
S.  Hieron.  vocant  eam  Debboram  per  duplex  b. 
Dicitur  ergo  ipsa  non  Debora  (  ut  quidam  vo- 
lunt)  sed  Debbora  ,  quasi  debbera ,  id  est,  lo- 
(jucns  eteructans  continuo  magnalia  Dei,  quod 
praeilla  fecit  B.  Virgo. 

Insuper  apis  dicitnr  Debora  a  mn  dibar , 
id  est  consuetudo,  series,  ordo ,  eo  quod  ipsa 
suos  favos  ordine  pulcherrimo  ,  mira  arte  et 
industria  componat.  Quid  ordinatius  B.  Virgine, 
de  qua  ait  Sapiens  Prov.  8.  23.  Ab  ceterno  ordi- 
nata  sum?  Unde  toia  ejus  vita  fuit  speculum 
ordinatissimae  virlutis  ,  charitatis  ,  omnisque 
perfectionis,  adeoque  ipsa,  utaiiS.  Ambr.  fuit 
norma  probitatis,  forma  virlulis. 

Secundo,  apis  est  castissima,  manensque 
virgo  generat  suas  apicnlas.  Sic  B.  Maria  est 
Virgo  virginum,  quae  proinde  non  hominem, 
sed  Deum  generare  meruit.  Id  de  ape  tradit 
Aristot.  1.  9.  Histor.  anim.  c.  Ix.  et  S.  Ambros. 
lib.  1.  de  Virgin.  Digna,  ait,  Firginifas  qu(P. 
apibus  comparetur  ;  sic  laboriosa  ,  sic  pudica,  sic 
continens.  Rore  pascilur,  nescit  concubitus  ,  mella 
componit. 

Tertio,  apis  est  sedula  et  operaria,  conficitque 
duas  res  praestantissimas ,  ceram  qua  ad  lumina 
in  Ecclesia  ad  Deum  colendum  utimur,  etmel 
quod  est  suavissimum  et  sanissimum.  Unde 
Debbora ,  id  est,  apis  alludit  ad  u;^,"  debas ,  id 
est,  mel,  quodproducit.  Quocirca  Proverb.  6.  C. 
et  seq.  V ade  ad  fomiicam.  6  piger,  etc.  Septuag. 
addnnt :  Vadead  apim,  etdisce  quomodo  operaria 
est ,  operationem  cjuoque  quajnvenerabilem  facil. 
Vide  ibi  dicta.  Sic  B.  Virgo  operalur  assiduc 
opera  religionis,  pietatis,  chariiatis  ;  unde  ab 
Ecclesia  vocatur  et  invocatur  mater  misericor- 
dice ,  mater  pulchrce  dilectionis  ,vita,  spes,  et  dul- 
cedo  nostra.  Nam,  ut  ait  S.  Bern.  nullus,  quan- 
tumvis  miser  vel  sceleratus,  ad  eam  confugit, 
qui  non  dulcissima  ejus  misericordiae  viscera 
experiatur. 

Quarto  ,  Debbora  fuit  prophetissa.  Sicetbeala 
Virgo  Prophetarum  est  regina.  Rursum  Debbora 
peperit  victoriam  de  Sisara  :  B.  Virgo  de  dia- 
bolo.  Unde  Isaias  c.  8.  3.  Accessi ,  ait,  ad  prophe- 
tissam  (B.  Virginem)  et  concepit  et  peperit  fiUum. 
El  dixit  Dominus  ad  me  :  Vocanomen  ejus,  ac- 
celera,  spolia  detrahe ,  festina  prcedarc. 

Quinto,  Debbora  jussit  Barac  ire  in  moniem 
Thabor,  id  est,  puiilalis,  ibique  conlligendo 
prostravit  Sisarie  copias;  sic  B.  Virgo  genui!. 
Christum  ,  qui  quasiBarac,  id  est,  fulmen  in  eo- 
dem  monte  Thabor  transfiguratus  devicit  im- 
pielatem  et  impuritatem,  hominesque  docuit 
non  carnaleset  spurcas  ,  sed  puras  et  coelesles 
voluptates  ambire. 

Sexto,  Barac  noluit  ire  ad  conllictum  nisi  co- 
mite,  imo  duc(>  Dobbora.  Unde  S.  Alcimus  1.  (5. 


COMMENTAniA  IN  LIBRUM  JUDICUM 

c.  15.  ait  ipsam  castra  praeivissc ;  sic  enim  de 
ea  canit: 


Cap.  V, 


I5I 


Virgo  cst  palroiia,  imo  doclrix  Apostolorum 


Et  mcmori  nuiic  mente  tenes  ,  ut  Debbora  quondam 
Duceret   inslruclas  post  fortia  classica  turmas  , 
Et  mulier  sumpto  praecederet  agmina  signo^ 
Mirantes  horlata  viros  :  quos  ipsa  feroccni 
Exemplo  verboque  monens  acccndit  in  hostem. 
Quas  postquani  ducens  Princeps  animosa  calervas 
Impnlit  accendens  vegetata  furoribus  arma  , 
Barbaricx  cecidere  manus. 

Sic  B.  Virgo  qiiasi  Virginum,  Aposlolorum,  Mar- 
tyrum,  Sanciorumque  omnium  aniesignana 
omnes  praeit,  verlioque  et  excmplo  liorialur  ad 
generosc  cum  carne  ,  mundo  et  dsemone  ccr- 
tandum.  Quare  illa  longe  prsestaniior  est  f^/c- 
(orina,s'\\e  Victoria,  quceolimmatercastrorum 
dicebatur,  ut  ait  Trebellius  Pollio  lib.  de  30. 
Tyrannis.  Haec  sunt  nova  bella  quae  elegit  Do- 
minus. 

Seplimo  ,  Debbora  fuit  missa  ad  curandumle- 
gisDoclores,  utiex  Ciiaklaeo  audiemus  v.  9.  Sic 
B 
et  Doctorum  omnium. 

PORTAS  HOSTIUMIPSESUBVERTIT.]  PorlaS,  idCSt, 

omne  robur,  hoc  enim  solet  esse  in  portis-  Hebr. 
est  □''lyj  CnS  TN  az  lacliam  scefl?'mi,  idest, 
lunc  comedlt\e\  devoravit.  Sept.  verlunt  :  Tunc 
pagnaverunt  civilates Prlncipum,  quia  iacham  sig- 
nificat  devorare  etpugnare;  sicutenim  os  devorat 
|)anem,  sic  gladius  devorat  hominem.  Rursuni 
Sept.  rbscearim  acceperunt ,  ul  rb  sce  sit  relati- 
vum  significans,  qui,  deinde,  arim  significet 
urbes,  q.  d.  pagnarunt  qui  erant  urbium ,  sciliceL 
Priucipes.  Porro  S.  Aug.  q.  30.  et  Tlieodor.  ex 
alia  versione  Sept.  [eguni :  Elegerunt  deos  novos 
ul  panem  liordeaceum,  id  est^  deleriorem  ;  hor- 
deum  enim  deterius  est  tritico  :  sic  Dii  novi  de- 
teriores  suntDeo  vero;  quia  lacliem  quoque  est 
nomen  significans  panem,  et  si  pro  scearim  aliis 
punctis  legas  seorirn,  significat  hordeum.  Unde 
iachem  seorim  significat  panem  hordei  sive  hor- 
deaceum. 

Clypeus  et  hasta  si  apparuerint  in  quadra- 
GiNTA  MiLLiBUs  IsRAEL.  ]  Si ,  id  cst,  non ,  q.  d. 
Non  erant  in  UO  millibus ,  id  est,  in  universo 
(numerus  enim  certus  ponitur  pro  incerto  ) 
exerciiu  Israel  clypei  et  hastse,  sedfundis,  fus- 
libus,  vomeribus  (ut  Samgar)  ligonibus  armati 
CcCterique  inermes  Israelitae,  hosles  armatissi- 
mos  Deo  duceprolligarunt.  Nimirum  Chananaei 
BequeacPhilistlioei  astuteeripuerantHebr.  arma, 
imo  curabant  ul  non  esset  faber  ferrarius  in  Is- 
rael  quiea  fabricare  posset,  ul  patet  1.  Reg.  13. 
19.  Porro  Septuag.  hic  uti  et  in  seq.  variant  et 
sunt  corrupli ;  habent  enim  contrarium  delendo 
t6  si,  sed  illud  reslituerunt  Romani  in  correct. 
Septuag. 

9.  COR  MEUM    DILIGIT    PRINCIPES    (  Hcbr.    Ippin 

chokeke,  idest,  Principes  ,  Legislatores,  Docto- 
res ,  Scribas)  Israel,  quia  eum  regunt  doceot- 
que  legem  Dei,  praeserlim  eos  qui,  utsequitur, 
PROPRIA  voluntate  obtulistis  vos  discrimini  , 
ideoque  jam  triumphantes  benedu:ite  Domino.] 
Discehic  proDeonullum  delrectare  periculum, 
cum  ipseadillud  vocat:  natn  ul  aitS.  heo,jusle 
instat  prceccplo  ,  qui  prcsvenit  auxiiio ;  tunc  enim 


bora  in  prophetia  :  Ego  missa  sum  ad  laudandum 
Scribas  Israel,  qui,  quandofuit  tribulalio  illa,  non 
cessarunt  ab  inlerpretanda  iege ,  et  sic  pulclirum 
iltis,quodsedentes  in  domo congregalionis  incapilc 
aperto ,  et  docentes  populum  verba  legis  ,  etbenc- 
dicentes  et  confilenles  populum. 

10.  Qui  ascenditis  super  nitentes  asinos,  et 

SEDETIS  IN   JUDICIO,  ET  AMBULATIS  IN   VIA,  LOQUI- 

mini.  ]  Est  periplnasis  virorum  honoratorum, 
et  magisiratuum  et  judicum.  Hi  enim  apud 
Judaeos  vehebantur  asinis  vice  equorum  ,  ut 
patet  c.  10.  h.  tum  quia  Deus  eis  vetuerat  co- 
piam  equorum ,  tum  quia  asini  ibidem  sunt 
fortes  ,  eximii  et  nitentes  ,  Hebr.  T~l1"in];  ise- 
chorot,  ETTi^K/^TKvwv,  id  esl  fulgentes.  Sensus  csi, 
q.  d.  Vos,  0  primoreset  judices,  aeque^acplebeii, 
qui  per  vias  Israelis  oiim  periculosas  ,  nunc 
securas  inceditis,  loquimini  magnalia  Dei,  quee 
ipse  nobisexhibuit  in  hocpraelio. 

Tropol.  Origen.  Ascendit  super  asinam,  qui 
corporis  sui  motus  et  desideria  freno  ralionis 
moderatur,  ut  veuiant  sub  jugum  verbi  Dei ; 
tuncque  asina,  id  est,  caro  rcfulgere  dicitur, 
cum  castitatis  et  pudiciliee  splendore  fuerit  de- 
corata. 

11.  Ubi  coLLisi  suNT  cuRRus,  nongenii  falcati 
Sisarae,  et  hostium  suffocatus  est  exercitus, 
intorrente  Cison.  Clarevertitinterpres  Hehraea, 
quae  obscura  sunt,  et  ad  verbum  sic  habent :  A 
voce  sagittantium  inter  haurientes  aquas ,  cum 
scilicet  Sisariani  sagittarii  praecipitati  in  aquas 
Cisoneas  hauserunt,  et  ab  eis  hausti  suffocati- 
que  sunt.  Ita  Arias  ,  Cajetan.  Vatablus  et  alii : 
iBi  narrentur  justiti/E,  id  est,  justa  vindicta  , 
quam  Deus  sumpsit  de  tyranno  Sisara,  etcle- 
mentia  in  fortes  Israel.  ]  Quibus  victoriam  de 
eo  dedit. 

TUNC  DESCENDIT  POPULUS  DOMINI  AD  PORTAS,  ET 

obtinuitprincipatum,]  quasi  dicas  :  Quandooc- 
cisus  est  Sisara,  Israel  obtinuit  portas  et  urbes 
hostium. 

12.  SuRGE.]  Hebr.  yni  uri,  id  est,  expergis- 
cere ,  evigila,  Barac,  et  apprehende  captivos 
quos  in  praelio  cepisti,  eosque  et  eorum  spolia 
tliripe,  et  inter  commilitones  dislribue.  Tu,  in- 
quam ,  o  Barac. 

FiLi  Abinoem.  ]  Abinoem,  Hebr.  idem  est  quod 
pater  decoris  ve\  pulchritudinis ,  nut  pater  meus 
pulchritudo  vel  decor  ,  aut  pater  meus  delectatio 
veljucunditas.  JSoam  enim  est  decor,  pulchri- 
ludo,  delectatio,  jucunditas.  Hujus  ergo  filius 
fuit  victor  et  triumphator  Barac. 

13.  Salvat^  sunt  reliqui^populi.  Dominusin 
FORTiBus  (cum  fortibus,  vel  fortes  Israelitas) 
DiMiCAViT,  ]  Hebr.  nervosius  ad  verbum  sic  ha  • 
bent  :  Tunc  dominabitur  reiiquus,  vel  residuus 
illustribus  populi ,  Do7ninus  dominabitur  mihi  in 
fortibus. 

14.  Ex  Ephraimdeleviteos  in  Amalec,  et  post 
EUM  Ex  Benjamin  in  populos  tuos,  o  Amalec.  ] 
Hebr.  De  Epliraim  radix  eorum  in  Amalec  post  te 
Benjamin  in  populis  tuis.  Sed  Noster  melius  pro 
aiyiU  schorescam. ,  id  e^il^radix^eorum ,  quae 
nuUum  hic  habet  sensum ,  alio  puncto  legit 
scerescem ,  id  est  ,  eradicavit  ,  sive  deievit 
eos.  Nam  et  Sept.  vertunt  c?£ppi?ucrev ,  id  est , 
eradtVrtii^^lRursumNoster  subauditTo  oAmalech, 


Deus  tacitespondet  felicemexitumet  victoriam,  ex  eo  quod  praecessit  ac  pro  "jnnN  acharecha , 

si  periculum  ultrO   et  generose   capessamus.  id  est,  posMe;  legit  innN  ac/ta?-a«,  id  est, /505f 

Porro  Cbald.  more  suo  paraphrastice  haec  ac-  eum. 

cipit  de  Docioribus  et  Scribis:  Dixit,  ait,  Deb~  Sensushicest difncilis et obscurusob  historiae 

CORNEL.    A    LAIMDF..    TOM.    II.  16 


152  COMMENTARIA  IN  LIBHUM  JUDICUM 

luni  pcractre  ignorantiuni,  ac  ob  plirasis  etslyli 

poetici  involutam  obscin'italem.  Primo,  coni- 

muniter  exponunt  de  bello,  quo  Josue  proslra- 

vit  Amalec,  Exocli  17.  q.  d.  Josue  qui  erat  ex 

tribu  Epbraim  proslravit  Amalecitas,  el  fuluro 

tempore  surget  alius  dux  ex  tribu  Benjamin, 

putaSaul,  qui  amplius  populos  tuos  allliget, 

0  Amalec.  Videbistoriam  1.  Reg.  15.  Ita  Gbald. 

Rabbini,Hugo  de  S.  Victore,  Abulens.  Lyran. 

Dionys.  Cajet.  Arias,  Vatal)!.  et  alii.  Verum  quid 

Josue  facit  ad  Barac ,  et  Amalec  ad  Sisaram  ,  de 

quo  bicepiniciumcaniiur  ? 

Secundo,  ergo  magis  apposite,  q.  d.  Barac 
cum  suis  fugienies  Sisarse  copias  ex  monle  Tba- 
bor,  persecutns  est  usque  ad  tribum  Epbraim, 
et  ei  vicinam  Benjamin;  quare  id  videnles 
Ephraimitae,  et  post  eos  Benjaminitae,  junxe- 
runt  se  Barac,  et  Sisarianos  cum  eo  perseculi 
sunt  usquead  ultimos  Judaeee  Tmes,  imo  usque 
adAmalecillis  conliguum,  iiaque  plane  omnes 
ceciderunt  et  deleverunt,  ut  nemo  superesset. 

Tertio  ei  plane,  q.  d.  Amalecilae  quasi  vete- 
res  Judaeorum  hostes,  audientes  Sisaramtantis 
copiis  Judaeosinvadere,  decreverunt  ei  mittere 
suppctias;  quod  intelligentes  Ephraimitae  ,  et 
Benjaminitae  eis  vicini  ^  eos  invaserunt  et  tru- 
cidarunt.  Hoc  exigere  videtur  to  in  Amalec,  et 
t6  m  populos  tuos ,  6  Amalec. 

Porro  Septuaginta  hic  variant :  Gomplut.  enim 
et  Regii  Codices  habent :  Ex  Ephralm  alii  sunt 
eos  invalle  (pro  A maiec  enim.  videntur  legisse 
pay  emec  id  est,  valle)  frater  tuus  (pro  "jnnx 
acliarecha,  id  est ,  post  te ,  legerunt  -jinx 
achicha  ,  id  est  ,  frater  tuus )  Benjamin  in 
populis  tuis.  Verum  Codices  Romae  emendati 
habent  ut  Vulgatus  :  Ex  Ephraim  eradicavit 
eos  in  Amalec ,  post  te  Benjamin  in  populis  tuis. 

De  Machir  principes  descenderunt.  ]  Machir 
fuit  filius  unicus  Manasse.  Sensus  ergo  est, 
q.  d.  Manassensium  priores  cum  suis  popula- 
ribus  vicini  monti  Thabor,  audientes  in  eo  a 


sociis  conlligi  contra  Sisaram  ,  accurrerunt , 
eisque  opem  tulerunt.  Laudatenim  bic  Manas- 
senses,  Zabulonitas  et  Issacharianos,  quod  Ne- 
phthalitisopemcontra  Sisaram  animose  tulerint, 
cum  idRubenitae,  Galaditae  et  Gaditae  sibi  me- 
tucntes  facere  detrectarent,  quos  proindecar- 
pit  et  perstringit. 

Septuag.  pro  principes  vertunt  perscrutantes , 
quod  Procopius  sic  explicat,  q.  d.  Manassenses 
fugientes  Sisarianos  ,  seseque  in  speluncis  et 
cavernis  abscondenies  perscrutaii  sunt,  eosque 
extraxerunt  et  mactarunt. 

Et  de  Zabulon  (repete,  principes  descende- 

runt)    QUI  EXERCITUM    DUCERENT    AD  BELLA.NDUM] 

cum  Barac  contra  Sisaram.  Septuag.  vertunt : 
Et  de  Zabulon  potentes  in  sceptro  scribas ,  Hebr. 
trahentes  invirga  ve\  sceptro ,  per  quos  signi- 
ficantur  magislratus ,  primores  et  principes. 
Alii  intelligunt  Scribas  et  Doctores,  quasi  tantus 
fuerit  fervor  concurrentium  ad  bellum,  ut  etiam 
Doctores  suos  calamos  et  stylos  scriptorios  in 
arma  ct  gladios  commutarint,  et  ad  praelium 
descenderint. 

15.  DUCES  ISSACHAR  FUERE  CUM  DeBBORA,  ET  Ba- 

RAC  vestigia  sunt  secuti.  ]  Laudantur  Issacha- 
riani ,  quod  cum  Barac  et  Debbora  aleam  prse- 
lii  tam  ardui  et  formidolosi  generose  subierint. 
Qui  (Barac)  quasi  m  pr.egeps  ag  barathrum 
SE  DiscRiMiNi  dedit.]  Videbatur  enim  cum  pau- 
cis  et  inermibus  ruere  in  Innumeras  et  arraatis- 


Cap.  V. 

simas  Sisarae  coi)ias,  quasi  in  certum  exitiiim, 
sed  Deus  (?jus  lidem  et  foitiiudinem  remune- 
ratus,  cxitium  veriit  in  triumphum.  Hebr.  In 
valiemmissus  cum  forlibus  suis.  So\i\.  invallemi- 
sit  psdites  suos,  q.  d.  Barac  dans  se  suosque  prae- 
lii  periculo,  se  cum  eis  videbatur  praecipitare  in 
vallem,etprofundam  exilii  sepulcrique  fossam. 

DlVlSO  CO.NTRA    SE   RUBEN,    MAGNANIMORUM    RE- 

PERTA  EST  coNTENTio.  ]  Hcbraice  ;  In  divisioni- 
bus  Ruben  magnoram  vel  magnce  cogitationet 
cordis  ;  Vatablus  ,  discrepaliones  cordis.  Vide- 
tur  laudari  Ruben,  ait  Serarius,  quod  gregum 
bonorumque  suorum  omissa  cura,  bello  inter- 
fiierit.  Verum  alii  passim  censent  vituperari 
hic  Rubenitas,  quod  studiis  propriis  et  com- 
modis  vacantes  inter  se  divisi  fuerint;  nec  con- 
sentientes  in  illo  bello,  sed  inter  ovium  sua- 
rum  balatus  el  caulas  desidere  maluerint  :  vel 
quodbelli  eventumexspectarint,  ut,  si  vinceret 
Sisara,ei  dicerent  :  Tui  sumus;  sin  vincerci 
Barac,  ei  se  jungerent,  ait  Chald.  Sensus  ergo 
est,  q.  d.  Gum  RubeniliTe  inter  se  discepiant  an 
bello  Barac  socios  sejungere  velint,  an  vero 
domi  se  continere,  ac  proinde  nuUas  Baraco 
suppetias  mittunt  magnanimi  illi  milites,  qui 
se  Baraco  ad  discrimen  socios  obtulerunt,  id 
videntes  mirati  sunt,  ac  inter  se  disceptaruni , 
dixeruntque  :  CurRubenitae  domi  secontineni  ? 
cur  nobis  auxiliares  copias  non  mittunt?  cur 
periculum  commune,  quod  nos  subimus,  ipsi 
delrectani?  Id  magis  patebit  ex  versu  sequenti  , 
q.  d.  Rubenitae  ob  suam  desidiam  facti  sunt  fa- 
bula  et  probrum  Nephthalitis  militibus  et  vic- 
toribus. 

16.  QUARE   HABITAS    INTER  DUOS    TERMINOS,    UT 

AUDiAS  siBiLOs  GREGUM?]  q.  d.  Cup ,  0  Rubcn , 
babitas  et  desides  in  terra  tua  ,  quae  sita  est  in- 
ter  duos  terminos,  id  est,  inter  Moab  et  Cha- 
naan  cis  Jordanem  ?  vel  potius,  ut  Cbald.  Quaro 
lam  mecum  quam  cum  Sisara  pacem  habere 
voluisti,  ac  ut  vulgo  dicitur,  cur  inler  duas 
aquas  natas,  ut  audias  sibilos  gregum,  q.  d. 
Mavis  greges  tuos  pascere,  corumque  balalus 
etpastorum  sibilos  audire,  quam  buccinae  meae 
sonitum  :  mavis  quietem  praedii,  quam  laborem 
et  discrimen  praelii.  Culpat  ergo  corum  iner- 
tiam,  timorem  et  pusillanimitatem,  quod  ma- 
luerint  vacare  rusticationi  quam  praeliationi. 

DlVISO  CONTRA   SE    RUBEN,     MAGNANIMORUM    RE- 

PERTA  EST  coNTENTio.]  Jam  cxplicata  V.  15.  re- 
petitur  hoc  hemistichium  velut  carmen  inter- 
calare,  ad  elegantiam,  mutata  una  duntaxat 
littera;  nam  v.  15.  habetur  aS  ippn  c/i/c/ve  leb,  id 
est,  cogitationes,  vel  disceptationes  cordis  ;  hic 
verodicituriS  npnc/ucre  leb,  id  est,  investiga- 
tiones  vel  perscrutationes  cordis.  Sed  eOdem 
redit  sensus. 

17.  Galaad  trans  Jordanem  quiescebat,  et 
Dan  vacabat  navibus,  Aser  habitabat  in  lit- 
TORE  MARis.  ]  Taxautur  Galaaditas,  Danitte  et 
Aseritae,  quod  sua  privata  commoda  sectantes 
in  terra  sua  desidere  maluerint,  in  eaque  quieto 
vacare  agriculturae,  navigationi  etmercimoniis, 
quam  commune  bellipericulum  pro  patria  con- 
tra  Sisaram  subire;  ignavia  enim  heec  erat  noQ 
ferenda. 

18.  Zabulon  vero  et  Nephthali  obtulerunt 
animas  (vitas)  suas  morti,  mortis  periculo  ipc 
REGiONE  Merome,]  quas  adjacet  monti  Thabor, 
ubi  commissum  est  prselium  contra  Sisaram. 
Ita  Adrichom.  Sepiuag.  appellalive  accipiunt  t* 


rOAlMENTARIA  IN  LIDRUM  JUDICUM 

Hcroinc ,  vcrlunlque  supcralliludlncs  agrl :  quia 
scilicet  in  alta  lalaque  planitie  niontis  Tiiabor 
gestum  est  lioc  bellum. 

19.  VENEnuNT  REGEs  (rcguli  et  principes  confoe- 
derali  Sisarae  et  Jabiu  regi  Asor)  et  pugjvave- 
RUNT  :  pugnaverunt  reges  Ciianaan  in  Thanach 
juxTA  aquas  Mageddo.  ]  Ilaec  enim  loca  vicina 
sunt  Thabor,  sive  loco  pivxlii. 

20.  DE  COELO  DIMICATUII  EST  CONTRA  EOS  :  STEL- 
hJ£.  MANENTES    IN   ORDINE    ET  CIRSU  SUO  ADVERSUS 

SisARAM  PUGNAVERUNT. ]  Rupeptus,  Glossa,  Vata- 
blus  et  alii  per  slcllas  accipiunt  Angelos  quasi 
Ihec  poelice  dicanlur,  nilquc  aliud  significent, 
quiim  quod  Deo  et  Angelis  pro  Hebneis  pug- 
nanle  etiam  stellae  Deo  obedienles  et  lucenles 
cum  eo  et  pro  eo  pugnasse  videantur.  Sic  et 
Franciscus  Valesius  sacrae  Piiilos.  cap.  31.  per 
stellas  accipit  Angelos,  quorum  cursus  diciuir 
assidua  illa  et  continensoperatio,  qua  homines 
custodiunt  et  gubernant.  Sic  Apocal.  12.  Zj.  di- 
cilur  draco  cauda  sua  iraxisse  tertiam  parlem 
stellarum,  id  est,  Angelorum  ,  et  misisse  eas  in 
lerram.  Planius  accipias  ipsas  siellas,  sed  a 
suis  Angelis  motas,  impulsas  et  direcias.  Sen- 
sus  est,  q.  d.  SteiljB  c  ccelis  pro  HebraBis  contra 
Sisarianos  pugnaverunt^ejaciilando  in  eos  gran- 
dinem,  venlos,  procellas,  fulgetra,  toniirua, 
ignes,  etsiellas  cadentes,  quaeeos  perculerunt 
ct  interemerunt,  uii  contigit  Josue  contra  Cha- 
iianseospugnanti,  c.  10.  11.  Angelienim  per  stel- 
las  in  nubes  per  se  congregatas  et  rite  disposi- 
tas  more  suo  influenics,  causarunt  procellas  et 
fulmina,  quae  Angeli  ita  direxerunt,  ut  non  in 
Hebrseos,  sed  in  Sisarianos  ferrentur.  Philo  Bi- 
blicus  aitDeum,  oranie  Debbora,  praecepisseas- 
Vv\i,:pescendite,  astra,  et  incendite  inimicos  meos, 
ut  sciant  virtutemmecun.  Et  descenderunt  aslra, 
et  expugnaverunt  castraeorum,  Et  anterius  :  Cum, 
ail,  Debboraet  Barac  iverunt  ad  prceliandam  cum 
hostiOus ,  Deus  conturbavit  motum  steUarum  sua- 
rum,  et  dixit  ad  eas  :  Festinate  et  ite ,  et  contur- 
batebrachia  hostium,  et  conterite  virtutem  cordis 
eorum,  quoniam  veni  at  dominetur  populus  meus  : 
et  profecta  sunt  astra  sicut  prceceptum  erat  eis , 
et  inccnderunt  inimicos  eorum.  Intellige  astra  non 
descendisse  de  coelo  moiu  locali,  sedvirtute  et 
«'fTicicntia  sua,  quia  scilicet  e  coelis  ignes  et 
fulgura  vibrarunt  in  Sisarianos. 

Pulchre  hic  alludit  nomen  Ducis.  Barac  enim 
Hebr.  fulgur  significat  :  fulmineo  ergo  Barac 
Deus  fulminanssubminislrabat  sua  fuImina.Sic 
Mars  i\  Poetis  dicilur  fulminare,  et  Ptolomeus 
vocatus  est  Ceraunus,  idest  fulmineus.  Consen- 
tit  Josephus,  I.  5.  c.  6.  Commissa ,  ait,  pugna 
vehemcns  imber  mixtus  grandine  supervenit,  queni 
venlus  in  adversos  Chananceorum  vullus  inferens , 
rl  prospectum  adimens ,  inutiles  eorunijaculatores 
rt  funditores  reddidit ,  atque  eliam  scrutali  mani- 
ius  rigenlibus  pi-ce  frigore  gladio  vix  retinebant. 

Sic  dc  Clodoveo  multa  reperies  similia  apud 
(Jregorium  Turonicum,  lib.  2.  histor.  Franc. 
c.  30.  Honorii  exercitum  divino  miraculo  viclo- 
i'iam  incredibilem  de  Gothis  rctulisse  scribit 
S.  Auguslinus,  lib.  5.  de  Civitate  Dei,  c.  23.  Ariul- 
phum  ducem  S.  Sabinus  martyr  prope  Spoletiun 
suo  clypeo  munivit,  et  in  belio  prolexit,  ait  Pau- 
usDiaconus,lil)./,.  cap.  17.  RohcrtusMonachus, 
'•  o  et  7.  de  bcUo  sacro  rcfert  sxpo  S.  Grego- 
nura,  Mauriiium,  et  Demctrium  visos  sub  nos- 
tris  castris  militasse,  S.  Gcorgius  Aragoncnsi- 
bus   m  bello  Ostensi  raaximum  Agarcnorum 


r;!p.  V.  123 

exercitum  proslravit ,  ul  narrat  Carboiuliius, 
lib.  1.  et  in  bello  Valentino  saepe  nostris  auxilium 
lulit.  S.  Jacobus  Apostolus  Hispaniarum  patro- 
nus  Ramiro  Regi  Lcgionis  ,  prope  victo  atque 
prostralo  ejus  exercitu,  in  colle,  qui  Clailinus 
nominatur  ,  Hispanice  clavijo  ,  apparuit,  et  vic- 
toriam  poUicitus  est,  quani  postero  die  a  Mau- 
ris  oblinuit,  utconstat  ex  Regio  privilegio  ejus- 
dem  Ramiri  9.  Kal.  Junii ,  Era  972  ;  et  refert 
Calixlus  II  ,  lib.  de  Miraculis  D.  Jacobi,  et 
Vincentius  Bellovacensis,  lib.  27.  Speculi  histo- 
rialis,  cap.  31.  Plura  vide  apud  Thomam  Bozium, 
tom.  2.  de  signis  Ecclesiae,  lib.  17.  Signo79. 

STELLyE  MANENTES  IN  ORDINE  ET  CURSU  SUO, 
ADVERSUS  SlSARAM    PUGNAVERUNT  ,  ]    q.  d.    Slellac  , 

quie  imperante  Josue  cum  sole  et  luna  stete- 
runt  immotae,  ut  ad  exitum  Israelitarum  victo- 
ria  perduceretur,  nunc  juverunt  Barac  cursu 
non  intermisso. 

At  quomodo  pugnaverunt  contra  Sisaram  ? 
Respondet  RabbiSalomon  stellas  dc  coelo  incan- 
duisse ,  lutumque  itinerum  ita  calefecissc,  ut 
ungulae  equorum  Sisarae  nimio  calorc  decide- 
rent  solutae,  quo  ille  incommodo  affectus  pug- 
narc  haud  potuiu 

Secundo,  Rabbi  David  Kimchi  ait  stellas  ita 
calefccisse  milites  Sisarae ,  ut  cum  refrigerari 
vellent  in  torrente  Cison,  in  eo  perierint;  quod 
significari  putat  illis  verbis :  Torrens  Cison  traxit 
cadavera  eorum. 

Tertio,  Abulensis  putat  stellas  manentes  in 
ordine  suo  propterea  dici  contra  Sisaram  pug- 
nare,  quia  forte  sidera  videbuntur  inflammata 
cadere  super  Sisaroi  exercitum,  cometis  nimi- 
rum  et  fulguribus  in  eum  jactalis.  Sic  enim  et 
currus  turbati  in  prserupta  ferebantur,  et  mili- 
tibus  de  coelo  tectis  mors  ChanaucTorum  oculis 
oherrabat.  Hebrseis  nullo  interim  laesis  detri- 
mento. 

Quarto,  plene  et  germane,  q.  (\.  StellcB  ma- 
nenles  in  ordine  suo ,  Hebr.  in  semilis  suis;  Vata- 
hlus,  t  stalionibus  suis,  hoc  cst  ordinata  acie 
incedenles  pugnaverunt  contra  Sisaram;  quia 
in  cum  ejusque  castra  jaculatae  sunt  ventos, 
procellas,  fulgetra,  quibus  ea  afilarunt  et  pros- 
trarunt.  To  ergo  manentes  in  ordine  et  cursu  suo, 
significat  primo  slellas  ordinate  more  suo  in- 
cessisse,  utiincedit  acies  militum.Nam  in  Scrip- 
tura  stellae  vocantur  militia  sivc  acies  Dei  :  in 
acie  autem  maxime  spectatur  ordo  mililum  ; 
hic  enim,  si  servalur,  vincit;  si  turbelur,  vinci- 
tur.  Secundo,  slellas  noncominus,  scd  cminus 
e  coelo  pugnasse  contra  Sisaram.  Terlio,  Ange-. 
los  qui  ordinem  etcursum  slellarum  moderan- 
tur,  per  eas  contra  Sisaram  ccrlasse.  Quarlo 
solem  et  stellas  hic  non  constilissc,  uti  consti- 
terunt  sub  Josue  Soli  stalioncm  imperante, 
c.  10.  12.  sed  motum  suum  ordinarium  conli- 
nuasse,  itaque  produxisse  procellas  et  fulmina  , 
eaque  in  Sisarianos  vibrasse.  Ita  Lyraniis,  Ca- 
jetanus  et  alii.  Quinio  stcllas  e  suis  slaiioniLuis 
in  coelo  facile  perdidisse  Sisarianos  in  tcrra  : 
quia  ex  alto  facilc  est  perderc  host(>ni  infra  in 
valle  consisteniem.  Facilius  cnim  lortius  et  cei- 
tius  tela  ex  alto  in  iinum,  ({uiim  cx  imo  in  al- 
tum  jaciunlur.  Undc  duces  prtelialuri  soleni 
captare  locum  excelsum,  illudque  cst  omen  ei 
causa  victoriae  ;  tum  quia  hostis  cx  imo  in  euiu 
magno  nisu  scandere  debct,  iiaque  vires  exhaii- 
rit,  antequam  cum  antagonislis  suis,  qui  (luicii 
integris  sunt  viribus,  confiigat ;  tum  qiiia  efii- 


12ZJ 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDlCmi.  Ciip.  V. 


caciiis  tela  cx  maate  iii  vall(;m,  quain  cx  valie 
iii  monlem  vil)raniur ;  inm  deniquc  quia  ev  alto 
omnes  liostium  acics,  vircs,  machinationcs,  etc. 
conspiciuntur,  ul  eis  occurratur.  Addunt  Rai)- 
l)ini  in  Sedcr  Olam  :  O.nnla  cjiks  in  coelis ,  et  qucp 
in  terris  sint ,  f)  igiiasse  contra  Sisaram  pro  Ba- 
rac  el  Hetjroeis. 

21.    TORREiVS  ClSON   TR\X£T    CA.DAVERi    EORUM.  ] 

Pro  traxit  Hel)r.  est  ^"Mt  garapfi ,  idest,  volvit, 
(levoioit ,  convoloit ,  volutavit.  Septuag.  ejecit  , 
Gliald.  fregit,  Vatablus ,  scopavit,  idest,  instar 
scopse  everrit.  Torrens  Gison  Iluit  ad  radices 
montis  Tlial)or,ubi  contritus  est  Sisara;  quare 
inilites  ejus  fugientes  per  torrentem  Cison,  eo 
per  Dei  providentiam  aquis  redundante  et  tu- 
mido  liausti  mersique  sunt,  quare  torrens  de- 
volvit  eorum  cadavera.  Unde  Josephus  ait  Deum 
tunc  ingentem  immisisse  imbrem  ,  quo  utique 
auctus  valde  intumuit  torrens  Cison.  Festive 
R.  Eliezer,c.  Zi5.  narrat  voluisse  Deum,  ut  in 
raari  Rubro  submersi  /Egypti  sepelirentur;  sed 
deprecatam  hoc  terram,  quod  qui  ab  aquis  in- 
terempti  essent,  ab  aquis  etiam  absorberi  debe- 
rent;  Deum  vero  dixisse  :  O  terra,  liac  vicesus- 
cipe  istos ;  alia  vice  eos  qui  super  te  interfecli 
fuerint  projiciam  in  mare.  Dicitur  enim  :  Torrens 
Cison  traxit  cadavera  eorum.  Elhopceia  estRab- 
binica,  qua  significatur  omnes  res  etiam  ina- 
nimas  Deo  ad  nutum  morem  gerere,  omnesque 
ab  illo  suaviter  et  ipsarumnaturis  coavenienter 
gubernari.  Ita  Serarius. 

TORRENS  CiDUMiM,  ToRREXs  GisoN.  ]  Torreus 
Cadumim  idem  est  cum  torrente  Cison,  ut  ha- 
bet  Ghald.  Ipse,  inquit,  est  torrens  Cison ;  sed  cur 
dictus  est  Cadumim?  Primo,  Septuag.  in  Codice 
Romano  pro  torrens  Cadumim,  verlunt :  Tor- 
rens  antiquitatum  :  aip  kedem  enim  signlficat 
antiquum,  priscum,  primum,  quod  Marinus 
simpliciter  explicat  ,  q.  d.  Cison  est  torrens 
aniiquus;  licetenim  sit  lorrens,  tamen  ab  an- 
tiquo  fluit,  nec  fluere  cessat,  ut  alii  torrentes 
s£epe  siccantur  in  restate,  et  fluere  desinunt. 
Sublimius  Ghald.  sic  explicat  ;  Fluvius  in  quo 
factasunt  signa  etforlitudines  Israeli  ab  antiquo ; 
R.  Ralbag  vero  :  Dioitur  Gison,  inquit,  Cadu- 
mim,  idest,  antiquus,  quod  in  eo  renovatum 
sit  antiquumprodigium  maris  Rubri;  quia  sicut 
Deus  illo  mersit  Pharaonem,  sic  in  Cison  mer- 
sit  copias  Sisarae.  Sic  et  Rupertus,  qui  censet 
Gadumim  esse  mare  Rubrum,  itaque  vocari 
obantiquum  m^rsi  ineo  Pharaonis  prodigium. 

Optime  Arias  et  Vatablus  sic  explicant,  q.  d. 
ab  anliquo,  ab  olim,  ab  initio  torrens  Gison  a 
Deo  factus  et  ordinatus  est  ad  hoc,  ut  in  eo 
pugnante  Barac  mergerentur  Sisariani. 

Secundo,  Serarius  torrentem  Cadumim  ver- 
\\itorrentem  OrientaUum  :  kedem  enim  Orien- 
lem  quoque  significat.  Torrens  enim  Gison  la- 
bitur  partim  versusmare  Mediterraneum,  quod 
cst  ad  Occidentem,  partim  in  mare  GaUlaeae, 
(|uod  est  ad  Orientem  :  quare  Cadumim  hic 
MOtare  partem  hanc  Orientalem  torrentis,  qua 
mersi  fuere  Chananaei. 

Tertio,  i\\'\\  Caiumim ,  quod  est  participium 
passivum,  \^vo^v\q  \Qvlm\\.  praeoentoram ,  prcB- 
occupalorum;  ubi  scilicet  Sisariani  ex  inopinato 
aquis  prneventi  et  sufTjcati.  mp  kadem  enim 
significat  praevenire,  prdeoccupare.  Omnes  hae 
(ixposiiiones  probabiles  sunt  conjecturae;  nil 
•inimcertihicstatui  potest.  UndeS.  Hieronymus 
iu  loois   M^b^^aicis :  Cnioml,  ait,  torrens ,  Juxta 


quem  Dsbbora  bellumgessit.  Addil  Adrichom.  ri- 
vulum  quemdam  procedenlem  ex  torrente  Gisoii 
vocari  Caduniim ,  sed  an  ab  urbe  quapiam  ita 
dictus  sit,  an  aliunde  non  explicat. 

AUeg.  B.  Petrus  Damianus,  serm.  h^.  qui  est 
de  S.  CassiaHO  martyre  ,  lotum  hoc  praelium 
applicans  Ecclesiae,  per  lorrentem  Gison  acci- 
pit  Baptismum.  Nam  cumCatecliumetius ,  inquit, 
lavacro  sacri  fonlis  immergitur ,  lanquam  Sisara 
cum  suo  exercitu,  sic  nequissimus  spirilus  cum  liis 
quce  sibi  militant  vitiis  omnibus  necesse  esl  perima- 
lur. 

Porrohujus  vicloriae,  utpote  illustris  et  coe- 
lestis,  subinde  fitmintio  inScriptura,  ut  psal. 
82.  10.  Fac  iilis  sicut  Madian  et  Sisara; ,  sicut  Ja- 
bin  in  torrente  Cison,  id  est,  perde  noslros  hos- 
tes,  sicut  perdidisii  Madianitas  per  Gedeonem  , 
ac  copias  Sisarae  Ducis  et  Jabin  regis  in  tor- 
renie  Cison.  Nec  enim  ipse  Sisaraperiitin  Cison, 
utpote  occisus  a  Jahel ,  multo  minus  eb  periii 
Jabin  rex,  qui  praelio  non  interfuit.  Rursum, 
Elias  sacerdotes  Baal  jussit  occidi  ad  torrentem 
Gison,  3.  Reg.  18.  40.  idque  apposite,  ut  scilicet 
ubi  Sisariani  gentiles  mersi  fuerant,  ibi  et  Baa- 
litae  idololatraj  mergerentur.  Hinc  Cison  Hebr. 
idemestquodduritia,  vel  induratus,  vel  stipula  ; 
torrens  enim  liic  eos  quasi  stipulas  dure  abri- 
puit,  eo  quod  ipsi  in  suo  scelere  et  idololatria 
essent  obdurati. 

CONCULCi,   A.NIMil  MEA,   ROBUSTOS.  ]  POCtice  hOC 

ait  Debbora,  q.  d.  gaude,  exulta,  triumpha,  o 
anima  mea,  quia  Deus  Sisarianos  quantumlibet 
armatos  et  robustos  cecidit,  tibique  calcaudos 
subjecit. 

Aliqui  vertunt :  Calcabas,  anima  mea,  ferliter , 
q.  d.  Torrentem  qui  mersit  Sisarianos,  tu  ,  o 
Debbora,  forti  siccoque  pede  calcasti  ,  sicut 
mare  Rubrum  quod  hausit  Pharaonem  se  divi- 
dens,  siccum  dedit  alveum  et  transitum  He- 
braeis.  Favent  Septuag.  et  Romani  qui  habent  : 
Concuicaoit  eum  (torrentem  Cison)  anima  mea 
poiens.  ItaSerarius.  Quod  si  verum  est ,  novum 
est  et  prodigiosum  miraculum.  Verum  Complul. 
Regii  etalii  pro  eum  habent  eos ,  scilicet  milites 
Sisarae.  Unde  et  Chald.  veriit  :  Ibi  concutcavit 
anima  mea  occisos  eorum  in  robore. 

AUo  prorsus  abit  Cajetan.  qui  verlit  :^rttm« 
m2a,  id  est,  popuU  mei  ,  diriget  fortiludinem , 
hoc  est  in  Deum  fortitudinem  suam  locabit. 

22.  UiVGUL/E  EQUORUM  CECIDERUNT  FUGIENTIEUS 
IMPETU,  ET  PER   PREGEPS    RUENTIBUS    FORTISSIMIS 

HOSTiuM.  ]  Solent  enim  ungulae  in  vehementi 
cursu,  ex  colUsione  ad  saxa,  equis  ex  pedibus 
excidere.  Significatur  ergo  hac  phrasi  ingens 
hostium  pavor,  indeque  impetus  in  fuga,  Sep- 
tuaginla  ,  Romani  vertunt :  Quando  impediti  sunt 
calcaneiequi,festinatione  festinaoerunl.  Gomplut, 
vero  et  Regii  habent  :  Tunc  abscissa  sunt  crura 
equorum  hinnitibus  potentium  illius. 

FoRTEs  Ejus.  ]  Aquila,  inquit  Procopius,  hebr, 
mima  midarotk,  exposuit  Deus  irruentium  , 
lioc  est  unguice  equorum  in  acie  agillimorum  inu- 
tites  factce  sunt.  Ghald.  Tunc  eductce  sunt  unguloi 
equorum  a  fremitu. 

23.  MA.LEDICITE   TERR.E    MEROZ,    DIXIT     ANGELUS 

DouiNi.  ]  Ouae  sit  terra  Msroz  ignoratur.  Pro- 
babiliter  Pagninus  in  Nom.  Hebr.  opinatur  Me- 
roz  esse  Merom,  tum  quialitterae  pene  sunt  eae- 
dem,  tum  quia  Josue  c.  11.  7.  ante  annos  120 
ibi  cecidit  Jabim  regem  Azor  ,  antecessorem 
hujus  Jabin,  eujus  Dux  Sisara  caesus  fuil  a  Ba- 


COMMENTAniA  IN  LIDRUM  JUDICUM.  Cap.   V. 


125 


rac.  Porro  Merom,  inquit  Adricliom.  ex  S.  Hiero- 
ny  nio,  lacus  esl  iriginla  stadiis  lalus  et  sexaginta 
longus,  qui  inter  Caesaream  Philippi  et  mare 
GalilcTse  quasiin  medio  silus  est,  quem  Jorda- 
nis  fluvius  medius  perfluit.  Qui  quidem  lacus 
tempore  resoluiionis  nivium  a  Libano  monte 
denuenlium  valde  accrescit  ac  dilatatur,  ac  aes- 
tivo  tempore  cx  majori  parte  exsiccatur.  Quo 
fitut  diversi  generis  herbae,  arbustaet  arbores 
in  sylvam  eO  loci  accrescant,  quae  leonibus, 
ursis,  pardis,  aliisque  feris  maxime  abundat, 
ac  Regibus  Principibusque  viris  gratam  et  ju- 
cundam  prsebet  venalionem. 

Maledicuniur  ergo  hic  [)vsc  caeteris  accolae 
lacus  Merom  ,  quod  suppetias  non  lulerint 
Nephthalitis  contra  Sisaram  ,  sed  potius  occulte 
faverint  Sisarae ,  ideoque  per  lerram  Merom,  id 
est,  excelsa,  hic  vocalur  Meroz,  id  est,  secre- 
tum ,  quod  secreta  conlra  Hebraeos  cum  Sisara 
consiliaagitarint;  alioqui  enim  ob  negatas  sup- 
pelias  duntaxat  non  eis  malediceret  Angelus  , 
cum  easdem  negarint  Rubenitae,  Danitae,  Ase- 
ritae ,  v.  16.  17.  quibus  tamen  idcirco  non  male- 
dicit :  Quocirca  maledicit  terrse  Merom,  ut  fiat 
iervA  Meroz,  idest,  macilenta  et  steriiis  (^"1 
ras  enim  maciem  significat)  utquc  hocipsa  voce 
innuat  pro  Merom,  id  est,  celsitudo  vocat  eam 
Meroz,  id  est,  maciem  et  slerilitatem ,  quain 
hac  maledictione  ei  induxit,  sicut  David  eam- 
dem  imprecatus  est  montibus  Gelboe ,  ob  cae- 
sum  in  iis  Saulem  et  Jonatham,  2.  Reg.  1.  21. 
Unde  Septuag.  hic  vertunt  :  Maledictus  omnis 
inliabitans  eam. 

DixiT  ANGELUs  DOMiNi.  ]  Quaercs  :  Quis  hic 
Angelus  ?  Primo,  Chald.  censet  esse  Barac  ,  qui 
dicitur  Angelus,  quod  a  Deo  sit  missus  ad  pa- 
randam  Israeli  de  Sisara  victoriam.  Secundo , 
Procopius  censet  esse  Ponlificem.  Sacerdos 
enim,  praesertim  summus  ,  Angelus  Domini 
exercituumest,  ut  ait  Malachias,  cap.  2.  Tertio, 
Cajetanus  censet  esse  Debboram.  Quarto,  plane 
et  genuine  Abulensis  censet  fuisse  verum  Ange- 
lum,  scilicet  Michaelem,  quibello  huic  praefuit 
tanquam  Israelisprinceps  ac  protector,  Daniel 
10.  Sic  etRupertus.  Arias  vero  censet  fuisseAn- 
gelum,  qui  hoc  Canticum  Deljborae  suggessit  et 
dictavit :  sed  hunc  verisimile  est  fuisse  eumdem 
qui  bello  prsefuit,  puta  S.  Michaelem. 

QUIA  NON  VENERUNT  IN    AUXILIUM  DOMINI.]  Pcr 

suos  fideles  Hebraeos  pugnantis  contra  impios 
Chananaeos.  Unde  explicans  subdit :  In  adjuto- 
rium  fortissimorum  ejus  ,  militum  Hebra^orum. 
Septuaginta  in  Codice  Regio  habent  :  Quia  non 
venerunt  in  auxilium,  Dominus  auxiliator  noster, 
Dominus  in  pugnatoribus  potens. 

2i.  Benedicta  inter  MULiERES  Jaiiel.  ]  Hebr. 
ait^Jjn  minuascim ,  id  est ,  ex  mulieribus  vel 
prcemulieribus  Jaliel.  Hinc  Gabriel  Archangelus 
sumpsit  suam  salutationem,  qua  B.  Virginem 
salulavit,  Lucse  1.  dicens  :  Ave,  gratia  plena, 
Dominus  tecum ,  benedicta  tu  inmulieribus.  Jahel 
enim  fuit  typus  B.  Virginis  ,  uti  dixi  c.  li.  28. 

25.  Aquam  petenti  (Sisarae)  lac  dedit  ad  eum 
somno  consopiendum ,  ut  dormienlem  occide- 
ret,  ET  iN  PHiALA  PRiNCiPUM ,  hoc  cst  iu  phiala 
praeclara  et  praestanti ,  ex  quali  bibere  solent 
principes,  uli  erat  Sisara,  obtulit  butyrum,] 
hoc  esi  lac  pingue  et  spissum ;  ex  hac  enim  lac- 
119  pmguedine  agitata  coagulatur  et  fit  butyrum. 
Nec  enim  Jahelbuiyrum,  sed  lac  dedit  sitienti, 
poiumque  petenti  Sisaroe.  Est  calachresis. 


26.  SlNISTRAM   MANUM  MISIT  AD  CLAVUM ,]   quasi 

ad  inslrumentum  in  tabernaculo  suo  obviuui. 
Videtur  hic  clavus  fuisse  ferreus ;  hic  eniin 
acutior  est,  faciliusque  incutilur  ct  penclrat 
usquc  ad  terram.  Aliqui  tamen  censentclavuin 
fuisse  ligncum,  ut  fuerit  lypus  crucis  Chrisli  , 
quse  fuii  ex  ligno.  Verum  aptius  clavus  hic  fuit 
typus,  imo  idaja  clavorum  ferreorum ,  quibiis 
Christus  fixus  in  cruce  in  eadem  conlixit  Sisa- 
ram,  id  est,  diabolum,  omnes  in  vires  adimei;- 
do,  ut  superius  dixi  ex  Origene.  Audi  Ruper- 
tum  hic,  c.  7.  Clavus  tabernaculi  ipsum  esl  stigmu 
passionis  Ckristi.  Clavum  tulit,  qucejussa  morli- 
ficare  membra  sua  super  terram ,  crucem  suain 
bajulavit,  crucifigens  cai^fiem  suam  cum  vitiis  et 
concupiscentiis.  Hoc  tunc  valide  fit ,  quando  non 
pro  vanitate  liumance  Laudis ,  sed  pro  gioria  assu- 
mitur  Dei  afflictio  carnis ;  non,  inquam,  in  ambi- 
tione  aurce  popularis ,  sed  in  timore  Domini.  Id- 
circo  Psalmista  poslulat  :  Confige  timore  tuo 
carnes  meas ,  psal.  118. 

27.  Volvebatur  ante  pedes  ejus,  ]  non  capite, 
utpole  Jahel  clavo  jam  lerrae  affixerat ,  sed 
motitando  et  agitando  pedes  et  latera,  cum  ex- 
piraret  Sisara.  Ita  Abulensis. 

28.  Ululabat  mater  ejus,]  Sisarae.  Vatablus  : 
ejulabat,  scilicetquod  Sisarafilius  more  suo  ad 
se  triumphans  et  spoliis  onuslus  non  reverte- 
retur.  Unde  ex  hac  ejus  mora  et  tarditaie  sus- 
picans  quid  sinistri  ei  coniigisse  ,  auguransquo 
ejus  sedem  (hanc  enim  ei  mens  pavida  pracsa- 
giebat)  lamentabatur.  Poeticehicinducitur  ma- 
iris  lamenlum,  uti  fit  in  tragocdia,  ut  iragicus 
Sisarae  inleritus  melius  repraesenlctur. 

29.  UNA  SAPIENTIOR  CyETERIS  UXORIBUS  EJUS  (SCi- 

licet  Sisarae)  n^c  socrui  (matri  Sisarae  cjulanii 
quod  Sisara  non  rediret)  verba  respondit,]  ut 
ejus  dolorem  leniret,  et  suspicionem  sinistrani 
in  opinionem  meliorem  converteret,  quod  sci- 
licet  spolia  hostium  ampla  diriperet,  ideoque 
rcdire  tardaret. 

31.  SlC    PEREANT  OMNES    INIMICI  TUI  ,   DOMINE,] 

uti  periit  Sisara  impius  cum  onmibus  suis,  licet 
plurimis  et  fortissimis. 

QUI  AUTEM  DILIGUNT  TE  ,  SICUT  SOL  IN  ORTU  SUO 
SPLENDET,  ITA  RUTILENT.  ]  Sol  OricUS  spargit  JU- 

bar  suum  aureum,  splendoremque  suum  pul- 
cherrimum  et  gratissimum ,  qui  sensim  usquc 
ad  meridiem  crescit,  et  pulchrior  fit  ac  robus- 
tior.  Sic  pariter  Israelilae  CiTterique  diligenies  le, 
6  Domine,  omni  decore,  gratia,  robore,  laetitia, 
viribus  ,  prosperitate ,  victoria  ,  felicilate  ei 
triumpho  resplendeant, iisquesemper  lebenedi- 
cente  increscant  etproficiant,  ut  nemo  eis  ausit 
vel  possit  resistere,  donec  iisdem  donis  planc 
impleantur  et  abundent,  quod  fiet  in  coelo  cum 
videbunt  Deum  deorum  in  Sion,  ac  ejus  glo- 
riam,  omneque  honum  participabuni ,  juxia 
illud  Proverb.  h.  Justorum  semita  quasi  lux  splen- 
dens  procedit ,  et  crescit  usque  adperfectam  diem. 
Vide  ibi  dicla. 

Pro  in  ortu  suo.  Hebr.  est  inilSJl  bigburatho 
id  est,  in  virilitate  sua,  hoc  est  in  fortitudine  sua. 
Ita  Chald.  Misericordice,  inquit,  ejus  (  Dei)  splen- 
descent ,  sicut  exire  solet  sol  in  fortiludine  sua. 
Sepluag.  £v  Suva^six  auTou  ,  \d  esl,  in  polenlatu  suo, 
cum  scllicet  sol  claro  mane  exoriens  apparct 
auricomus,  ac  fortiter  suos  splendoris  radios 
longe  lateque  totis  quasi  viribus  ejaculatur, 
jisque  omnes  tenebrasdispellit,  omniaque  suis 
fulgoribus  superat  et  collustrat,  ut  nil  ci  obsis- 


126 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  VI. 


icre  valeaf.  IIoc  cst  quotl  ait  Malachias ,  cap. 
U.  2.  Orietur  vobis  limenlibus  nomen  meum  soL 
JustiticB.  Et  sapient.  3.  7.  Fulgebunt  justi  sicut 
iol.  EtEccles.  c.  27.  12.  llomo  sanctus  in  sapien- 
tia  manet  sicutsol.  Vide  quae  illis  locis  annotavi, 
aeque  ac  Isaiic  ^5.  1.  adilla  :  Hcec  dicit  Dominus 
Clirisio  meo  Cyro.  Cyrus  enim  Persice  idem  est 
quod  sqI. 

32.   QUIEVITQUE  TEP.BA  PEI\  QUADRAGINTA  ANNOS.] 

Sub  his  ZiO  annis  continentur  viginti  anni  quibus 
Jabin  oppressit  Hebracos ,  c.  h.  3.  Vide  dicta 
c.  3.  V.  11  et  30.  Minus  ergo  recle  Josephus  : 
Postquam  ,  inquit,  solo  tenus  urbem  Asor  ceqaas- 
set  (  Barac )  ducem  Israelitarum  agit  ad  an- 
nos  iO. 

Addit  Pliilo  Biblicus  in  Antiquit.  Dehboram 
morienlem   convocasse  populum,  eique  haec 


ullima  dedissemonita  :  Ecce  ego  moneovos  tayt- 
quam  mulier  Dei,  et  illumino  vos  tanquam  ex  fe- 
mineo  genere,  et  obaudite  mihiquasi  matri  vestrce, 
et  intendile  verbis  meis  tanquam  morituri  et  ipsi. 
Ecce  ego  proficiscor  mori  viam  totius  carnis ,  quo 
venietis  et  vos !  tantum  cor  vestrum  dirigite  ad 
Deum  Dominum  vestrum  in  tempore  vitce  veslrct, 
quoniam  post  mortem  vesiram  in  liis  in  quibus  vi- 
vitis  ,  pocnilere  non  poteritis.  Nunc  ergo,  filii  mei, 
vos  obaudite  voci  mece ,  donec  habetis  tempus  vitce 
et  legis  Lamen,  dirigite  vias  vestras.  El  dam  loque- 
retur  Debbora  verba  Imc,  levaverunt  omnes  populi 
vocem  unanimiter  et  pLorantes  dixerunt  :  Eccc 
nunc ,  mater ,  moreris ,  et  relinquens  fiLios  tuos  , 
cai  commendas  eos  ?  Ora  itaque  pro  nobis ,  et  posl 
recessum  tuam  erit  anima  tua  memor  noslri  in 
sempiternum. 


CAPUT  SEXTUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

HeBR^OS    RURSUS    IDOLOLATRANTES   OPPRIMUNT  MaDIANIT^  ;    QUARE   POENITENTES    DeUM 
JNVOCANT  ,    QUI  LIBERATOREM  EIS  PER  AnGELUM  DESIGNAT  GeDEONEM.  UnDE   AnGELUS  , 

V.  18.  Deo  sacrificat.  Mox  Gedeon  ,  v.  25.  jussu  Dei  aram  Baal  subvertit  , 
ideoque  Jerobaal  ,  id  est,  ultor  Baal  vocatur  :  inde,  v.  34.   classico  milites 

CONVOCAT,  AC  SIGNUM  VICTORI^  A  DeO  PETENS  ACCIPIT  ROREM  IN  SOLO  VELLERE  ,  ET 
MOX  SICCITATEM  IN  SOLO  VELLERE.  QuINTUS  ERGO  IsRAELIS  JuDEX  FUIT  GeDEON  ,  CUJUS 
ACTA  HICENARRANTUR. 


1 .  -^P^in^^jrji^ECERUNT  autem  filii  Israel  malum  in  conspectu  Domini ,  qui  Iradidit  illos 

n  manu  Madian  septem  annis,  2.  et  oppressi  sunt  valde  ab  eis.  Fecerunt- 
que  sibi  antra  et  speluncas  in  montibus  ,  et  munitissima  ad  repugnandura 
loca.  3.  Cumque  sevisset  Israel ,  ascendebat  Madian  et  Amalec,  c«teriqne 
_  Orientalium  nationum  :  4.  et  apud  eos  figentes  tentoria  ,  sicut  erant  in 
|!herbis  ,  cuncta  vastabant  usque  ad  introitum  Gazoe  :  nihilque  omnino  ad 
vitam  perlinens  relinquebant  in  Israel ,  non  oves,  non  boves  ,  non  asinos. 
5.  Ipse  enim  et  universi  greges  eorum  veniebant  cum  tabernaculis  suis,  et  instar  locustarum 
universa  complebant ,  innumera  multitudo  ,  hoininum  ,  et  camelorum  ,  quidquid  tetigerant  de- 
vastantes.  6.  Humiliatusque  est  Israel  valde  in  conspectu  Madian.  7.  £t  claraavit  ad  Dorainura , 
postulans  auxilium  contra  Madianilas.  8.  Qui  raisit  ad  eos  virura  prophetam,  ct  locutus  est  : 
Haec  dicit  Dominus  Deus  Israel  :  Ego  vos  feci  conscendere  de  ^gypto  ,  et  eduxi  vos  dc  domo 
servitutis ,  9.  et  liberavi  de  manu  iEgyptiorum  ,  et  omnium  inimicorum  ,  qui  alTligebant  vo3  , 
cjeciquc  eosad  introitura  vestrum  ,  ct  tradidi  vobis  terram  eorum  ,  10.  et  dixi  :  Ego  Dorainus 
Deus  vester,  ne  timeatis  deos  Araorrhseorum  ,  in  quorum  terra  habitatis.  Et  noluislis  audire 
vocem  meam.  1 1 .  Venit  aulem  Angclus  Domini ,  et  sedit  sub  quercu  quce  erat  in  Ephra  ,  et 
pertinebat  ad  Joas  patrcm  famiiise  Ezri.  Cumque  Gedeon  filius  ejus  excuteret  atque  purgaret 
frumenta  in  torculari ,  ut  fugeret  Madian ,  12.  apparuit  ei  Angelus  Domini ,  et  ait :  Dominus 
lccum  ,  virorum  fortissime.  13.  Dixitque  ei  Gedeon  :  Obsecro  ,  mi  domine ,  si  Dominus  nobis- 
cum  est,  cur  apprehenderunt  nos  hsec  omnia?  ubi  sunt  mirabilia  cjus,  qu?e  narraverunt  palres 
nostri ,  atque  dixerunt :  De  iEgypto  eduxit  nos  Dorainus  ?  Nunc  autem  dereliquit  nos  Dominus, 
ct  tradidit  in  manu  Madian.  14.  Respexitque  ad  eum  Dominus  ,  et  ait :  Vade  in  hac  fortitudinc 
tua,  et  liberabis  Israel  de  manu  Madian  ;  scito  quod  miserim  le.  15.  Qui  respondens  ait  :' 
Obsecro  ,  rai  domine  ,  in  quo  liberabo  Israel ;  ecce  familia  mea  infima  est  in  Manasse  ,  et  ego 
minimus  in  domo  patris  raei.  16.  Dixitque  ci  Dorainus :  Ego  ero  tecum  ,  et  percuties  Madian 
quasi  unum  virum.  17.  Et  ille  :  Si  invcni,  inquit,  gratiam  coram  te,  da  mihi  signum  quod  (u 
sis  qui  loqueris  ad  me.  18.  Nec  recedas  hinc  donec  revertar  ad  te ,  portans  sacrificium  ,  ct 


COMMl^NTAUIA  IN  LIBRUM  JUDICU.M.  Cap.  VI.  127 

offerens  tibi.  Qai  respondit :  Ego  prsestolabor  adventum  tuum.  19.  Ingressusque  est  ilaquc 
Gedeon  et  coxit  hredum  ,  et  de  farins  modio  azymos  panes  :  carnesque  ponens  in  canistro,  et 
jus  carnium  mittens  in  ollam  ,  tulit  omnia  sub  quercu  ,  et  obtulit  ei.  20.  Cui  dixit  Angelus 
Domini  :  Tollc  carnes  et  azymos  panes ,  et  pone  supra  petram  illam  ,  et  jus  desuper  funde. 
Cumque  fecisset  i(a  ,  21 .  extendit  Angelus  Domini  summilalem  virgse  quam  tenebat  in  manu  , 
et  tetigit  carnes  et  panes  azymos  ,  ascenditque  ignis  de  petra  ,  et  carnes  azymosque  panes 
consumpsit :  Angelus  autem  Domini  evanuit  ex  oculis  ejus.  22.  Vidensque  Gedeon  quod  esset 
Angelus  Domini ,  ait  :  Heu  ,  mi  Domine  Deus ,  quia  vidi  Angelum  Domini  facie  ad  faciem. 
23.  Dixitque  ei  Dominus  :  Pax  tecum  ;  ne  timeas  ,  non  morieris.  24.  iEdificavit  ergo  ibi 
Gedeon  altare  Domino,  vocavitque  illud,  Domini  pax  ,  usque  in  prtesentem  diem.  Cumque 
adhuc  essetinEphra  ,  quee  est  familiseEzri,  25.  nocte  illa  dixilDominusadeum  :  Tolle  taurum 
patris  tui ,  et  alterum  taurum  annorum  septem ,  destruesque  aram  Baal ,  quse  est  patris  tui  : 
et  nemus  quod  circa  aram  est  succide  :  2G.  et  [edificabis  altare  Domino  Deo  tuo  in  summitate 
petrae  hujus ,  super  quam  ante  sacrificium  posuisti  :  toUesque  taurum  secundum  ,  et  offeres 
iiolocaustum  super  slruem  liguorum  quae  de  nemore  succideris.  27.  Assumptis  ergo  Gedeon 
decera  viris  de  seryis  suis ,  fecit  sicut  prseceperat  ei  Dominus.  Timens  autem  domum  patris  sui, 
et  homines  illius  civitatis  ,  per  diem  noluit  id  facere  ,  sed  omnia  nocte  complevit.  28.  Cumque 
surrexissent  viri  oppidi  ejus  mane ,  viderunt  destructam  aram  Baal ,  lucumque  succisum  ,  et 
■  taurum  alterum  impositum  super  altare ,  quod  tunc  sedificatum  erat.  29.  Dixeruntque  ad  in- 
vicem  :  Quis  hoc  fecit  ?  Cumque  perquirerent  auctorem  facti,  dictum  est  :  Gedeon  fih"us  Joas 
fecit  haec  omnia.  30.  Et  dixerunt  ad  Joas :  Produc  filium  tuum  huc  ,  ut  moriatur  ;  quia  des- 
truxit  aram  Baal ,  et  succidit  nemus.  31 .  Quibus  ille  respondit  :  Numquid  ultores  estis  Baal  , 
ut  pugnetis  pro  eo?  qui  adversarius  est  ejus  moriatur,  antequam  lux  crastina  veniat :  Si  Deus 
est ,  vindicet  se  de  eo  ,  qui  suffodlt  aram  ejus.  32.  Ex  illo  die  vocatus  est  Gedeon  ,  Jerobaal , 
eo  quod  dixisset  Joas  :  Ulciscatur  se  de  eo  Baal ,  qui  suffodit  aram  ejus,  33.  Igitur  omnis 
Madiaa ,  et  Amalec  ,  et  Orientales  populi  congregati  sunt  simul :  et  transeuntes  Jordanem  , 
castramctali  sunt  in  valle  Jezrael.  34.  Spiritus  autem  Domini  induit  Gedeon ,  qui  clangens 
buccina  convocavit  domum  Abiezer,  ut  sequeretur  se.  35.  Misitque  nuntios  in  universum  Ma- 
nassen  ,  qui  et  ipse  secutus  est  eum  :  et  aiios  nuntios  in  Aser  et  Zabulon  et  Nephthali ,  qui  oc- 
currerunt  ei.  36.  Dixitque  Gedeon  ad  Deum  :  Si  salvum  facis  per  manum  meam  Israel ,  sicut 
locutus  es ,  37.  ponam  hoc  vellus  lanae  in  area  ,  si  ros  in  solo  vellere  fuerit  ,  et  in  omni  terra 
siccitas ,  sciam  quod  per  manum  meam  ,  sicut  locutus  es ,  liberabis  Israel.  38.  Factumque  est 
ita.  Et  de  noc(u  consurgens ,  expresso  vellerc  ,  concham  rore  implevit.  39.  Dixitque  rursus 
ad  Deum  :  Ne  irascatur  furor  tuus  contra  me ,  si  adhuc  semel  tentavero  ,  signum  quserens  in 
vellere.  Oro  ut  solum  vellus  siccum  sit ,  et  omnis  terra  rore  madens.  40.  Fecitque  Deus  nocte 
illa  ut  postulavcrat ;  ct  fuit  siccitas  in  solo  vellere  ,  et  ros  in  omni  tcrra. 

1.  Fecerunt  autem  filii  Israel  malum  in  con-  plures  tunc  hanc  cladem  metuentes  ,  jam  anio 

SPECTU  DoMiNi,  ]  idest,  fecerunlidola  et  idolola-  ad  vicinas  gentes  profugerunt,  qui  postea  iu 

iriam.Haecenimantonomaslice  dicitur  malum,  Madian  redierunt :  alii  quoque  vicini,  in  Ma- 

quia  summum  scelus,  idque  in  conspectu  Do-  dian  incolis  hac  caede  vacuaiam,  ingressi,  illam 

mini,  quia  Deum  videnti  et  indignanti  opponit  occuparunt,  qui  pariter  dicti  sunt  Madianitse. 

alium  Deum,  eumquecreatum,  et  ssepe  factum  Hi  ergo  Judaeam  invaserunt,  eta  Gedeone  caesi 

fictumque  ex  lapide,  auro,  argento  vel  sere,  sunt.  Porro  Madian  abundat  camelis,  ovibus  et 

quae  summa  Dei  injuria,  vilipensio  et  offensio.  capris.  Philo  Biblicus  asserit  Israelitas  tradilos 

Oui{iratus,justequetantumscelus,tantamque  Madianitis  sub  Gedeone,  eo  quodincitati  a  quo- 

sui  injuriam  vindicans)  tradidit  illos  in  manu  dam  Madianita  mago,  cui  nomen  Aod,  consu- 

Madianseptem  ANNis.]  Madian  fuitfilius  Abrahae  luissent  Deos  Madianitarum. 

ex  Cethura ,  Gen.  25.  2.  a  quo  ejus  posteri  dicii  Madian.]  Hebr.  Mldian  idem  esi  quod  liti- 

sunt  Madianit.Te,  et  regioeorum  Madian.  Duplex  gium,  jurgium,  contentio,  ait  Pagninus,  quia 

aulem  fuit  regio  Madian,  una  juxta  mare  Ru-  licetMadianitaefratresessent  Hebraeorum,  aeque 

brum  ad  Orienlem  ,  in  quam  fugit  Moses  pavil-  ac  Ismaelitae  sive  Saraceni,  atque  Idumaei  pos- 

que  oves  Jelliro,  ejusque  fiHam  Sephoram  uxo-  teri   Esau,  utpote  ex  eodem  patre  Abraham  et 

rem  duxit,  Exodi  2.  Altera  vicina  Moabilis  juxta  Jacob  respectivc  prognati,  tamen  eorum  per- 

Arnon  et  Areopolim,  cujus  incoloe  masculiom-  petui  fuere  hostes.  Rursum,  M adian  hehr.  Mi~ 

nes  occisi  el  excisi  sunl  a  Mose,  Numer.  31.  7.  dian  idem  est  quod  Middin,  id  est,  ex  judicio, 

60  quod  Hebraeos  provocas^ent  ad  fornicalio-  ait  Pagninus,  quia  justo  Dei  judicio  invaserunt 

ncm  ct  cuiium  Beelpiiegor,  Numer.  25.  Verum  Ilcbrseos  ad  castigandum  corum  scelera.  Ori- 


128 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  VI. 


genes  vero  Madian  inlerprfjtatur  exlra  jadi- 
ciam;  quia  Madinnitae  injuste,  quantum  est  ex 
parte  ipsorum,  licet  juste  ex  parle  Dei,  expi- 
larunt  Heljraeos;  hi  enim  nullam  eis  injuriam 
iniulerant.  Uncle 

Tropo!.  MadianilcE  sunt  Turcae,  Hseretici,  Ty- 
ranni,  caclerique  impii,  qui  pios  injuste  affli- 
gunt,  sed  Deo  id  permiilente  vel  ad  peccatorum 
castigationem,  vel  ad  palientiae  probationem. 

3.  CuMQtiE  sEVissET  ( semiuasset  triticum  , 
hordeum,  avenam,  pisa,  fabas,eic.)  Israel, 
ASCENDEBAT  Madian  et  Amalec  [\A  e?,i ,  populus 

/<ng-en5hebr.)C^TERIQUE0RIENTALlUMNATI0NUM.] 

Hebr.  fiid  Orientis,  ex  Abrahamet  Cethura  pro- 
geniti,  habitantes  ad  Orientem ,  qui  proinde 
vocanlur  filii  Orientis.  Genes,  cap.  25.  6,  Tales 
quoque  dici  possunl  IsmaeUiae,  MoabitK,  Am- 
inonilae,  elc. 
li-  Et  apud  eos  (filioslsrael)  figentes  tentoria, 

SICUT  ERANT  IN  HERBIS  CUNCTA  VASTABANT,  ]    pas- 

centes  in  eis  suos  camelos ,  boves,  oves,  nec 
pcrmiltenies  ut  sata  in  grana  et  messem  cres- 
cerent  et  maturescerent;  quare  omne  frumen- 
tum  omnemque  annonam  succidebant,  utlsrae- 
litae  fame  perirent. 

Tropologice,  Madianita  est  daemon  ,  ejusque 
asseclae ,  qui  bona  virtutis  semina  vel  a  Deo ,  vel 
a  concionatore  aliove  simili  mentibus  homi- 
num  immissa  disturbant ,  suffocant  et  auferunt, 
ne  in  opus  bonum  adolescant. 

5.  Instar  locustarum.  ]  Hae  enim  innumera 
sua  copia  ,  aeque  ac  edendi  rodendique  aviditate 
omnia  germina  radicitus  succidunt  et  depascun- 
tur  ,  ut  nihil  frugis  succrescere  et  nasci  queat. 
Unde  grandis  haec  fuit  plaga  octava  ^gypti 
Exodi  10. 

6.  Humiliatusque  est  Israel.  ] Hebr.  attenuaius 
est ;  Septuag.  depauperalus  et  ad  mendicitatem 
redactus, 

7.  Et  (  id  est  idcirco  ,  quia  scilicet  fames 
cogebat)  clamavit  adDominum.  ]  Nimirum  fames 
docethomines  Deioblitos  illius  recordari  ;  imo 
ad  eum  clamare  ut  eam  level.  Sic  saepe  Supe- 
riores  qui  subditos  habent  rebelles  ,  adimendo 
eis  cibum  ,  humiliant  ,  et  ad  obedienliam  ofli- 
ciumque  reducunt.  Qui  enim  alium  pascit,  jus 
ineum  acquiritjubendiquaeveht.  Hominesenim 
sunt  animales  ,  et  instar  animalium  esca  du- 
cuntur.  Venterenimlatrans  quidvissubit,  utse 
satiet. 

8.  QuimisitadeosvirumProphetam.  ]  S.  Aug. 
suspicaturfuisse  Angelum  illum,  qui  mox  v.  11. 
apparuitCedeoni.Verumaliipassimcensentfuis- 
se  hominem  prophetiae  spiritu  a  Deo  dotatum  , 
missumque  ad  Hebraeos  more  caeterorum  pro- 
phetarum.  Quisnam  hic  fuerit  ignoraiur ,  quia 
Script.  eumnon  nominat.  Rabbini  divinant  fuisse 
Phinees  Pontificem  ,  sed  temere  ;  ille  enim  jam 
pridem  erat  vita  functus.  Si  enim  hoc  tempore 
vixisset ,  fuisset  ducentorum  annorum  ,  quae 
a'tas  illo  aevo  erat  insolens  et  insueta.  Porro  Deu.s 
volensexaudireclamoremHebraeorum,eosquea 
MadianitisliberareperGedeonem,  praemisithunc 
prophetam,  qui  eorum  ingratiludinem,  idola 
et  scelera  acriter  perstringeret ,  ut  ad  cor  redi- 
rent,  ac  deinceps  soli  Deoservirent.  Deumimi- 
tetur  Praelaius  ,  qui  subditis  offensas  condonare 
siatuit,  ut  prius  aceto  correctionis  eos  perfun- 
dat  et  compungat,  ne  ad  vomitum  redeant. 

10.  Ne  timeatis  Deos  AmorrHjEOrum  ,  id  est , 
ne  colalis  eos  ,  ne  eos  revcreamini.  Timor  cnim 


in  Script.  omnem  cultum  Dei  significat,  \um^ 
quia  primus  in  orbe  Deos  fecit  timor  ;  tum  quia 
Deus  maxime  colitur  melu  et  reverentia  ,  juxta 
ilkid  :  Si  Dominus  ego  suni ,  ubi  est  timormeus  ? 
Malach.  1.  6.  Dominus  enim  a  servo  poscil  li- 
morem  ,  ab  eoque  timeri  et  coli  vult. 

11.  Venit  autem  Angelus  Domini  ,  ET  sedit 
suB  QUERCu  Qu^  ERAT  iN  Ephra  ,  ]  urbc  ita  dicta  , 
quoe  fuit  patria  Gedeonis  ,  ad  quem  hic  Angelus 
mittebalur.  Alia  est  ergo  Ephra  ab  Ephrata  ; 
haec  enim  erat  in  iribu  Manasse  ,  ex  qua  erat 
Gedeon ,  ut  patet  versu  15.  Hursum  Ephrata  hebr. 
scribitur  pev  Aleph  :  Ephra  vero  per^t».  Ad  ha^c 
EpkrataUebr.  idem  est  quod  increment um :  Eplira 
vero  idem  quod  pulverutenta  ,  vc\  damula  ^  vel 
ce7'va.  Porro  Angelus  hic  seditsub  quercu  appo- 
sile,  quasi  Gedeoni  robur  ad  bellandum  contra 
Madian  additurus.  Quercus  enim  robusta  sym- 
bolum  esl  roboris.  Unde  eum  salutans  ait  :  Do- 
minus  tecum,  virorum  fortissime.  Sic  Debbora  se- 
debat  sub  palma  ,  quia  suis  oraculis  texebat 
palmani  victoriae  Barac  et  Hebraeis  conlra 
Sisaram. 

Et  pertinebat  (  quercus  sub  qua  degebat  An- 

geluS  )  AD   JOAS   PATREM  FAMILI^  EZRI  ,    ]  CX  qua 

eral  Gedeon.  Joas  enim  erat  pater ,  id  est ,  prin- 
ceps  ,  sive  primus  et  caputfamiliae  Ezri,  ex  qua 
prognatus  est  Gedeon.  Tales  alibi  vocantur  prin- 
cipes  domopum  ,  id  est ,  familiarum.  Hebr.  est 
my  11N  abiezri,  quodVatabl.  et  aliiut  nomcn 
proprium  accipiunt ,  vertuntque  ad  Joas  oriun- 
dum  ex  Abiezri  :  fuit  enim  familia  Abiezri  cele- 
bris  ,  ut  palet  versu  3/4.  Porro  Abiezri  hebr.  idem 
est  quod  pater  auxilii ;  ex  hoc  ortus  est  Gedeon, 
qui  destinabatur  a  Deo  in  auxilium  Israelis  ,  ad 
liberandum  eum  a  Madianitis. 
CuMQUE  Gedeon  filius  ejus  ( Joas  )  excuteret 

ATQUE  PURGARET  FRUMENTA  IN  TORCULARI  ,    UT  FU- 

GERET  Madian.  ]  Excutcret  scilicet  flagello ,  uli 
Belgae  et  alii  flagellando  segeles  excutiunt  grana 
ex  aristis.  Alioqui  in  Palasstina  (  uti  etiamnum 
fit  in  Italia  )  boves  triturabant  segetes  eas  un- 
gulis  calcando  ,  ilaque  grana  excutiendo  ;  unde 
iilud  :  Non  aUigabis  os  bovi  trituranti ,  Deut.  25. 
U.  Sed  etGedeon  hicflagello  trituravit,  quia  se- 
creto  et  feslinanter  id  fecit ,  ne  a  Madianitis  ap- 
propinquanlibus  comprehenderetur ;  eademque 
de  causa  id  fecit  in  torculari  ,  ubi  uvae  solent 
exprimi  ,  ex  eisque  vinum  elici ;  torcular  enim 
hoc  erat  in  loco  plano  ,  et  forte  in  horreo  ,  ut 
vultVatablus,  ubi  solent  segetes  flagellariettri- 
turari. 

Tropol.  S.  Gregor.  3.  Mor.  17.  Quid  est ,  ait  , 
frumentum  virga  ccedere  ,  nisi  rectitudine  j udicii 
a  vitiorum  paleis  virtutum  grana  separare  ?  sed 
hcBc  agentibus  Angelus  apparet :  quia  lantomagis 
Dominus  interiora  denuntiat ,  quanto  se  studiosius 
homines  ab  exterioribus  purgant. 

Allegor.  S.  August.  serm.  108.  deTempor.  Tor- 
cidar ,  inquit,  ubimessem  terebat  ,  propter  assi- 
duas  tribulationes  Ecclesice  typum  gessit.  Messis 
quce  ccBdebatur  Christianum  poputum  significavit , 
quem  adveniens  Christus  virga  discipUncB  vel  ba- 
culo  crucis  sucB  d  paleis  ,  id  est ,  ^i  peccatis  omni- 
bus  separavit.  ISamet  Angelus  ille  qulvenitadeum, 
et  ipse  in  typum  Domini  Salvatoris  accipitur.  Ar- 
borem  sub  qua  stetit ,  et  virgam  qaain  tenuit  cru- 
cem  significasse  manifestum  est.  Petra  iUa  super 
quam  Gedeonobtulit  holocaustum,  Christus  erat. 
Sic  enim  ait  ApostoCus  :  Petra  aulem  erat  Chris- 
tus.    Ha^dus  ille  qui  oblatus  est ,  humanum  genus 


COMMENTARIA  IN  L113RUM  JUDICUM 

peccalls  obnoxium  clesignavit,  Quod  Jngelus  virga 
sua  tetigit  pelravi  et  exiit  ignis ,  et  consumpsit 
liCBduin  illum  ;  crux  tetigit  Cliristum  ,  et  de  petra 
qucs  erat  Cliristus  ,  ignis  exiit  cliaritatis ,  qui  Im- 
uiani  generis  peccata  consumpsit,  De  ipso  enim 
verus  Gedeon  Cliristus  in  Eoangelio  dixit  :  Ignem 
veni  mittere  in  lerram  ;  et  quid  volo  nisi  ut  ac- 
ccndatur  ? 

Et  S.  Ambr.  prooem.  lib.  1.  de  Spirilu  Sanclo  : 
Non  otiose  ,  ait,  velius  non  in  campo  posuit ,  vel 
in  prato ,  sed  in  arca ,  ubimessis  est  irilici  [rncssis 
enim  multa  ,  operarii  autem  pauci )  eo  quod  per 
fidemDominifaturaessetmessisfecundavirtutum. 

12.  Et  ait  (Angelus)  Dominus  tf.cum  (sil),  vi- 
ROROM  FORTissiME.  ]  Hebr.  Sinn  lilj  gibbor  lie- 
cliail ,  icl  est ,  fortis  robore  vel  strenuilale  ;  Sepl. 
Potens  fortitudine  ,  Chald.  Vir  virtulis  ;  Valabl. 
Vir  fortissime  :  Gibbor  enim  significat  virum 
fortem  ,  potentem  ,  robuslum  ,  quales  erant  gl- 
ganies  :  cliail  vero  significat  robur  industriam  , 
strenuitatem  ,  vires.  Unde  Serarius  suspicalur 
pro  virorum  legendum  virium  ,  sed  nil  cogit  lioc 
dlcere  :  nam  Tovirornm  respondet  Hebr.  gibbor; 
gibbor  autem  et  fortem  et  virum  significat ;  viri 
enim  sunt  fortes.  Unde  Gabriel  dictus  est  quasi 
fortis  Dei ,  vel  vir  Dei,  Adde  :  qui  viribus  est  for- 
lissimus  ,  hic  virorum  est  fortissimus. 

Porro  Gedeon  fuit  fortis  non  tantum  corpore  , 
sedmagis  animo  ,  quo  tanium  bellum  generosc 
aggressus  est.  Rursum  fuit  fortis  non  solum  na- 
lurali ,  sedet  supernaturali ,  quam  Deus  liic  illi 
indebat ,  et  deinceps  illi  inditurus  erat  ad  opus 
tam  arduum  capessendum  ,  forlitudine.  Cum 
enim  Deus  cuipiam  nomen  aliquod  attribuit , 
simul  et  rem  dotemquenomine  significatamilU 
indit.  Sic  cum  B.  Virgo  salutata  est  a  Gabriele 
Dei  legato  ,  gratia  pLena  ,  tunc  simul  Deus  no- 
vam  gratiae  copiam  et  plenitudinem  illi  indidit: 
Salutatio  enim  Dei  (  et  sanctorum  ejus  ,  ut 
S.  Pauli,  ait  Chrysost. )  est  efficax,  ac  Dei  dicere 
estfacere.  Sic  Deus  Simoni  nomen  cominutans, 
eumque  vocans  Keplia  (  Cephas  )  ,  id  est ,  Pe- 
trum  ,  petrinam  foriitudinem  ,  qua  foretEccle- 
sise  basis  ,  illi  indidit.  Idem  dicendum  de  Joanne 
et  Jacobo  ,  cum  eos  vocavit  Boanerges  ,  id  est , 
filios  tonitrui ,  et  de  Abram  ,  cum  eum  vocavii 
Abraham  ,  id  est  ,  patrem  multarum  gen- 
tium,  etc. 

Dicitur  ergo  Gedeon  virorum  forlissimus  ,  ait 
Serarius  ,  quia  corporis  viribus  excellebat,  ani- 
mique  robore  praestabat.  Secundo  ^  quia  ob  Dei 
praesentiam  et  opem  multo  magis  deinceps  iis- 
dem  corporis  animiqueviribus  valiturus,  mag- 
naque  ad  populi  sui  salutem  gesturus  erat  , 
caque  ipsi  tam  corporis  quam  animi,  tam  prc-c- 
seus  quam  futura  ideo  proponebatur  fortitudo, 
utmagna  cum  fiduciaet  alacritate  ad  Israelitici 
populi  vindicias  aggrederetur  ,  ncque  sesc  ni- 
mium  despiceret  ,  imparemque  oneri  et  operi 
huic  duceret.  Sic  enim  et  lucta  mirabili  ac  diu- 
lurna  confirmatus  est  Jacob  ,  dum  in  prsefero- 
cis  ac  perirati  Esau  conspectum  venire  deberet. 
Genes.  Z% 

Porro  Septuag.  vertunt  in  nominativo  ouv&jto,- 
r-n  f}/.u  ,  ut  habent  Complut. ,  idest,  poiens  vi, 
vel  nx'jpo;  Tuv  ouvK//.-:wv,  id  est  ,  fortis  virtulum  , 
uthabentRoman.  UndeS.  August.  hicqufest.  32. 
censet  hoc  essc  epithetum  non  Gedeonis  ,  sed 
Dei ,  q.  d.  Dominus  tecum  est,  o  Gedeon,  Do- 
minus ,  inquam  ,  qui  est  fortis  virtutum.  Veruni 
meliusNoster  ,  Chald.  et  alii  vertunt  in  vocativo, 

CORMF.L,    A    LAPinr..      TOM.    II. 


ut  Gedeon  ab  Angelo  salutelur 


Cap.  VI.  159 

vocelurque  vi- 

rorum  fortissimus.   Nam  causam  hujus  tituli 

dat  Angelus  versul^.  cum  ait :  Vade  in  hac  for- 

titudine  lua,  et  iiberabis  Israel  de  vianu  Madian. 

Ik,  Respexitque  ad  eum  Dominus  ,  ]  puta  An- 
gelus  legatus  Domini ,  ejusque  personam  reprae- 
s.entans.  Respexit  oculis  benignis  ,  sed  acribus  , 
Gedeonem  limidum  erigens  ad  fiduciam  eiqiie 
suam  opem  blando  vultu  nutuque  promiltens  , 
ideoque  eum  exstimulans  ad  capessendum 
munus  Judicis  et  Ducis  contra  Madianitas  , 
quod  ipse  illi  ofFereJjat.  Recte  t6  respexit  res- 
pondet  To  obsecro,  Hebr.  ^3.  bi  ,  id  est  ,  in 
nie  ,  scilicet  obsecro  ut  respicias  ,  iioc  est  milii 
meisque  sis  propitius  ,  quod  dixerat  Gedeon 
versu  prfeced.  respiciendo  ergo  in  cum  Angelus 
petitioni  et  volis  ejus  salisfecit. 

Vade  in  hac  fortitudine  tua.  ]  Hebr.  "jmsi 
becochacha  ,  id  est ,  in  robore  quod  libi  olim  in- 
didi,  et  nunc  adauxi ,  ac  deinceps  magis  augebo 
et  amplificabo.  Unde  Abulens.  sic  exponit :  Vade 
in  forlitudine  tua  ,  hoc  est  in  fortiludine  adjuto- 
rii ,  quod  tibijampromisi.  Audi  Theod.  quaest.  12: 
Memor  erat  Gedeon  mirabilium  Dei  ,  firmamque 
de  Dco  tenebat  opinionem ,  etc.  Et  meruit  ut  au- 
diret  ab  Angelo  :  proficiscere  in  robore  fidei  Imjus 
et  vinces, 

16.  EGO    ERO    TECUM    ,      ET    PERCUTIES    MADIAN 

QUAsi  unum  virum  ,  ]  q.  d.  Ne  timeas ,  6  Gedeon , 
tot  millia  Madianitarum  ;  ego  enim  te  ita  robo- 
rabo  ,  adeoque  eis  potentiorem  efficaciam  ,  ut 
omnes  tam  facile  casdas  ,  perinde  ac  si  omnes 
essent  unus  duntaxat  vir  ,  sive  quam  facile  CtX^- 
ditur  unus  vir  ,  tam  facile  tu  mea  ope  caedes 
tota  castra  Madian.  Sic  enim  unus  Angelus  pro 
Ezechia  pugnans  cecidit  una  nocte  in  castris 
Sennacherib  185  millia  Assyriorum  U.  Reg.  19. 
35.  Tam  potens  estDeus,  imo  unus  Dei  Angelus. 

17.  Da  MIHI  SIGNUM  QUOD  TU   SIS  ,  QUI  LOQUERIS 

AD  ME.  ]  Non  peccavit  Gedeon  petendo  signum  , 
quia  nesciebat  an  is  qui  secum  loquebatur  esset 
homo  propheta  ,  an  Angelus  Dei  vel  diaboli. 
Satanas  enim  se  transfigurat  in  Angelum  lucis. 
Ita  Abulens.  Ait  ergo  :  Da  mihi  signum  quod  tu 
sis ,  scilicet  talis,  cui  divinamopem  victoriam- 
que  tam  admirabilem  de  Madian  pollicenti  fi- 
dem  habere  possim  et  debeam.  Videbat  Gedeon 
Angelum  instar  juvenis  pulcherrimi  ,  vultu  , 
habiiu  et  moribus  elegantissimum  ,  ac  miram 
ex  ejus  praescntia  et  alloquio  sentiebatconsola- 
tionem  ,  alacritatem  et  la5titiam  :  sed  necdum 
cerlo  quis  esset  ,  el  unde  venirel  ei  constabat, 
Idipsum  ergo  signo  pelit  sibi  declarari  et  con- 
firmari.  Porro  signum  hoc  poscenti  Gedeoni  de- 
dit  Angelus  versu  21;  cum  virga  tangens  panem 
et  carnes  ,  illico  ex  eis  ignem  elicuit ,  quo  illa 
Deo  in  sacrificium  obtulit  ,  eoque  facto  dispa- 
ruit.  Licet  aliqui  putent  Gedeonem  pro  signo 
postulasse  id  quod  proxime  subjicit  :  Ne  recedas 
liinc  donecrevertar  ad  le  ;  quibus  favent  Septuag. 
sed  planius  ,  dicemus  duo  petiisse  Gedeonem  , 
prinio  ,  signum  jam  dictum  ;  secundo  ,  ne  An- 
gelus  abiret  antequam  munus  aliquod  ei  honoris 
ergo  attulisset. 
18.  Ne  recedas  iiinc  donec  revertar  ad  te  , 

PORTANS  SACRIFICIUM  ET  OFFERENS  TIRI.    ]   QuaerCS 

an  vere  Gedcon  liic  oblulerit  sacrificium.  Affir- 
mat  S.  August.  quaest.  31.  Voluit,  inquit ,  Ge- 
deon  coram  Angelo  sacrificium  offerre  velut  ad- 
juvandus  praesentiaejussanctitatis.  SicetTlieod. 
q.  12.  et  Abulens.  q.  16.  Probant  primo,  quia  id 

17 


1;jO  COMMENTAIWA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.   V[. 

(liserle  asseril  Nosler  diceus  :  Povlans  sacrlficlam     Cluild.  Sic  Aod  ohuilil  Ri 


o/ferensquetibi;  seciindo,  quia  Septuag.  vertunl 
£iofso>  9u(i(av,  XXI.  B-jno)  tvuniov  coj,  id  cst,  Feram  sacri- 
ficium  ,  et  sacrificabo  covam  te  :  sic  el  Vatabius  ; 
teriio  ,  qiiia  hoc  signuni  peiiit  Gedeon  ab  An- 
gelo  ,  ut  ipse  se  a  Deo  missuni  oslenderet  per 
ignem  a  se  miraculose  produclum  ,  quo  panem 
etcarnes  a  Gedeone  allatos  cremaret  et  sacrifi- 
carel ;  qua  ralione  Klias  se  verum  Dei  esse  Pro- 
plietam  conlra  sacerdotes  Baal  demonstravit  , 
ignem  e  coelo  eliciendo  ,  qui  bovem  suum  in- 
llammaret,  et  quasi  liolocaustum  Deo  adolerei, 
3.  Reg.  18.  Et  Manue  pater  Samsonis  jubente 
Angelocap.  13. 16.  hoIocaustumobtulit.Nonergo 
Gedeon  ,  qui  sacerdos  non  erat,  obtulit  sacrifi- 
cium,  sedmateriamsacrificii  delulit  Angelo  sine 
igne  ,  ut  is  igne  miraculoso  illud  consummaret, 
itaque  sacrificaret ,  atque  hoc  signo  ostenderet 
se  a  Deo  cui  sacrificabat  esse  missuni.  Unde  pro 
eo  quod  Noster  vertit  :  Offerens  tibi ,  Hebr.  est 
(limiltam,  vel  deponam  coramte,  ut  scilicet  tu  eii 
iiitlammes,  etper  ignemcoelestem  Deoin  sacri- 
ficium  ofFeras  et  consumas.  Coxit  vero  Gedeon 
carnes  sacrificii  ;  quia  simul  volebat  prandiuni 
Terre  vei  Angelo  in  corpore  bumano  apparenti 
([uasi  homini  ,  vel  Proplietoe  (  nesciebat  enim 
an  esset  Propheta  ,  an  Angelus  ,  sed  de  eo  du- 
bitabat,etalterutrum  essesuspicabatur),utpars 
illi  in  cibum  cederet,  si  esset  Propbeta  ,  pars 
vero  altera  in  sacrificium  Dei.  Angelus  vero  ut 
ostenderet  se  esse  Angelum,  nec  cibo  vesci  , 
utqueevidentiusessetmiraculum,  omnia  etiam 
jus  ipsum  Deo  concremavit  ,  et  concremando 
sacrificavit.  Nec  enim  Angelus  legibus  sacrifi- 
ciorum  in  Levitico  latis,  quae  non  permittunt 
carnem  coactam  sacrificari,tenebatur.  Ita  Abu- 
lens.  Haec  sententia  est  probabilis,  illique  favent 
Sept.  qui  signum  liocGedeonis  in  hoc  sacrificio 
Angeli  constituere  videntur. 

Verum  contrarium  est  verius  ,  scilicet  Gedeo- 
nem  panem  et  carnes  attulisse  Angelo  ,  non  ad 
sacriticium,  sed  ad  prandium  ;  ut  videlicel  An- 
gelus  specie  lumiana  apparens  quasi  liomo  eu 
comederet ;  nesciebat  enim  Gedeon  esse  Ange- 
lum  ,  sed  dubitabat  an  homo  esset ,  an  Angelus. 

Prob.  primo ,  quia  nullus  hic  erat  sacerdos 
qui  sacrificaret.  Gedeon  enim  non  erat  ex  tribu 
sacerdotaliputa  exLevi,  sedex  Manasse.  Angeli 
etiam  non  solent  sacrificarc.  Et  Gedeon  nescie- 
bat  eum  qui  apparebat  esse  Angelum. 

Secundo  ,  quia  haedus  ex  lege  non  poterat  sa- 
crificari,  nisi  pro  peccato  Principis.  LeviL  U.  2. 

Tertio ,  Gedeon  coxit  panes  et  carnes  :  ergo  ad 
prandium.  Nam  ad  sacrificium  debebant  afferri 
carnes  crudae  ,  imo  animal  vivum  ,  quod  a  sa- 
cerdote  mactabatur ,  coquebatur  ,  et  combure- 
batur  in  honorem  Dei. 

Quarto,  extra  tabernaculum  sacrificare  non 
licebat :  ergo  nec  in  area  Gedeonis. 

Quinto,  quia  Angelushicapparebatspecie  via- 
toris ,  ideoque  virgam  sive  scipionem  viatorium 
raanu  gestabat  ,  jamque  quasi  de  via  fessus  ,  et 
tmibram  quietemque  captans  sedebat  sub  quer- 
cu.  Videtur  ergo  Gedeon  hospitale  officium  ei 
exhibere  voluisse,  ac  panes  et  carnes  ad  eum 
refocillandumaitulisse.  SicenimfecitAbraham  , 
Angelis  quasi  peregrinis  de  via  ad  se  divertenli- 
bus  prandium  parando  ,  Genes.  18.  et  Manue 
c.  Ik.  versu  15. 

Sexto  ,  quia  pro  sacrificiam  ,  Hebr.  est  nn^a 
mincha ,  id  est ,  munus  vel  donum  ,  ut  vertit 


(\  mincka  ,  id  est,  mu 


nus  cap.  3.  16.  Faleor  mincka  specialim  quoque 
significare  munus  ,  quod  ex  farre  vel  pane  Deo 
offertur ,  puta  sacrificium  farreum  ,  Levit.  2. 
Verum  mincha  nunquam  significat  sacrificium 
carneum  ;  carnes  aulemhic  atlulit  Gedeon. 

Ad  primum  ergo  respondeo  :  Vto  sacrificium  , 
hebr.  Gsimincka  ,  id  est ,  donum.  Noster  tamen 
vertit  sacrificium  ,  quia  Angelus  paulo  post  do- 
num  Gedeonis  noluit  sibi  usurpare  ,  sed  illud 
convertit  in  sacrificium  ,  quod  Deo  obtulit :  et 
quia  epulse  per  catachresin  saepe  vocantur  suata  , 
idest,  sacrificium  et  victimce  ,  ut  patetProv.  9. 
2. 1.  Reg.  25.  in  SepL  Mattli.  22.  U.  &ujta  enim  di- 
citur  a  &uij ,  id  est ,  occido  ;  unde  tuer  Gallicum. 
Idem  dico  ad  secundum.  Addo  pro  &u5<u,  id  est, 
occidam  ,  in  Septuag.  legcndum  S/jtyco  per  •/]  ,  id 
est ,  ponam  ;  ila  enim  legit  S.  August.  quaest.  35. 
Ad  tertium  patet  responsio  ex  jam  dictis.  Adde 
nescisse  Gedeonem  an  is  qui  apparebat  esset 
sacerdos ,  qui  posset  sacrificare.  Denique  Ge- 
deonem  non  cogitasse  de  sacrificio  patet ,  ex  eo 
quod  non  erexit  altare  ,  non  attulit  ligna  et  ig- 
nem  ,  quibus  hosliacremaretur  ;  unde  nullaui 
Angelo  sacrificii  fecit  mentionem  ;  multo  minus 
praescivit  Angelum  virga  sua  ignem  eliciturum, 
quo  carnes  ab  eo  allatae  sacrificarentur.  Iia 
Theod.  Procopius  ,  Cajet.  Arias  ,  Serarius.  Audi 
Procopium  :  Sacrificium  id  dicit ,  quod  ad  epu- 
lum  desiinatum  erat.  Victima  enim  non  coquebatur 
juxla  legem.  Cceterum  sub  quercu  ponit  Abraha- 
mum  imitatus  ,  ac  ratus  hanc  fercula  absump- 
turum. 

19.  AzYMOs  PA.NES  ,  ]  nou  quod  esset  tempns 
Paschale  ,  quo  Judaeis  non  nisi  azymo  vesci  li- 
cebat ,  sed  quod  Gedeon  festinaret  ,  metueret- 
que  ne  Angelus  ob  moram  abiret ;  quare  cum 
non  haberet  tempus  farinam  fermentandi,  ex'' 
eainfermentata  azymos  panes  festinanter  coxit. 

20.  PoNE  supRA  pErRA.M  1LLA.M.  ]  Petram  ergo 
illam  Angelus  slatuit  pro  altari  ,  in  quo  omnia 
haec  Deo  per  ignem  sacrificare  destinabat.  Petra 
hoec  erat  typus  Christi.  1.  Cor.  10.  U.  qui  simul 
est  altare  ,  sacerdos  et  victima  ,  quam  Deo  in 
Eucharistia  offerimus.  Aiiud  signum  enarrat 
Philo  Biblicus  ,  scilicet  Angelum  jussisse  Ge- 
deoni  ut  aquam  super  petram  effunderet  ,  ac 
Gedeonem  ab  Angelo  petiisse  hoc  signum ,  dixis- 
seque  :  Fiat  medium  sanguis  et  medium  ignis  ; 
et  effudit  Gedcon  aquam  super  petram  ,  el  factum 
est ,  cum  effudissdt ,  ut  fieret  media  pars  flamma  , 
viedia  autem  pars  sanguis  ,  et  commixta  sunt 
utraque  ,  id  est  ,  ignis  et  sanguis  ,  et  non  ex- 
tinxit  ignem  sanguis  ,  nec  sanguinem  ignis  exussit. 
Addit  Philo  per  Gedeonem  coesa  esse  centnm  et 
viginti  Madianitarum  millia  ,  et  caeteros  fugisse. 
Verum  hic  Philo  est  suspeclae  fidei. 

21.  EXTENDIT  SUMMITATEM  VIRG/E  ,  etC.  Et  TE- 
TIGIT  CAR.NES  ET  PA.NES  AZYMOS  ,  ASGENDITQUE  IGNIS 
DE  PETRl  ,    ET  CARNES  AZYMOSQUE  PANES  CONSUMP- 

siT.  ]  Ecce  hoc  est  signum  quod  Gedeoni  pos- 
centi  Angelus  exhibuit ,  quod  primo  ostendit  s<; 
esse  Angelum  a  Deo  missum  ;  secundo ,  se  non 
vesci  cibo;  tertio ,  se  liaec  omnia  a  Gedeone  al- 
lata  ,  sibique  oblata  Deo  per  ignem  sacrificare. 
Ignem  autem  produxit  ex  valida  collisione  pe- 
traj  per  virgam  cuspide  ferrea  ,  ut  videtur  ar- 
matam  ;  sicut  silicem  collidendo  ad  ferrum,  ex 
eo  elicimus  ignem  ,  aut  alio  simili  modo  appli- 
cando  activa  passivis  ,  eo  modo  quo  ex  secre- 
lis  nalurae  causis  sciebat  producendum  ignem. 


CnMMENTARlA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  VI. 


mi 


Angelus  crgo  hic  saccrdolis  ollicio  funclus  csl, 
(jedeon  vero  minislri.  lla  Theod.  Abul.  Ljran. 
Dion.  et  alii. 

Mystice  ,  caro  ha?di  est  culpa  ,  jus  sunt  ille- 
cebrae  cupidilaluni.  Quod  ergo  Angelus  exlendit 
virgam  ,  et  toligit  petram  ,  de  qua  exivitignis, 
oslenditquodcaroChristi  replela  spirilu  coclesli 
igneque  divino  ,  peccata  omnia  hominum  exu- 
reret.  Iia  S.  Ambr.  prooem.  libro  1.  dc  Spiritu 
sanclo  ,  quem  audi  :  Jam  liinc  igilur  in  mysierio 
ileclaraliim  est ;  qtiia  Domintts  Jestis  in  carne  stia 
lotiiis  miindi  peccala  crtici/ixtis  aboleret ,  nec  so- 
(iim  clelicla  factoriim ,  sed  etiam  cupiditales  animo- 
rum  ;  caro  enim  licedi  ad  ctilpam  facti  refcrtur  , 
Jus  ad  illecebras  ctipidilatitm  ,  sicut  scripttim  est ; 
quia  conctipivit  poptiLtts  cupiditatem  pessimam ,  et 
dixertinl  :Qtiis  nos  cibabit  carne?  Qtiod  igitur  ex- 
tendit  Angeltis  virgam  et  tctigit  petram  ,  de  qua 
ignis  exivit ,  ostendit  qttod  caro  Domini  spirilu 
repleta  divino  peccala  omnia  liiimance  conditionis 
exureret.  Unde  et  Dominus  ait :  Ignem  veni  mit- 
tcre  in  terram. 

Eadem  ad  verbum  exstant  in  S.  Aug.  serm.  108. 
de  Temp.  Quare  ex  alterutro  in  aiterum  trans- 
scripla  sunl.  Audi  et  S.  Greg.  3.  mor.  M.Angeltis 
occidi  hcedtim  prcBcipil ,  idest ,  omnem  appetituni 
carnis  nostrce  immolari ,  carnesqtie  supra  petram 
poni ,  et  jus  carnium  desuper  fundi.  Quem  alium 
signat  petra  ,  nisi  eum  de  qtio  per  Paiilum  dicittir: 
Pelra  aitiem  erat  Cliristtts  ?  carnes  ergo  stiper  pe- 
tram  ponimtis ,  ctim  corpiis  noslritm  in  Cliristi  imt- 
tatione  crticiamus.  Jus  etiam  carnium  desuper 
fundit ,  qui  in  conversatione  Cliristi  ipsas  etiam  a 
se  carnales  delectationcs  exinanit.  Quasi  enim  jtts 
ex  carne  liciitidtim  in  petram  fimditur  ,  quando 
mens  a  cogitationum  carnalium  fluxu  vacuatur. 
Otice  tamen  inox  Angelus  virga  tangit  ,  qtiia  in- 
tentionem  nostram  neqttaquam  potestos  divini  ad- 
jiitorii  deserit.  De  petraautcm  ignis  exit ,  et  Jtis 
carnesque  consumit ,  qtiia  afflcctus  a  redemptore 
spirittis  tantce  cor  nostrum  (lamma  compunclionis 
concremat  ,  iit  omne  quod  in  eo  ilticilum  est  et 
operis  et  cogitalionis  exurat. 

Angelus  auteh  Domixi  f.vanuitexoculisejus.] 
Ascendens  in  coelum  ,  ait  Cajet.  unde  venerai. 
Unde  Chald.  verlit :  Asccndit  eregione  octilortim 
ejus.  Indc  quoque  agnovit  Gedcon  luinc  esse  Au- 
gelum  Dei.  Unde  secpiiuir  : 

22.     VlDENSQUE    GeOEON     QUOD    ESSET   ANGELUS 

DoMiM,  AiT  :  Heu,  miDomi>e  Deus  (  moriendum 
mihi  esl),  quia  vidi  Angelum  Domim  facie  ad 

lACIEM.  ] 

23.  DixiTQi-E  Ei  DoMiNus  (  Angelus  legatus  Dei) 

I'AX  TECUM,    NE  TIMEAS  ,    NON  MORIEIUS.  ]  Ex  hOC 

Gcdeonis  dicto  ,  et  ex  illo  Maniie  cap.  13.  22. 
Moriemur  ,  qtiia  vidimus  Deitm  ,  liquet  commu- 
nem  vulgi  opinionem  tunc  fuisse  morituruin 
<;um  ,  qui  D(!uin  vcl  Angclum  vidissel.  Undc; 
Judaei  hanc  colligunt  regulam  :  Quicumque  ma- 
nifeste  Angelnm  viderit ,  huncslatim  consequetur 
inors.  Orta  videlur  isla  opiniO(!xeo  qiiod  Angeli 
sint  subtilissiini  spiritus  ac  familiares  Deo  ; 
qnare  cum  hominibiis  appnrent  ,  videnlur  oos 
velle  a  carne  ad  spirilum  secum  traducere  ad 
Deum,  ac  siibinde  cilare  eos  ad  jtidicem  Deum. 
Adde  quod  Angdi  subinde  mnriltiris  apparent  , 
ut  eos  ad  aliam  vitam  tradiicanl.  Unde  Jacob 
viso  Ang.ilo  admiians  se  non  mori  ail :  Vidi  Do- 
minumfacic  cid  faciem  ,  ct  scilva  facla  est  anima 
mea.  Gen.  32.  30.  Tanla  euim  est  Angeloruin 
lux  ,  gloria  ,  majesias  ,  ul  hornincm  exanimare 


videatur.  Aucta  est  haec  opinlo  ex  illo  Dei  ad 
Mosen  oraculo.  Exodi  32.  20  :  ISon  vidcbit  me 
liomo  ct  vivet  ,  ait  S.  Augtist.  liic  q.  5^.  llein  ex 
aliquorum  punitionc  ,  qui  ob  scelcpa  ab  Angelis 
occisi  sunt  ,  uli  ab  eis  cajsi  sunt  primogeniti 
iEgyptiorum.  Exodi,  12,  et  Sodomilae,  Genes.  19. 
Her  et  Onan,  Gen.  36.  Sic  etiamntim  dc  spiriti- 
bus ,  eorumque  appariiionibus  multi  mulla  ima- 
ginantur  et  narranl,  quce  vana  el  fabulosa  sunt. 
Verum  hunc  eorum  timorem  vanum  fuisse 
liquet  ex  visionibus  Angelorum  factis  Abrahae  , 
Jacob  ,  Mosi  ,  Josue^  Gedeoni ,  et  aliis.  Hi  enim 
viderunt  Angelos  ,  nec  tamen  mortui  sunt.  Unde 
Angelus  hicait  Ged(;oni  :Ne  timeas,nonmorieris. 
Etsi  enim  hic  Angelus  jam  evaiuiisset  ex  octilis 
Gedeonis  ,  lamen  hanc  vocem  formavit  in  aere 
vicino  auribus  Gedeonis ,  ut  ipsi  metum  morlis 
adimerct ,  ait  Abulensis. 
2ii.   jEdificavit  ergo  iBi  Gedeon  altare  Do- 

MINO  ,    VOCAVITQUE  ILLUD  :  DOMINI  PAX.  ]  EO  quod 

Angelus  ei  dixcrat  :  Pax  tectim,  ne  timeas  ,  non 
morieris.  Erexit  ergo  hoc  altare  non  ad  sacrifi- 
candum  ;  hoc  enim  vctitum  erat  erigi  exlra  Ta- 
bernaculum  sive  templum ,  Levit.  17.  Zi.  sed  iii 
monumentumincolumitalis  et  pacis  sibi  ab  An- 
gelo  viso  praestitae  ,  salutisque  et  liberalionis 
Israelis  a  Madianiiis  ab  eodem  sibi  promissae. 
Unde  vocavit  illud  :  Domini  pax.  Simile  allare 
aedificarunt  Rubenitae  ,  Josue  22.  v.  10.  IlaAbu- 
lens.  nisi  malis  cum  Cajet.  Lyrano,  Aria  ,  et 
Serario,  hoc  altare  idem  essecumeoquodjussn 
Dei  cedificavit  Gedeon  vers.  26;  idque  pariter  est 
probabile. 

25.  DlXlT  DOMINUS  AD  EUM  :  TOLLE  TAURUM  PA- 
TRIS  TUI  ,    ET  ALTERUM  TAURUM  ANNORUM   SEPTEM  , 

DESTRUESQUE  ARAM  Baal  ,  clc.  ]  Chalil.  Taurtim 
qiii  pingtiefactus  sit  annos  septem.  Unde  Arias  et 
Rabbini ,  quin  et  Theodor.  putant  hunc  tauruni 
vel  a  civilate  ,  vel  a  palre  Gedeonis  Deo  dicainin 
fuisse  in  sacrificium  ab  inilio  perseculionis  Ma- 
dianitarum  ,  ut  ea  ccssantc  Deo  in  sacrificium 
offerretur,  ideoque  tot  annis  quol  durarat  per- 
sccutio  fuisse  saginalum  ,  ac  plurihus  saginan- 
dum  fuisse  ,  si  perseculio  diulius  durasset. 

26.  Et  yEDIFICABIS  ALTARE  DOMINO  DeO  TUO  IN 
SUMMITATE    PETR^>  HUJUS  ,    SUPER    QUAM    ANTE   SA- 

CRiFiciuM  (  viciimam  panum  et  carnium  )  po- 

SUISTI  :  TOLLESQUE  TAURUM  SECUNDUM  ,    ET  OFFERES 

iiOLOCAUSTUM.  ]  Uude  Arias  putal  utrumqiie  lau- 
rum  fuisse  iminolalum  et  sub  secundo  priorem 
intelligi.  Fieri  tamen  polest ,  ait  Serarius  ,  ut  e 
duobus  unus  hic  taiUiim  luce  oriente  ,  ut  Abu- 
lensis  videtur  q.  ZiO.  vel  alia  quapiam  de  causa 
immolari  potuerit,  et  liic  prius  immolalus  sit, 
quia  septennis  pinguissimus ,  servituliquc  fi- 
niend.T  accommodatissimus  ,  ideoque  vel  altero 
jam  cremaio  penitus  ,  vel  adluic  postea  crc- 
inando  ,  hunc  solum  arae  super|)ositum  ,  ct 
adhuc  ardentem  invenerunt  Ephracii ,  !,v.  28. 

Hic  ergo  Gedeonem  ,  licet  non  ex  tribu  sacer- 
dotali  scilicet  Levi ,  sed  ex  Manasse  Deus  crca- 
vit  sac(!rdotem  ,  jussilqtie  ei  sacrificare  sibi ,  ut 
esset  typus  Ghristi ,  qtii  ftiit  sacerdos. 

Alleg.  S.  Amb.  prooimio  in  lib.  1.  de  Spiritn 
S.  Gedeon ,  ail,  occidil  viltilum  ii  palre  suo  idoUs 
depalatum  ,  et  ipse  scptennem  alium  vituium  im- 
molavit  Deo.  Qito  faclo  manifestissimc  revelavit  , 
post  adventum  Domini  omnia  gentilitatis  abolenda 
sacrificia  ,  solumqtie  sacrificitim  Deo  Dominica; 
Passionis  pro  redemplione  populi  deferendum.  E'- 
enimvitultis  ille  eratin  lypo  Christus  ,  in  quosrp- 


132 


COMMExNTAP.lA  IM 


tcm  Sj)u'iluaUam  pLenitudo  virtutum  ,  sicut  Isaias 
(lixit ,  habitabat.  Hunc  vitulum  et  Abraham  ob- 
lulit ,  quando  diem  Domini  vidit  ,  et  gavisus  est. 
Hic  est  qui  nunc  in  hcedi  typo  ,  niinc  in  ovis  ,  niinc 
in  vituli  olferebatiir.  Hcedi ,  quod  sacrificium  pro 
deliclis  fit ;  ovis  ,  quod  voluniaria  hoslia  ;  vituli , 
qiiod  immaculata  sit  victima.  Prcevidit  ergo  mys- 
terium  S.  Gedeon.  Eadem  habet  Aug.  sorm.  108. 
dc  Temp.  sed  phrasis  magis  redolet  stylum 
S.  Ambrosii. 

31.  NUMQUID  ULTORES  ESTIS  BaAL  ,  UT  PUGNETIS 
PRO  EO  ?  QUI  ADVERSARIUS  EST  EJUS  ,  MORIATUU 
ANTEQUAM  LUX  CRASTINA  VENIAT.  Sl  DeUS  EST  , 
VINDICET    SE    DE    EO    QUI    SUFFOUIT    ARAM     EJUS.    ] 

Significanlius  habent  Hel>r.  Niim  vos  litigabilis 
pro  Baal  ?  num  vos  eiim  servabitis  ?  Apparenli 
argumenlo  Joas  pater  liberat  fiUum  Gedeonem, 
ara^  Baal  eversorem  a  morte  ,  q.  d.  Si  Baal  Deus 
esl  ,  sentit  ulique  lianc  injuriam  in  succisione 
arac  suae  sibi  irrogatam  ;  quare  si  ipse  Deus  est 
omnipolens  et  impielalis  vindex  ,  servet  se 
suumque  cuUum  ,  rlc  vindicet  se  de  eo  qui 
everlit  aram  ejus  anle  craslinum  diem  ,  ut  om- 
nibus  appareat  eum  esse  Deum ,  ab  omnibus 
timendum  colendumque. 

32.  EX  ILLOJDIE  VOCATUSEST  GedEON  JeROBAAL  , 
EO    QUOD    DIXISSET    JOAS    :    UlCISCATUR   SE    DE    EO 

Baal  ,  Qui  suffodit  aram  ejus.  ]  Gedeon ,  Hebr. 
idem  est  quod  succisor  iniquilatis  et  idoli ,  item 
succisor  doloris ;  hic  enim  comiiatur  iniquita- 
lem,  sicutlictor  reum.  Idemdictus  est  Jerobaat, 
quasi  Syn  TiV  larubbaal,  id  est,  htigans  ,  con- 
lendens ,  cerlans  cum  Baal.  Undepro  ulciscaturse 
deeo.  Hebr.  esl.  11  NTi  iareb  bo ,   id  est  ,  htiget 
cum  eo,  iitem  ilU  ,  contendat,  intendat  etcertet 
cum  eo  ,  ac  si  potentior  est ,  ulciscatur  se  de  eo , 
eumque  casliget  et  puniat,  q.  d.  Ut  quid  vos  li- 
tigatis  cum  Gedeone  filio  meo  ,  eo  quod  everte- 
ril  aram  BaalPhtigetipse  Baal,  si  Deus  est,  cum 
eo.  Si  enim  Deus  est,  potens  est  ct  justus  ,  ut  in- 
juriam  hanc  suam  punial;  quare  non  eget  vo])is 
actoribus  et  iitigatoribus.  Est  argumentum  in 
speciem  probabile.  et  ad  hominem.  Cives  enim 
et  incolee  Ephra  cullores  Baal ,  hanc  de  suo  Baal 
opinionem  et  sensum  habebant;  sed  revera  ip- 
suminseestimbecillumetinvalidum.Similienim 
modolicerei  dicere  H.nereticis  iconoclasiis:Si  Deus 
ctsanctiaegreferuntimaginumsuarum  confrac- 
lionem  ,   vindicet  se  de  nobis  nosque  casliget. 
At  hoc  dicere  non  licet ,  nec  sunficit  ad  facli  ex- 
cusalionem  ;  tum  quia  Deus  ultionem  suae  inju- 
ria3  saepe  in  hac  vita  dissimulat  ,   differtque  in 
alieram  vitam  ,  ut  sit  acrior  et  aeterna  ;  luni 
quia  constituit  Reges  et  Magistratus  ,  qui  inju- 
rias  sibi  illatas  judicentet  vindicent ;   quare  illi 
ex  ofiicio  idipsum  facere  obligantur. 

Porro  pro  Jerobaai ,  per  crasin  Gedeon  vo- 
catus  est  Arbel  ,  ut  patet  Osee  10.  14.  Vide  ibi 
dicta. 

Tropol.  Vis  esseGedeon,  idest ,  succisorini- 
quitalis  ?  Succide  ex  corde  tuo  et  proximorum 
omnescupiditates  noxias  ;  haec  enim  suntidola 
et  arieBaal,  quae  quisquesibi  in  mentepingit  et 
fingit ,  quae  si  succidat ,  facile  Madianitas  ,  id 
cst ,  daemones  superabit. 

Aliter  nomen  Gedeon  (  nescio  k  qua  radice 
Hobraea  )  interpretatur  explicatque  S.  Greg.  30. 
mor.  17  :  Gedeon  ,  ait ,  interpretatur  circumiens 
in  ulero.  Dominus  enim  noster  per  majeslatis  po- 
tentiam  omnia  complectitur;  et  tamen  per  dispen- 
sationis  graliam  inlra  ulerum  Virginis   humiii- 


LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  VI. 

latem  siimens  venit.  Quis  est 


ergo  circumiens  m 
utero  ,  nisi  omnipotens  Deus  sua  dispensationc 
nos  rediniens  ,  divinitate  cuncta  cornplectens  ,  et 
humanitatem  intra  uterum  suniens  ?  In  quo  utero 
et  incarnatus  est ,  et  ctausus  non  est ,  quia  et  inlra 
uterumfuit  per  infirmitatis  substantiam  ,  et  extra 
mundum  per  potentiam  majestatis.  Madian  vero 
interpretatur de judicio.  Ut  enim  hostes  ejusrepel- 
lendi  deslruendique essent ,  non  de  vllio  repeitentis, 
sed  dejudicio  juste  judicantis  fuit. 

?yh.  Spiritus  autem  Domini  induit  Gedeon  ,  ] 
Septuag.  Et  Spiritus  Domini  fortificavit  Gedeonem. 
Chald.  Et  Spiritus  fortitudinis  ab  ante  Dominum 
vestivii  Gedeon,  q.  d.  Gedeon  aDeopleniludinem, 
et  abundantiam  spiritus  et  fortitudinis  accepit , 
ad  inslruendum  praelium  contra  Madianitas  in- 
numeros.  Hoc  cnim  significat  verbum  indiio ,  \\i 
palct  Job  7.  5  :  Indula  est  caro  mea  putredine  , 
hoc  est  plena  est  putredine,  et  tota  quasi  putida 
et  putrida.  Et  c.  8.  22  :  Qiii  oderunt  te  ,  induen- 
tiir  ( id  est,  replebuntur )  confusione.  Psalm.  2>li. 
26  :  Indiiantur  ( repleantur )  confusione  el  reve- 
rentia  qui  magna  loqiiuntur  superme.  Psalm.108: 
Induit  maledictionem  sicut  vestimenlum ,  quo  un- 
dique  ambitur  et  cingitur  :  Fiat  ei  sicut  vesti- 
mentum  quo  operitiir  ,  et  sicut  zona  qua  sempei' 
prcecingitur.  Induantur  qui  detrahunt  mihi  pu- 
dore  ,  et  operiantur  sicut  diptoide  confusione  sua, 
1.  Cor.  15.  oportet  corruptibite  hoc  induere  incor- 
ruptionem.  Ephes.  6.  Induite  Jesum  Christum  , 
ut  ejus  spiritu  pleni ,  undique  eo  quasi  ambia- 
mini ,  ipsumque  intuentibus  repraesentetis  ,  ut 
qui  vos  videril  et  audierit  ,  ipsum  Chrislum  in 
vobis  se  videre  et  audire  exisiimet. 

36.  Dixitque  Gedeon  ad  Deum  :  Si  salvum  fa- 
cis  Israel  per  manum  meam  sicut  locutus  es,  ] 

37.  Ponam  hoc  vellus  lan^  in  area  :  Si  nos 
IN  solo  vellere  fuerit  ,  et  in  omni  terra  sic- 

CITAS  ,    SCIAM  QUOD  PER  MANUM  MEAM  ,    SICUT  LO- 

CUTUS  Es,  liberabis  Israel.  ]  Gedcon  jaiii  cerla 
habuerat  indicia  Angelum  Dei  sibi  apparuissc  , 
per  ignem  miraculose  ab  eo  e  petra  elicilum  , 
Deumque  velle  ut  ipse  prselium  contra  Madian 
capesseret  ;  curergode  novo  petit  ejus  rei  sig- 
num  ,  puta  rorem  in  vellere  ?  S.  Thom.  2.  2. 
q.  97.  a.  2.  ad  3.  Abulensis  hic  ,  et  nonnuUi  alii 
censent  Gedeonem  peccasse  infidelitate ,  vel 
mortali ,  vel  saltem  veniali  ,  eo  quod  dubitarit 
de  promissis  Dei ,  ac  ab  eo  ex  debilitate  fidci 
novum  signuni  petierit. 

Mitius  meliusque  Origenes  hom.  8.  S.  Ambr. 
loco  citato,  Isidorus  ,  Lyran.  Cajet.  Arias  ,  Se- 
rarius  et  alii  asserunt  eum  non  peccasse  ,  quia 
Apostolus  Hebr.  11.  Gedeonem  intcr  sanctos  ve- 
leris  Testamenti  annumerat  ,  eumque  a  fide 
eximia  collaudat  ;  et  quia  Deus  hic  lam  facile 
petitioni  ulrique  Gedeonis  obsecutus  est. 

Videiur  ergo  Gedeon  ex  magna  in  Deum  fidu- 
cia  ,  animoque  laetiUa  gesliente  ( jam  enim  spi- 
ritus  Domini  eum  induerat)  ad  Dei  gloriam  haec 
duo  signa  peUisse ,  non  tam  ad  suam  ,  quam  ad 
suorum  commilitonum  ,  quos  ad  se  et  praelium 
hocce  suum  jussu  Dei  convocabat,  fidem  ci 
spem  erigendam  ;  ut  scilicet  ipsos  sensim  ad  se 
confluenles  his  signis  divinis  confirmaret,  etin 
certam  victoriae  spem  accenderet  ;  unde  et 
coacto  jam  exercitu  signum  hoc  peUit.  Ita  Cajet. 
Salianus  et  Suarez.  Rursum  videlur  Gedcon  c^ 
Deo  motus  et  instinctus  haec  signa  petiisse  ,  ad 
mysterii ,  quod  iis  de  Christo  figurabatur  ,  sig- 
nificalioncm ,  dc  quomox  plura.  Simili  de  causa 


COiMMENTArilA  IN  LIBRUM  JUDICU-M.  Cap.  VI. 


m 


Mosfs  pcliit  a  Deo  sigiuim  missionis  suae  ad 
Pharaonem,  Exodi  3.  elEzeehias  sanationis  suae 
emorbo.  Isaioe  38.  22.  Ita  Suarez  tom.  1.  de  Relig. 
lib.  1.  de  irreligiositale  cap.  2.  et  Lessius  lib.  2. 
de  virlut.  Card.  cap.  Ixb.  dub.  1 ;  tertiam  excusa- 
tionem  Gcdeonis  alTert  Suarez  ,  eamque  pr;e 
CJCieris  probat ,  ipse  acque  ac  Serarius  ,  quod 
scilicel  Gedeon  peiierit  hoc  signum  ,  ut  omnem 
dubitaiionis  motum  etiam  involunlarium  cx 
animo  lolleret :  licet  enim  ipse  firmiter  crederet 
Deo  promittenli  victoriam  ,  lamen  sentiebat  in 
re  tam  ardua  aliquos  dubitationis  motus  et  dif- 
fidentise  tentationes  ,  quas  ut  eximeret ,  fidem- 
que  omnino  solidaret  et  augeret,  petiit  hoc  sig- 
num.  Quartam  affert  Dionys.  Carthus.  quod 
scilicet  crederet  quidem  Deo  promiltenti  victo- 
riam  ",  sed  melucret  ne  promissio  haec  esset 
conditionata  ,  si  scilicet  Hebrcei  todo  corde  Deo 
servirent ,  non  absoluta  :  quare  petit  hoc  sig- 
num  ,  quo  Deus  declaret  promissionem  hanc 
esse  absolulam;  peliii  ergoGedeon  geminum  sig- 
num,  siveunum  idemque  inversum.  Prius  enim 
petiit  ut  ros  solum  csset  in  vellere  ovis  ,  in  rc- 
iiqua  vero  terra  essel  siccitas  ;  poslerius  vero 
peliit  ul  solum  vellus  esset  siccum  ,  reliqua 
vero  terra  esset  rorulenla  et  humida. 

Sed  cur  hoc  signum  polius  quiim  aliud  quod- 
vis  postulavit  Gedeon  ?  Ad  lilleram  Arias  censet 
quod  ipse  per  vellus  indicarit  suam  vilitaiem  ct 
abjeclionem  ,  ac  inepiitudinem  ad  bellum  hoc 
conficiendum  ;  unde  petierit  rorem  ,  id  est  , 
gratiam  ,  misericordiam  ,  spiritum  et  forlitudi- 
nem  a  Deo  sibi  ad  hoc  infundi.  Hebr.  enim  n"J 
gizza  ,  id  est  ,  veUas  ,  alludit  mJ  gazaz  ( liitera 
enim  zain  coniinel  de  ,\Aeo(\ue  coniinet  daleili , 
quae  est  in  nomine  Gedeon ) ,  id  est ,  delondere  , 
succidere  ,  excidere ,  q.  d.  Ego ,  6  Domine ,  sum 
quasi  vellus  ovile  detousum  ,  et  omni  robore 
viribusque  succisum  ;  tu  ergo  rore  tuoc  gratise 
et  foriitudinis  illud  imple  ,  ut  illo  roboratus  tan- 
tum  praelium  capessere  audeam  ,  illudque  feli- 
citer  conficiam. 

E  contrario  id  posteriore  signo  Arias  opina- 
tur  ,  rorem  in  terra  fuisse  sudoris  ,  et  anxietalis 
symbolum,  quasi  Gedeon  per  hoc  edoceri  vo- 
luerit  an  ,  sine  labore  magno  magnaque  suo- 
rum  caede  ,  ingens  futura  esset  Madianitarum 
hostium  strages  et  excidium ,  quasi  orarit :  Esto, 
o  Domine  ,  velleri,  id  est  mihi  siccitas  ,  quies  et 
ampliiudo.  ( Huc  enim  Hebr.  mn  choreb ,  id  est , 
sicciias ,  per  metaihesin  in  symbolis  usitatam 
alludit  ,  ut  clioreb  sit  imi  roclieb  ,  id  est ,  dila- 
tans  et  dilatatio)  terrae  aulem  omni  hostili  re- 
liquiae,  piUa  Madianitis  ,  esto  sollicitudo  ,  anxie- 
tas,  pavor,  commotio,  dejectio.  Et  hunc  allu- 
dit  Hebr.  TC  tal ,  id  est,  ros ,  quod  aliudit  ad 
bit:  aV  et  SS'iD  talal,  k\esl,  projicere  ,  dejicere. 
Arias  ergo  censet  Gedeonem  per  vellus  intel- 
lexisse  se  ac  suos  ,  per  terram  circumjacentem 
Madianitas  ,  et  in  priori  signo  per  rorem  victo- 
rjam  ;  in  posteriori  vero  sudorem  ,  iacrymas  et 
calamiiatem  portendi. 

Verum  durum  videtur  eumdem  rorem  hic 
duo  conlraria  significare  ,  scilicet  victoriam  et 
calamitatem.  Quare  congruenlius  tum  ad  sen- 
sumliiteralem  ,  tummysticum,  dicemus  rorem 
utrobique  idem  significare  ,  nimirum  Dei  gra- 
liam  et  misericordiam  ,  opem ,  victoriam  ;  ut 
scilicet  Gedeon  in  priori  signo  velleri ,  id  est , 
sibi  petierilrorem  divinae  opis  ei  fortitudinis  ad 
Madianitas  superandos ,  cum  reliqua  Judsea  es- 


set  iilius  expers  ,  sicca  ,  afllicta  et  sterilis  ;  iii 
posteriori  petierit  eumdem  rorem  fortitudinis 
sibi  in  priori  signo  postulatum  ,  etiam  cteteris 
Judseis  suis  popularibus  pneserlim  suis  commi- 
liionibus  ;infundi ,  ut  ipsi  se  socios  Gedeoni  ad 
pugnam  cum  Madiiuiitis  tam  arduam  animosc 
offerrent. 

Porro  in  vellerehoc  signumpetiit,  primoquin 
vellus  hoc  velut  ovium  Pastor  habebat  obviuni 
el  ad  manum  ;  secundo  ,  quia  vcllus  aptum  erat 
symbolum  luijus  victoriae.  VcIIus  enim  est  lana 
ab  ovibus  cvulsa  et  detonsa.  Olim  enim  lanam 
abovibus  vellebant,cui  vulsioni  posteasuccessit 
detonsio.  Haec  ergo,  ut  aitVarro  lib.  2.  dere  rus- 
tica  cap.  11  :  VelleraaUi  veUumina  appeilant ,  ex 
quoram  vocabulo  animadverli  licet  ,  prius  lance 
vulsuram  quam  tonsuraminventam.Quietiam  nunc 
vellunt ,  ante  triduo  habent  jejunas  quodlanguidcc 
minus  radices  lancp.  retinent.  Idem  lib.  k.  de  lin- 
gua  Latina  :  Velice  ,  ait ,  unde  essent  plures  accipi 
causas  ,  in  queis  quod  ibi  pastores  Palatini  ex 
ovibus  anle  tonsuram  inventam  veUere  lanam  sint 
soUti ;  ex  quovellera  dicuntur.  Varroni  consenlit 
Isidor.  lib.  19.  Originum  cap.  27  :  Lana  ,  inquit, 
a  laniendo  ,  id  est  ,  veUendo  dicta.  Ilinc  et  veitus 
dictum  ,  quod  prius  lance  vellerentur  ,  non  ton- 
derentur. 

Velleris  symbolo  ergo  tacite  innuit  Gedeon  ,. 
Madianiias  totondisse  omnia  sala  et  germina  Ju- 
daeae  ,  sicut  vellus  hoc  deionsum  eral  ab  ove ,  nc 
proiude  petere  se  ut  vicissim  ipsc  simili  modo 
Dei  ope  detondeat ,  et  ab  Israele  abradat  Madin- 
nitas.  Hinc  nomen  Gedeon  Hebr.  significat  succi- 
sorem  ,  excisorem  ,  detonsorem  ,  ac  alludit  ad 
ntJ  gizza  ,  id  est ,  vellus  ab  ove  detonsum. 

Quaeres  secundo  quid  myslice  significet  ros 
in  vellerc  ,  et  mox  in  terra. 

Resp.  Alleg.  ros  in  vellereest  Christus  in  Vir- 
gine.  Ros  enim  significat  Verbi  in  Virginem  illap- 
sum  et  incarnalionem  inslar  roris  forc  secre- 
tum  ,  iranquillum  ,  castum  ,  suavem  ,  spirila- 
lem  ,  fecundum  ,  sinevirginitatis  corruplione  , 
et  sine  partus  dolore.  Vellus  enim  est  tam  uterua 
Virginis  ,  quam  humanitas  Christi  Virginis  ulero 
concepta  ,  in  quam  divinitas  se  ut  ros  coelestis 
insinuavit.  Unde  S.  Amb.  S.  Ephrem  ,  S.  Sophro- 
nius  ,  Proclus  et  alii  ,  B.  Virginem  vocant  et  in- 
vocant :  VeUas  Gedeonis.  Audi  S.  Anibr.  serm.  9. 
Maria  ,  ait,  recte  velleri  comparatur  ,  quce  ila 
conccpit  Dominum ,  ut  toto  eum  corpore  hauriret , 
nec  ejus  discissuram  corporis  paleretur ,  sed  esset 
moUis  ad  obsequium  ,  soUda  ad  sanctimoniam.  Et 
S.  Hier.  in  epitaphio  PauliTe.  Pastores  nocte  vigi- 
lantes  audire  meruerunt  :  GLoria  in  excelsis  Deo, 
et  super  terram  pax  Iwminibus  bonce  voluntatis  , 
dumque  servant  oves  ,  invenerunt  Agnum  Dei  puro 
et  mundissimo  vellere ,  quod  in  aricUtate  totius 
terrce  ccelesti  rore  complutumest.  Hinc  S.  Bern. 
serm.  2.  super  Missus  est  :  Quid ,  ait ,  Gedeonis 
veUus  significat  ,  quod  utique  de  carne  tonsum  , 
sed  sine  vulnere  carnis  in  area  ponitur  et  nunc 
quidem  lana  ,  nunc  vero  area  rore  perfunditur , 
nisi  carneni  assumptam  de  carne  Virginis  absque 
detrimento  virginitatis  ?  cui  utique  disliUantibus 
ccelis  totase  infudit  plenitudo  divinitatis  ;  adeo  ul 
ex  liac  plenitudine  omnes  acceperimus ,  qui  verr 
sine  illa  non  aliud  quum  terra  arida  sumus  :  liuic 
quoque  Gedeonico  facto  propheticumdictum  pulchre 
satis  convenire  videtur  ,  abi  legitur  :  Descendcl 
sicut  pluvia  in  velius. 

Idemserm.  in  Naliv.  Marine  :  Intuere,  dliomo. 


]SU  COMMENTAUIA  IN  LIB 

consiUum  Dei ,  agnosce  consiLiiim  sapienlice ,  con- 
siiiuni  pielatis.  Ccclesti  rore  aream  rigaturus,  to- 
tam  veilus  prius  infudit  ;  redempturus  humanum 
genus  ,  pretium  unioersmn  contuiit  in  Mariam. 
Ecclesiadcnifiuein  ipsa  primarumCircumcisio- 
nis  vcspcraruni  Aniipliona  sccunda  ,  ila  canit  : 
Ouando  natus  es  ineffabililer  ex  Virgine ,  lunc 
impietce  sunl  Scripturce  ;  sicut  pluvin  in  vellus  des- 
ccndisli ,  ulsalvum  faceres  genus  humanum. 

DcniqueB.  PclrusCiirysoi.  serm.  3.  deAnnunt. 
Ccciestis  imber,  ait,  Virgineum  in  vellus  placido  se 
fudit  iilapsu  ,  et  iola  divinitatis  unda  bibuio  se 
nostrce  ca/nis  celavit  in  vellere ;  donec  per  patibu- 
liim  crucis  expressum  ,  tcrris  omnibus  in  pluviam 
salulis  sc  effunderet ,  ctc. 

Plura  hac  dc  rc  dixi  Isaioc  65.  8.  ad  illa  :  Rorate, 
ccelidcsuper ,  ubi  novcm  analogias  roris  et  Cliristi 
rccensui. 

Porro  prius  signum  implelum  est  in  Concep- 
lionc  Virginis  ;  tunc  enim  ipsa  sola  rorem  coe- 
lcsiem,  idest,  Verljum  divinum  utero  suo  con- 
ccpit  ,  reliqua  terra  ,  id  est ,  fcminis  ceetcris 
nianentibus  siccis  ,  et  hujus  roris  cxpcrlibus  ; 
postcrius  in  cjusdcm  partu  ,  lunccnim  paricns 
Ciiristum  rorem  liuncin  lerramcffudit,  ipsaque 
mansit  quasi  vacua  cl  quasi  sicca. 

Mystice.  Ros  fidci  ct  gratiae  Dci  primo  depUiit 
in  vclhis  Gcdconis  ,  idcst,  in  Judceos  Gedeonis 
conlribules  usquead  Clnistum  :  atco  pracdicantc 
his  ros  apud  Juda:o8  ol)  corum  incrcdulitatcm 
in  Christum  exaruit,  et  dcrivatus  est  ad  reli- 
quam  lcrram  ,  id  est,  ad  oiuncs  gcntes,  qufe 
fidem  et  gratiam  Ciu^isti  avide  susccperunt.  Ua 
Orig.  Tlicod.  Procop.  Uupcr.  hic  ct  S.  Augusl. 
serm.  108.  de  Tcmp.  S.  Ambr.  lii).  de  Viduis  ct 
procem.  hb.  1.  de  Spiritu  sancto  ac  Chrysost.  in 
Psalm.  71.  ad  illa  :  Descendet  sicut  piuvia  in  vel- 
lus  ,  et  sicut  sliUicidia  stiiianlia  super  terram. 
Significatur  crgo  liic  elcciio  Genlium  ,  et  repro- 
balio  Judseorum  ,  qui  prius  rorc  divinu)  iegis  ct 
eleclionis  irrigati  fueranl  :  Inde  est  quod  nunc 
fidei  rore  lolus  orbis  humescet ,  ait  S.  Ambr.  Audi 
S.  Hieron,  ad  Paulinum  :  Postquam  siccalo  velicre 
universus  orbis  ccelesti  rore  perfusus  est ,  etmulli 
de  Orienle  et  Occidente  venientes  recubuerunt  in 
sinu  AbrakcB  ,  desiit  esse  nolus  tanlum  in  Judcea 
Deus  et  in  Israel  magnum  nomen  ejus  ,  sed  in 
omnem  terram  exivit  sonus  Apostolorum  ,  et  in 
fines  orbis  lerrce  verba  eorum.  Uberius  D.  Augusl. 
lib.  dc  unitalc  Ecclesias  cap.  5  :  JSon  vidco  ,  ait  , 
(juid  hic  aiiud  figuratum  et  prcenuntiatumsit,  nisi 
ul  aream  inteliigamus  orbem  lerrarum  ,  locum 
velleris  populum  Israel.  Erat  aatem  apud  illum  po- 
puium  hoc  munus  inveilere  ,  id  est ,  invelamine , 
etquasi  innube  secreti,  quia  nondum  fuerat  reoe- 
latum.  Nunc  aulem  videmus  orbem  terrarum  jam 
revelalorore  saginari  per  Evangelium  Domininos- 
tri ,  quod  tunc  in  ilio  legmine  jigurcdyatur ;  iilam 
vero gentem  anusso  sacerdotio  quodhabebat ,  quia 
in  scripturis  non  inleUigit  Clirislum  ,  tanquam 
in  sicco  veliere  remansisse. 

Symbol.  S.  Ambr.  1.  de  Viduis  post  initium  , 
per  vellus  accipicns  humanitatem  Chrisli ,  quse 
rorem  vitse  divinae  in  Incarnatione  excepit :  Vei- 
ius  iioc,  ait,  in  morte  desiccatum  expresso  san- 
guine  ceu  rore ,  eodem  per  graliam  suam  tolum 
mundumirrigavit.  Idem  prooem.  1.  1.  dc  Spiritu 
snncio.  Venit,  crgo ,  inquit,  jam  Dominus,  vc- 
nit  et  pluvia.  Venit  Dominus  stillicidia  secum  ccc- 
lestia  deserens  ,  et  idco  jamnos  bibimus ,  qui  ante 
sitiebamu!^,  et  divinum  illum  spiritum  haustu  in- 


nUM  JUDICUM.  Cap.  VI. 

teriore  potamus.  IIoc  ergo  prceuidit  S.  Gedeon , 
quia  verum  et  spirituaiem  roreni  etiam  gentes  na- 
tionesque  erant  fidei  perceptione  bibitura ,  et  ideo 
diligenlius  exploravit. 

Et  S.  Iren.  l.  3.  c.  19.  Quapropter ,  ait,  necessa- 
riusest  nobis  ros  Dei,  ut  non  comburamur  (ignc 
teiUationis  et  concupiscentiae)  neque  infructuosi 
efficiamur.  Rorem  hunc  verbi  divini  spccialiter 
t^xcipimus  per  conciones ,  leciiones  ,  oraliones , 
inspiraliones  Dei ,  realiter  vcro  pcr  Eucharis- 
liam,  in  quaipsam  carnem  Christi  agni  imma- 
cidati  manducamus ,  nobisque  unimus  ,  eaqur; 
quasi  vcllere  purissimo  vestimnr ,  inde  rorcm 
onuicm  gratia3  coelestis  exugimus,  ac  praeser- 
limejus  humiliialem  et  mansuetudinem  (cujus 
symbolumcstvcUusIaneumetmolle)  induimus. 

Tropol.  P,  Bcrthonius,  el  cx  eo  Scrarius  :  Ec- 
clesiastici ,  ait,  quimore  velieris Domino  suntcon- 
juncli,  etesse  debent  molles ,  humiies  ,  et  benigni, 
soiebant  esse  rore  divince  gratice  prce  cceteris 
madefacti,  area  vero ,  id  est ,  popuii  secuiares , 
respectu  eorum  erant  indevoti,  aridiet  duri,  sed 
vere  liocUe  videmus  conlrarium  ;  area  magis  est 
ro7'idaquam  vellus,  secuiares  devotiores sunt  quam 
regulares,  laiciqudmcierici,  subditiqudm  Prceiali, 
ul  comperlum  est. 

Mimelice,  vclleris  abhumore  circumciso  de- 
fcnsimiraculum  renovatumfuii  in  S.  Bcrnardo, 
qui  scribens  primam  Epistolam  ad  Robcrtum 
Nepotem  sub  dio ,  cum  circumcirca  plueret, 
chartam  tamen  non  madefecit,  ait  Baron.  tom. 
12  annoChristi  1125. 

Nuper  Superior  cujusdam  prisci  et  numcrosi 
Ordinis,  suos  ad  primEevum  virtutis  fervorcm 
cxhorlans  ,  argute  sic  orsus  cst :  Prinulus  in  no- 
bisvigebat  conscienlia  ;  ex  conscienlia  decurtata 
secula  est  scienlia,  inde  ulraque  prcecisa,  mera 
facli  sumus  entia,  hoc  est  stipites  et  iapides.  Be- 
deundum  ergo  nobis  est  cuL  prislinam  conscien- 
ticun  ,  ut  eam  primo  palrum  nostrorum  spiritu  et 
sanctitale  repleamus.  Vilium  hoc  est  communc 
rcrum  crcatarum,  ut  scnsim  degenercnt,  ares- 
cnnt,  dcQciant,  et  sencsccnies  in  suum  nihi- 
lum  ex  quo  venerunt  redeant :  quare  viri  Eccle- 
siastici  ct  religiosi  crebro  sc  rcnovcnt  oportet , 
ut  primaevnm  vocationis  su.t  spiriium  fugicntem 
revoccnt ,  conservcnt  ct  adaugcant ,  lUi  eos  fa- 
cere  conspicimus.  Sanc  hoc  seculo ,  quo  Luthe- 
rus  qnasi  novus  Madianita  ,  imo  Madianilarum 
Dux  Ecclesiam  Dci,!sua  hfcrcsi  ,  crapula  ct 
luxuria  dcformavit,  alque  quasi  Zeb  ,  id  est, 
liipus  oves  agnos([ueChrisli  diripuit  el  laniavit, 
Dcus  quoque  illi  S.  Ignatium  de  Loyola  fundato- 
rcm  Societalis  Jksu,  quasi  novum  Gedconcm  op- 
posuit,  pergratiam  Cbristimagno  omniimi  gau- 
dio  ccrnimus  ,  omnes  Ecclcsise  Ordincs  magno 
stiidio  scse  rcformare,  et  ad  primajvum  inslituli 
sui  vigorem,  rigorcmque  ingentibus  aiiimi  pas- 
sibus  contendcre.  Dco  sit  laus  et  gloria.  Pcrga- 
musomncs  strenue  hac  via  qua  cocpimus,  ut 
quisque  su.Te  rcligionis  vellus  exaresccns  rorc 
divin.-c  sapicnti.TCt  grali;c  imbucre  satagai ,  ut 
vilam  Angclorum,  ad  quam  vocali  sumus  , 
(cmulcmur,  simusque  homines  coelcstcs  et  An- 
gcli  tcrrcstrcs ;  ut  nimirum  ardeamus  amore 
cum  Scraphiin;  divinorum  scieniia  fulgeamus 
cum  Cbcrubim  :  spiritualcs  facti  omnia  jndice- 
mus  cumTlironis  :  nobis  ipsis  domiiiemur  cum 
Dominationibus  :  fortitcr  rcsislamus  inordinatis 
mntibus  noslris,  malignorumque  spirituumsug- 
gcstionibus  cum  Virluiibus  ;  regnum  animae  iii 


COMMENTARIA  iN  LIBUU 

jnsiiiia  ci  pace  {>nl)ernemus  cum  Poleslaiibus ; 
subdiiis  noslris  dobitc  providcamus  cum  Prin- 
cipalibus  ;  magna,  si  habenius,  proximis  nos- 
iiis  commuuiccmus  cuni  Archangclis  ;  minora 
subsidia  indi^cnlibus  impcrliamur  cum  Angelis. 

Sccundo  idem  roris  vellcrisque  miracuhim 
quasi  renovatum  fuil  in  S.  Arnulpho  Mciensi 
Kpiscopo,  a  quoomnis  familioc  Pipini  ct  Caroli 
Magni  prosapia  ,  aeque  ac  nobililas  ct  sanclilas  , 
(|uasi  a  fonic  derivata  dcsccndil.  Hic  enim  anno 
Christi  ^85,  pcccalorum  veniam  a  Deo  poscens, 
annulum  projccitin  Hlosellam  dicens  :  Tiinc  me 
palaboculparum  nexlbus  absolutum,  quandoistuin 
ijuem  projicio  recepero  annulum ,  ac  posl  aliquod 
tempus  annulum  hunc  in  pisce  sibi  a  piscatore 
allato  invenicns,  peccatasibi  remissacognovit, 
Deoque  gratias  egit.  Ita  narral  Paulus  Diaconus 
inejusviia,  idque  cx  Caroli  Magni  ore  se  acce- 
pisse  profiletur,  additque  :  Nec  dissimiiiler  paler 
liic  venei'abiHs  cum  Gcdeone  illo  signam  a  Domino 
poposcil ,  ille  clenim  indicium  per  vellus  in  area 
positum  capere  voluit,  atrum  in  bello  victoriam  de 
inimicis  liabere  potuisset ;  iste  annulum  in  profun- 
dissimum  fluminis  gurgitum  projiciens,  experiri 
cupit  ulrum  de  inimicis  jam  vicloriam  cepisset. 
Fortes  quidem  erant  quos  ille  devicerat ,  sed  lii 
qaos  istesuperaverat  fortiores. 

Denique  ex  hoc  Cedeonis  vellere  orla  est  his- 
toria  vel  fabula  Argonautarum,  qui  sexaginla 
annis  post Gedeonem  sub  Abesan  Judice  Iloruisse 
dicuntur  ab  Ensebio  ,  Geneb.  et  aliis  in  Chron. 
Hienim  fuere  5/iHeroes ,  qui  in  navi  dicta  Argo 
navigarunt  in  Colchum,  ut  vellus  aureum  au- 
ferrent;  quorum  duces  et  primores  fuere  Jason, 
Caslor,  Pollux,  Hercules,  Orpheus,  de  quibus 
Virgil.  Eclog.  h. 

Alter  erit  tum  Tiphys ,  et  altera  quoe  veLat  Argo 
DeiectosHeroas. 

Vide  Diodorum  1.  5.  c.  3.  et  Hyginium  Fab.  15. 
Rursum  ad  utrumque  hoc  velius ,  scilicet  Ge- 


M  JUDICUM.  Gap.  VII.  1^,5 

dconis  et  Jasonis  respicicns  Philippus  cogno- 
mcnto  Bonus  Burgundijc  Dux ,  Caroli  Audacis 
pater  anno  Domini  'l/i30  ,  die  tertia  Idus  Januarii 
instiiuit  ordinem  celeberrimum  equitum  aini 
velleris,  conslanicm  heroil)us  nobilissimis  ac 
fortissimis,  quicollapsam  Christianacfidei  dig- 
nitatem  erigerent,  ac  Baalisaras,  id  est.  Tur: 
cicas  Mosqueas,  aitScrarius,  alque  hrerelico- 
rum  convenlicula  quasi  novi  Gedconcs  dcjice- 
rent  et  succiderent.  Ha  Pontus  Heuterus  I.  h. 
Burgund.  Guilielmus  Mennens.  1.  1.  dc  Aureo 
vellere  c.  1  et  2.  Hadrianus  Barlandus,  Alvarus 
Gometicus,  Jacobus  Meyerus,  el  alii  qui  res  Bel- 
gicasetBurgundicas  scripserunt. 

38.  EXPRESSO  VELLI5RK  CONCIIAM  ROP.E  IMPLEVIT,] 

ut  cerlo  sciret  vellus  esse  rorulentum,  imo 
rore  lurgidum  ;  hoc  enim  signum  sibi  a  Deo  dari 
petierat.  Myslice,  quomodo  mens  noslra  debeat 
esse  coucha,  primo  seipsam  implens  rore  et 
aquagratifc  et  virtutis,  antequamillam  in  alios 
derivet ,  non  carnalis,  qui  omnem  aquamquam 
recipit  emitlit,  nihil  sibi  retinens,  pulchre  do- 
cet  S.  Bernard.  serm.  18.  in  Cant.  Disce,  inquit, 
et  tu  non  nisi  de  pieno  effundere  ,  nec  Deo  iargior 
esse  veiis.  Conclia  imitatur  fontem  :  non  manat  ilie 
in  rivum  ;  nec  in  lacum  extenditar ,  donec  suis 
satietar  aqais ,  etc.  Impiere  prius ,  et  sic  carato 
effundere.  Benigna  prudensque  charitas  afflaere 
solet,  non  effluere.  Unde  S.  Ambros.  prooem.  lib. 
1.  de  Spirilusancto.  Aqua,  inquit,^?  rosgratice 
cceiestis.  Veniat  igitur,  Domine  Jesa,  licec  aqau 
in  meam  animam ,  in  meam  carnem ,  ut  hujus 
humore  pluvicc  noslrarum  convalLes  menliam  , 
atqae  intimi  cordis  arva  viridescant.  Veniant  in 
me  stilUcidia  taa  graliam  immortaiitatemqae  ro- 
rantia.  Dilae  gressusmentis  mecB,ne  iteram  pec- 
cem.  Ablue  animi  mei  calcaneam  ,  ut  possim 
aboLere  maledictum,  ne  morsum  serpentis  inte- 
riore  pede  sentiam ,  sed  sicut  ipse  jassisti  sequen- 
tibus  le ,  ut  serpentes  el  scorpiones  iiiceso  possim 
caLcare  vestigio. 


CAPUT  SEPTIMUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

GeDEON  JUSSU  DeI  E  TRIGINTA  DUO  MILLIBUS  MILITUM  FORMIDOLOSOS  DIMITTIT  AD  VIGINTI 
DUO  MILLIA,  MOX  EOS  QUI  PRONO  ORE  BIBERANT  AQUAM  FLUMINIS  :  QUARE  SOLOS  TRE- 
CENTOS  SIBI  RESERVAT.  SeCUNDO  ,  V.  9.  DESCENDENS  IN  CASTRA  MaDIAN  ,  AUDIT  MaDIA- 
NITiE  SOMNIUM  DE  PANE  SUBVERTENTE  CASTRA  MaDIAN  ,  ILLUMQUE  PANEM  ESSE  GLADIUM 
GeDEONIS.  UnDE  CERTAM  VICTORI^  SPEM  CONCIPIT.  TeRTIO  ,  V.  16.  CUM  TRECENTIS 
IRRUIT  InMaDIANITAS  INNUMEROS  ,  AC  CLANGENS  TUBIS  ,  LAGENARUM  COMPLOSIONE  ,  ET 
INDE  LAMPADIBUS  EFFULGURANTIBUS  ,  MaDIANITAS  PERCELLIT  ,  UT  IPSI  MUTUA  SE  C.EDE 
TRUCIDENT. 

pGiTUR  Jerobaal  qui  et  Gedeon  ,  de  nocte  consiirgens ,  et  omnis  populiis 
^cum  eo ,  venit  ad  fontem  qui  vocatur  Harad ;  erant  autem  castra  Madiaii 
lin  valle  ad  Septenlrionalem  plagam  coUis  excelsi.  2.  Dixitque  Dominus  ad 
|Gedeon  :  Multus  tecum  est  populus,  nec  tradetur  Madian  in  manus  ejus , 
^ne  glorietur  contra  me  Israel ,  et  dicat  :  Meis  viribus  liberatus  sum. 
^.  Loquere  ad  popiiliim,  et  cunctis  audientibus  prsedica  :  Qui  formidolosus 
^et  timidus  est ,  revertatur.  Rccesseruntque  de  monte  Galaad  ,  ct  reversi 
sunt  de  populo  viginti  duo  millia  virorum  ,  et  tantum  decem  millia  rcmanscrunt.  /i .  Dixitquc 
Dominus  ad  Gcdcon  :  Adhuc  populus  multus  est ,  duc  eos  ad  aquas ,  ct  ibi  probabo  illos  :  ct 


136  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  VII. 

(le  qiio  dlxero  tibi  ut  tecum  vadat ,  ipse  pergat :  quem  ire  prohibuero  ,  revertatur.  5.  Cumque 

dcscendisset  populus  ad  aquas ,  dixit  Doraiiius  ad  Gedeon  :  Qui  lingua  lambuerint  aquas ,  sicut 

solent  canes  lambere  ,  separabis  eos  seorsum  ;  qui  autem  curvatis  genibus  biberint ,  in  altera 

parle  erunt.  6.  Fuit  ifaque  numerus  eorum  qui  manu  ad  os  projiciente  lambuerant  aquas , 

trecenti  viri  :  omnis  autem  reliqua  multitudo  tlexo  poplite  biberat.  7.  Et  aitDominus  ad  Ge- 

(loon  :  In  trecentis  viris  qui  lambuerunt  aquas  ,  liberabo  vos  ,  et  tradam  in  manu  tua  Madian  ; 

oranis  autem  rcliqua  mullitudo  reveitatur  in  locum  suum.   8.  Sumptis  ilaque  pro  numero  ci- 

bariis  et  tubis ,  omnem  reliquam  multitudinem  abire  prsecepit  ad  tabernacula  sua  :  et  ipse  cum 

trecentis  viris  se  certaraini  dedit.  Castra  autem  Madian  erant  subter  in  valle.  9.  Eadem  nocte 

dixit  Dorainus  ad  eum  :  Surge  et  descende  in  castra  ,  quia  tradidi  eos  in  manu  tua ;  10.  sin 

antem  solus  ire  formidas ,  descendat  tecum  Phara  puer  tuus.  11 ,  Et  cum  audieris  quid  Io({uan- 

tur,  tunc  confortabuntur  manus  tuse  ,  et  securior  ad  hostium  castra  descendens.  Descendil 

ergo  ipse  et  Phara  puer  ejus  in  partem  castrorum  ,  ubi  crant  armatorum  vigilise.  12.  Madian 

autem  et  AmaleC;  et  omnes  Orientales  populi ,  fusi  jacebant  in  valle  ,  ut  locustarum  multitudo  : 

caraeli  quoque  innumerabiles  erant ,  sicut  arcna  quae  jacct  in  liltore  maris.  13.  Cumque  ve- 

nisset  Gedeon  ,  narrabat  aliquis  somnium  proximo  suo ;    et  in  hunc  modum  referebat  quod 

viderat  :  Vidi  somnium  ,  et  videbatur  mihi  quasi  subcinericius  panis  ex  hordeo  volvi ,  et  in 

castra  Madian  descendcre  ;  cumque  pervenisset  ad  tabernaculum  ,  percussit  illud ,  atque  sub- 

vertit,  et  terrae  funditus  co?equavit.  14.  Respondit  is  cui  lo^iuebatur  :  Non  est  hoc  aliud , 

nisi  gladius  Gedeonis  filii  Joas  viri  Israelitae  ;  tradidit  cnim  Dominus  in  manus  ejus  Madian  , 

et  omnia  castra  ejus.  1 5.  Cumque  audisset  Gedeon  somnium  et  interprelationem  ejus ,  adoravit; 

et  reversus  est  ad  castra  Israel  ,  et  ait  :  Surgite  ;    tradidit  cnim  Dorainus  in  manus  nostras 

castra  Madian.  1 6.  Divisitquc  trecentos  viros  in  tres  partes  ,  et  dedit  tubas  in  manibus  eorum  , 

lagenascpie  vacuas  ac  lampades  in  medio  lagenarura.  17.  Et  dixit  ad  eos  :  Quod  me  facere 

videritis;  hoc  facite  ;  ingrediar  partem  castrorura  ,  et  ({uod  fecero  sectamini.  18.  Quando  per- 

sonuerit  tuba  in  manu  mea  ,  vos  quoque  per  castrorum  circuifum  clangite  et  conclaraate  , 

Domino  et  Gedeoni.  19.  Ingressusque  est  Gedeon  ,  et  trecenti  viri  qui  erant  cum  eo,  in  par- 

tem  castrorum  ,  incipientibus  vigiliis  noctis  medise  ,   et  custodibus  suscitatis  ,  coeperunt  buc- 

cinis  clangere  ,  et  complodere  inter  sc  lagenas.  20.  Curaque  per  gyrum  castrorum  in  tribus 

personarent  locis ,  et  hydrias  confregissent  ,  tenuerunt  sinistris  manibus  lampades ,  et  dcxtris 

sonantes  tubas  ,  clamaveruntque  :  Gladius  Domini  et  Gedeonis  ;    21 .  stantes  singuli  in  loco 

suo  per  circuitum  castrorum  hostilium.  Omnia  ifaque  castra  turbata  sunt ,  et  vocifeiantes  , 

ululantesque  fugerunt  :  22.  et  nihilominus  insistebant  trecenti  viri  buccinis  personantes.  Im- 

raisitque  Dominus  gladium  in  omnibus  castris ,  et  mutua  se  caede  truncabant,  23.  fugientes 

usque  ad  Bethsetta ,  et  crepidinem  Abelmehula  in  Tebbath.  Conclamantes  autcra  viri  Israel 

de  Nephthali ,  et  Aser,  et  omni  Manasse  perscquebantur  Madian.  24.  Misitque  Gedeon  nun- 

tios  in  omnem  montem  Ephraim,  dicens  :  Descendite  in  occursum  Madian,  et  occupate  aquas 

usquc  ad  Bethbera  at(|ue  Jordanem.  Clamavitque  omnis  Ephraim,  et  praeoccupavit  aquas  atque 

Jordanem  usque  Bethbera.  25.  Apprehensosque  duos  virosMadian  ,  Oreb ,  et  Zeb,  interfecit 

Oreb  in  Petra  Oreb ,  Zeb  vero  in  Torculari  Zeb.  Et  persecuti^sunt  Madian ,  capita  Ore-b  et 

Zeb  portantes  ad  Gedeon  trans  fluenta  Jordanis. 

1.  Ad  fontem  qui  vocatur  Harad.]  Ilarad  ,  q.  cl.  Volo  ut  treceniostantum  ,  eosquc  inermcs 
Hebr.  significat  timorem,  ut  discamus  quOd  ad  prc-clium  hoc  adhibeas,  ut  omnibus  consiet 
inUiam  sapientice  sit  limor  Domini.  ^Am  beatas  victoriam  non  mililum,  sed  meis  viribus  esse 
homo  qui  semper  est  pavidus.  Prov.  28.  v.  iU.  parlani.  Hac  de  causa  Deus  elegii  infirma  miin- 
Fons  hic  typus  est  Baptismi  et  p(Enitenliae  ,  di ,  ut  confundat  forlia  ,  1.  Corinth.  1.  scilicet 
(luam  mililes  praelio  praemiltere  debent,  uli  viles  et  indoclos  piscatores  ,  ut  pcr  eos  quasi 
fecere  jussu  Gonstantini  Imp.  pugnaturi  conlra  Apostolos  orbem  convcrteret ;  horum  enim  ly- 
Maxenlium,  qui  idcirco  de  eo  victoriam   relu-  pus  fuere  hiGedeonis  miliies. 

]ere,uli  narral  Tlieodor.  Ub.  3.  c.  3.  3.  Qui  formidolosus  ettbudus  est  reverta- 

2.  Ne  glorietur  contra  me  Israel  et  dicat  :  tur,  ]  ne  aliis  miliiibus  hanc  suam  formidinem 
Meis  virirus  lireratus  sum.  ]  iVe  opas  cceleslis  affricet  ,  idque  juxla  legem  Deut.  20.  8.  Sic 
dextrce  virtuti  assignetur  humance ,  etc.  Ut  sibi  Christus  limidos  a  sua  mililia  rejicit,  dicens  : 
de  patrato  divinitus  belLi  opere  pg,ucitas  usurpare  Qui  non  accipit  Crucem  suam  et  sequitur  me ,  no  n 
nihil  posset ,  ait  Salvian.  lih.  7,  de  Providenlia  ,  est  me  dignus.  Mnlili.  10.38.  Dicat  ergo  animo- 


sus  Clirisli  milcs  :  Domintis  HUiminailo  viea  et 
salus  mea  ,  quem  timebo  ?  Dominus  protector  vitce 
viece ,  (i  quo  trepidabo  ?  Psalm.  26. 

RFXESSERU.NTQUF.  DE  MOiNTE  GaLAAD.  ]    AliuS   CSt 

hic  mons  Galaad  u  Galaad  ,  in  quo  Jacob  cum 
Laban  foedus  iniit,  Genes.  31.  L\%.  qui  eral  trans 
Jordanem  :liicenimerat  cis  Jordaneu],  ibienim 
caslra  sua  habehat  Gedeon.  Seiarius  pulat  mon- 
tem  GeU)oe  hic  vocari  monlem  Galaad.  Favel 
Adrichom. 

6.  QUI  LINGliA  LAMBUERINT  AQUAS,  SICUT  SOLENT 

CANES  LAMI5ERE  (  ut  mauu  aquam  ex  llumine 
iiauslam  in  os  injiciant,  uti  explical  versus  se- 
quens  ,  sicut  canes  lingua  himbentes  aquamin 
os  injiciunt ,  non  autem  os  aquae  applicant,  ut 
oquam  sugant,  sicul  faciunt  equi  ei  boves)  se- 
1'ARAnis  Eos  SEORSUM,  ut  cos  iu  militiam  et 
expeditionem  luam  conlra  Madian  cooples,  Qui 

AUTEM     CURVATIS    GEMBUS    BHiERINT  ,     IN    ALTERA 

PARTE  ERUNT,  ]  ut  cos  ii  caslris  tuis  domum 
ableges.  Joseplius  puiat  a  Gedeone  hic  electos 
eos  qui  crant  ignavi,  lortes  vero  rejectos.  Audi 
eum  :  Ut  ergo  sciant  rem  totam  pendere  a  Dei 
auxilio ,  Jussit  ul  circa  meridiem,  cum  (estus  fer- 
vet  viaxime  ,  excrcitum  ducat  ad  lluvium  ,  et 
quotquot  procumbentes  bibercnt,  eos  viros  fortes 
crederet  ;  quotquot  aulem  trepide  et  tuniuituarie 
potumsumerent,  sic  exisiimaret  eos  vietukoslium 
hoc  facere ,  et  cum  liis  jussit  lioslem  invadere. 
Unde  Abulensis  colligit  lambenles  aquas,tan- 
quam  timidiores ,  ignuvos  et  conlemptibiles 
fuisse  a  Gedeone  et  Deo  eleclos  ,  ut  major  Dei 
virtus  in  hac  victoria  eluceret.  Sic  et  Theodor. 
q.  15.  elS.  August.  queest.  37. 

Verisimilius  Lyranus  ,  Arias,  Serarius  et  alii 
censent  electos  qui  laml)uerant  aquas  pree  illis, 
«lui  curvalo  genu  biberant,  quasi  temperaniio- 
res ,  tolerantiores  sitis,  et  expeditiores,  utpoie 
qui  toli  ad  ceriamen  immincns  intenli,  obiter 
el  cursim  more  canum  aquam  lambendo  si- 
tim  restinguerent,  ideoque  ad  pnclium  aptio- 
res.  Nam  primo,  hi  slantes  bibebant,  caeteri 
vero  genu  llexi  vel  proni  in  terram.  Secundo  , 
hi  aquam  modicam  ad  os  manu  injiciebant; 
caeteri  vero  ore  llumen  sorbebant,  ut  tolum 
venirem  implerent,  quod  magnae  gulaeeratin- 
dicium. 

Tropol.  qui  ad  res  lerrcnas  etcorporeas  flecii 
ncscit,  qui  viliis  nonindulget,  neque  ob  pec- 
cati  sitim  sternitur  pronus,  iile  probabilis,  illc 
eleclus  est.  Hoc  landem  desiderium  nos  a  pos- 
sessione  Dei ,  boni  in  infmitum  melioris  exclu- 
dit.  Egregie  namque  Prosper  ait :  Qui  vult  Deum 
possidere,  renuntiet  viundo  ,  ut  sit  illi  Deus  beata 
possessio.  Nec  renuntiat  mundo  is  quem  terrence 
possessionis  adliuc  deiectat  ambitio  ;  quia,  quamdiu 
sua  non  relinquit ,  mundo  cujus  bona  retinet , 
servit,  Et  utique  non  potest  mundo  servire  simul 
et  Deo  :  ac  sic  propterea  voluit  Deus  cultores  suos 
omnibus  renuntiare ,  propter  quce  diligitur  viun- 
dus ,  ut  exclusa  cupiditate  viundi ,  divina  in  eis 
charitas  possit  augeri  vel  perfici.  Huc  usque  Pros- 
per  I.  2.  de  vita  contemplaiiva  c.  10.  Rursuno, 
S.  Gregor.  30.  Moral.  33.  Aquis ,\m\m\.,  doclrina 
^(ipientice ,  stante  aulem  genii  recta  operalio  de- 
signalur.  Oui  ergo  dum  aquas  bibunt  getiuflexisse 
perhibentur  ,  ti  bellorum  certamine  prokibitircces- 
scrunt ;  quia  cum  illis  Christus  contra  hostes  fidci 
pergit  ad  prcelium,  quicumdoclrince  fluenta  hau- 
riunt,  rectitudinem  operum  non  inflectunt. 

6.   FCIT  ITAQUF.  NUMERUS  EORUM  ,  QUI  MANU  AD  OS 
COU?iKI„     A    I.APIbt.       TO.M.    IL 


COMMRNTARIA  LN  LTBRUM  JUDICUM.  Cap.   VU.  137 

PROJICIENTE   LAMBUERAINT   AQUAS ,    TRECENTI  VIRI.] 

Ecce  hic  explicat  quid  sit  lambere  aquas  more 
canum  ,  scilicet  manu  aquam  in  os  injicere, 
sicul  canis  injicit  lingua.  Nam  alioqui  stanles 


non    poierani 


aquam   conlingere,   uii 


faciunt  lambendo  canes  :  in  eo  ergo  erant  ca- 
nibus  ,  qui  manus  non  habcnt,  sed  lingua  pio 
manu  utuntur  dissimiles  :  Manu,  aitS.Augusl. 
q.  27.  Aquam  raptam  in  os  projiciebant ,  et  lioc 
erat  simile  bibentibus  canibus ,  quinon  ore  appo- 
sito,  sicut  boves  ,  aquam  ducunt,  aquam  bibunl  , 
sed  lingua  in  osrapiunl ,  sicut  eliam  isli  inteili- 
guntur  fecisse,  sed  cuvnnanu  in  os  aquam  proji- 
cerent ,  quam  lingua  exciperenl. 

Nimirum  ait  Origenes  hom.  9.  Jlle  probabilis  , 
illcelectus  est  qui,  posleaquam  ad  aquas  baptismi 
ventumest ,  flecti  ad  necessilates  lerrenas  et  cor- 
poreas  nescit,  qui  vitiis  non  indulget ,  neque  ob 
peccatisitira  sternitur  pronus.  Addit  deinde  Ori- 
gen.  Sed  et  quod  dicit  eos  manu  vel  lingua  aquam 
lambere  non  absquesacramenliquadavi  significan- 
tia  lioc  milii  videlur  scriptuvi ,  sciiicet  quod  et 
vianu  et  lingua  operaridebcnt  miiites  Cliristi ,  hoc 
est  opere  et  verbo ;  quia  qui  docet  et  facit,  luc 
viagnus  vocabitur  in  regno  ccciorum.  Quod  autem 
etiavi  similitudinem  canis  lambentis  Script.  po- 
suit,  videturmihi  istud animal  lioc in  loco  propterea 
nominatum,  quod  super  omnia  ccetera  animalia 
aviorevi  dicitur  proprii  domini  scrvare ,  nec  tem- 
pore  nec  injuriis  oblilerari  in  eo  fertur  affectus. 

10.  Descendat  tecum  Piiara  puer  tuus^]  id 
est,  famulus  tuus.  Puerhic  animosus  Gedeonis 
metum  dispellens  fuit  typus  Chrisli,  ait  Leo 
Castrius  in  Isaiae  c.  10.  Phara  enim  idem  esi 
quod  frugifer,  vel  ramificatus ,  et  exallatns  in 
arbore  crucis  ;  hac  enim  Christus  raartyribus 
fidelibusque  melum  ademit. 

Myslice  S.  Gregor.  30.  Mor.  c  33.  Trecenii 
reproesentant  mysterium  S.  Triniiatis,  ait,  ad- 
ditque  :  Iste  trecentenorum  numerus  in  Tau  til- 
tera  conlinelur ,  quce  crucis  speciem  tenet.  Cui  si 
super  transversam  lineam,  idquod  in  cruce  eminet 
adderetur  ,  nonjam  crucis  species,  sed  ipsa  crux 
esset.  Quiaergo  iste  trecentorum  numerus  in  Tau 
iittera  continetur  ,  et  per  Tau  iitteravi,  sicut 
diximus ,  species  crucis  ostenditur,  non  imvierito 
in  his  trecentis  Gedeoncm  sequentibus  illi  designali 
sunt ,  quibus  dictum  est,  Lucae  9  :Si  quis  vult  post 
vie  venire,  abneget  semetipsuvi ,  et  tollat  crucem 
suam,  et  sequatur  vie.  Qui  sequentes  Dominum  , 
tanto  verius  crucevi  tollunt ,  quanlo  acrius  et  se 
edomant,  et  erga  proximos  suos  charitatis  com- 
passione  cruciantur.  Unde  et  per  Ezcchielem  ( c.  9. ) 
Proplietam  dicitur  :  Signa  Tau  super  frontes  viro- 
rum  gementiumet  dolenlium.  Sic  el  S.  Aug.  s.  108. 
de  Temp. 

13.  VlDl  SOMNIUM,  et  videbatur  mihi  quasi  sub- 
CINERICIUS  PANIS  EX  HORDEO,    VOLVI    ET   IN  CASTUA 

Madian  descendere. ]  Pro  subcinericius,  hebr. 
est  SiSsf  tselil,q\iodl\.  Davidet  similes  vertunt 
strepitum,  \el  tinnitum  edens,  a  SSl?  tsaial,  id 
est,  strepere,  tinnire.  Melius  Noster,  Sept. 
Chald.  et  alii  vertunt  toslum  vel  assatuin  sub 
cincre,  hoc  est  snbcinericium  a  rad.  nS^;  tsala, 
id  est,  assavit,  torruit :  sic  ab  njn  haga,\<\. 
est,  meditari,  loqui,  fit  "jT^jn  higgaion,  id  est, 
meditatio. 

Congrue  Deus  in  somnio  hoc  Madianita3  mi- 
liti  primario  immisso,  per  panem  hunc  hor- 
(Tcaccum  ot  subcinericium  significabat  Gedeo- 
nem  in  speciem  abjeclum  et  conlempiibilcni , 

iS 


138  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDIGUiM 

qui  tiinnilUiariooi  siiljiio,  qiiasi  ox  cinerehunc 

exorciiuin  cxiguum  trecenloruni  mililuni   col- 

legerat.  IlaS.  Aug.  q.  37.  Lyran.  Al)ul.  Ariaselalii, 

idquc  aliusione  pulciira.  Hebr^ei  enim  belluni 

vocanl  nnnS;2  mUchama,  id  est,  comeslionem, 

sive  tlevoralioncm  hominum,  ducto  nomine  a 

anS   lcchem,u\   est,   panis.  Unde   ad  hoc  ap- 

posile  dicilur,  Nimi.  ih.  9.  Slcut  panemdevorare 

cos   possamas.    Significat   ergo   hsec  visio   Ge- 

deonem  et  Ilebr.ncos,  qui  haclenus  fuerant  panis 

Madianitarum,  ulpoie  ab  eis  devorati,  uti  de- 

voralur  panis,  deinceps  fore  gladios,  percus- 

sores   et  occisores  Madianitarum  se  devoran- 

tium. 

Conjeclavit  igilur  optime  Madianila  hic  ex 
ambiguanominis  signiiicatione;  nam  nnS  le- 
chem  et  paneni  ct  bellum  significat.  Ex  liac  ergo 
conjunciione  et  afTinitate  ,  non  natura?  (  quic 
enim  est  affinitas  panis  ad  gladium?)  sed  sig- 
nificalionis  ,  conjecit  per  panem  significari 
gladium  eibellum,  quod  a  Gedeone  jam  immi- 
nenlc  Madianitarum  caslris  imminebat.  Ita 
Arias  et  noster  Gaspar  Sanchezin  Isaiye  c.  \k. 
n.  29.  ApposileGedeoniin  area  grana  ad  panem 
exculienli,  et  panes  Angelo  liberaliter  offerenti, 
in  pra;mium  hospitalitatis  Deus  panem  dedit 
omen  et  signum  victoriae,  ut  ostenderet  quam 
efficax  sitbeneficentiaethospitalitas,  utpotequae 
panes  verlatin  gladios,  quibus  hostes  quoshbet 
proslernal. 

Allegor.  hic  panis  fuit  typus  EucharistinB,  quae 
Madianiias,  id  est  daemones,  caeterosque  hos- 
tes  quasi  gladius  ferit  et  dejicit ;  hic  enim  est 
panis,  quidecoelo  descendit,  et  castra  hostium 
subvertit,  sicul  panis  hic  videbaturex  alto  des- 
cendere  in  castra  Madian,  quasi  a  Deo  in  ilia 
demissus  ut  eadem  disturbaret. 

CUMQUE  PERVF.MSSET  A.D  TABERNACUHJM,  PERCUS- 

siTiLLUD.  ]  TabernacaiummlcXW^e  principis,  sive 
ducis,  indeque  cEelerorum  militum.  Tabernacii- 
lum  ergo,  id  est,  tabernacula,  quae  in  medio 
castrorum  esse  solent,  ut  sint  tnliora  ab  hostc. 
Undemox  versu  sequenti  tabernaculum  hoc  in- 
terpretaturomnia  castra  Madian.  Ita  Cajet.  Arias 
et  alii. 

1/j.  Respondit  is  cui  loquebatur,  J  puta  com- 
mililo,  sive  socius  Madianitae  ,  qui  somnium 
quod  viderat  sibi  narrarat :  ISon  est  hoc  aliud  nisi 
gladius  Gedeonis ,  ob  analogias  jam  recensitas. 
Dixit  hoc  utique  instinctus  a  Deo  ;  unde  subdit  : 
Tradidit  enim  Dominus  in  manus  ejus  Madian  et 
omniacastraejus.  Ita  Abulensis. 

15.  CumqueaudissetGedeon  soMNiUM(linguam 
enim  Madianiticam  intelligebat,  sive  quia  illa 
vicina  erat  HebraeEe,  sive  qubd  a  Madianilis  Ju- 
daeam  jam  per  septennium  occupantibus  eam 
didicisset  )  adoravit  ]  Deum  ,  qu6d  sibi  hoc 
omen  divinum  victorise  praenuntium  praebuis- 
set. 

16.  Divisitque  trecentos  virosintres  partes 
(quasi  in  tres  acies,  ut  ternis  turmis  Madianitas 
cingerel)  et  dedittubas  in  manibus  eorum,  la- 
genasque  vacuas,  ac  lampades  in  medio  lage- 
NARUM.  ]  roa;<amprtrfe5,  Hebr.  ansS  lappadim, 
in  genere  significat  lucentem  flammam,  in  qua- 
cumque  re  vel  materia  illa  sit.  Chald.  vertit  be- 
guraca,  id  est,  incensa  \elignita.  Unde  non  est 
verisimile  lampadeshas  fuisse  nostrales  vulga- 
res,  quaeoleo  ardent  et  aluntur;  hae  eniminclu- 
sae  lagenis  iis  complosis  fuissent  exslincta),  sed 
ut  ait  Aria«,  ligneierant  torresex  pino,  cupres- 


Cap.  VIL 


so,  cedro  aulsimiliolcaginosa  el  pingui  arbore, 

qui  igncm  accipere,  fovere,  ac  diutius   servare 

l)Ossentvenioobluctanteexcitandumaugendum- 

que  potius  quam  exslinguendum  ;  praesertim  si 

insuperpicc,cera,oIeo,  bilumine,ctc.obIiti  unc- 

tique  fuerint.  Itaqucomnia  hlc  adterrorem  com- 

parata  pcrcelluerunt  Madianitas,  quia  inopinata 

et  nocturna  scilicct  multitudo  trecenlarum  tu- 

barum  clangenlium  ad  praelium;  fragor  lage- 

narum ,   quarum  quisque   suam  commilitonis 

lagenoD  allidcbal,  indeque  subito  emicantes  vi- 

cin:e  circumquaque  lampadum,  idest,  torrium 

sive  tilionum  flammae  ,  hostem    insequentes. 

Simili  stratagemate  Annibal  a  Q.  fabio  Max.  ad 

Casilinium  obsessus,  eum  elusit  et  evasit ;  nam 

duobus  houm  millibus  ad  cornua  singulorum 

faces  accensas  alligavit,  ilaque  eos  siimulando 

impulitin  montes  a  Romanis  insessos,  ac  metus 

ipse  reiucentis  ^lammce  ex  capite ,  ait  iJvius  De- 

cade  3.  1.   2.   calorquc  jam  advivnm  ad  imaque 

cornuum  adveniens ,  velut  slimulatos  furore  agc- 

bat  boves ,  quo  repente  discursuhaud  secus  quam 

sylvis  montibusque  accensis  omnia  circumvirgulla 

ardere,  capitumque  inquietatio  excitans  flanunam 

hominum  passim  discurrentium  speciem  prcebebal. 

Qui  ad  Iransitus  saltas  insidendos  locati  erant : 

ubi  in  summis  montibus  ac  super  se  quosdam  ignes 

conspexerunt ,  circumvenlos  seesse  rati  prcesidio 

excessere  :  qua  ingens  emicabat  flamma  vcLut  tu- 

tissimum    iter  petenles    summa  monlium  juga , 

tum   in  quosdam   boves  palantes   a  suis  gregi- 

bus  incidcrunt  :  ct  primo  cum  procul  cernerent , 

veluti  (lammas  spirantium  miraculo  alloniti con- 

stilerunt,  deinde  ut  humana  apparuit  fraus,  tuni 

vero  insidias  ratiesse  cum  muUo  maximoque  stre- 

pitu  concitant  se  in  fugam,  Levique  armaturce  hos- 

tium  incurrere. 

Huic  similia  sunt  quae  recenset  Julins  Frontius 
1.  2.  de  stratagem.  cap.  k.  Ilispani,  inquit,  contra 
Haimicarem  boves  vcliicuiis  culjunctos  in  prima 
fronte  constituerunt ,  vehicuLaque  lcedce  el  sebi  ct 
suiphuris  piena  signo  pugnce  dato  incenderunt  , 
aclis  deinde  in  hostem  bobus  consternatam  aciem 
perruperunt. 

Pliaiisciet  Tarquinienses  complaribas  suorum  in 
habitu  sacerdotum  subornatis  faces  et  angues  fu- 
riaii  habitu  prceferentibus  aciem  Romanorumtur- 
baverunt.  Idem  Veienses  et  Fidenales  facibus  ar- 
replis  feccrunt. 

Atlicas,rex  Scytharum,  cum  adversus  ampLiorem 
TribaiLorum  exercitum  conjligeret ,  jussit  afemi- 
nis  et  pueris  omnique  imbelii  turba  greges  asino- 
rum  ac  boum  ad  postremam  hoslium  aciem  admo- 
veri ,  et  erectas  hastas  prceferre  :  famam  deinde 
diffudit,  tanquam  auxiLia  sibi  ab  ulterioribus  Scy- 
this  adventarent ,  quce  asseveratione  avertit  lios- 
tem. 

Idem  1.  3.  c.  8.  Cyrus,  ait,  7-ex  Persaram  ,  in- 
cluso  Sardibus  CrcBso ,  quaproeruplusmonsnuiLum 
aditum  prcestabat ,  ad  mcenia  inaLos  excequantes  , 
ailitudinem  Jugi  subrexit :  quibus  simuiacra  ho- 
minum  armata  Persici  liabitus  imposuerat,  noclu- 
que  eos  monti  admovit.  Tum  prima  iuce  ex  aitera 
parle  muros  aggressus  est ;  ubiorto  soLe  simuLacra 
iLLa  armatorum  referentia  habitum  refuLserunt  ; 
Oppidani  captani  urbem  a  tergo  credentes ,  et  ob 
hoc  in  fugam  diiapsi,  victoriam  hostibus  conces- 
serunt. 

Idem  I.  2.  c.  5.  ALexander  Macedo,  inquit,  cum 
hostis  in  saitu  editiore  caslra  communisset ,  se- 
Uuctaparte  copiarum,  prceccpit  hisquosreLinque- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  VII. 


m 


hal ,  ut  ex  more  ignes  excilarent ,  speciemqae  prce-   lioc  beilo  operuvi  lux,  scienlicB  virlus,  divini  verUi 


exercLtus  :  ipse  per  avias 

nianu    hosteni  superiore  aggressus 


berent  totius 
circumducta 
loco  depulit. 

Allegor.  Procop.  et  S.  Aiigust.  serm.  108.  de 
Tenip.  Mililes  Gedeonis,  inquit,  sunl  discipuli 
Christi ,  qui  miraculorum  fnces  pr;e  sc  tulerunt 
<'t  pra?dicalionis  lubam.quibus  Madian,  id  est, 
pentilismum  el  idolorum  cullum  proslravere. 

Tropol.  Rupert.  Lagenae,  ait,  sunt  fragilia  et 
(luasi  teslea  marlyrum  corpora,  quibus  per 
morlem  fraclis  cceperunl  coruscare  miracula, 
per  quae  in  fugam  acii  sunt  persecutores ,  et 
conversi  ad  Chrislum  infideles.  Sicfere  etsanc- 
tus  Ambros.  lib.  1.  de  Spiritu  sancto  c.  16.  ac 
fuse  S.  Gregor.  30.  Moral.  c»o3.  quem  audi  :  De- 
signatur  in  tubis  ciamor  prcedicanlium  ;  in  lam- 
padibus  cLaritas  miracuLorum ;  in  lagenis  fragi- 
litas  corporum.  Tales  quippe  secum  dux  nosler  ad 
pradicationis  praLium  duxit,  qui  despecla  saLute 
corporum  liostes  silos  moriendo  prosternerent ,  eo- 
rumque  giadios  non  armis  ,  non  gladiis ,  sed  pa- 
tientiu  superarent.  Armati  enim  venerunl  siLb  duce 
SLio  ad  praLium  martyres  nostri ;  sed  tubis,  sed 
Lagenis,  sed  Lampadibus.  Qui  sonuenLnl  tubis,  dum 
prceclicant ;  confregerunt  lagenas,  dLimsoLvenda 
in  passione  sllu  corpora  liostiiibiLS  giadiis  suppo- 
nunt;  respLendiLerunt  Lampadibus  ,  dum  post  soLll- 
(ionemcorporum,  miracLiLis  conLScariLnt.  Moxque 
hostes  in  fugam  conversi  sunt;  qida  dum  mortLio- 
rum  martyriLm  corpora  miracuLis  coruscare  con- 
spiciunt ,  Luce  veritatis  fracti,  quod  impugnave- 
vLint ,  credideriLnt. 

Idipsum  clarius  explicat,  dumsubdil  :  Ceci- 
nerLint  ergo  tiLbis,  ut  lagencf;  frangerentur  ;  Lage- 
nce  jractce  sllM,  ut  LampacLes  apparerent  ;  appa- 
ruerunt  Lampades,  ut  hostes  in  fLigam  verterentiLr, 
id  est ,  prcedicaverunt  martyres ,  donec  eorLLm 
corpora  in  morte  soLverentiLr  ;  corpora  eorLLm  in 
mcrte  soLuta  sunt,  ut  miraculis  coruscarent  ;  co- 
ruscaveriint  mircLCulis,  ut  hostes  sllos  ex  divina 
luce  prosternerent;quatenusneqLLaqLLamDeo  erecli 
resisterent ,  sed  eiLm  siLbditi  formidarent.  Eadem 
ad  verbum  habet,  et  ex  S.  Gregor.  transscripsii 
Beda. 

Rursum  Origen.  hic  hom.  9.  sub  finem  :  Vide, 
ait ,  qiua  eLecti  miLileg  Dei  cum  LampadibiLS  pug- 
ncint.  Sic  enim  eos  ChristLLS  armaverat,  dicens  : 
Sint  lumbi  vestri  prcecincti ,  et  Lucernce  vestrce 
ardentes.  Et  iterLLm  :  Sic  fuLgeat  Lux  vestra  coram 
hominibus,  utvideanl  opei-a  vestrabona,  et  glori- 
ficcnt  Patrem-  veslrum  qLu  in  caLis  est.  TaLibus 
ergo  LampudibLis  accensis  pugnare  decet  miiites 
Christi,  luce  operLim  refuLgentes  etspLendore  ges- 
torum.  Quce  SLint  aiLtem  bLiccina  corneie  inquibLis 
tuba  canunt?  Qui  de  caLeslibLLS  LoqLu.tur,  qui  dc 
spiritualibus  disscrit,  quimysteria  rcgni  ccclorLLm 
reveiat,  HLebuccina  concinit,  iLLe  de  tuba  loquitiir, 
qui  de  magnis  et  maximis  loquilur  ,qiu  scienliam 
Christi  humanis  aiLribus  pandil.  Sed  curet  cornea 
dicitiLr  buccina  ?  QiLia  et  cle  sancto  dicilur.  Cormi 
ejus  cxaLlabitur  in  gloria.  Unde  et  LLniuscLLJusque 
buccina  dicitur  cornea,  in  eo  quod  inultipLicem 
scientiam  Christi,  et  crucis  ejus,  qiLOi  in  cornii 
designalur ,  disserit  scLcrcLmenla.  CLim  hac  ergo 
ouccLnamiLilanles,  et CLim hac  pugnanles  vincimiLs 
ciLLemgenas ,  et  hostes  infugam  vcriimus  ,eliamsi 
fuerit  miLltitudo  eoramsiciLtLoCLislcc.  Locustisenim 
comparataestdcCinoniLmmaLtitLLdo,qiLibiiS7iequcin 
cceLoneqLieLn  terris  est  sedes.  Prceccdat  crgo  ct  nos 


prcedicatio. 

17.     QUOD    ME  FACEnE    VIDERITIS  ,    HOC  FACITE,  ] 

nimirum  liaec  sex  ait  Serarius  :  Primo,  me  tiiba 
cLangente,  cLangitole  et  vos;  secundo,  me  cLamante, 
Domino  et  Gedeoni,  clamatote  et  vos ;  terlio,  me 
lagenam  meam  frangente,  frangitote  et  vos  ves~ 
tras;  quarto,  me  Lceva  manu  Lampadem  tenente, 
tenetote  et  vos  ;  quinto ,  me  manu  dextera  tubam 
tenente,  eamqLie  porro  influnte ,  lenetote  simiLiter 
et  inflatote  etiam  vos ;  sexto,  me  meo  in  Loco 
stante  ,  state  et  vos  in  veslro  singuLi. 

Tropol.  discat  liic  prielatus  subditos  praeirc 
exemplo,  eoque  illos  niagis  docere,  quam  ver- 
bo.  Exempla  enim  fortiora  sunt  verbis,  magis- 
que  persuadent.  Pudei  enim  militem  cessare, 
ubi  imperatorem  laborare  et  certare  videt.  Ila 
fecit  Christus,  de  quo  Lucas  Act.  1.  1.  Coepit 
Jesus  facere  primo  et  secunAo  doce7-e  :  Discile, 
ait  ipse,  d  me ,  quia  mitis  su77i  et  lnLmiiis  corde. 
Matih.  c.  11.  V.  29.  Unde  S.  Ephrem  epist.  ad 
Joan.  Monachum:  I{ecte,'m(\u\l,  agis,  exei^ipLiLm 
bonoru77i  operiLm  teipsiLin  prcebens ,  et  potissimiLm 
fratribLLS ,  qai  tecLL77i  habilant ,  secLindiL77i  eum  qai 
habet :  A  77ievidebitis  et  sic  fcLcielis. 

Moraliier  igitur  disce  hic  ducem  militibuS;, 
palremfiliis,  Superiorem  inferioribus  adardua 
prsecedere  debere  ,  primumque  manum  rei  dif- 
ficili  admovere  ,  si  illam  cilo  recteque  confec- 
tam  velit.  Ita  fecit  Calo  ,  qui  apud  Lucanum  lib. 
9.  sui  exemplo  milites  ad  omne  discrimen  im- 
pellit,  dicens  : 

Ingrediar,  primusque  gradusin  pulvere  ponam. 
Me  caioraethereus  feriat,  milii  plena  veneno 
Occurral  serpens,  fatoquc  pericula  vestra 
Praetenlate  meo  :  sitiat  quicuinque  bibentem 
Viderit,  aut  umbras  nemorum  quicumque  pelentem 
^stuet  aul  cquilem  peditum  prajcedere  turmas 
Deliciat,  si  quo  fuerit  discrimine  notum 
Dux  aul  miles  eam ,  etc. 

18.  CONCI.AMATE  DOMINO  ET  GeDEONI  ,  ]  SCilicel 

sit  hoc  praeliura  et  victoria.  Unde  V.  20.  dicitur 
eos  conclamasse  :  Giadius  Domini  et  Gedeonis  , 
scilicethicestqui  vos,  oMatlianilnc,  persequitur, 
caedil  et  sternit.  Unde  Chald.  GLadius  d  facie  Do- 
mini  procedit ,  et  victoria  per  Gedeonis  manLis  est, 
quem  vos,  o  Madianitae,  velut  antagonistam 
formidatis,  ac  per  somnium  de  vobis  triumpha- 
turum  jam  cognovistis.  q.  d.  Deusest,  Deus  in- 
quam  est,  qui  Madianitas  uleiscitur,  suum  in 
eosgladium  vibrat,  ipsosneci  dal;  Gedeon  vero 
hac  in  re  illius  minister  es^  ,  ab  illo  ultorem 
accipit  gladium,  suisqueipsum  in  hostes  defi- 
gil  manibus.  Audi  S.  August.  q.  ZiO.  tloc  signifi- 
cat  quod  giadius  id  erat  operaturLLS ,  quodDomino 
placeret  et  Gedeoni. 

Hinc  laudandi  Poloni  etHungari,  qui  instar 
Gedeonis  praelium  adoriunturinclamaionominc^ 
Jesu,  et  Hispani  nomine  S.  Jacobi,  ideoque  saepe 
victoriam  dehoslibus  reporlant. 

19.  INCIPIENTIBUS  VIGIIJIS  NOCTIS  MEDLE  ET  CUS- 
TODIUUS    SUSCITATIS  ,    CCCPEnilNT   BUCCINIS   CLAN- 

GERE.  ]  Nox  ipsa  et  tubarum  clangor  percelluii 
Madianitas,  ut  pularenl  maximum  Israelilarum 
exercitum  in  se  irruere,  cui  se  posse  resisterc. 
difTiderent.  Unde  in  fugam  versi  se  invicem  pro- 
trivere  ei  confecere.  Hoc  stratagema  imitantnr 
callidibelliduces  ;  cum  enim  paucos  habent  mi- 
liles,  multaii  tubas  innari  curant,  ut  ex  iis  hos- 
tes  suspiceniur  maximas  conira  se  veniro  co- 


l^iO  COMMENTAUIA  l.N  LIBRUVl  JUDICUil.  C:ip, 

pias,  itaquc  lU',  fiiga  cogileul.  Sicfecit  Pompeius     posteriori  uliUtas 

conlra   Milliridaiem  puguaturus.  Audi  Dioneui 

iib.  36.  Primum,  ait ,  tubicines  omnes  ex  compo- 

sito  simul  bellicum  cecinerunt ,  tum  miiites  etreli- 

qua  omnis  turba  concLamarunt  :    et  illi  quidem 

liastas  aut  pilaadscataconcutiebant  ;isti  (caiones 

ot  lixas)  lapides  etiam  ad  eerea  vasa,  Simile  fecit 

Frcdi^gundis,  regina  Franci;c,  pro  Clolhario  fi- 

liolo  suo  pugnans  ;  nam  jussu  Landerici  Ducis, 

mililes  ejus  singuli  prsecisis  arljorum    ramis 

septi,  etlintinnabula  pulsanlesintempesta  nocte 

hostes  perterrefeccrunt,  et  in  fugam  compule- 

runt,  uli  narrat  Aimoinus  1.  3.  c.  81. 

Et  complodere  inter  se  lagenas,  ]  ut  partim 
fragorehujuscomplosionis,  partimcoruscationi; 
tot  tacdarum  sive  tiiionum  inde  emicantium  ct 


VII. 


elTulgurantium,  Madianitae  consternereniur,  Si- 
miii  stratagemale  Octavium  Csesarem ,  postca 
Augiislum,  Salonas  obsidcntem  fugarunt  Salo- 
nitani,  ulinarratDio  1.^2.  Mulieres,  ail,  dimissis 
capilUs ,  vestitu  nigro  indulce ,  acceptis  facibus , 
denique  quam  maxime  teri-ibili  liabita  compositce 
medianocte  ad  castra oppugnantium  accesserunl: 
metuque  exanimatis  excubitoribus  (  quippe  dcemo- 
num  speciem  illis  exhibebant )  omnibus  simul  locis 
castrorum  igneminjecerunt,  eas subsecutivirimul- 
tos  eo  tamultu  excitatos ,  multos  etiamdormientes 
occiderunt  :  ita  et  castra  et  stationem  navium, 
quam  Octavius  tenebat ,  confestim  occupavere. 

Tropol.  Auctor.  homil.  de  Virgin.  apud  sanc- 
lum  Bernardum  :  Exierunt,  ait,  cutn  lampadibus 
lumbos  liabentes  prcRcinclos ,  et  lucernas  in  mani- 
bus  ardentes  ,  ut  et  castilalis  cingulum  astringa- 
tur  in  corpore,  et  ad  ulilitatem  proximi  et  gioriam 
patris  Lux  exempli  cLareat  in  operatione.  Sic  Gedeon 
in  lagunculis  LampadesoccuLtans ,  sedin  lioracer- 
taminis  fractis  vasculis  demonstrans ,  repentina 
Luce  liostes  terruit  et  verlit  in  fugam  ;  terrentur 
enim  principes  tenebrarum  visa  luce  bonorum  ope- 
rum,  quiastare  ante  Lucem  tenebrce  non  possunt. 
Et  Isaias  Abbas  orat.  17.  Qui  corporis ,  ait,  timet 
infirmitatem,  adid  quod  secundiim  naturam  est 
non  perveniet ;  qui  supptex  ad  Deum  confugit ,  in 
eo  quietem  inveniet  :  ni  Gedeon  hydrias  confregis- 
set ,  non  aspexisset  Lampadum  spLendorem.  Iti- 
dem  liomo,  nisi  corpus  contempserit,  divinilalis 
Uimen  non  intuebitur.  Etenim  JalieL  uxor  Aber 
Cinei,  nisi  tulisset  cLavum  T abernacuLi ,  Sisarce  su- 
perbiam  non  oppressisset.  Si  mens  igitur  se  confir- 
maverit ,  decreverilque  charitatem  sequi,  omnia 
carnis  vitia  superabit. 

20.  Tenuerunt  sinistris  manibus  lampades  , 
£T  DEXTRis  soNANTEs  TUBAs,  ]  ut  firmius  tcnerent, 
ideoque  majori  vi  sonoque  eas  inflarent ;  major 
enim  vis  est  in  dextera.  Mysticam  significatio- 
nem  et  causam  dat  S.  Gregor.  30.  Moral.  c.  3/t. 
Pro  dextero,  inquit,  habere  dicimur  quidquid  pro 
magno  pensamus ;  pro  sinislrovero  quod  pro  niliiLo 
ducimus.  Bene  ergo  illic  scriptum  est ,  quod  in 
dextera  tubas ,  Lagenas  autem  in  sinistra  tenue- 
runt ;  quia  Christi  murtyres  pro  magno  habent 
prcedicationis  gratiam,  corporum  vero  utiLitatem 
pro  minimo.  Quisquis  enim  pLus  facit  utilitatem 
corporis,  qudmgratiam  prcedicationis ,  in  sinistra 
tubam  atque  in  dextera  iagenam  tenet.  Si  enim 
priori  Loco  gratia  prcedicationis  attenditur  ,  et 


corporis ,  cerlam  est  quia  in 
dextris  tubce ,  et  sinistris  lagence  teneantur. 

21.  STANTES  SINGULI  IN  LOCO  SUO  PER  CIRCriTUM 

CASTRORUM  HOSTiLiuM.  ]  Stuntes,  ut  scilicct  stando 
fingerent  se  transitum  dare  copiis  suis  maxi- 
mis  Madianitas  invadentibus,  quasi  quaelibei 
tuba,  et  quilibel  tubicen  suam  duxisset  arma- 
torum  cohortcm ;  quaBlibet  enim  turma  equitum 
suum  habet  tubicinem  :  erat  enim  nox  cum 
nihil  videtur,  ideoque  multa  quae  non  sunt , 
videri  vidcntur,  praesertim  pavidis  et  conster- 
natis. 

Omniaitaque  castra  turbata  sunt,  ]  non  tam 
ob  linguarum  diversitalem  ,  ut  vult  Josephus  , 
quam  quod  in  caslris  suis  putarent  esse  Israe- 
litas,  seque  mutuonon  agnoscercnt,  et  divina 
quadam  coecitate  ac  rabie  per  obvios  omnes 
grassarentur.  Sic  tropol.  Haeretici  ,  qui  sunt 
nostri  Ma(lianitae,  contra  se  invicem  digladian- 
tur,  seseque  conficiunt.  Vere  S.  Hier.  in  Ezech. 
Ilcereticorum  compugnatio  ,  m(\m\.,  nostravicto- 
ria  est.  EtS.  Hilar.  L  7.  de  Trinitate  :  BeLLum  HcL- 
reticorum,  ait,  pax  est  EccLesice. 

22.  Immisitque  Dominus  gladium  in  omnibus 

CASTRIS,  ET  MUTUA  SE  C^DE  TRUNCABANT  :  ]  nimi- 

rum  immisit  Deus  in  Madianitas  terrorem  et 
caecitatem,  et  putantes  Hebrseos  in  mediis  cas- 
tris  stragem  edere,  proe  pavore,  prae  somni  im- 
potenlia,  prae  moerore  et  ira  quisque  sibi  vici- 
num  hoslem  esse  exislimans  gladio  feriret , 
quique  fugiebant  sequentes  se  pariterquc  fu- 
gicntes,  crederent  esse  Israelitas  hostes  inse- 
cutoresque  suos  ;  quare  dum  eos  putant  ferire 
et  caedere,  ceciderunt  se  muluo  ,  eo  quod  Is- 
raelitae  continuo  clangore  tubarum  et  fulgore 
lampadarum,  sive  titionumardentium  eosinse- 
querenlur.  Hoc  meruit  fides  et  spes  excelsa 
Gedeonis  ,  qua  Doo  obediens  cum  trecentis  mi- 
litibus,  quiludicris  armis  lagenarum  et  lampa- 
darum  armabantur,  animose  invasit  innumeros 
Madianitas  armatissimos  ,  ideoque  eos  prostra- 
vit,  et  ut  ait  Sidonius  AppoUin.  in  Panegyr. 

Solo  venit  victoria  cantu. 

Simili  modo  perculit  et  percussitDeus  hosles 
Josaphatregis  Israel.  2.  Paral.  20.  Ex  Gentilibus 
Gedeonem  imitatus  estLeonidas,  qui  cum  tre- 
centis  Lacedaemoniis  animose  ad  Thermopylas 
objecit  se  Xerxi  ejusque  copiis  innumeris  ,  eas- 
que  cecidit  et  fugavit,  qui  proinde  ab  omnibus 
Historiis  celebratur. 

Inhisomnibus  Gedeon  fuit  typus  Christi,  uti 
per  sedecim  analogias  ostendi  !saiae9.  v.  U.  ad 
illa  praedicta  de  Christo  :  Sceptrum  exactoris  ejus 
superasti  sicut  in  die  Madian. 

Denique  exercitus  Madian  erat  ut  minimuni 
135  millium,  e  quibus  hic  caesa  sunt  120  miUia , 
reliqua  15  millia  fugientia  persecutus  Gedeon 
cecidit  trans  Jordanem,  ut  audiemus  c  seq.  v. 
10.  Atque  haec  omnia  perfecit  cum  trecentis 
duntaxat  militibus ;  sed  per  stratagemata  Deo 
pro  eo  puguanie  ethostes  percellente.  Vere  Ju- 
das  MachabceusalterGedeonriVon  in  muLtitudine 
exercitus,  ait,  victoriabeili ,  sed  de  ccelo  fortUudo 
est.  1.  Machab.  3.  19. 


COMMENTAUIA  IN  LlBlUJM  JUDICUAI.  Cai).  VIII.  1/|1 

CAPUT   OCTAVUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 
Gkdeon  Ephraimitas  jurgantes,  quod  ad  bellum  vocati  non  essent,  leni  responso 

PLACAT.  SeCUNDO  ,    V.   10.   C.EDIT  RELIQUIAS  MaDIAN.  InDE  ,    V.  1  5.   CIVES  SOCCOTH  ET 

Phanuel,  eo  quod  superbe  panes  sibi  negassent  conterit.  Tertio  ,  V.  21.  Princi- 

PES  MaDIAN  TRUCIDAT.  QuaRTO  ,  V.  22.  REGNUM  SIBI  AB  HeBR^EIS  OBLATUM  RECUSAT. 
QUINTO,  V.  27.  EX  MANUBIIS  HOSTIUM  FABRICAT  EPHOD  ,  QUOD  EJUS  POSTERIS  FUIT  IN 
RUINAM  IDOLOLATBIyE    ET   EXCIDII.   DeNIQUE  ,   V.    30.    EJUS   FILII    MORS  ,    ET  SEPULTUR/E 

locus  recensetur,  ac  eo  mortuo  relapsus  Hebr-eorum  ad  cultum  Baal. 

iixeruntque  ad  eum  viri  Epliraim  :  Quid  esl  hoc  quod  facere  voluisti  , 

iut  nos  non  vocares ,  cum  ad  pugnam  pergeres  contra  Madian  ?  jurgantes 

'fortiter,  et  prope  vim  inferentes.  2.  Quibus  ille  respondit  :  Quid  enirn 

tale  facere  potui ,  quale  vos  fecistis  ?  nonne  melior  est  racemus  Ephraiin 

vindemiis  Abiezer  ?  3.  In  manus  vestras  Dominus  tradidit  principes  Ma- 

dian  ,  Oreb  et  Zeb  :  quid  tale  facere  potui ,  quale  vos  fecistis  ?  quod  cum 

locutus  esset  ,   requievit  spirilus  eorum ,   quo  tumebant   contra    eum. 

4.  Cumque  venisset  Gedeon  ad  Jordanem ,  transivit  eum  cum  trecentis  viris  qui  secum  erant  : 

et  prae  lassitudine  ,  fugientes  persequi  non  poter^nt.  5.  Dixitque  ad  viros  Soccoth  :  Date  , 

obsecro  ,  panes  populo  qui  mecum  est ,  quia  valde  defecerunt ,  ut  possimus  persequi  Zebee  et 

Salraana  regesMadian.  6.  Responderunt  principes  Soccoth  :  Forsitan  palmse  manuum  Zebee 

et  Salmana  in  manu  tua  sunt ,  et  idcirco  postulas  ut  demus  exercitui  tuo  panes.  7.  Quibus  ille 

ait  :  Cum  ergo  tradiderit  Dominus  Zebee  et  Salmana  in  manus  meas  ,  conteram  carnes  vestra.^ 

cum  spinis  tribulisque  deserti.  8.  Et  inde  conscendens ,  venit  in  Phanuel ;  locutusque  est  ad 

viros  loci  illius  simiiia.  Cui  et  illi  responderunt ,  sicut  responderant  viri  Soccoth.  9.  Dixit 

itaque  et  eis  :  Cum  reversus  fuero  victor  in  pace  ,  destruam  turrim  hanc.  10.  Zebee  autem 

et  Salmana  requiescebant  cum  omni  exercitu  suo.  Quindecim  enim  millia  viri  remanserant  ex 

omnibus  tiirmis  Orientalium  populorum  ,  csesis  cenlum  viginti  millibus  bellatorum  educentium 

gladium.  11.  Ascendensque  Gedeon  per  viam  eorum  qui  in  tabernaculis  morabantur  ,  ad 

Orientalem  partem  Noba  et  Jegbaa,  percussit  castra  hostium ,  qui  securi  erant,  et  nihil  ad- 

versi  suspicabantur.   12.  Fugerunlque  Zebee  et  Salmana  ,  quos  persequens  Gedeon  compre- 

hendit ,  turbato  omni  exerciiu  eorum.  13.  Revertensque  de  bello  ante  solis  ortum  ,  lA.  ap- 

prehendit    puerum  de    viris  Soccoth  :  interrogavitque  eum  nomina   principum  et  seniorum 

Soccoth ,  et  descripsit  septuaginta  septem  viros.  15.  Venitque  ad  Soccoth  ,  et  dixit  eis :  Eii 

Zebeeet  Salmana  super  quibus  exprobrastis  mihi ,  dicentes  :  Forsitan  manus  Zebee  et  Salmana 

in  manibus  tuis  sunt,  et  idcirco  postulas  ut  demus  viris ,  qui  lassi  sunt  et  defecerunt ,  panes. 

16.  Tulit  ergo  seniores  civitatis  et  spinas  deserti  ac  tribulos  ,  et  contrivit  cum  eis ,  atquc 

comminuU  viros  Soccoth.  17.  Turrim  quoque  Phanuel  subvertit ,  occisis  habitatoribus  civi- 

tatis.  18.  Dixitque  ad  Zebee  et  Salmana  :  Quales  fuerunt  yiri  quos  occidistis  in  Thabor  ?  QuS 

responderunt :  Similes  tul,  et  unus  ex  eis  quasi  filius  regis.  19.  Quibus  ille  respondit:  Fratres 

mei  fuerunt,  filii  matris  mese ,  vivit  Dominus  ,  quia  si  servassetis  eos  ,  non  vos  occiderem. 

20.  Dixitque  Jether  primogenito  suo  :  Surge  ,  et  interfice  eos.  Qui  non  eduxit  gladium  ;  time- 

bat  enim  ,  quia  adhuc  puer  erat.  21 .  Dixeruntque  Zebee  et  Salmana  :  Tu  surge  ,  et  irrue  in 

nbs  ;  quia  juxta  setatem  robur  est  hominis.  Surrexit  Gedeon,  et  interfecit  Zebee  et  Salmana  ; 

et  tulit  ornamenta  ac  bullas  ,  quibus  colla  regalium  camelorum  decorari  solent.  22.  Dixerunt- 

que  omnes  viri  Israel  ad  Gedeon  :  Dominare  nostri  tu  ,  et  Glius  tuus ,  et  filius  filii  tui ;  quia 

liberasti  nos  de  manu  Madian.  23.  Quibus  ille  ait  :  Non  dominabor  vestrl ,  nec  dominabitur 

m  vos  filius  meus ,  sed  dominabitur  vobis  Dominus.  24.  Dixitque  ad  eos  :  Unam  pctitionem 

postulo  a  vobis ;  date  mihi  inaures  cx  prseda  vestra.  Inaures  cnim  aureas  IsmaelitcC  habcre  con- 


l/,2  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  VIIT. 

sueverant.  25.  Qiii  responderiint :  Libentissime  dabimus.  Expandentesque  super  lerram  pal- 
lium  ,  projecerunt  in  eo  inaures  de  prseda ,  2G.  et  fuit  pondus  postulatarum  inaurium  ,  mille 
septingenti  auri  sicli ,  absque  ornamentis ,  et  monilibus ,  et  veste  purpurea  ,  quibus  reges  Ma- 
(lian  uti  soliti  crant ,  et  praeter  torques  aureas  camelorum.  27.  Fecittpie  ex  co  Gedeon  Ephod  , 
ct  posuit  illud  in  civitate  sua  Ephra.  Fornicatusque  est  omnis  Israel  in  eo  ,  et  factum  est  Ge- 
dconi  ct  omnl  domui  ejus  in  ruinam.  28.  Humiliatus  est  autem  Madian  coram  filiis  Israel ,  nec 
potuerunt  ultra  cervices  elevare  :  sed  quievit  terra  per  quadraginta  annos  ,  quibus  Gedeon 
praefuit.  29.  Abiit  ilaque  Jerobaal  Glius  Joas,  et  habitavit  in  domo  suo;  30.  habuitque  sep- 
tuaginta  filios  qui  egressi  sunt  de  femore  ejus ,  eo  quod  plures  haberet  uxores.  31 .  Concubina 
aulem  illius  ,  quam  habebat  in  Sichem  ,  genuit  ei  filium  nomine  Abimelecli.  32.  Mortuus(jue 
est  Gedeon  filius  Joas  in  senectute  bona  ,  et  scpultus  est  in  sepulcro  Joas  palris  sui  in  Ephra 
de  familia  Ezri.  33.  Postquam  aulem  mortuus  est  Gedeon  ,  aversi  sunt  filii  Israel ,  et  fornicati 
sunt  cum  Baalim.  Percusseruntque  cum  Baal  fcedus,  ut  esset  eis  in  Deum  :  34.  nec  recordali 
sunt  Domini  Dei  sui  ,  qui  eruit  eos  de  manibus  inimicorum  suorum  omnium  per  circuitum. 
35.  Nec  fecerunt  misericordiam  cum  domo  Jerobaal  Gedeon  ,  juxta  omnia  bona  quae  fecerat 
Israeli. 


1.  DlXERUNT  AD    EUM    VIRI    EPHRAIM,     ClC.   JUR- 

GANTES  1'ORTiTER.  ]  Eraut  enim  Ephraimitae  ar- 
roganies,  ul  palcl  Isni;^  11.  13.  ob  numerosain 
ot  potenlem  suam  triljum  ,  quodque  illa  a  Jacoij 
liraelata  essel  tribui  Manasse,  ex  qua  erat  Gc- 
deon.  Jurganlur  ergo  contra  eum,  quOd  ipsos 
;id  bellum  non  vocaril,  praesertim  quia  Eplirai- 
initac  arctiori  cognalionis  vinculo  conjuncli 
(iranl  Manassensibus ,  quam  caeleris  tribubus, 
<;o  quod  Epliraim  et  Manasse  patres  liarum  iri- 
huum  fuissenlimmediati  (ilii  Josepb,  quifraler 
erat  Judae  ,  Ruben  ,  Gad,  etc.  e  quil)us  prognat;u 
sunt  caeterae  undecim  tribus.  Joseph  enini  unus 
(i  duodecim  Patriarchis ,  non  unam,  ut  caetcri 
ejus  fratres,  sed  duas  iribus  constituit. 

2.  QUIBUS  ILLE  RESPONDIT  :  QUID  ENIM  TALE  FA- 

CERE  POTtJi  QUALE  vos  FECisTis?]  qui  fugienlcs 
Madianitas  ad  Jordanem  cecidisiis  plurimos  et 
quasi  innumeros  ,  eorumque  principes  OrcJ) 
et  Zeb,  uti  dictum  ex  cap.  prascedenti  v.  2/j.  Sa- 
pienter  id  dixit  Getleon ,  ut  jurgium  modesto 
placidoque  responso  sopirct,  juxta  illud  :  Rcs~ 
ponsio  mollls  frangit  iram.  Prov.  15.  1. 

Docet  ergo  hic  Gedeon  snperbiam  et  litem 
adversarii  nulla  remagisplacari.quam  si  le  snl) 
eo  humilies ,  eumque  laudes  et  libi  praeferas. 
Qui  hoc  facit  sapiens  cst  el  magnanimus.  Vere 
enim  Philemon  in  Ecdicazomeno  :  iSiliii,  ait, 
neque  jucundius,  neque  docto  viro  dignius  esl , 
quani  posse  convicianlem  ferre.  EtOvidius  lib.  3. 
Tristium  ; 

Quo  quisque  est  major  ,  magis  est  placabilis  irae  , 
Et  faciles  motus  mens  generosa  capit. 

Quocirca  Josephns  hb.  5.  cap.  8.  Plus,  ait,  pro- 
fuit  luBC  mansueta  Gedeonis  responsio,  qucim  Ma- 
dianitica  victoria. 

NONNE  MELIOR  EST   RACEMUS  EpHRAIM  VINDEMIIS 

Abiezer?  ]  Est  prover!)ium  idem  signiQcans, 
(j.  d.  ut  cxplicat  Chald.  Infirmissimi  tribiis 
Ephraim  prjestanliores  sunt  robustissimis  fa- 
miliae  raeae  Abiezer.  Aut  melius,  q.  d.  paucine 
personne  C3es;e  ab  Ephraimiiis,  scilicel  Oreb  et 
Zeb  Principes  Madian,  pluris  aestimandcie  sunt , 
quam  omnes  Madianitae,  quos  nos  Manasscnses 
cecidimus.  Tertio  et  optimc  ,  Gedeon  metapho- 
rice  suam  victoriam  vocat  vindemiam  ,  reli- 
quas  vero  victoriac  racemationem,    qiuc  uvae 


post  vindemiam  reliquee  colligunlur,  q.  d.  Mca 
vicloria  fuit  quasi  vindemia  colligens  uvas  ex 
vinea  plena  :  sic  enim  ego  cecidi  et  turbavi  om- 
nia  castra  Madian;  vestra  vero  persecutio,  qiia 
turbatos  a  me  fugienles  insecuti  eslis  et  ceci- 
dislis,  fuit  quasi  racematio  post  vindemiam,  id 
est,  victoriani;  sed  hasc  vestra  racematio  pluris 
estmea  victoria;  tum  quiacecidislis  ipsos  prin- 
cipes  Madian,  tum  quia  plurimos  gregarios 
trucidastis.  Ita  Arias,  Abulensis  et  alii. 

Posset  quoque  nervose  ex  Hebraeo  sic  verti  : 
Pueriles  conatus  Epliraim  majores  sunt  forti  ir- 
rnptione  Abiezer,  hoc  est  mea.  Hebr.  enimmSSiy 
Olciotk  significat  pueriles  cogilationes ,  cona- 
lus,  opera,  ab  0/<?6,idcst,  puer.  Porro  Ge- 
deon  ortus  erat  ex  familia  Abiezer,  qui  erat 
pionepos  Manasse. 

h.  CUMQUE  VENISSET  GeDEON  AD  JORDANEM, 
TRANSIVIT    EUM    CUM    TRECENTIS  VIRIS.  ]  Est  hysle- 

rologia  :  jam  anteenim  GedeOn  lransier;it  Jor- 
danem  ;  ibi  enim  delata  suui  ad  eum  capita  Oreb 
etZeb,  ul  dictum  est  v.  ult.  c.  praecedenti.  Hic 
lamen  ejus  transilum  per  Jordanem  enarrat  ut 
recenseat  ubi,  et  qua  ratione  persecutus  sit 
fugientes,  eosquc  ceciderit,  nimirum  trans 
Jordanem. 

5.  DlXITQUE   AD    VIROS    SOCCOTU.  ]    LOCUS    SlVe 

urbs  ita  dicla  ,  quodibi  Jacob  veniens  e  Meso- 
potamia  fixissel  labernacula.  Haec  cnim  hebr. 
significal5occo//i.  Gen.  33.17.  Hinc  palel  Gedeo- 
nem  transivisse  Jordanem  juxta  mare  Galilaese, 
eo  loco  ubi  Jordanis  e  mari  illo  emergit,  ideo- 
queesl  major,  qu;im  sit  anterius  ubi  in  mare 
hoc  primnm  inUuit;  ibi  enim  ad  egressum  Jor- 
dnnis  ex  mari  sila  est  Soccolh  in  tribu  Gad. 

6.  FORSITAN  PALMyE  MANUUM  ZeBEE  ET  SaLMANA 
IN  MANU  TUA  SUNT,  et  idcirco  postulas  ut  demus 
exercitui  tuo  panes.  ]  Palmce,  id  est,  vol.Ti  ma- 
nuum,  hoc  est  manus  ipsfe.  Est  sarcasmus, 
q.  d.  Videris,  d  Gedeon,  imperiose  nobis  lotpii, 
quasi  jam  victor  de  Zebee  et  Saimana  evaseris  , 
eos<jue  manibus  post  terga  revinctis  captivos 
anle  tc  abducas ;  at  nondiim  illos  vicisli,  ul  aii- 
deas  ;\  nobis  panes  petere.  Nimirum  frustra 
pi\Tsumis  te  cum  treceniis  duntaxat  quindecim 
millia,  quae  ipsi  secum  ducunl,  cajsurum.  Vide 
hic  iit  opera  heroica  subeant  calumniam  et  in- 
vidiam  ab  iis,   qui  illa  laudare  el  promovere 


COiMMENTARIA  IN  LIDR 

tlebereiit.  Hancenini  subil  bic  Gedeon  a  Gadiiis, 
sicui  paulo  anle  subivii  abEphrainiilis.  Fuith.TC 
l)arbara  Gadilarum  iuhunianitas,  qua  Gcdeoni 
Judici ,  principi  et  liberatori  suo,  pro  se  conlra 
Madianitas  pugnanli,  adeoque  postulanti  non 
carnes,  scd  panes  denegarunt;  unde  ipsc  eam 
acriter  casligavit. 

7.  CoyrERXM  {"^Ti^Oldasti^  id   esl,  trUurabo) 

CAR.\ES    VESTRAS     CUM      SPI.MS     TRIBULISQXJE.  ]    PrO 

iributis  hebv.  cf<l  u'^:'p'\lbarl;anLm ,  quod  signi- 
licat  spinas  sivc  Iribulos  acerrimos,  (jui,  nt  ful- 
gur,  oculos  peneirant  acbxdunt,  ila  illi  corpus. 
pil  barac  enim  significat  fulgur.  Rursus  bar- 
/trt«(mper  metathesin  alludil  ad  CDinpy  acrab- 
bim?u\  est,  scorpiones.  Ita  sunt  diclse  spinte 
magna3  et  acutae,  qu;c  marlyrum  carnes  discer- 
pel)ant  et  ianiai)ant  instar  scorpionum  ,  anima- 
lium  venenatorum.  Audi  Isidorum  Jil).  6.  Etym. 
cap.  ult.  Virga:  sunt  extremitates  fronclium  ar- 
borumque  :  si  lenis ,  virga  est ,  si  autem  nodosa 
vel  aculeata ,  Scorpio  rcctissimo  nomine  vocatur  , 
quia  arcuato  vulnere  in  corpus  infligilur. 

His  ergo  iribulis  sive  scorpionibus  perculie- 
bant  reos  usque  ad  necem,  ideoquc  subinde 
eos  humi  sterncbant,  ibique  flagellando  quasi 
iriturabant,  sicul  trituralur  frumentum.  Aliqui 
hanc  trilurationem  censent  faclam  ,  quod  fer- 
rata  carpenta  (his  quoque  trilurabant,  elgrana 
exculiebani)  super  eos  induxerint,  uiifecitDa- 
vid  Ammonilis  2.  Rpg.  12.  v.  ult.  sednulla  car- 
pentorum  borum  fit  hic  menlio.  Dicitur  enim 
iluntaxat  quod  tribulis  eos  triturarit,  sicut  fla- 
gellis  Iriticum  triturant  Belgae. 

8.  Veimt  in  Piianuel.  ]  Locusjuxta  Soccoth, 
ita  dictus  a  Jacob,  co  qu6d  ibi  lucians  cum  An- 
gelo  dixisset  :  Fidi  Dominum  facie  ad  faciem , 
etsalva  facta  est  animamea.  Gen.  32.30.  Plianuel 
enim  hebr.  idem  est  quod  facies  fortis,  hoc 
est  Dei. 

9.  Destruam  turrtm  hanc  ,  ]  quam  Phanuelilae 
sedificarant,  ut  ad  eam  confugerent  ingruenle 
hoste,  pulanles  in  ea  se  fore  tutos,  ideoque 
superbe  Gedeoni  respondentes,  ncgabant  ei 
panem  proalimonia  exercitus.  Addit  Abulensis 
r|usest.  11.  Phanuelitas  Gedeoni  mortem  mini- 
tanti  respondisse  se  ipsius  minas  nihili  facere, 
sibi  adversus  ilias  turrim  islam  stare,  tum  Ce- 
deonem  subjunxisse  se  non  ipsos  tanlum  ,  sed 
cl  turrim  excisurum. 

10.  Zebee  autem  et  Salmana  (Duces  Madian) 

REQUIESCEBA^T  CUM  OMNI  EXERCITU  TRANS   JOP.DA- 

mem,  ]  ideoque  Gedeonem,  a  quo  cis  Jordancm 
caesi  erant,  non  formidanles,  sed  securi,  ideo- 
(|ue  securos  et  imperatos  ex  inopinalo  adorlus 
Gedeon  cecidit.  Addunt  Septuag.  Hebr.  ct  Chald. 
eos  requievisse  in  Carcar ,  de  quo  ita  scriblt 
S.  Hicron.  in  locis  hebr.  Carcar  ubi  erant  filii 
(T6  ^/«' irrepsisse  videtur,  ideoque  delendum) 
Zebee  et  Salmana,  et  est  usque  liodic  castelium 
cognomento  Carcaria,  unius  diei  itinere  d  Petra 
di:tans.  Petra  est  civiias  Arabiac,  a  qua  cogno- 
minata  est  Arabia  Petraea  in  Moabitica  regione, 
cui  confinis  erat  tribus  Ruben. 

QUINDECIM  EMM  MILLIA  VIRI   REMANSERANT,  qul 

effugerant  slragem  Madianitarum  editam  a  Gc- 
deone  cap.  preecedenli,  C/Esis  centum  viginti 
MiLLiBus  BELLATonuM.  ]  Hiuc  patct  castra  Madian 
babuisselSo  millia  bellalorum,  prretcr  calones, 
lixas  ,  famulos,  cactcramque  imbellem  turbam, 
<!  quibus  a  Gedeone  et  sociis  caesa  fuere  120  mil- 
lia  ,  quindccim  vero  millia  efTugerunt,  qu.x;  hic 


UM  JUDICUM.  Cap.  VIH.  L^jS 

ab  eodcm  trucidata  sunl.  Perperam  Josephus 
pro  quindccim  habct  octodecim  millia. 

11.  ASCENDENSQUE  GeBEON  PER  VI  AM  EORUM  j  QUI 

iN  tarernaculis  morarantur,]  hoc  cst  Ara- 
bum  ,  qui  cxindc  Sccnitse  vocantur  :  nam  cz>,v>7 
cst  tabernaculum,  iia  diclum  ab  hebr.  py;  s«- 
clian,  id  est,  habitavit ;  quia  Arabcs  hi  non  ha- 
bent  domos  fixas;  sed  vagantes  cx  una  regionc 
quam  dcpasti  sunt,  transcunt  cum  suis  taber- 
naculis  in  aliam  vicinam,  illam(iuc  similiter 
depascuntur  ;  abundant  cnim  camclis  ,  equis  et 
vaccis.  Unde  et  Nomades  (  vt/jistv  enim  est  pas- 
cerc)  appcllantur,  de  quibus  Plinius  lib.  6. 
cap.  28.  ct  Strabo  lib.  16.  Undc  Gedeon  noii 
recla  via,  sed  ii  lergo  pcr  Arabes  hosce  Sceni- 
tas  invasit  caslra  Zcbee  et  Salmana,  ut  eos  nil 
lale  cogiianlcs  ex  improviso  invadcret  et  oppri- 
meret,  qua  in  re  se  rei  bellica;  ct  stralagema- 
lum,  cgregie  peritum  oslendit. 

13.  Ante  solis  ortum.  ]  Hebr.  ad  verbum  est : 
Ab  ascensu  solis  ,  ut  vertit  Pagn.  in  Lexico  ,  hoc 
est  ante  ascensum  ( id  est ,  ortum)  solis,  ulveriit 
Vatabl.  quarc  minus  rccle  Lyran.  Arias,  Cajet. 
ct  alii  vertunt :  desuper  existente  solc ,  quasi  jam 
oVtus  fucrit  sol,  ut  vult  Arias,  aut  quasi  fuerit 
meridics,  quo  completur  ascensus  solis,  uti 
pulat  Cajct.  aut  quasi  fuerit  vespera  anie  occa- 
sum  soiis,  ut  conjicit  R.  David  ct  Lyran.  Licet 
enim  Danicl.  G.  20.  Ascensio  solis  \ ocaXwv  occasus 
solis;  lamen  hsec  est  plirasis  Chaldaica,  qua 
lingua  scriplus  est  liber  Daniclis.  Nam  Hcbr.-ea, 
Gr.Tca  et  Latina  phrasi  ascensus  solis  significat 
ortum  solis,  quo  scilicei  sol  ascendit  super  ho- 
rizontcm,  ait  Valabl.  Nota  hic  rursum  slrata- 
gema  Gedeonis,  quo  nocte  anlc  ortiim  solis 
hosles  somno  vinoque  sepuUos  adoritur  et  tru- 
cidat. 

16.  Contrivit.  ]  Hebr.  esl  yni /orfrt  ^  idest, 
scire  fecit ,  scilicet  per  flagella  et  verbera  ,  hoc 
cst  castigavit,  punivit.  Sic  magislcr  discipulo 
petulanti  minans  virgas  ait :  Ilisce  docebote,  id 
est,  castigabo  te,  quamquamSerariusputet  pro 
ioda  legendum  XJMi  iadus,  id  cst,  trituravit.  Sic 
enim  legitur  v.  9. 

18.  DixiTQUE  (Gedeon)  ad  Zebee  etSalmana: 

QUALES  FUERUNT  VIRI  QUOS  OCCIDISTIS  IN  THABOR. j 

Audieral  Gedeon  fratres  suos  uterinos  ex  eadeni 
malre  nato,  immineniibus  Madianitis  de  more 
fugisse  in  montem  Thabor;  audierat  pariter 
ibidem  nonnullos  caesos  esse  a  Madianilis  ;  sus- 
picatus  esl  ergo  cresos  esse  suos  fratres  :  ct  vera 
fuit  ejus  suspicio ,  ut  patet  v.  9. 

Qui  RESPONDERUNT  :  SiMiLEs  TUi  ;  fralrcs  cnini 
non  raro  fratribus,  aeque  ac  parenlibus  assi- 
milaniur.  Et  unus  ex  eis  quasi  filius  regis.  , 
Sensus  planus  est  et  clarus,  scilicet  unum  ex 
eis  insigniorcm  habuisse  vultum  eximium  ct 
regium.  Nonnulli  lamen  sic  explicant  :  unus , 
id  est,  quilibet  ex  eis  erat  forma  tam  eleganti  , 
ut  videretur  esse  filius  regis.  Unde  Sepluag.  in 
Codice  Romano  habent.  Sicut  lu,  sic  illi ,  in  si~ 
militudinem  fUii  regis.  Complut.  et  Regii  :  Sicut 
tu  ,  sic  Uli ,  similis  tu  simitis  Ulis  ,  quaiis  specics 
fUiorum  regum. 

22.  DOMINARE  NOSTRI  TU ,  ET  FJLIUS  TUUS ,  ET 
FILIUS  FILII  TUI,  QUIA  LIBERASTI  NOS  DE  AIANU  Ma- 

DiAN.  ]  Erat  Gedeonjam  populi  judex  et  prin- 
ceps  a  Dco  constitutus  :  non  crgo  Isracliise  hic, 
eum  Judicem  creare  volunt ,  sed  plcnum  ini- 
pcrium,  hoc  cst  rcgnum  illi  oITcrnnt,  illudquc 
lucreditarium  usquc  ad  sccuudaui  gfMicralio- 


\[ih  COMMENTARIA  IN  LIBRU 

nem.  Hoc  cnim  significat  ro  dominare ,  scilicct 
mero  el  pleno  jure  quasi  Rex.  Judex  cnim  illo 
;uvo  populo  Israel  dominari  non  poterat,  sed 
juxia  leges  eum  judicare  et  regere  debel)at.  Rex 
enimest  absolutus  omnium  dominus  ,  ideoque 
<juasi  Deus  icrrestris;  unde  et  multi  reges  vo- 
liierunl  haberi  colique  ut  Dii,  ut  Caligula ,  et 
Domilianus,  qucm  proinde  Martialis  sive  adu- 
iando  sive  corripiendo  vocat  Dominum  Deum- 
que  :  Edictum,  inquit,  Domini  Deique  noslri. 
Porro  Augustus  Ca3sar  audiens  natum  regem 
Messiam,  puia  Christum,  noluit  vocari  Do- 
minus. 

23.  QUIBUS  ILLE    AIT   :   NON  DOMINABOR  VESTRI  , 

elc.  Sed  domi^abitur  vobis  Dominus.  ]  Modesle 
lilulum  domini,  regisque  jus  recusat  Gedcon, 
illudque  in  Deum  transscribit,  qui  proprie  erat 
Israelilarum  rex  et  dominus,  ideoque  postea 
iTgre  tulit  eos  a  Samuele  petere  regem  :  inslan- 
libus  lamen  dedit  Saulem  ;  quia  Rex  videbatiir 
decerpere  aliquid  lum  nomini,  tum  juri  Dei  in 
suum  populum,  poieratque  impune  leges  et 
jussa  Dei  violare,  imo  novos  Deos  inducere,  uti 
lecit  Jeroboam,  Manasses,  Salomon^  aliique 
reges  Israelis. 

26.  MlLLE  SEPTINGENTI  AUUl  SlCLI  ,  ]  qui  faciuu*^ 

6800  coronatos  Francicos,  sive  libras  auri  fcro 
70.  Siclus  enim  est  semiuncia.  Quare  non  est 
verisimile  totum  hoc  aurum  expensum  fuissein 
solum  Epliod.  Quis  enim  Ponlifex  ,  imo  quis  ho- 
mo  ferret  Ephod,  sive  vestem  ponderantem  70 
Jibras?  Quare  pars  liujus  auri  in  aliaornamenla 
fuit  expensa.  Simili  modo  dicitur  David  1.  Paral. 
20.  2.  fecisse  sibi  diadema  cx  corona  imposita 
Idolo  Melchom,  quod  ponderabat  talentum 
auri,  2.  Reg.l2.  30.  Quia  scilicet  partem  coronse 
aptavit  in  diadema,  non  vere  totam.  Quis  enim 
lalenlum  auri  capite  suo  gestare  posset  ? 

27.  Fecitque  ex  eo  Gedeon  Epiiod,]  id  est, 
superhumerale.  Exodi  28.  v.  6.  Quoeritur  quale 
hoc  fuerit  Ephod,  et  an  Gedeon  illud  faciendo 
peccarit? 

Primo,  Procopius  et  alii  apud  Abulens.  cen- 
sentEpliod  hoc  fuisse  idoluin,  unde  pro  posuii 
hebr.  esi  12:"'  iatseb ,  id  est ,  statuit,  sicut  solent 
statui  idolorum  statuae.  Ilinc  et  Israel  fornicatus 
est ,  id  est,  idololalravit  in  eo  :  Hinc  quoque  fac- 
tum  est  Gedeoni  et  omni  domui  ejus  in  ruinam. 
Verum  quis  credat  virum  sanctum,  imo  Deo 
familiarem  ,  et  ab  co  dilectum  et  electum  , 
qualis  fuit  Gedeon,  post  taniam  victoriam  a 
Deo  acceptam,  a  Deo  ad  idola  detlexisse,  et 
idololatriae  fuisse  auctorcm  ,  sicut  fuit  Jeroboam 
primus  rex  Israel  conflando  vitulos  aureos, 
oosque  quasi  Deos  colendos  slatuendo  in  Dan  et 
Belhel? 

Secundo,  Arias  censet  hoc  Ephod,  utpote 
nureum,  diversum  fuisse  ab  Ephod  Ponlificis 
facto  cx  cocco,  purpura,  bysso  et  hyacintho  , 
Exodi  28.  6.  ac  factum  a  Gedconc  hoc  fine  dun- 
taxat,  utesset  perpetuum  victoriae  tam  admira- 
i)ilis  monumentum.  Unde  Cajet.  censet  Ephod 
hoc  fuisse  loricam  ex  auro  ductilem ,  ut  esset 
signummilitiae,  pugnae  etvicloriae.  Lorica  enim 
liumeros  et  pectus  tegit  munitque,  a^que  ac 
Kphod  sive  superhumerale.  Huic  senteniiaB  satis 
favent  Uebreea  ,  quae  habent  ;  Et  fecit  illud  iii 
Ephod,  et  statuit  illud  in  Eplira;  quae  verba  in- 
nuuntexauro  spoiiorum  factumessehoc  Epbod, 
ideoquo  fuissc  qtiasi    loricam  auream,  quam 


VI  JUDICUM.  Cap.  VUI. 

proinde  posleri  quasi  idolum  colucrunt.    Haec 
expositio  valde  est  accommoda. 

Terlio,  Lyranus  per  Ephod  proprle  accipit 
Ephod  Pontificale,  et  sub  eo  intelligit  cseleras 
vesles  sacerdotales,  quasi  Gedeon  illas  fecerit, 
uiipse  iis  sacrificaret  domui  suae,  ideoque  pec- 
carit  mortaliter ,  sed  de  eo  ante  mortem  poeni- 
luerit.  Verumnec  hic,  nec  alibi  quidquam  legi- 
mus  de  hac  ejus  poenitentia. 

Quarto  ,  verisimilius  S.  Aug.  q.  Zil.  Theodor. 
q.  16.  Dionys.  Serarius  et  alii  censentGedeonem 
fecisse  Ephod  Pontificale,  caeierasque  Ponli- 
ficis  vesles  ;  hae  enim  sub  Ephod  quasi  veste 
primaria  intelliguntur ,  ait  S.  August.  tam  hlc 
quam  c.  17.  5.  et  c.  18.  \k  et  18.  Unde  Osee  3.  h. 
Sept.  E/;/iO(/ vertunt  rn-j  npo^Tziv.v  ,  idest,  sacer- 
doiium  omneque  inslrumenlum  sacerdotale.  Sic 
orgo  per  Ephod  hic  accipe  omnem  supellecti- 
lem  ad  sacrificium  necessariam.  Hoc  igitur 
lilphod  fecit  Gedeon  primo,  ad  perenne  victorice 
monumenlum  :  hanc  enim  consecutus  eratper 
sacrificium,  inallaria  sejussu  Dei  erectoobla- 
lum.  Unde  et  postquam  recusasset  regnum  sibi 
abllebraeis  oblalum,  illudqueinDeum  resignas- 
set  j  fecitlioc  Ephod,  ut  se  profiteretur  religio- 
sum  esse  Dei  ministrum,  ejusque  jussa  aeque 
ac  curam  populi  se  in  humeros  suos  excipere, 
ut  ca  eorumque  infirmitates  humeris  suis  por- 
let,  ac  mediator  ac  sequestcr  sit  inter  Deum  et 
populum.  Hoc  enim  repraesentabat  Ephod  sive 
superhumerale.  Hincetex  spoliishostium  eflicit 
iioc  Ephod.  Unde  hebr.  est  :  Fecitque  illad  (sci- 
licet  tolum  hoc  spoliorum  ex  auro  donum)  in 
Epliod,  id  est ,  ex  eo  ejusque  pretio  confecit 
Ephod. 

Sccundo,  fecit  hoc  Ephod  Pontificale  splen- 
didum  auroque  fulgens  ,  quia  in  eo  erant  Ra- 
lionale  Urim  et  Tummim,  per  quns  Deus  a  Pon- 
lifice  consultus  dabatoracula  principi  et  reipub. 
Exodi  28.  non  ut  ipse  Gedeon  eo  uteretur,  sed 
ut  Poniifex,  qui  non  longe  a  sua  urbe  Ephra 
habilabat  in  Silo,  ubi  erat  labernaculum  cum 
arca,  ab  eo  in  Ephra  evocalus,  hoc  Ephod  in- 
dutus  pro  se  consuleret  Dominum,  siciit  eum 
consulebat  David  per  Abiathar  Poniificem  ;  Ge- 
deonenim  eratJudex  populi,  acin  rebus  dubiis 
ac  perplexis  saepe  occurrentibus  responso  et 
oraculo  Dei  indigebat. 

Terlio,  videtur  Gedeon  Ephod  hoc  fecisse, 
ut  Pontifex  eo  indulus  pro  se  et  populo  sacrifi- 
carei  in  altari,  a  se  jussu  Dei  erecto  in  Ephra 
cap.  6.  v.  26.  Ad  quid  enim  altare,  nisi  ut  in  eo 
sacrificetur  ?  Addit  Serar.  Gedeonem  ipsum  per 
se  in  eo  sacrificassc.  Cum  enim  ipse  jussu  Dei 
in  eo  immolasset  taurum  cap.  6.  v.  26.  existi- 
masse  videtur  quOd  Deus  secum  dispensasset, 
ut  licet  non  esset  sacerdos  ex  tribu  Levi ,  tamen 
quasi  praeter  ordinem  aucioratus  a  Deo  in  eo 
sacrificareL  Idcircoenim  vidctur  Deus  jussisse 
illi  ut  hoc  aliare  erigerel.  Aliare  enim  essentia- 
liier  respicit  sacrificium ;  nam  ut  ait  Aristot.  1. 
de  coelo  c.  U.  Frustra  est  catceus,  cujus  non  est 
usus. 

Igitur  non  peccavit  Gedeon  faciendo  hoc 
Ephod.  Probalur  primo,  quia  dicitur  hic  quie- 
vissein  seneciute  bona.  Secundo,  quiaaS.PauIo 
liebr.  11.  collocatur  in  Gaialogo  Sanciorum  et 
heroum  veteris  Teslamenti ,  qui  fide  eximia  ct 
operibus  fidei  heroicisexcelluerunt.  Tertio,quia 
viv("nlc  Gedeoneejus  ductu  Israel  servivit  Deo; 


COMVIENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap 

post  morlem  vero  ejiis  dellexil  ad  Baalim,  ut 
tlicilur  V.  33. 

Favet  S.  August.  q.  61.  dum  ait  :  Deus  illud 
factutn  Gedeonis  patientcr  tuiu  ,  ut  pax  in  terra 
perseveraret,quia  licet  factum  eral  quod  prohibue- 
rat  :  non  tamen  longe  recessum  ab  eo ,  qui  tale 
aliquid  in  Tabernaculo  in  suum  honorem  fierijus- 
serat  :  imo  uon  proi)ibiieral  Deus  uspiam  fieri 
lale  Epliod  ,  uli  nec  tale  Tabernaculum  simili 
illi  Mosaico,  ut  recle  adverlit  Serarius.  Nam 
tale  Tabernaculum  fecit  Salomon  2.  Paral.  1. 
V.  U.  et5. 

Peccarunt  tamen  posteri  Gedeonis,  qui  me- 
moria  miracuIosoB  victoriaj  tanquam  persplen- 
didimi  hoc  Ephod  adeplse,  impulsi  divinos  ei 
honores  detulerunt.  Unde  sequiiur : 

FORNICATUSQUE  EST  OMNIS  ISUAEL  IN  EO.]  Hebl 


VIII. 


U.5 


*i"inN  acharau ,  id  est ,  posteum,  scilicet  post 
mortemGedeonis.  ItaSeptuag.  Cliald.et  alii.  Nos- 
ter  tamen  zb  post  eum  refert  ad  Ephod  ,  quod  in 
illo  et  cum  illo  Israel  fornicatus  sit  mystice  ,  id 
est,  idololatriam  commiserit,ilIud  utidolum  et 
Deum  adorando ,  vel  certe  illo  ad  cultum  Baa- 
liniabutendo,  scilicet  quod  sacerdos  Baal  illi 
sacrificaret ,  hoc  Ephod  indutus  et  ornaius. 
Gaudet  enim  daemon,  si  Deo  res  suas  surri- 
piat ,  ac  illa  quibus  colitur  Deus  ad  sui  cultum 
traducat. 

Et  factum  est  Gedeoni  et  domui  ejus  in  nui- 
^AM.]  Hebr,  "CJpiaS  iemokes,id  est,  in  laqueum, 
lum  culpae  idololatrire  ,  tum  poena3  ejusdem  : 
ob  illam  enim  culpam  tota  posterilas  Gedeonis 
excisa  cst,  ut  audiemus  c.  sequenti.  Atquepoe- 
nam  hanc  subiil  eliam  Gedeon  ipsc  ,  qui  in- 
caule  Ephodhoc,  quod  posteris  in  idola  adeo 
proclivibus  fulurum  erat  occasio  idololalriae , 
fabricavit.  Gedeon  enim  ob  hoc  perdidit  omnem 
suam  posteritalem.  Culpam  vero  idololatrin^ 
commisit  non  ipse  Gedeon,  sed  ejus  posleri.  Id 
non  prsevidit  Gedeon  ;  unde  a  culpa  sallem 
mortali  excusandus  est,  venialis  enim  impru- 
(lentia  etinadvertenlia  in  eo  admilti  potest.  Unde 
lioc  sensu  cum  dicitur  :  Gedeoni  et  domui  ejus , 
t6  et  accipiendum  est  expositive  per  exegesin, 
utsignificet,  id  est ,  q.  d.  Gedeoni,  hocest,  do- 
mui  sive  posleritati  ejus  :  h£EC  enim  Ephod  hoc 
adoravit ,  aeque  ac  Israelita^  adorarunt  serpen- 
tem  aeneum  ii  Mose  ereclum.  Numer.  21.  qui 
proinde  ab  l^zechia  rege  confractus  est.  6.  Reg. 

c.is.a. 

Moraliter  hic  discant  Principes  quam  pericu- 
losum  et  exitiale  sit  immiscere  se  rebus  sacris, 
Ecce  ibi  Gedeon,  faciens  Ephod  bona  licetmen- 
te  ,  perdidit  omnem  suam  progeniem.  Sic  Ozias 
rex,  volens  thus  adolcre  Deo  ,  lepra  percussus 
cst.  2.  Paralip.  26,  17.  Idem  tentantes  Core  , 
Dathan  et  Abiron  vivi  a  terra  absorpti  sunt. 
^um.  16. 

28.  QUIEVIT  terra  per  quadraginta  annos,] 
i(l  est ,  usque  ad  annum  ZiO  Gedeonis  ;  unde 
sub  his  UO  annis  compleciitur  Script.  sepieni 
annos,  quibuslsrael  servivitMadianitis,  ut  dixi 
cap.  3. 

29.  Abiititaque  JEROBAAL,]id  est,  liiigaloret 
ixcisorBaal,  falsi  Dei,  puta  Gedeon. 

30.  Habuitque  septuaginta  i-iLios  ,  ]  prrccisc 
inclusoquoque  Abimeloch,  de  quo  v.  sequenti , 
inquil  Serarius,  licel  alii  70  filios  accipiant  quos 
liabuit  ex  uxoribus  ,  excluso  quem  habuil  ex 
'oncubina,  ilautcum  Abimelech  habuerit71  fi- 

iiOii, 

C0R>J-L.    i    I.VPIDE.      TOM.     II. 


Porro  hi  filii  mortuo  Gedeone  videnlur  co- 
luisse  Idola,  ac  praeserlim  Ephod  a  Gedeone 
fabricatum  ,  ideoque  Deo  vindice  occisi  et  ex- 
cisi.  Hoc  enini  est  quod  jam  dixit :  Et  factum 
est  domui  {id  est,  faniiliae  ,  pula  filiis)  ejus  in 
ruinam.  Discc  hic  quam  vaua  sit  in  filiis  paren- 
tum  spes  ct  gloria  :  nemo  enim  cx  tot  filiis 
Palri  Gedeoni  in  principalu  successit ,  imoom- 
nes  mox  inlerempli  suutj  nimirum  Ileroum 
filii  noxce.  Sic  Arlaxcrxi  ,  ait  Juslinus  lib.  10. 
Regi  Persarumex  pellicibus  cenlum  quindecim  fi~ 
lii  fuere,sed  tres  tanluni  exjuslo  matrimonio sus- 
cepli,  Darius ,  Ariaretes  et  Oclius  ,  qui  omncs 
inglorii  periere. 

31.  CoNcuBi.NA  AUTEM  iLLius ,  ]  uomine  Druma, 
ait  Josephus  1.  5.  c.  9.  Concubina  erai  secundaria 
uxor,  quae  erat  quasi  ancilla,  ac  proinde  ejus  fi- 
lius  non  succedcbat  cum  filiis  uxoremin  ha;rc- 
ditatem  pairis.  Quare  Abimelech  non  fuit  noihus 
slve  spurius,  uii  eum  vocat  Josephus  ,  scd  legi- 
timus  Gedeonis  filius, 

In  Sichem.  ]  Id  dicit  ut  indicet  occasionem  , 
qua  Abinielech  aiTeclavit  regnum  ;  quia  scili- 
cet  a  suis  civibus  Sichimilis  ad  illud  fuit  |)ro- 
vectus, 

Genuit  et  FiLiuM  NOMiNE  Akimelecii.  ]  Abime- 
lech  hebr,  idem  est  quod  pater  rex ,  \el  paler 
regis;  vel  pater  regius.  Indidit  hoc  ei  nomen 
mater  ad  dignitalem  sibi  el  filio  suo  concilian- 
dam  ,  uipote  quod  esset  filius  Gedeonis  ,  qui 
erat  judex  et  quasi  rex  Israelis  :  forle  eliam  hoc 
nomen  voluit  esse  omen  regni,  quod  scilicet 
ipse  aliquando  regnaret,  ut  ipsa  optabat,  Sic 
Agrippina  ,  consulens  divinos  au  Nero  filius 
suus  esset  fulurus  rex  et  imperator,  audiensque 
fore,  sed  eum  matrem  suam  occisurum,  regni 
filii  sui  avida  respondit :  Occidat  dum  imperet , 
ac  vere  ab  eo  occisa  temerarii  sui  voti  meritas 
dedit  poenas, 

Audi  quid  de  Regilliano  I.  de  Tyrannis  scri- 
bat  Trebellius  :  Mirubile  fortasse  videatur  ,  si 
qucB  origo  imperii  ejus  fuerit ,  declaretur.  MiUtari 
enimjoco  regna  promeruit.  Nam  cum  mililes  cum 
eo  quidam  cocnarent ,adstitit  Valerianus  Tribunus, 
qui  diceret :  RegilUani  nomen  unde  credimus  dic- 
tum  ?  AUus  continuo  :  credimus  quod  a  regno. 
Tum  is  qui  aderat  scholasticus,  cccpit  quasi  gram- 
malicaUter  decUnare  et  dicere :  Rex ,  rcgis,  regi , 
regiUianus.  MiUtes,  ul  est  liominum  genus  pro- 
num  ad  ea  quce  cogitant ,  dixerunt  :  Ergo  potest 
Rex  esse.  Item  aUus :  Ergo  potest  nos  regere.  Item 
alius  :  Deus  libi  regis  nomen  imposuit.  Quid  mul- 
ta?  His  dictls  cum  alia  die  mane  processisset  ,  ci 
principibus  Imperator  est  salulalus.  Ita  quod  aUis 
vel  audacia  vel  Judicium  detuUt ,  huic  Jocularis 
aslutia. 

32.  MORTUUSQUE  EST  GEDEON  FILIUS  JOAS  IN  SEr 

NECTUTE  BONA.]  C(3rtrt  j  id  cst,  primo,  provecta, 
grandi ,  annosa.  Secundo  ,  bona ,  idest,  quiela 
et  tranquilla.  Tertio  ,  bona ,  id  est,  gloriosa  , 
quam  oinnes  venerarentur ,  colercnt  et  suspi- 
cerent.  Qnarto,  6o>i«  boniiale  virtulis  ex  bona 
conscienlia  ,  probitate  et  sanclitale  :  baec  enini 
caeterarum  bnuilalum  omnium  estfons  etorigo. 
Vidit  hoc  quoque  Cicero,  qui  1.  de  Senect.  Ap- 
tissima ,  inquil,  omnino  sunt  arnia  senectutis  ar- 
tes  exercitalionesque  virtuluni,  quce  in  omni  cetate 
cultce ,  ctun  diumultumquevixeris,  mirificos  affe- 
runt  fructus  ,  non  solum  nunquam  deserunt  ,  ne 
cxlremo  quidem  tempore  (Ctatis  [quamquam  id  qui- 
dem  maximum  cst).  Verum  etium  quia  conscinntia 


]!iQ  COMJIENTAIUA  IN  Llli 

bene  aclce  uUcb,  inidloramqae  benefacloram  recor- 
dalio  jacundissima  est. 

Sic  iii  s(3nectuLe  bona  iuorlaiis  csl  Abraham. 
(Jeiies.  25.  8.  David  1.  Paral.  29.  28.  Toblas 
cap.  ih.  15.  Waiw  asneclaa  non  annis ,  sed  nioribm 
veneranda ,  sapcrioris  vitce  porlas  debet  esss,  non 
vitce  saperioris  naufragiani ,  ait  S.  Ambros.  lib. 
de  Jacob  et  vila  l)eata  c.  10.  Idem  lib.  2.  de  Abel 
cap.  1.  Cogilaliones  noslrcp.  ,  iiiquit,  bonoram 
operani  processibas  e.vplicentar ,  ut  nilul  imper- 
fectum  finis  noster  inveniat ,  nihil  inexplicatum 
terminus  vilcc  noslrcB  offendat  ,  nilul  lanquam 
in  incude  positam  usas  nostri  operis  dereiinqaat. 
Et  paulo  post  :  Partus  noster  fides  sit  ,  natri- 
menta  nostra  prcecepta  doctrince  sint,  His  qure- 
dam  cordis  nostri  imbualur  infanlia ,  institua- 
tur  pueritia ,  juvencalescat  adolescentia,  senecta 
canescat.  Mlas  enim  senectutis  vita  est  immaca- 
lata.  Itaque  ea  dsmum  bona  est  animce  senec- 
lus ,  quam  nulia  perfidice  inquinammla  macula- 
verint. 

Idem  I.  1.  Hcxam.  in  c.  8.  Sed  senectus,\xi(\\\\U 
ipsa  in  bonis  moribus  dulcior,  ia  consiliis  utilior,  ad 
ronstantiam  subeundce  mortis  paralior,  ad  repri- 
mendas  libidines  firmior.  Infirmitas  qaoque  cor- 
poris  sobrietas  mentis  est.  Unde  ait  Apostolas : 
Cum  infirmor,  lanc  potens  sum.  Itaque  non  in  vir- 
lutibus ,  sed  in  infirmitalibus  gloriabatur.    Res- 


r.UM  JUDICUM.  Cap.  IX. 

ponsamqaoiue  divinum  refuisil  oraculo  saUUari; 
quia  virtus  in  infirmltate  consummatur. 

3-3.    POSTQUA.\I     AUrEM   MORrUUS    KST    Gedeon  , 

AVERSi  SUMT  FiLii  IsnAEr. ,  a  Dco  Deiquc  culiu  , 
ET  FORMCATi  su\T  cuM  Bwi-iM  (idoIis,Diis  gcn - 

lium)     PERCUSSERUNTQUE    CUVI    BaAL    FOEDUS  ,    DT 

ESSET  Eis  i.\  Deu\i.  ]  Hebr.  Prcefecerant  sibi  Baa- 
lem  foedere  in  Dsum ,  id  cst,  foedus  inierunt  cum 
B;ial,  ut  esset  eis  in  Deum  :  Cbald.  Posuerunt 
sibi  foe  lere  ad  errorcm.  Septuag.  Posuerant  sibi 
Daal  berilh  in  fccdus  ,  ut  esset  eis  ipse  in  Deum. 
Sicquoque  legit  S.  Aug.  Unde  ex  Hebr.  et  Sep- 
tuag.  liquet  Hebraeos  pro  Deo  coluisse  Baal 
berilh,  id  est ,  Baalem  foederis ,  quem  sciliccl 
quasi  praesidem  foederum ,  hoc  foedere  sibi  quas  i 
Deum  confoederarunt  :  mia  berith  enim  est 
foedus. 

35.   NeC  FECEaUNT  MISERIC0RDIA5I  CUM  DOMO   Je- 

ROBAAL  (  qui  proprio  nomine  dictus)  Gedeon  ,  J 
quia  permiseruni  ojus  domum  ,  id  est  filios  om- 
nes  occidi  a  lyranno  Abimelech  ,  imo  in  occi- 
dendo  juverunt,  ut  patebit  cap.  sequenli.  Mise- 
ricordia ,  Hebr.  t^Dn  chesed  significat  omnem 
virttUem,  quae  in  proximum  se  exserit,  scilicct 
beneficentiam  ,  pietalem,  gratiiudinem  ,  justi- 
tiam  ,  fidelitatem  ,  elc.  Israelitae  ergo  Deo  infi- 
deles  in  Gedeonemquoque  fuere  inlideles,  ma- 
lefici,  impii,  ingrati,  injusti,  ul  patebil  ex  c.  9. 


CAPUT  NONUM 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

AbIMELECH  FILIUS  GeDEONIS  ,  C^SIS  70  FRATRIBUS,  IMPERIUM  ISRAELIS  PER  SlCHIMITAS 
COGNATOS  SUOS  INVADIT  ET  OBTINET.  QUARE  JoATHAN  EJUS  FRATER  V.  8.  ET  SEQ.  PER 
Apologum  rhamni  ipsi  .eque  ac  Sichimitis  EXITIUM  INTENTAT  ET  PR^NUNTIAT  ,  QUOU 
DEINDE    REI    EVENTUS    COMPROBAVIT  ,     UTI    NARRATUR    V,     23.    ET    SEQ.     PER    SPIRITUM 

DissENSioNis,    QUEM  Deus  inter   utrosque  immisit.   Abimelech   ERGO  FUIT  SEXTUS 

ISRAELIS  NON  TAM  JUDEX  QUAM  TYRANNUS. 


1 .  ^^^^^A^^^&BiiT  autem  Abimelech  filius  Jerobaal  in  Sichem  ad  fralres  matris  suae , 

,et  locutus  est  ad  eos ,  ct  ad  omnem  cognationem  domus  patris  matrisque 
suae,  dicens  :  2.  Loquimini  ad  omnes  viros  Sichem  :  quid  vobis  est  melius 
ut  dominentur  vestri  septuaginfa  viri  omnes  filii  Jerobaal  ,  an  ut  domine- 
tur  unus  yir  ?  simulque  considerate  quod  os  vestrum  et  caro  veslra 
sum.  3.  Locutique  sunt  fratres  matris  ejus  de  eo  ad  omnes  viros 
Sichem  universos  serraones  istos ,  et  inclinaverunt  cor  eorum  post  Abi- 
melech ,  dicentes  :  Frater  noster  est.  4.  Dederuntque  illi  septuaginta  pondera  argenti  de 
fano  Baalberith.  Qui  conduxit  sibi  ex  eo  viros  inopes  et  vagos ,  secutique  sunt  eum.  5.  Et  venit 
in  domum  patris  sui  in  Ephra ,  et  occidit  frafres  suos  filios  Jerobaal  septuaginta  viros  ,  super 
lapidem  unum  :  remansilque  Joatham  filius  Jerobaal  minimus ,  et  absconditus  est.  6.  Con- 
gregati  sunt  autem  omnes  viri  Sichem  ,  et  universse  famiiiae  urbisMello  :  abieruntque  et  con- 
stituerunt  regem  Abimelech  ,  juxta  quercum  quse  stabat  in  Sichem.  7.  Quod  cum  nuntiatum 
esset  Joatham  ,  ivit,  et  stetit  in  vertice  montis  Garizim  ;  elevataque  voce  claraavit ,  et  dixit : 
Audite  rae,  viri  Sichera  ,  ita  audiat  vos  Deus.  8.  lerunt  ligna  ,  ut  ungerent  super  se  regem  ; 
dixeruntque  olivse  :  Irapera  nobis.  9.  Quae  respondit  :  Nuraquid  possum  deserere  pinguedinem 
meam  ,  qua  et  dii  utuntur  et  horaines  ,  et  venire  ut  inter  iigna  proraovear  ?  10.  Dixeruntque 
ligna  ad  arborem  ficum  :  Veni  et  super  nos  regnum  accipe.  1 1 .  Quae  respondit  eis  :  Numquid 
possum  dcsercre  dulccdinem  meam ,   fructusque  suavissiraos,   et  ire  ut  inter  ceelera  ligna 


'    f 


COMMKNTAniA  IN  LIBP.UM  JUDICUiM.  Can.  IX.  l/i7 

promovear  ?  12.  LoculcUiue  sunt  ligna  ad  vitem  :  Veni  ,  et  impera  nobis.  13.  Quce  rcspomlil 
eis  :  Numquid  possum  deserere  vinum  meum  ,  ([uod  laetificat  Deum  et  homines ,  et  inter  ligua 
cjetera  promoveri  ?  14.  Dixeruntque  omnia  iigna  ad  rliamnum  :  Veni  et  impera  super  nos, 
15.  Quse  respondit  eis  :  Si  vere  me  regem  vobis  constituitis,  venite  ,  et  sub  umbra  mca  re- 
quiescite  ;  si  autem  non  vultis ,  egrediatur  ignis  dc  rhamno ,  et  devoret  cedros  Libani.  1 G.  Nuno 
io-itur  ,  si  recte  et  absque  peccato  constituistis  supcr  vos  regem  Abimelech ,  et  bene  egistis  cum 
Jerobaal,  et  cumdomoejus,  et  reddidlstis  vicem  beneficiis  ejus,  qui  pugnavit  pro  vobis, 
17.  et  animam  suara  dedit  periculis ,  ut  erueret  vos  de  manu  Madian,  18.  qui  nunc  surrexi- 
stis  contra  domum  patris  mei ,  et  interfecistis  filios  ejus  septuaginta  viros  super  unum  lapidem  , 
el  constiluislis  regem  Abimelech  filium  ancillae  ejus  super  habilatores  Sichem  ,  eo  quod  fralcr 
vester  sit  :  19.  Si  ergo  rectc  et  absque  vitio  egistis  cum  Jerobaal ,  et  domo  ejus ,  hodio 
loetamini  in  Abimelech  ,  et  ille  lcxtetur  in  vobis.  20.  Sin  autem  perverse  egrediatur  ignis  ex 
eo,  et  consumat  habitatores  Sichem  ,  et  oppidum  Mello  ;  egrediaturque  ignis  de  yiris  Sichem  , 
ct  de  oppido  Mello,  etdevoret  Abimelech.  21.  Quae  cum  dixisset ,  fugit ,  et  abiit  in  Bera  ; 
habitavitque  ibi  ob  metum  Abimelech  fratris  sui.  22.  Regnavit  itaque  Abimelech  super  Israel 
Iribus  annis.  23.  Misitque  Dominus  spiritum  pessimum  inter  Abimelech  et  habitatores  Sichem, 
quicoeperunt  eum  detestari ,  24.  et  scelus  interfectionis  septuaginta  filiorum  Jerobaal ,  et  e(fu- 
sionem  sanguinis  eorum  conferre  in  Abimelcch  fratrem  suum  ,  et  in  CcTeteros  Sichiraorum 
principes ,  qui  eura  adjuverant.  25.  Posucrunttiue  insidias  adversum  eura  in  suramitate  mon- 
tium  ;  et  dum  illius  praestolabantur  adventum  ,  exercebant  latrocinia,  agentes  prsedasde  praetcr- 
euntibus,  nuntialumque  estAbimelech.  26.  Venit  autemGaalfilius  Obed  cumfrafribussuis ,  et 
transivitin  Sichimam.  Ad  cujus  adventum  erectihabitatores  Sichem  ,  27.  ingressi  sunt  in  agros, 
vastantes  vineas ,  uvasque  calcantes;  et  factis  cantantium  choris  egressi  sunt  fanum  dei  sui  , 
et  inter  epulas  et  pocula  maledicebant  Abimelech ,  28.  claraante  Gaal  filio  Obed  :  Quid  est 
Abimelech  ,  et  quae  est  Sichem  ,  ut  serviamus  ei?  numquid  non  est  filius  Jerobaal ,  et  constituit 
principem  Zebul  servum  suum  super  viros  Eraur  patris  Sichem  ?  Cur  ergo  serviemus  ei  ? 
29.  Utinam  daret  aliquis  populum  istum  sub  manu  mea,  ut  auferrem  de  medio  Abimelcch! 
Dictumque  cst  Abimelech  :  Congrega  exercitus  multitudinem  ,  et  veni.  30.  Zebul  enim  prin- 
ceps  civitatis ,  auditis  sermonibus  Gaal  filii  Obed  ,  iratus  est  valde,  31.  et  raisit  clam  ad 
Abimelech  nuntios ,  diccns:Ecce,  Gaal  filius  Obed  venit  in  Sichiraaracum  fratribus  suis  , 
et  oppugnat  advcrsum  te  civitatem.  32.  Surge  itaque  nocte  cum  populo  qui  tecum  est ,  ct 
latitain  agro,  33.  et  primo  mane  oriente  solc ,  irrue  super  civitalera  ,  illo  autcm  egredientc 
adyersum  te  cum  populo  suo ,  fac  ei  quod  poiueris.  34.  Surrexit  itaque  Abimelech  cum  onini 
exercitu  suo  nocte ,  et  letendit  insidias  juxta  Sichimam  in  quatuor  locis.  35.  Egressusque 
est  Gaal  Glius  Obed  ,  et  stetit  in  introitu  porlos  civitatis.  Surrexit  aulcm  Abimelech,  et  omnis 
exercitus  cum  eo  de  insidiarum  loco.  36.  Cumque  vidisset  populum  Gaal ,  dixit  ad  Zebul  : 
Ecce  de  montibus  mnltitudo  descendit.  Cui  ille  respondit  :  Umbras  montium  vides  quasi 
capita  hominum,  et  hoc  errore  deciperis.  37.  Rursumque  Gaal  ait  :  Ecce  populus  dc 
umbilico  tcrrre  descendit ,  et  unus  cuneus  venit  per  viam  quc-e  respicit  quercum.  38.  Cui  dixit 
Zebul  :  Ubi  est  nunc  os  tuum  quo  loquebaris  ?  Quis  est  Abiraelech  ut  serviaraus  ei  ?  Nonne 
hlc  populus  est  quem  despicicbas?  Egredere  et  pugna  contra  eum.  39.  Abiit  ergo  Gaal , 
spectantc  Sichimorum  populo,  et  pugnavit  contra  Abimelech,  -^iO.  qui  persecutus  est  eum 
fugicntem  ,  et  in  urbcm  compulit  :  cecideruntque  ex  parte  ejus  plurimi,  ad  portam  civitatis. 
41 .  Et  Abimelecli  sedit  in  Ruma  :  Zebul  autcm  ,  Gaal  ct  socios  ejus  expulit  de  urbe ,  nec 
iii  ea  passus  est  commorari.  42.  Sequenti  ergo  die  egressus  est  populus  in  campum.  Quod 
cum  nuntiatum  esset  Abimelech  ,  43.  tulit  exercitum  suum  ,  et  diyisit  in  tres  turmas ,  tendens 
insidias  in  agris.  Vidensque  quod  egrederetur  populus  dc  civitale  ,  surrexit,  et  ruit  in  eos 
44.  cum  cuneosuo  ,  oppugnans  etobsidiens  civitatem  :  duaeautcm  turraae  palantcs  per  campuni 
adversarios  perse(jucbantur.  45.  Porro  Abimelech  omni  die  illo  oppugnabat  urbem  ,  quam 
cepit,  interfcctis  habitatoribus  cjus  ipsaque  deslructa,  ila  ut  sal  in  ca  dispergerct.  46.  Quod 
cum  audissent  qui  habitabant  in  turre  Sichimorum  ,  ingrcssi  sunt  fanum  dci  sui  Bcrilh;  ubi 
fcedus  cum  co  pcpigerant  et  cx  co  loclis  nomcn  acceperat ,  qui  crat  rnunitus  valde.  47.  Abir 
melech  quoquc  audiens  viros  turris  Sichimorum  pariter  conglobatos ,  48.  asccndit  in  montcm 


1,'iS  COMMENTAftlA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  IX. 

Selmoii  ciim  omni  popiilo  siio  ;  et  arrepla  securi ,  praecidit  arboris  ramum,  impositumque 
ferens  liumero,  dixit  ad  socios  :  Quod  me  videlis  facere  ,  cito  facite.  49.  Igitur  certatim  ra- 
mos  de  arboribus  prrecidentes,  sequebantur  ducem.  Qui  circumdantes  praesidium  ,  succende- 
runt  :  atque  ita  factum  est  ut  fumo  et  igne  mille  homines  necarenlur ,  viri  pariter  et  mu- 
lieres  habitatorum  turris  Sichem.  50.  Abimelech  autem ,  inde  proficiscens  venit  ad  oppidum 
Thebes ,  quod  circumdans  obsidebat  exercitu.  51 .  Erat  autem  turris  excelsa  in  media  civitate  , 
ad  quam  profugerant  simulviriac  mulieres ,  et  omnes  principcs  civitatis  ,  clausa  firmissimo 
janua,et  super  turris  tectum  stantes  per  propugnacula.  52.  Accedensque  Abimelech  juxla 
turrim  ,  pugnabat  fortiter  :  et  appropinquans  ostio  ,  ignem  supponere  nitebatur,  53.  Et  ecce 
una  mulier  fragmen  molse  desuper  jaciens ,  illisit  capiti  Abimelech  ,  et  confregit  cerebrum 
ejus.  54.  Qui  vocavit  cito  armigerum  suum  ,  et  ait  ad  eum  :  Evagina  gladium  tuum ,  et 
percute  me  ;  ne  forte  dicatur  quod  a  femina  interfectus  sim.  Qui  jussa  perficiens  interfecit 
eum.  55.  Illoque  mortuo  ,  omnes  qui  cum  eo  erant  de  Israel  ,  reversi  sunt  in  sedes  suas  : 
56.  et  redilidit  Deus  malum  quod  fecerat  Abimelech  contra  patrem  suum  ,  interfectis  sep- 
tuaginla  fratribus  suis.  57.  Sichimitis  quoque  ,  quod  operati  erant ,  retributum  est,  et  venit 
super  eos  maledictio  Joatham  filii  Jerobaal. 


2.  QUID  VOBIS  EST  MELIUS  UT  DO\I[\ENTUR  VESTRI 
SEPTUAGINTA   VIRI  OMXES  FILII    JerOBAAL.  ]  Fingit 

lyrannus  omnes  70  fralres  suos  ambire  regnuin . 
ac  fore  inter  eos  de  regno  continuam  concerta- 
lionem ,  ut  sibi  uni  illud  attribuaat.  Nam  filii 
Judicum  parentibusinPrincipatu  non  succede- 
bant,  sed  uno  moriente  alius  ex  alia  familia  et 
Iribu  a  Deo  vel  populo  eligebatur.  ETt  esto  aliquis 
filiorum  hic  Gedeoni  successisset,  is  fuisset  uni- 
cus,  videlicot  primogenitus ,  non  70.  Unde  patet 
Abimelech  hoec  confingcreet  mentiri ,  at  sibi  uni 
regnum  deferatur. 

Zi.  Dederuntque  illi  septuaginta.  pondo  ar- 
GE\TiDEFAN0BAALBERtTH,3utiis  militcs  couscri- 
beret  per  quos  regnum  Israelis  invaderet,  et  oc- 
cuparet.  Hebr.  non  habent  t6  pondo,  sed  tantuni 
70  argenti  ,  scilicet  siclos  ,  inqiiiunt  Vatabl. 
Arias  et  alii.  Verum  70  sicli  argenti  sunt  70  tlo- 
reni  Brabantici  ,  quorum  quisque  continet 
quatuor  Julios  Romanos  sive  quatuor  regales 
Hispanicos,  quibus  vix  unum  alterumve  mili- 
lem  conscribere  potuisset.  Quare  Arias  ex  Rab- 
binis  asserit  nomine  argenteorura  in  Penlateu- 
cho  intelligi  siclum  ,  in  Prophetis  (  qualis  apud 
Hebr.  est  hic  liberJudicum)  libras^  in  Hagiogra- 
phis  talenta.  Hoc  etsi  ubique  non  sit  verum,  huic 
lamen  lococongruere  potest.  Nam  libra  argenli 
conlinet  24  siclos  sive  florenos  Brabanticos  : 
quare  70  librae  argenti  faciunt  1680  siclos  sive 
UorenosBrabanticos,  hoc  est  coronatos  Franci- 
cos  560,  quibus  illo  oevo  plures  conscribi  po- 
terant  milites ,  saltem  hanc  inchoandum  bel- 
lum.  Alii  minas  intelligunt,  mina  autem  conti- 
uebat  60  siclos.  Ezech.  42.  12.  quare  70  minae 
continent  4200  siclos.  Alii  talenta  subaudiunt ; 
lalentum  autem  Hebraeum  continebat  tria  mil- 
lia  siclorum,  hoc  est  uncias  1500.  Atticum  vero 
siclos  1500,  hoc  est  uncias  750;  quare  70  talenta 
ingentem  faciunt  argenti  vim.  Noster  vertit 
pondo,  quae  vox  proprie  libram  signiflcat,  licet 
pondo  subinde  idem  sitquod  pondus  sive  sicli, 
sive  uncise  seualterius  rei,  quse  pondere  men- 
«uratur. 

De  fanoBaalberith,]  hoc  est,  Baal,  qui  prae- 
y^vdiiberith ,  idest  foederi,  quale  jam  Sichimitoj 
cumAbimelech  inieranl.  Sicenim  Romani,  teste 
Dion.  Halicarnasseo  lib.  4.  colel)iint  Deum  Pis- 
lium  et  Fidium,  quasi  fidei  et  focderum  tutorem 


et  vindicem ,  ac  Jovem  fulmen  manu  continen- 
tem:  quod  scilicet  in  eos,  qui  fidem  et  foedus 
violarent ,  torqueret ;  et  Jovem  lapidem  :  nam 
foedus  ineuntes  illud  sanciebant  maclando  por- 
cum,  dicendo  :  Si  fldeinfaUani,  Jupiterme  feriat, 
sicut  ego  lapide  porcum  liunc  feriam  et  immolabo. 
Ita  Livius  lib.  1.  Vide  quomodo  tyranni  Sichi- 
mitae  tyrannicum  suum  imperium  ordiantur  ii 
scelere  et  sacrilegio.  Expilant  enim  aerarium 
dei  sui,  ut  illud  tyranno  suo  tribuant.  Mox  sa- 
crilegio  addunt  parricidium.  Unde  sequitur   : 

QOI   CONDUXIT  EX    EO    SIBI    VIROS  INOPES    ET   VA- 

GOS.]  Hebr.  vacuos  et  leves.  Arias  :  Perditos  etva- 
gos.  Pagnin.  Cerebro  vacuos  et  instabiies.  Lyran. 
Cervicosos.  Cbald.  Vacuos  et  Ubertinos.  Septuag. 
Vacaos  et  stoiidos. 

5.  ET  OCCIDIT  FRArRES  SUOS  PILIOS  Jerobaal  (Ge- 

deonis)  septuaginta  viros  super  lapidem  unum.  ] 
Erant  praecise  tantum  69  ;  nam  Joatham  septua  - 
gesimus  effugerat,  imo  tantum  68,  si  Abimele- 
chum  inter  70  filios  Gedeonis  annumeres.  Sed 
Script.  more  suo  rotundum  perfectumque  nu- 
merum  assignat  ,  etiamsi  illi  aliquid  desit 
vel  supersit  ;  computat  enim  per  denarios  , 
centenarios  et  millenarios.  Ita  Serarius  et 
alii. 

Super  lapidem  unom.  ]  Arias  censet  lapidem 
huncfuisse  altare,  ab  Abimelech  tyranno  dica- 
tum  idolo  suo  Baalberith  ,  erectumque  eodem 
loco,  quo  ante  Gedeon  pater  ejus  Aram  Baal 
destruxeratcap.  6.  ideoque  dictus  est  Jerobaal , 
quasi  ipse  ulcisci  voluerit  injuriam  a  patre  fac- 
tam  DeoBaal,  ideoque  adfaciendam  hanc  inju- 
riam  illi  eodem  loco  occiderit,  et  quasi  immo- 
larit  70  Gedeonis  filios  et  fratres  suos.  Hinc  et 
Sichimitae  pro  restituto  eis  suo  Baal ,  videntur 
in  singula  csesorum  fratrum  capita  numerassc 
ei  pondo  argenti ,  scilicet  70  pondo  pro  70  filiis- 
Gedeonis  ab  eo  caesis. 

Simili  barbarie  etparricidioPhraates  Orodis 
Parthorum  regis  ex  pellice  filius ,  ut  regnaret ,- 
patrem  senem  et  30  fratres  occidit ,  teste  Jus- 
tino  1.  42.  qui  et  I.  10  narrat  Ochum  Persarum 
regem  80  fratres  interrjmisse  ;  sic  Amurathes  ,. 
Selimus,  Bajazetes  etalii  Turcarum  Imper.  fra- 
tres  suos  occidunt,  ne  ab  eis  imperio  priven- 
tur.  Patrum  memoria  Carolum  Quintum  con- 
fusit  Muleasses  Rcx  Tunctanus  a  proprio  filio 


COMMENTARIA  LN 

noniinc  Aniida  regno  pulsus,  el  fcrro  candcuii 
cxoculalus,  idquejustoDeijudicio,  eoquod  ipsc 
Muleasses  prius  18  fralres  pariim  mactasset , 
parlim  exoculasset.  Ecce  quo  agit  homines  coeca 
el  furens  dominandi  libido. 

Hinc  patet  Abimelech  non  fuisse  vere  Israelis 
Jiidicem  et  Principem  ,  utpote  nec  h  Deo  , 
nec  a  populo  ,  sed  a  paucis  Sichimilis  civi- 
bus  suis  electum  et  vi  inlrusum  ,  sed  tyran- 
num.  Unde  nec  tribus  Juda  ,  nec  caeierse  eum 
acceptasse  leguntur.  Hinc  et  ipse  ferein  Sichem 
duntaxat  regnavil ,  ut  palet  ex  versu  6  et  se- 
quenlibus. 

6.  CoNSTiTUERUNT  (Sichimitse)  regem  Arime- 

I,ECH  JUXTA  QUERCUMQU/ESTABAT  IN  SlCHEM.  ]  Au- 

dreas  Masius  in  Josuecap.  ult.  v.  26.  et  Serarius 
hic  opinantur  et  probabiliter  conjectant  hanc 
quercum  esse  Elam  more ,  ubi  Abraham  ve- 
niens  ex  ChaldEea  in  Chanaan  primum  altare 
Deo  erexit,  Gen.  12.  6.  et  sub  qua  Jacob  idola 
domus  su.-c  defodit,  Gen.  35.  li.  indeque  vocari 
liic  elamalsab,  id  est,  qaercam  statam  ,  ubi  sci- 
licet  Pairiarchae  stato  more  solebant  Deum  in- 
vocare.  Quercus  ergo  haec  annosa  fuit. 

Relligione  palrum  mullos  servata  per  annos. 


Scilicel  quingentorum  annorum  tot  enim  flu- 
xerunt  ab  Abraham  usque  ad  Abimelech.  Ve- 
rum ,  ut  dixi  Josue  ultim.  26.  haec  res  inceria 
est ,  et  communem  quercuum  (  quae  commu- 
niter  ad  trccenlos  annos  vivunt )  setatem  su- 
perat. 

Porro  vocatur  haec  quercus  a,2:a  mutsab  ,  id 
est  stationis  ,  ut  vertunt  Septuag.  quod  adeam- 
dem  convenire  solerent  Sichimilae,  ibique  sta- 
tiones  et  conventus  suos  agere. 

Urbis  Mello.  ]  Hsec  urbs  Mcllo  diversa  est  a 
voragine  Mello  quac  erat  inter  Sion  el  Jerusa- 
lem.  Haec  enim  erat  urbs  sita  juxta  Sichem  ,  ei- 
que  subjecta  quasi  ejus  colonia  vel  munici- 
pium. 

7.  QUOD  CUM   NUiNTIATUM  ESSET  JOATHAAI    (  qui 

erat  minimus  Gedeonis  filius,  et  cacdem  fra- 
Irum  effugerat)  ivit  etstetit  m  veiitice  montis 
Garisim  (qui  immineturbiSichem)  elevataque 

VOCE  CLAMAVIT  ET  DIXIT  :  AUDITE  ME,  VIRI  SlCHEM, 

ITA  AUDiAT  vos  DEUsJq.  d.  Adjuro  vos,  6  Sichi- 
mitae,  per  Deum  ,  ui  me  audiatis.  Aut,  q.  d.  au- 
dite  me  recta  justaquc  loquentem  ,  ut  et  Deus 
vos  exaudiat.  Ex  adverso  Cajet.  Haec  verba  ,  in- 
quit,  sunt  imprecaiio  ultionis  divinae  in  impios 
Sichimitas  ,  q.  d.  Opto  et  imprecor  vobis  ut  ad 
vestram  iniquilatem  attendal,  eamque  audiat  et 
videat,  et  puniat  ac  vindicet  Deus  justus  judex  , 
el  scelerum  vindex. 

8.  Ierunt  ligna  ut  ungerent  super  se  recem, 

DIXERUNTQUE  OLIViE  :   ImPERA  NOBIS  ,  CtC.]  Hic  CSt 

primus  clegantissimus,  et  caeterorum  omnium 
anliqnissimus  apologus.  Gedeon  enim  et  Joa- 
iham  mullis  seculis  anlecesserunt  Phnedrum  , 
Anienum  ,  iEsopum  aliosque  fabularum  et  apo- 
logorum  scriptores.  De  apologorum  origine 
elegantia  ,  usu  ,  elc,  multa  dixi  in  Ecclesias- 
lico. 

Porro  ut  apologum  hunc  totum  paucis  cx- 
plicem  et  oculis  subjiciam  ,  notandum  est 
primo  illum  hic  induci  a  Joalham  ,  ut  os- 
tendal  Sichimitis ,  quam  inique  et  impie  ege- 
rint  tyrannum  Abimelech  in  regem  extollendo, 
cacsis  70  ejus  frairibus,  ipsosquc  dignos  csse 
ut  qui  parricidam,   quia   cognatum  sibl  du- 


LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  IX.  1/|9 

cem  consliluerint,  ipsum  pariier  parricidam 
senlianl.  Uude  diras  illis  non  tanlum  impreca- 
tur,sedetexsolitaDei  in  tales  vindicta  denuntial. 

Nota  secundo  inapologis,  parabolis  et  simi- 
litudinibus  qu;cdam  ad  decorem  el  elegantiam 
apologi  vel  parabolae  adjici  ,  quac  rei  per  ip- 
sum  signiOcaiae  adapiarc  non  esl  necesse  ,  imo 
subinde  est  impossibile.  Quare  hic  non  cst  n{\- 
cesse  ,  quac  de  oliva  ,  ficu  et  vile  iteranlur, 
sigillatim  applicare:  pleraque  tamen  applicari 
possunt. 

Nota  terlio  arborem  liic  esse  hominem ,  sed 
invcrsam  (arbor  enim  habet  radices  deorsum, 
ramos  sursum:  homo  vero  radices  sensus  et 
motus  habet  in  capilc  sursum ,  pedes  vero  (juasi 
ramos  deorsum) ,  ac  consilii  ralionisquc  capa- 
cem.  Oliva ,  ficus  et  vitis  quae  recusant  oblaluni 
sibi  ab  arboribus  regnum  ,  sunt  Othoniel  , 
Debbora  et  Gcdeon  ,  ait  Lyran.  qui  priores 
fuere  Judices  ,  iique  optimi,  quia  invite  et 
coacii  quasi  a  Deo  principatum  capessiverunt. 
Audi  Lyran.  Dicunt  Hebra^i  quod  pcr  olivam 
significatur  Olhoniel ,  qui  fuit  de  tribu  Juda  , 
ut  dictum  fuit  supra  cap.  1.  Tribus  autem  Juda 
vocatur  oliva  Jerem.ll.  i^.OUvam  ubcrem,  pul- 
chram ,'  fractiferam  ,  speciosam  vocavit  Dominus 
nomen  tuum.  Per  ficum  ,  quse  habet  fruclum 
dulcem  ,  intelligitur  Debbora  :  quae  in  Ile- 
braeo  scribitur  Debbora  ,  et  interpretatur  apis 
quae  facit  mel  dulce,  et  sicut  ficus  fructum  dul- 
cem  ,  ita  quod  proprietas  hujus  arboris  respon- 
det  interpretalioni  nominis.  Per  vitem  vero  in- 
telligitur  Gedeon  ,  qui  erat  de  filiis  Joseph  ,  co 
quod  Joseph  vocatus  est  filius  accrescens  Ge- 
nes.  ^9.  vitis  autem  ramus  crescit  nolabiliter  in 
una  sestate.  Hucusque  Lyranus. 

Rursum  aplius  idem  Lyran.  Per  olivam  ,  in- 
quit,  de  qua  exprimilur  oleurn  ;  et  ficiim  ,  quce 
habet  dulcem  fructum  ;  ct  viiem  ,  quae  facit 
fructum  plurimum,  inteliiguntur  alii  filii  Ge- 
deonis,qui  erant  pingues  in  divitiis,  dulces  in 
mansuetudine,etmuUipIicaliinprole.  P(n'rham- 
num  autcm,  qune  est  arbor  vilis,  intelligitur  Abi- 
melech,  qui  erat  de  ignobili  matre,  qui  regna- 
vit  aliisoccisis. 

Plcnius  et  universalius  :  Oliva,  ficus  ct  viiis 
denotant  homines  qualibet  ratione  ad  imperan- 
dum  idoneos  et  aptos  ;  et  Arias  quidem  per  oli- 
vam  sapientes ,  per  ficum  divitcs  ,  pcr  vitcni 
lenes  modeslosque  accipit  ;  rhamnum  vero 
(  qui  licet  adeo  inter  arbores  non  excellat  , 
ut  ne  arbor  vel  lignum  quidem  sit ,  sed  fru- 
tex  ,  sed  spinse  tantum  exiles  ,  aculae  et  pun- 
gentes,  stalim  tamen  imperium  inter  ligna  ob- 
lalum  capessit)  significare  imperio  ineplos  et 
lyrannos. 

Rursum  aptius  pcr  ficum  accipias  viros  mi- 
tes  ,  blandos  ,  suaves  ;  per.  vitem  ,  ferventes  , 
acres  et  efricaces  in  agendo  :  hi  enim  apli  suut 
ad  regendum  :  imitantur  cnim  Dei  sapieniiam 
omnia  gubernantem,  quoe  attingit  a  fine  usquc 
ad  finem  foi^liter  ,  et  disponit  omnia  suaviter. 
Sap.  8.  1.  Rege  ergo  suaviler,  sed  fortiler,  ct  sa- 
pienter  reges.  Oliva  noiat  viros  misericordcs  et 
bonitate  pingues,  ac  charitate  quasi  adipatos. 


Charilas  enim  uli  est  regina  viriutum,  sic  esE 
hominum.  Qui  ergo  charilale  sunt  copiosa,  op- 
lime  reguul.  Objurga,  puni  ,  casliga  ;  sed  os- 
tende  le  id  facen;  non  ck  odio,  sed  ex  amore.et 
placebis  iis  quos  oi>jurgas  et  castigas.  Undcr 
Chrislus  rclrum  prceicclurus  Ecclosice  S  Simon 


150 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  JX. 


Joannis  ,  inqnil,  diligis  me  plas  liis  ?  eoque  res- 
pondenLe  :  Domine,  la  scis  qaia  amo  te ,  subjecit: 
Pasccoves  meas.  Joan.  21.  v.  15.  qui  igitur  regit, 
sii  ficus  pei-  suavitatem  ,  sit  vitis  et  vinum  per 
roitiiudineni ,  sit  oliva  et  oleum  per  compassio- 
nem  ot  cliarilatem. 

Nota  quarto  ,  quod  oliva ,  ficus  et  vitis  uno 
ore  consonc  respondent ,  non  convenire  sil)i  ut 
deseranl  pingucdinem  ,  (lulcedincm  et  vinmii 
suum  ,  qnilnis  tribuset  liomines  in  ei)ulis,  etdii 
in  sacriliciis  delectantur ,  ut  in  reges  promo- 
vcantur,  iioc  lanlum  significare  quod  persona3 
privalce  sibi  su.nequc  perlectioni  et  commoilis 
vacai-c  possint  :  at  puljlicte  qu;c  aliis  prccsunt, 
ita  pul)licis  rcbus  et  curis  distineantur  ;  si  qui- 
dem  ut  par  est  rebus  non  potiri,  sed  consulere 
velint,  ulsibisuisque  vix  vacare  liceat;  quod  qui 
amet,  imperio  abslineat.  Rursum  reges  et  princi- 
pes  debcre  omnem  suam  pinguedinem,  dulce- 
(linemetlsetitiam  transfundere  in  subditos,  ac  se 
quasi  de  paupertate,  uteos  ditent,  si  vere  reges 
honi  et  evergeiic,  hoc  est  benelici  essc  velint. 
Ciuisam  aliam  datArias:  iV«//a,  inquit,  exomni 
plantaram  genere  avarilicc  studiam  aptius  refert, 
iiaam  ficas  ;  cajus  ad  exsagendam  andiqae  liumo- 
rem  et  freqaentissimcc  radices ,  el  nonnullce  adeo 
longe  deprelienduntar ,  at  ad  paleos  et  fontes  ac 
paludas  iongo  intervallo  distantes  pertineant,  adeo 
etiam  sagaces ,  ut  inlra  domos  loca  qacerere ,  su- 
bire  alqae  obtinere  didicerint  ,  inqaibas  lagena , 
hydrice,  cceteraqae  aquaria  vasa  slatuantar,  ibi- 
que  soleant  diatius  licerere:  Non  aliier  et  reges 
avari  aiienas  opes  ardentes  sitiunt,  ad  easque 
corripiendas  in  millc  manuset  brachia  dilatan- 
tur,  in  publicas  et  privatas  .'edes  se  insinuant, 
loculos  ,  crumenas  .  thesauros,  quidquid  ab- 
diium  et  repositum  est  tentant,  palpant ,  ado- 
riunlur.  Verum  liaec  causa  hoc  loco  imperlinens 
«;st. 

Quod  vero  rhamnus  insolenter  respondet:5((6 
umbramea  req aiescite,  lcnUnmAemesi  acsi  dicat 
lyrannus  :  Sub  meam  protectionem,  quae  nulla, 
vel  non  nisi  aculeata,pungens,  allligens  et  peri- 
culosa  est  (quia  si  semel  ignem  concipit,  ille 
lotum  pervadet,  omniaque  vicina  comburet), 
concedite,  totosque  vos  mihi  regendos  iradile. 
Rhamnus  enim  exilis  est;unde  vix  umbram 
jacit  quae  protegat ,  ac  sub  se  delitescenies  pun- 
git  et  stimulat  :  sin  autem,  egredialur  ignis  de 
rliamno  et  combarat  cedros  Libani.  Sensus  est, 
q.  d.  Tyrannus  in  suos  etiam  nobilissimos  ,  si 
qua  in  rc  ei  adversentur  lilemquc  moveant , 
exitium  per  suos  lictores  et  milites  immiltet, 
quo  tamen  ipse  quoque  afiletnr  et  intereat ,  uli 
in  plerisque  lyrannis  contigisse  narrant  Histo- 
riae.  Ulcumque  crgo  res  caclat,  i\  lyranno  nulla 
uiilitas  ,  maxima  vero  pernicies  exspectanda 
rst.  yEquum  ergo  et  in  promptu  est  ul  el  ipsum 
vobis,  0  Sichimitae,  eveniat,  utpoie  qui  non  vi- 
ros  aptos  imperium  deirectantes  ,  scd  Abime- 
l(;clityrannumilludambientemelegislis;utidem 
inquam,  eodem  raodo  vobiscum  et  cum  rege 
veslro  Abimelech  sacrilego  et  parricida  aga- 
tur  ,  utque  discordia  ,  lis  et  bellum  inter  vos 
conciletur,  quo  utriquc  perealis.  Ita  ferc  Arias. 

Allegoriam  habet  Beda  in  queest.  hic  :  Ligna 
.sylvae,  ait ,  sunt  homines  ;  his  merilo  noiuit 
imperare  oliva  ,  ficus  et  vitis  ,  quia  minimc  id 
merebantur:  oliva  enim  gratiam  Spirilus  sancti, 
et  unctionem  pacis  significat :  ficus  sacrae  legis 
habvt  imaginem  ;  unde  Pat^u-familias  in  vinca 


plantat  ficum ,  id  est,  lcgem  :  vilis  signiQcat 
Christum,  ut  ait  Christus  Joan.  15. 1.  rhamnus 
notat  Antichristum  ,  qui  omni  asperilate  et  feri- 
tate  humanum  genus  vastabit;  sed  exibit  ignis 
de  rhamno  ,  id  est ,  iniquitas  de  Antichristo, 
et  omnes  qui  in  eo  confidunt  pariter  devo- 
rabit. 

Rursum  S.  Hieron.  in  c.  2.  Aggaei  per  ligna 
accipit  homines  impios,  per  ofivam,  ficum  el  vi- 
lem  ires  personas  S.  Trinilalis,  per  rhamnum 
vero  diabolum. 

Symbol.  S.  Methodius  tract.  de  Castitale  apud 
Photium  in  Bibliotheca  p.  chh.  per  ficum  acci- 
pit  legem  status  innocenliie  in  paradiso  :  ibi 
enim  ficum  comedit  ,  Adam  quae  nos  omnes 
|)erdidit ;  per  vilem  accipit  legem  naturii3  sub 
Noe  :  hic  enim  invenit  vitem  et  vinum:  per  oli- 
vam  ,  legem  Mosis  et  Prophetarum  ;  hi  enini 
luigebantur  oleo  :  per  rhamnum,  legem  Christi; 
lijec  enim  puugit  instar  rhamni,  quia  ipsa  est 
lex  mortificaiionis  ^  caslitalis  et  crucis  (  undc 
et  spinas,  quibus  coronalus  est  Christus,  fuisse 
e  rliamno  censet  Gretserus  ,  Bellonius  et  alii 
prim;e  notse  tract.  de  crucc)  ,  quee  sola  potuit 
vulnera  nosirES  concupisceniiae  sanare  ,  ac  iis 
qiii  sanari  nolunt,  eo  (|uod  ad  crucem  nolint 
accedere  miiiatur  ignem  aeternum.  Undesauc- 
tus  Melhodius  ibidem  censet  Eliam  fugienlem 
Jesabelem  i\\\\ev\%se  sub  rhamno ,  pro  quo  nos 
liabemus  sub  junipero  ,  3.  Reg.  19.  Zi.  Sic  ergo 
liunc  apologum  symbolice  explicat,  q.  d.  post- 
quam  ficus,  idest,  lex  naturae  in  paradiso,  et 
vitis  ,  id  est,  lex  naturae  data  Noe  post  diluvium 
et  olea  ,  id  est  ,  lex  Mosis  foetentia  liumanae 
naturae  vulncra  curare  non  potuissent ,  misii 
quarlo  Deas  rhamnum ,  id  est  crucem  et  castita- 
tem  ,  quce  iliis  imperaret  ,  quceque  voluptatibus 
superalis,  etiam  in  reiiqaum  lempus  illis  intermi- 
nata  est ,  quodnisi  sibi  parerent  omnes ,  etsincere 
ad  se  accederent  ,  futurum  ut  omnes  flammis  ge- 
hcnnce  absamerentur.  Haec  ingeniose  dicta  sunt, 
sed  minus  huic  loco  apposite  ad  litteram.Rham- 
nus  enim  hic  notat  tyrannum  Abimelech,  ac 
proinde  apte  repr.esenlare  nequit  Christum  , 
Christique  crucem  et  castitatem,  sed  potius  An- 
liclu'istum.  Noster  tamen  Gretserus  lib.  1.  de 
Cruce  c.  12.  censet  ideo  dici  hic  delatum  fuisse 
regnum  Israelis  rhamno  ,  ut  significaretur 
Ghristum  regem  Judaeprum  coronandum  rhani- 
no  ,  sub  quo  fideles  placide  con^piiescunt,  ibi- 
que  quietem  inter  medias  spinas  inveniunt  : 
lloc  diadema  ex  rhamno ,  inquit  Clemens  Alex. 
inimicam  iis  qui  insidiantur,  eos  prohibet ;  iis  au- 
tem  qui  in  Ecciesia  simul  versantur  amicum  ,  cos 
ccrcamsepit  et  munit.  Hcec  corona  est  flos  eorum 
qai  crediderunt  in  eum  ,  qai  fuit  glorificatas  : 
cruentat  aalcm  et  casligat  eos  qui  non  credide- 
rant.  Namjaxta  volam  rhamni ,  ignisd  rhamno , 
hoc  est  Christo  coronato  egreditar,  qui  omnes  ce- 
dros  Libani  consamit,  et  tunc  maxime  consumel 
cum  audient  iliud :  Ite  in  ignem  ceternam.  De  spi- 
nis  coroniu  Domini  h.TC  refert  Gregor.  T(n-onen- 
sis  :  Ferant  ipsas  coronce  sentes  quasi  virides  appa- 
rere ,  quce  tamen  si  videanlur  aruisse  foiiis  , 
quotidie  tamen  reviviscerc  virtate  divina.  Hucus- 
que  Grelserus. 

Tropol.  Glossa  :  Per  olivam  ,  ficum  ,  vitem  , 
significantiu"  iri.T  genera  hominimi  dignitatem 
regiminis  refugienlium.  Primi  sunt  devoti ,  quae- 
rentes  in  oratione  et  divinool)se(pno  occnpari  , 
a   qiiibns  retrahit  ciu'a  rcgiminis  ,   quai  causal 


CO.M.MENTAHiA  i.\  L!D 

(lislraclionem  menlis  ;  ct  isii  significanlur  pcr 
olivam.  15.  10.  Ego  aulem  sicut  oliva  fructifcra 
in  domo  Dei.  Sccundi  sunl  liomincs  in  sacra 
Scriplura  sludiosi,  dc  qua  diciUir  Ecclcs.  ^^i.  27. 
Spirilus  meus  super  mel  dulcis  ,  et  iicdreditas  vica 
super  mcl  ct  favum.  El  ideo  in  ca  studiosi  rcfu- 
giunt  per  curam  rcgiminis  ,  a  dulccdine  ejus 
separari ,  ci  isli  gignaniur  per  arl)orem  ficum, 
qui  respondil :  Numquid  possum  deserere  duicedi- 
nem  meam  ,  elc.  Terlii  sunL  homines  vercliumi- 
les  ,  qui  non  rcputaut  se  dignos  promotione  ad 
rcgimen  aliorum,  proptcr  quod  liaec  refugiuni 
quanium  possunt,  ct  isti  signantur  per  vitcm  ; 
(|ua3  licel  non  possit  se  suslinerc  ,  sed  alj  alio 
lulcitur,  tamen  ,  cx  ea  fructus  oplimus  produ- 
citur :  sic  verc  humilis  per  alium  rcgi  et  suslen- 
tari  quserit,  et  fruclum  optimum  facit  dicens  : 
Mumquid  possum  deserere  vinum  meum ,  quod  lce- 
tificat  Deum  et  Iwmines,  et  inter  ccelera  ligna,  elc. 
Humilitatis  enim  fruclus  est  valde  pla-cens  Deo 
ct  hominibus  :  proplcr  quod  beata  Virgo  Maria 
propter  humiliialem  ad  concipiendum  Dei  fi- 
lium  fuit  electa  ,  sicut  ipsa  dicit  Luc^e  1.  A8. 
Respexit  humilitatem  ancillie  suoe ,  etc.  Hucusque 
Glossa. 

Rursum  S.  Clemens  lib.  8.  Const.  Apoc.  c.  Z|G. 
apologum  rhamnlEpiscopiSj  qui  a  spiritualibus 
ad  secularia  curanda  animum  dellcclunt ,  ac- 
commodat.  Audi  eum  :  lerunt  ligna  ut  ungue- 
rent  super  se  regem ,  etc.  Hactenus  parabola  , 
quce  in  Episcopos  plane  convenit :  lii  enim  sunt  qui 
relicto  verbo  Dei  dulci,  vitali  et  illuminanle  ,  ad 
spinetaiitium  sivererum  secularium,  ut  in  earum 
judiciisregnent  se  iransferri  paliuntur,  ex  arbore 
fici,  oLece  et  vitis  facti  arbores  rliamni ,  id  est  in- 
frugiferce  et  spinosce:  sive  potius  dicendum  est ,  in 
arborem  fici  ,  oiece  et  vitis  rliamnum  inserentes  : 
non  intelligentes  cum  utrumque  facere  volunt  aite- 
rum  eorum  ,  quod  prcecipuum  est ,  plane  deserere, 
sicut  sancti  Apostoli  docuerunt ,  cum  aiunt  in  Actis 
Aposlolorum  :  Non  est  cequum  nos  relinquere  ver- 
bum  Dei  et  ministrare  mensis. 

QU/E  (Oliva)  RESPONDIT  :  NUMQUID  POSSUM  DESE- 
RERE  PINGUEDINEM  MEAM  ,    QUA    ET  DII  UrUNTUR   ET 

UOMINES  ?  j  Oleum  cnim  hominibus  esl  cibus, 
mcdicina,  lux;  Deo  vero  quotidie  acccndcbatur 
in  seplem  lampadibus  Candelabri,  Exodi  25.  In- 
super  oleum  erat  libamen  in  sacrificio  mincha  , 
sive  farinae  et  farris  ,  Levit.  2.  Oleo  quoque 
ungebanlur  Sacerdotes  ,  Ponlificcs  et  vasa  Ta- 
bernaculi. 

10.  FicuM.  ]  Ficus  non  floret ,  nec  uUa  sc  spe- 
ciosa  ornamentorum  luxurise  ostcntat  ,  scd 
fructum  edit  dulcissimum.  Unde  repraesentat 
eos  qui  pauca  dicunt ,  sed  multa  magnaquc  fa- 
ciunt,  juxla  illud  Pythagorae  :  Magna  noli  pro- 
miltere,  sed  facere. 

13.  NUMQUID  POSSUM  DESERERE  VINUM  MEUM  , 
QUOD  DeUM  L/ETIFICAT  ET  HOMINES  ?  ]  QuOd  SCili- 

cet  est  res  optiraa  ,  ait  Valesius  S.  Phil.  cap.  27. 
Nam  Deus  Gcnes.  1.  crcans  omnia  vidit  bona  , 
sed  quaedam  opiima,  uti  est  vinum,  quod  ipsum 
cl  homines  laetificat :  quo  enim  rcs  quacquc  in 
se  eslmelior,  co  illius  intuilu  magis  dclectatur 
Deus  :  viuum  crgo  quod  est  optimum  mire  \x- 
lificai  lam  Deum,  quam  homines.  Hoc  verius 
est  in  vino  consecrato  Eucharisliae  quod  Joa- 
iham  ignorabat,  qui  fortc  etiam  putabat  Deum 
<!sse  corporeum  ,  ac  vere  delectari  vino  ,  uli 
Gcnliks  puiabanideos  vesci  nectare  et  ambro- 
sia.    Vinum  enim  Deum  hxlificat  ;  quia    vinum 


[\UM  JUDICUM.  Cap.  IX.  151 

crat  libamen  quod  cum  hostia  libabalur,  id 
cst  cirundcbatur  Dco  ad  cornu  aliaris.  Sacri- 
ficium  cuim  crat  (|uasi  convivinm  ,  quo  cuin 
homiuibus  cpulabatur  Dcus.  Unde  in  eo  cral 
farina  loco  panis  ,  carncs  loco  epularum  , 
sal  pro  condimento,  vinum  vicc  potus,  olcum 
pro  unctionc.  Porro  vinum,  ait  Valesius,  loetifi- 
cat,  quia  citissimc  abit  in  vitalcs  spiritus,  ac 
salis  cito  in  sanguincm  calidum  ;  qu.c  enim  cilo 
nulriunt,  prsestant  alacritatcm  rcfcclione  ilhi 
facili  spirituum  ,  ac  rcvocant  ab  cxolulionc  ct 
dcliquio,  itaquc  exhilarant;  robur  vero  ad  sus- 
linendos  labores  non  ita  proeslani,  quia  facih^ 
dissipanlur.  Quarc  vinum  facit  homincm  obli- 
visci  dolorum  ct  molestiarum  ,  ut  curas  om- 
ncs  deponat.  Vidc  dicla  Ecclcs.  31.  ad  illa  : 
Vinum  in  jucundilalem  creatum  est ,  et  non  in 
ebrietatem.  Jucunditalcm  enim  hanc  paritcita  , 
ut  dixi ,  spirituum  vitalium  refeclio  ,  quorum 
penuria  quia  laborant  melancholici,  hinc  iris- 
tcs  sunt.  Rursum  vinum  calefacit ,  laxat,  fun- 
ditquc  cor  j,  idcoque  loetificat :  laeiilia  cnim  cst 
cordis  laxatio  et  diffusio,  quam  facit  calor;  iris- 
lilia  vcro  cjusdem  contractio  ct  torpor  ,  quam 
causat  frigus.  Quare  indicibiicm  sympalhiaai 
vinum  liabet  cum  cordc. 

Porro  in  Apologo  hoc  regni  arborum  proponi 
polcral  palma,  cedrus,  laurus  ,  quercus,  cy- 
pressus  ,  elc.  Scd  maluit  Joalham  proponcrc 
olivam,  ficum  et  viiem ,  quia  haec  magis  sunt 
in  hominum  usu;  ac  apud  plurcs  gentcs,  ut  Sy- 
ros  ,  Indos,  Italos  suni  communia,  alque  fruc- 
tus  fcrunt  omnibus  communes ,  obvios  et  uti- 
lissimos. 

16.  Ad  RiiAMNUM.]/?/(a7nji«5  ,  ait  sanctus  Hier. 
in  Aggaei  cap.  2.  Spinosus  frulex ,  et  arbuscula 
sentibus  uncinisque  contexta,qufe  teneat  quidquid 
attigerit  et  retentum  vulnerel  ,  et  vulncratorum 
sanguine  deiectetur.  Isidorus  lib.  17.  Origcncs 
c.  7.  lihamnus  ,  inquit,  genus  esl  rubi ,  quam 
vuigo  senticem  ursinam  appellanl ;  asperum  nimis 
et  spinosum. 

Egrediatur  iGNis  DE  RHAMNO.  ]  Rhamnus  enim 
facile  concipit  igncm ,  ait  Abulcns.  Non  ex  agiia- 
lione  ,  collisione  et  altritu  ramorum,  uli  fit  in 
silice  alliso  ad  fcrrum  ;  sed  cx  slipula  simiiivc 
malcria  illi  subjecta  ,  qua3  facile  ardcntc  solc , 
aut  aliquo  accendcnte  ignem  concipicns  eod(un 
rhamnum  succendit. 

Ignis  hic  notat  discordiam  :  liaec  cnim  exar- 
descens  inler  tyrannum  ct  subditos,  ulrosqiK^ 
flagranti  bcllo  quasi  incendio  consumit.  Sic 
Valens  ,  Imperator  Arianus ,  a  Goihis  quos 
Arianos  fecerat  ,  concrematus  est  :  Jusiu 
quippe  Dei  Judicio  ,  inquit  libr.  2.  Epistola  3. 
Petrus  Damianus  ,  ab  eisdem  consumptus  est 
flamnia  vindictce ,  quos  ipse  percusserat  igne  per- 
fidice.  Sic  enim  juxta  Scripturoe  sentenliam  : 
Egressus  est  ignis  de  rhamno ,  et  devoravit  ce- 
drum  Libani. 

Allegoriam  dcinde  subjungens  Damianus  , 
asserit  Gedeonem  esse  lypum  Chrisli  Salvato- 
ris :  Per  plurimas  ejus  uxores  diversas  debere  na- 
tiones  intelligi ,  quce  sibi  cohcesere  per  fidem  :  pcr 
septuaginta  filios  ,  lolidem  tinguarum  populos  : 
per  concubinam  synagogam:  per  Abimeiech,  An- 
tichristum  qui  synagogce  fiiius  crit.  Undc  et  iu 
Apocalypsi  his  qui  crediluri  sunt  dicitur  :  Qui  di- 
cunt  se  Judceos  esse ,  et  non  sunt ,  sed  sunt  syna- 
gogaSalance.  Et  sicut  ilie peremit  sepluagintafra- 


152 

ircs,  slc  iste  persccultinis  cst  omnes  quct  sibi  non 
ronsenlienl  nalioncs. 

Idem  deinde  iropologiani  subncclens  ail :  Quid 
pev  Joalliam,  qui  inlerprelatuv  consummatus  sive 
perfectus ,  nisi  sanclum  et  doctum  quempiam  pra;- 
dicalorem  dcbemus  accipere?  Hic  in  monlem  Ga- 
rizim  ascendit  ct  voce  inagna  clamavit,  Prius  as- 
cendit  ,  ct  poslmodum  clamavit,  Ante  consurgit 
in  montem  ,  ct  sicelevat  vocem  ,  quia  nisi  Doctor 
virtutum  prius  culmen  ascendat,  inaniter  clamat. 
Pergil  Dauiianus  cjclera  enodando,  cujus  verba 
lusa  in  pauca  conlraliam  :  Per  Garizim  sancta 
dcsigjiatur  Ecclesia  qacB  est  virlutum  omnium 
scliola ,  et  cccieslium  segetum  ubertale  fecunda, 
Per  olivam  significantur  ii  qui ,  Spiritus  Sancti 
pinguedine  delibuti ,  cvangelizando  pacem  recon- 
ciUant  homines  Creatori.  Per  ficus  qui  sanctce  le- 
gis  erudilionesunt  sufficienter  inslructi.  Pervitem, 
qui  triumpkum  Dominicce  Passionis  prcedicare  non 
cessant,  itaque  per  doctrincB  suce  botros  arentia 
rorda  nostra  vino  beati  cruoris  inebriant.  Cum 
igitur  oliva ,  ficus  ac  vitis  ,  lioc  est  spirituales 
viri  lignis  prceesse  sylvestribus ,  id  est  terrenis 
hominibus  atque  cavnalibus  nullatenus  acquies- 
cant ,  offevt  se  rhamnus ,  et  ab  eis  consumendus , 
et  cosdem  vel  pvavm  convevsationis  exemplo  vel 
erronnei  dogmatis  incendio  consumpturus.  Rliam- 
nus  enim  spinis  crebrescentibus  liorret ,  per  quem 
scilicet  quilibet  perversus  innuitur ,  qui  sic  pecca- 
torum  tanquam  veprium  aspevitale  densatuv.  Ex 
quibus  landem  concludit :  Lignis  itaque  petenti- 
bus  regem  ,  id  est  pravis  quibusque  carnaiiter  eli- 
gentibus  prcesulem  ;  rhamnus  accedit  inmedium, 
quilibel  videlicet  reprobus  ,  qui  et  ignem  damna- 
tionis  in  se  ex  eorum  pravitatibus  augeat ,  et  eos 
perverse  vivendi  vel  docendi  reciproca  combustione 
consumat, 

50.   EgREDIATUR  IGNIS  EX  EO  ,    ET  CONSUMAT  HA- 

BiTATOREs  SiciiEM.]  Ignis,  scilicet  ircC,  vindictae 
el  furoris  egredialur  ex  Abimelecb  ,  et  consu- 
mat  Sicbimilas.  Est  ba3C  proprie  cxsecralio  ei 
imprecatio,  qua  Joatbam  impiis  Sicbimitis  im- 
precatur  diras,  puta  justam  Dei  vindictam  et 
exitium,  illaque  fuit  efTicax  ;  nam  revera  excisi 
sunt.  Sic  efficax  fuit  maledictio  Josue  c.  6.  26. 
qua  ipse  diras  imprecatus  est  ei  qiii  reaedifica- 
rel  Jericbo.  El  Eiissei,  qua  maledixit  pueris  sibi 
per  ludibrium  inclamantibus  :  Calve ,  Calve  ; 
11  am  mox  ab  ursis  lacerati  fuere.  h.  Reg.  2.  1h. 
Deus  enim  ulciscilur  impiorumin  pios  injurias, 
eorumque  gemitus  ,  preces  et  imprecaliones 
cxaudit. 

Egrediatur  ignis  de  vinis  Sichem  ,  elc.  ,  et 
DEVORET  Abimelech.  ]  lla  factum  est,  ut  paiet 
V.  67.  licet  enim  mulier,  quae  tegula  occidit  Abi- 
melecb  ,  non  fuerit  ex  Sicbem,  sed  ex  Tbebes; 
lamen  Tbebes  eralin  finibus  Sicbem,  ait  sanc- 
uis  Hieronymus  ,  in  locis  Hebr.  Adde  Sicbimi- 
tas  fuisse  occasionem  cur  a  muliere  occisus  sit 
Abimelecb.  DeniqueTbebes  videtur  fuisseSicbi- 
morum  coloniaaeque  ac  Mello. 

21.  Et  abiit  in  Bera.  ]  Audi  S.  Hieron.  in  locis 
Hebr.  Distat  vicus  Bera  ab  Eleulberopoli  ocio 
millibus  ad  Aquilonem.  Eleutiieropolis  urbs  erat 
lunc  celebris  in  Iribu  Juda  non  longe  dissila  a 
Jerusalem. 

23.  MlSITQUE  DOMINUS  SPIRITUM  PESSIMUM  INTER 

Abimelech  et  habitatores  .(  Hebr.  iby^  baale , 
id  est  viros  vel  dominos  et  principes )  Sicuem.  ] 
Spiritum,  odii  scilicet  ci  discordiue,  qua  se  mu- 
tuo  exiiio  confcccrunt.  Fecit  hoc  Dcus  uon  lan- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  IX. 


lumpermissive,  sedetposiiive,objiciendoeisoc- 
casionem  discordi.-e,  nimirum  injiciendoscru- 
pulum  Sicbimilis  de  parricidiis  Abimelech 
quorum  ipsi  causa  fuerant ,  quodque  ipsi  ho- 
minem,  lam  impium  et  fratricidam  sibi  regem 
creassent :  inde  enim  eum  detestari  coeperunt; 
quod  sentiens  Abimelecb  vicissim  eos  detesta- 
lus  csl ;  alque  bic  fuit  fons  belli  mului ,  quo 
ulrique  se  confecerunt.  Ita  Abul.  Licet  enim 
Deus  posiiive  nequeat  esse  causa  peccaii ,  v  g 
odii  et  discordise,  sed  ad  illud  se  babeat  per- 
missive  dunlaxat;  lamenpotest  positive  aliquid 
indifferens  facere  bono  fine  ex  quo  preescit 
mulla  peccata  secutura.  Scrupuli  ergo  jam  dicii 
Deus  positive  fuit  causa;  peccalum  vero et  odium 
inde  secutum  i>t3rmisil  dunlaxal.  Secundo,  sanc- 
tus  Augusiinus  quaest.  hh.  Cajet.  et  Arias  per 
spiritum  bunc  pessimum  accipiunt  diabolum  : 
luiic  cnim  volenti  turbare  eorum  pacem  et  bel- 
hiin  conciiare  ,  Deus  non  tanium  permisit  id 
facere  ,  sed  et  posilive  eum  quasi  tortorem 
immisit,  ad  ipsos  tam  impios  divexandum  ol 
casiigandum  ,  ut  sui  sceleris  et  parricidii ,  ob 
quod  castigabanlur,  recordarentur  et  poeniten- 
liam  agerent  :  turbare  ergo  pacem  impiorum 
pios  unanimi  vi  opprimeniium  ,  ob  finem  jam 
dicium  ,  est  virlus  ,  non  vitium  :  in  diabolo 
vero  est  vitium  ,  quia  ipse  malo  fine  id  facit,  ut 
scilicet  odia  ,  cicdes ,  aliaque  peccata  suscitet. 
Sic  Deus  spiritLim  exilii  immisit  in  impium 
Acbab  ad  eum  in  bello  occidendum.  3.  Reg.  ull. 
Hinc  PoeiEe  dicunt  Jovem  id  facere  per  Alec- 
to  caeterasqne  furias;  de  qua  ita  canit  Vir^-il.  7. 
.Eneid.  ° 

Luciificam  Alecto  dirarum  ab  sede  sororura 
Infernique  ciet  tenebris  ,  cuilrislja  bella  , 
Iraeqiie,  iusidiajque,  el  crimiua  uoxia  cordi. 

Etmox: 

Disjice  composilam  pacem  ,  serecrimina  belli ; 
Arma  velit ,  poscatque  simu!  rapiatque  juventus. 

Denique  juste  haecomnia  direxit  Deus  ad  cas- 
tigandumparricidia  Abimelech,  etidololatriam 
Sicbimitarum. 

Sapienter  S.  August.  lib.  22.  de  Civitate  c.  1. 
Mutta  quidem,  inquit ,  fiunt  a  midis  contra  vo- 
luntatem  Dei  ;  sed  tantce  est  illce  sapienticB  tantcB- 
que  virtutis,  ut  in  eos  exitus  sive  fines,  quos  honos 
et  Justos  ipse  prcescrivit  ,  tendant  omnia  qucB 
voluntati  ejus  videntur  adversa.  Et  Enchirid. 
cap.  100.  ISon  sineret  bonus  fieri  mcde  ,  nisi 
Omnipotens  etiam  de  malo  facere  posset  bene. 

Nota  hunc  locum  pro  poena  vermis  conscien- 
liae,  qua  castigavil  bic  Sicbimitas  ,  et  castigat 
in  cTeternum  improbos  in  gebenna  ,  qui  sane 
magnum  eis  est  tormentum.  Torquet  enim 
eos  acerrimc  haec  cogitatio  ;  Tu  tua  culpa  el 
slultitia  te  conjecisli  in  bas  poenas,  tu  facillime 
poieras  culpam  et  tormenta  haec  vitare.  Cur  tam 
demens  fuisli  ut  ob  modicam  volupiatem  iii 
aeterna  b;ec  incendia  te  conjiceres  ?  o  slolidiias! 
o  malitia  !  6  cupiditasj  quO  me  duxisti !  0  irrevp- 
cabilis  error  meus: 

Manet ,  a;ternumque  manebit 
Supplicium  sceleris  sprelajque  injuria  legis. 

QUI  CfflJPERUNT  EUM  DETESTARI.]  Sic  Cl  Scptuag. 

Hcbra^i  vero  habent  nj2i  iibgedu,  id  est  pr^e- 
varicati  sunt,  rebellarunt.  Chald.  mentiti  suni. 
2/4.  Et  scelus  inti:rfectioms  septuaginta  fi- 


CO^fMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  IX.  i -> 


i:r 


LIORUM  JeROBIAL,   elC.  CONFERRIi  L\  AniMELECU.] 

Hebr.  Sepluag.  et  Chald.  haec  recensenl  lU  acl 
Deum  perlinenlia;  sicenim  habent:  Et  immisit 
spiritum  matum  inter  Abimclecli  el  habitatores 
Sicliem  ,  qui  ribcllarunt  ei  ,  ut  veniret  injuria 
70  liliorum  Jerobaal ,  et  sanguis  eorum ,  ut  pone- 
ret  super  Abimelech  fratrem  illorum  ,  qui  occide- 
rat  eos,  et  super  Dominos  Sichem  ,  qui  fortifica- 
verunt  manus  ejus  ut  necaret  fralres  suos.  Nosler 
tamen  Interpres  haec  tribuit  Sichimiiis,  non  Deo, 
(|uia  solerter  et  profunde  vidit  Deum  hunc  dis- 
cordiag  spirilum  immisisse  in  Sicliimitas  ,  per 
immissam  a  se  conscientiam  et  remorsum  par- 
ricidii ,  cujus  auctorem  faciebant  ipsum  Abime- 
lech,  ideoque  eum  ut  parricidam  et  palriae  per- 
dilorem  aversabantur  ac  contra  eum  bellum 
|)arabant.  NuUa  enim  alia  hic  odii  causa  proba- 
bihs  asseri  poiest. 

26.  Venit  autem  Gaal.]  Fuit  hic  Gaal  hostis  et 
.-emulus  Abimelech,  qui  eo  velut  vili  et  indigno 
dejecto,  ambiebat  fieri  princeps  Sichimitarum, 
utcoliigitur  ex  v.  28. 

27.  Vastantes  vineas,]  uvas  colligendo,  et  in 
torculari  exprimendo.  Vineae  hae  erant  prin- 
cipum  Sichem  ,  qui  Abimelechin  regem  evexe- 
rant:  forte  etiam  eranl  vinea;  ipsius  Abimelech. 
Ita  Abulensis. 

Ingressi  suntfanum  dei  sui,  ]  puta  Baalberitli 
versu  /4. 

28.  Clamante  Gaalfilio  Obed  :  Quis  est  Abime- 

LECe  ETQUiEEST  SlClIEMjUT  SERVIAMIJS  ElPNUMQUID 
^ON  ESTFILIUS  JeROBAAL,  ET  CONSTITUIT  PRINCIPEM 
ZEBUL  SERVUMSUUM  SUPER  VIROS  EMUR  PATRIS  Si- 
CUEM  ?   CUR  ERGO  SERVIEMUS  El  ? 

Qualuor  rationibus  Gaal  concitat  Sichimitas 

ad   rebellandum    re&i  Abimelech  a  se  electo. 

Prima  est  :  Quis  est  Abimelecli?  q.  d.  Abimelech 

est  vilissimus  Sichimilarum  ,  uipoie  filius  con- 

cubinai,parricida,  tyrannus.  Ergo  indiguum  est 

pati   ut  ipse  Sichimitis   et  Israeli  dominelur. 

Secunda  :  Quce  esi  Sichem?  quasi  dicat:  Sichem 

est  nobilis  ,  antiqua  ,  polens  divesque  civitas  , 

in  qua  sunt  mulii  sapientes  et  praestantes  viri 

digni  imperio.  Quis  ergo  ferat  infamem  Abime- 

lech  iliis  dominari  ?  Tertia:  Numqaid  non  est  fi- 

lias  Jerobaal ,   id  est  Gedeonis  ,    qui  vestrum 

deum  Baal  profanavit,  ejusque  aram  evertit? 

q.  d.  Gedeon  vestrum  deum  Baal  evertit,  Abi- 

uielech  aulem  est  filius  Gedeonis.  Quid  ergo  a 

lilio  hoc  exspeciandum,  nisi  similia  paternae  au- 

daciie  exempla  ,  ut  Baalem  et  numina  vestra 

pessumdet  ?  Quarta  :    Et  conslituit   principem 

Zebul  servum  suum  super  viros  Eniur  patrisSichem. 

Quasidicat :  Abimelech  super  Sichimitas  Prin- 

cipem  et  vicarium  suum  consliluit  Zebul ,  igno- 

l)ilem  et  exosum  servum:  indignumergo  est  ut 

ei  pareamus.  Quis  enim  paliatur  vilem  servum 

liberis  et  nobilibus  capitibus  dominari  :  Sichi- 

mitas  appellat  viros   Emur  patris  Sicliem  ,    eo 

quod  cives  essent  urbis  Sichem  ,  in  qua  anic 

oOO  annos  regnarat  celebris  ille  in  Genesi  prin- 

ceps  Emur,   pater  Sichem,  qui  nomen  suum 

dedit  urbi.  Genes.  33.  et  2>k.  Unde  Sichimae  an- 

liquitas  et  dignitas  aeslimari  potest ,  ut  non  fe- 

rendum  sit  Zt-bul  vilo  mancipium  illam  regere 

el  gubernarc.   Ilisce  rationibus  Gaal  per.suasit 

Sichimitis,  utrcbellare  pergant  rcgi  Abimelech, 

cumque  regno  expellant,  ac  ad  illud  ipse  se  eis 

(lucem  oblulii,  undc  subdit : 

Utinam  daret  aliquis  populum  istum  sub  manu 

cor.nkl.  a  lapide.  tom.  ii. 


ME4  ,  UT  AUFERREM  l)E  MEDIO  AbIMELECH  !  ]  Ul  CgO 

ipse  pro  eo  regnarem. 

Porro  Sepluag.  Zcbul  vocant  Episcopum  ,  id 
est  superintendentem  el  praesidem  Sicliem.  Sic 
Cicero  vocat  se  Episcopum  ,  id  est  ,  Prsesidem 
Campania?. 

Denique  Hebraea  ex  aliis  punctis  ,  quas  sub- 
slituerunt  Massorelie  ,  jam  aliter  habent ;  ni- 
mirum  sic  :  Num  fiiius  Jerobaal  et  Zcbul  prccpo- 
situs  ejus  ?  Scrvite  viris  Emur  palris  Sichem  ;  et 
car  servicvius  ei  nos  ?  Qua3  verba  obscura  sunt  , 
et  vix  apertum  habent  sensum.  Quare  inter- 
punctio  et  versio  S.  Hieron.  uti  planior  ,  ita  est 
ci  verior ,  proesertim  quia  ei  consentiunt  Sop- 
tuaginta. 

31.  Et  oppugnat  adversum  te  civitatem.  ]  Op- 
pugnat ,  idest  obsidet,  occupat ,  opprimit  cives 
et  civitatem.  Eral  enim  Gaal  in  ipsa  civitate  Si- 
chem  sollicilans  cives  ad  rebellandum  Abime- 
lech  ,  ac  in  ca  contra  ipsum  se  armans  et  forti- 
ficans  :  Hebr.  est  ani:  tsarim  ,  id  est  ,  ut 
Chald.  arclal;  Septuag.  obsidet;  Vatabl.  occupat. 

37.  RuRSUMQUE  Gaal  ait:Eccepopulusdeumbi- 
Lico  TERR.E  DESCENDiT.  ]  De  umbHico ,  \A  cst ,  dc 
summitate  montium  ,  ut  dixit  versus  prtBced. 
Sicut  enimumbilicusin  homine  exstat,  sicmon- 
tes  eminent  in  terra.  Ita  Abulens.  Arias  ,  Vatabl. 
Rursum  sicut  umbilicus  est  quasi  centrum  sive 
medium  in  hominc ,  ut  si  circini  pedem  unum 
figas  in  umbilico  quasi  in  ccntro  ,  indeque  alte- 
rum  pedem  per  exlensas  hominis  manus  aeque 
ac  pedes  circumagas  ,  pcrfectum  circulum  circa 
hominem  sis  descripturus  :  sic  pariler  montes 
sunt  quasi  in  medio  terra?  circumcirca  adjacen- 
tis  et  aspectabilis  ,  ut  homo  in  monte  quasi  in 
centro  consistens  ,  circumcirca  terram  subja- 
centem  in  orbem  quasi  oculis  aspicere  et  cir- 
cumlustrare  possit.  Sic  Jerusalem  Ezech.  38. 
vers.  12.  vocatur  umi)ilicus  terrae,  quiaipsaerat 
medium  et  quasi  centrum  terrt-e  tunc  habitatae 
etcognitoc.  Sic  Plinius  lib.  3.  cap.  12.  lacum  Rea- 
tinum  appellat  umbilicum  Italia^ ;  Livius  ;Eiolo- 
rum  regionem  vocat  umbilicum  Graecic-e  ;  Cicero 
Act.  6.  in  Verrem  Ennensem  sylvam  nuncupat 
umbilicum  Siciliae. 

Et  UNUS    CUNEUS  VENIT   PER   VIAM  QU.E  RESPICIT 

QUERCUM.  ]  Hebr.  additur  ,  quercum  ai^2V)2  meo- 
nenim  ,  id  est  prastigiatorum;  Septuag.  aspicien- 
tium;  Valab.  augurum.  Chald.  etPagnin.  nomen 
Hebr.  Meo«e?i£mutpropriumretinent.  Certa  ergo 
hic  quercus  designatur  ex  voce  Meonenim  tunc 
nota  ,  nunc  ignota. 

^2.  Sequenti  ergo  die  egressus  est  populus  in 
CAMPUM.  J  Non  ad  reliquum  vindemiae  peragen- 
dum  ,  ut  volunt  Josepluis  et  Procopius  ,  sed  ad 
pugnandum  contra  Abimelech.  Unde  sequitur  : 

QuoD  cuM  nuntiatum  esset  Abimelech  ,  tulit 

EXERCITUM  SUUM  ET  DIVISIT  IN  TRES  TURMAS  ;  ]  ui- 

mirumunam  turmam  sibi  adscivit ,  eaque  civi- 
laiem  Sichem  civibus  in  campum  egressis  va- 
cuam  oppugnavitet  cepit ;  duabus  vero  Cieleris 
jussit  prosequi  Sichimitas  urbe  egressos  ,  om- 
iiesque  mactare  ,  atque  hac  ratione  universos 
cives  cum  civilate  disperdidit.  Ita  Abulensis  et 
Arias. 

Zi5.  Ipsaque  destructa  ut  sal  in  ea  disperge-  . 
RET,  ]  non  tam  uturbem  desiccarct  redderetque 
sterilem  :  sal  enim  quia  igneum  omnia  germina 
erodit  ,  adurit  et  siccat  Psalm.  106.  vers.  33  et 
3Zi.  Deut.  29.  v.  22el23.  Jerem.  17.  6.  Sophon.  2, 
9.  Sic  Vcsuvius  mons  juxla   Neapolim    nuper 

20 


isii 


COMMENTAr.lA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  X. 


crucians  cineres  ,  onines  circumcirca  agros  sic- 
cavit ,  sed  ad  lenipus  duntaxat  ;  cineres  enini 
»unt  salsi.  Verum  hoc  in  agris  fieri  subinde  solet 
ab  hostibus  ,  non  in  urbe  ,  utpote  quae  non  co- 
litur  ,  nec  seritur,  sed  incolilur  et  habitalur. 
Fecit  id  ergo  Abimelech  ad  significandam  sum- 
mam  suam  in  Sichem  iram  et  indignationem, 
Putat  Abulensis  veterem  illum  moreni  fuisse 
puniendi  urbes  per  aspersum  in  iis  sal ,  in  cri- 
mine  laesae  majestatis. 

Addit  Abulens.  Abimelech  juste  sicSichimitas 
punivisse,  eo  quod  ipsi  sponte  eum  in  regem 
susceperant ,  et  paulo  post  gravissimas  ei  inju- 
rias  intulerant.  Sic  enim  juste  punit  rex  subditos 
sibi  rebellantes.  Verum  Abimelech  non  fuit  le- 
gitimus  rex  ,  sedtyrannus  et  invasor  regni :  nec 
enim  Deus  ,  nec  caeterae  tribus  eum  regem  crea- 
rant  ',  sed  pauci  Sichimitae ,  qui  non  habebant 
potestatem  et  jus  creandi  regem  totius  Israelis. 

Zi6.  IN  TURRE  SiCHiMOnuM.  ]  Verisimililer  Sera- 
rius  et  alii  censent  lurrim  hanc  esse  oppidum 
Mello ,  quod  cum  Sichimitis  rebellarat  regi  Abi- 
melech.  Hoc  dicitur  turris  ,  quiain  eoerat  arx 
excelsa  et  munita  instar  lurris.  Dicitur  Slchimo- 
rum  ,  quia  erat  eorum  colonia.  Mellonita^  enim 
audita  clade  Sichimorum  ,  male  sibi  conscii 
eamdem  sibi  metuenles  ,  confugerunt  ad  hanc 
turrim ,  ut  in  ea  contra  Abimelech  se  tutarentur. 

Dei  sui  Berith.  ]  Decurtate ,  nam  integre  vo- 
cabatur  Baalberith ,  ut  patet  versu  h- 

/48.  AscENDiT  iN  MONTEM  Selmon,  ]  Sichimoe  et 
Mello  vicinum  ,  de  quo  Psalm.  67.  15. 

50.  Thebes.  ]Urbs  eratin  Judica  ,  infinibus  Nea- 
poleos  pergenlibus  Scythopoiin  ,  quasi  in  decimo 
tertio  ejus  iapide  ,  quam  oppugnans  Abimeiech 
fragmine  moice  ictus  interiit ,  ait  S.  Hieron.  in 
locis  Hebr.  Euseb.  Adrichom.  et  alii.  Quarealia 
haec  est  ab  urbe  Thebes  in  yEgypto  ,  ex  qua 
oriundi  fuere  mililes  et  martyres  Thebeei ,  quo- 


rum  duxfuilS.  Mauriiius;  alia  quoque  fuit  Thebf; 
in  Graecia  a  qua  dicti  fuere  Thebani ,  quorum 
dux  fuitEpaminondas.  Porro  Thebes  haec  Judaeae 
alia  est  a  Thesba ,  ex  qua  oriundus  Elias  Pro- 
pheta  cognominatus  est  Thesbites ,  uti  contra 
Lyran.  docent  S.  Hieron.  Euseb.  Adrichom.  Bor- 
chard.  et  alii.  Porro  Thebes  Hebr.  idem  est  quod 
ovalis  ,  vel  ccenosus ,  ait  Pagnin.  idque  hic  est 
appositum  ;  ii)i  enim  Abimelech  capite,  quod 
ovalis  est  figurae  ,  confracto,  in  ccenumet  ter- 
ram  prolapsus  occubuit. 

53.  Fragmen  MOL^E,  ]fragmen  lapidis  molaris. 

6^.  Ne  forte  dicaturquod  a  femina  xnterfec- 
Tus  siM.  ]  Ita  Abimelech  ,  qui  tota  vita  gloriam 
regni  quaesierat ,  juste  ingloria  morte  punilus 
est  ,  occisus  a  femina.  Juste  lapide  percussus 
interiit ,  qui  super  lapidem  70  fratres  occiderat. 
Sic  tegula  a  muliere  dejecta  misere  Argis  periit 
Pyrrhus  rex  Epirotarum',  teste  Plutarc.  Etorbis 
terror  ,  flagellum  Dei  Attila  Hunnorum  rex  ii 
femina  percussus  cuUro  est ,  ait  Marcellinus.  Et 
Hermannus  Saxonum  rex  arcem  unam  mutato 
habitu  oppugnans  ,  saxo  a  femina  dejecto  inte- 
remptus  est,  teste  Aventino  lib.  5.  Quocirca 
Gentilis  ille  apud  Virgil.  iEneid.  10.  ita  cadeutem 
solatur  : 

Hoc  tamen  infelix  miseram  solabere  mortem  ; 
^Eiieae  magni  dextra  cadis. 

Mor.  Theod.  q.  16  :  Ex  his  ,  ait,  quce  conligerunt 
Abimelech  et  Sichimilis  ,  discimus  improbam  con- 
sensionem  interitum  afferre  utentibus  ea ,  et  tan- 
dem  in  dissensionem  desinere ;  siquidem  qui  iiberos 
Gedeonis  interfecerant ,  mutuis  piagis  perierunl. 

Denique  in  Abimelech  verum  fuit  illud  :  In- 
gressus  est  ul  vutpes  ,  regnavit  ut  leo  ,  mortuux 
est  ut  canis  ,  non  baculo  ,  sed  lapide  ^  femina 
percussus. 


CAPUT  DECIMUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

SePTIMUS  JUDEXThOLA  ELIGITUR  :  OCTAVUS  JaIR  V.  3.  MOX  V.  6.  HEBRiEI  AD  SUA  IDOLA 
REDEUNTES  CASTIGANTUR  A  DeO  PER  PhILISTH^OS  ET  AmMONITAS  OCTODECIM  ANNIS. 
UnDE  V.  10.  SERIO  POENITENTES  DeUM  INVOCANT  ,  QUI  EOS  INCREPANS  TANDEM  V.  1G. 
EORUM    MISERETUR. 


1 .  <M&^^^^^S^osT  Ablmelech  surrexit  dux  in  Israel  Thola  filius  Phua  patrui  Abimelech  , 

vir  de  Issachar ,  qui  habitavit  in  Samir  montis  Ephraim  :  2.  et  judicavit 
j  Israelem  viginti  et  tribus  annis  ,  mortuusque  est ,  ac  sepultus  in  Samir. 
3.  Huic  successit  Jair  Galaadites  ,  qui  judicavit  Israelem  per  viginti  ct 
duos  annos ,  4.  habens  triginta  Glios  sedentes  super  triginta  pullos  asi- 
narum ,  et  principes  Iriginta  civitatum ,  quse  ex  nomine  ejus  sunt  appellat.^ 
Havoth  Jair ,  id  est ,  oppida  Jair ,  usque  in  prsesentem  diem  ,  in  terra 
Galaad.  5.  Mortuusque  est  Jair  ac  sepultus  in  loco  cui  est  vocabulum  Camon.  6.  Filii  auteni 
Israel,  peccatis  veteribus  jungentes  nova ,  fecerunt  malum  in  conspectu  Domini ,  et  servierunt 
idolis  Baalim  et  Astaroth ,  et  diis  Syrise  ac  Sidonis  et  Moab  et  Gliorum  Ammon  et  Philisthiim: 
dimiseruntque  Dominum  ,  et  non  coluerunt  eum.  7.  Contra  quos  Dominus  iratus ,  tradidit  eos 
inmanus  Philisthiim  et  filiorum  Ammon.  8.  Afilictique  sunt,  et  vehementer  oppressi  per  annos 
decera  et  octo,  oranes  qui  habitabant  trans  Jordanem  in  terra  Amorrhsei ,  qui  est  in  Galaad. 


COMWENTARIA  IN  LIBHUM  JUDICUM.  Cap.  X.  !55 

9.  In  lanlum,  iit  filii  Animon,  Jordanetransmisso,  vastarent  Judam  etBenjamln  et  Ephraim: 
adlictusque  est  Israel  nimis,  1 0.  Et  clamantes  ad  Dominum ,  dixerunt  :  Peccavimus  tibi ,  quia 
dereliquimusDominum  Deum  nostrum,  et  servivimusBaalim.  1 1 .  Quibus  locutus  estDominus: 
Numquid  non  iEgyptii  et  Amorrhsei ,  fihique  Ammon  et  Philislhiim  ,  12.  Sidonii  quoque  et 
Amalech  et  Chanaan  oppresserunt  vos ,  et  clamastis  ad  me ,  et  erui  vos  de  manu  eorum  ? 

13.  Et  tamen  reliqnistisme  ,  et  coluistis  deos  alienos;  idcirco  non  addamutullra  vos  liberem  : 

14.  Ite  ,  et  invocate  deos  quos  elegistis;  ipsi  vos  liberent  in  lempore  augustise.  15.  Dixerunt- 
que  filii  Israel  adDominum  :  Peccaviraus,  redde  tu  nobis  quidquid  libi  placet;  lantum  nunc 
libera  nos.  16.  Quce  dicenles ,  omnia  de  finibus  suis  alienorum  deorum  idoia  projecerunt,  et 
servierunt  Domino  Deo,  qui  doluit  super  miseriis  eorum.  1 7.  Itaque  filii  Ammon  conclamantes 
in  Galaad  fixere  tentoria  :  contra  qnos  congregati  Clii  Israel,  in  Maspha  castrametati  sunt. 
18.  Dixeruntque  principes  Galaad  singuli  ad  proximos  suos :  Qui  primus  ex  nobis  contra  filios 
Ammon  cocperit  dimicarc  ,  erit  dux  populi  Galaad. 


1.  PosT  Abimelech  surrexit  dux  in  Israel 
TnoLA.  ,  FiLius  PuuA.  PATRui  Abimelech.  ]  Eral 
«TgoThola  consobrinus  Abimelech ,  utpote  filius 
Phua  ,  qui  erat  frater  Gcdeonis  patris  Abime- 
lcch.  Videlur  Tbola  eleclione  populi  creatus  Ju- 
dex  ,  nam  Dei  hic  nuUa  fit  mentio.  Ila  Abulens. 
bic  a  populo  Judices  elccii  fuere  Jephte  ,  Abe- 
san,  Ahialon  et  Abdon.  cap.  12.  8.  Surrexit  evgo 
olectus  a  populo  ad  corrigendum  scandaluni , 
ei  abolendum  lyrannidcm  Abimelech  ,  ne  quis 
deinceps  iUam  imitaretur ,  et  simile  quid  atten- 
laret.  Unde  Hcbr.  et  Septuag.  addunt ,  surrexit 
ad  salvandum  Israel  ,  scilicet  ut  liberaret  Rem- 
publ.  a  tyrannide  etidololatriaBaalberith  induc- 
la  ab  Abimelech,  utqueeam  ab  hostibus  vicinis, 
si  more  suo  Israelem  invaderent  ,  defenderet  ; 
et  forte  reipsa  defendit ,  eliamsi  Script.  faclum 
non  commemoret.  Erant  enim  Judiccs  Israelis 
salvatores  ,  ut  dictum  est  cap.  2.  16.  etcap.  3,  9. 

Pro  palrui  Abimeiech  Hebr.  est  "m"  n  ben 
dodo ,  id  est ,  filius  pairui  ejus  ,  scilicet  Abime- 
lech  ,  supple  :  erat  Tbola  novus  hic  Judex. 
SicetSeptuag.  qiiin  et  Cbald.  nisi  quod  vertat 
in  genilivo  :  Filii  palrui  cjus  ;  quasi  non  Tho- 
la  ,  sed  pater  ejus  Phua  fuerit  filius  patrui 
Abimelech.  Rabbini  vero ,  el  ex  iis  Pagnin.  Arias, 
Vatabl.  Cajet.  to  Dodo  relincnt  ut  nomen  pro- 
pnum  ,  vertuntque :  Tlwla  fdius  Phua  ,  filii  Dodo; 
quasi  Dodo  fuerit  pater  Pliua  ,  et  avus  Tbola 
Judicis.  Sed  magis  credendum  S.  Hieronymo  , 
Septuag.  et  Cbald.  qui  Dodo  vertunt  palruiejus. 
Nimirum  Hebraei  ob  merita  Gedeonis  volueruiit 
exejusprosapia  creare  Judicem  ,  qui  ei  succe- 
derei ;  cumque  filii  Gedeonis  omnes  ab  Abime- 
lech  essent  occisi  ,  acceperunt  filium  fratris 
ejus  ,  scilicet  Thola  ,  eumqiie creaiunt  Judicem. 

ViR  DE  IssACHAR.  ]  Dices  :  Gedeon  fuitdc  tribu 
Manasse,  quomodo  ergo  fraler  ejus  Pbua  ,  ejus- 
gue  fihus  Tliola  fuit  de  iribu  Issachar  ?  Ri-sp. 
S.  Augnsf.  et  alii  Gedeonem  et  Pliua  fuisse  fra- 
ires  utennos  duntaxat,  ita  utmatereorum  nup- 
»erit  pnmo  Joas  Manassensi ,  ex  eoque  genuerit 
Oedeonem  ,  deinde  nupscrit  alleri  viro  e  iribu 
Issachar,  ex  eoquegenuerilPJiua  patrem  Tliola. 
Poterant  enim  feminae  cxtra  tribum  suam  viris 
auenus  inbus  mibere  ,  quando  illee  habebant 
iralres,  qui  palrum  suorum  eraut  b.eredes  , 
eonimque  haereditatem  in  tribu  eoiuni  serva- 
nnm^"*^-  ,  ^d  virum  allerius  Iribus  pcr  femi- 
htn.>c\  Mi-  "^'-"^^  l"'^'^  niascula  ipsa  iorel 
haerts)  ilh  nubenlem  iransiret.  Numer.  ult. 

gUI     HABITAVIT    IN     SaMIR     (    urbe    )      MONTIS 


Ephraim.  JLicetergoesset  ex  tribulssachar,  ta- 
men  habitavit  in  iribu  Ephraim,  ut  habitans  quasl 
in  medio  magis  numerosarum  tribuum,  eas  velut 
Judexfacilius  regeret.  Regem  enim  decetessein 
centro  regni ,  ut  facile  ab  omnibus  regni  parti- 
bus  adiri  et  conveniri  possit. 

Alleg.  Thola  Hebr.  idem  est  quod  vermiculus 
vel  coccineus.  Unde  typus  fuit  Christi,  qui  ait  : 
Ego  sum  vermis  et  non  homo.  Psalm.  21.  7.  idem 
sanguine  agque  ac  charitate  fuit  coccineus  ,  quia 
sanguine  suo  pro  nobis  purpuratus  ,  et  charitate 
ignea  flagrans  fuit  filius  Phaa  ,  id  est  Anguli  , 
quia  ipse  est  lapis  angularis  Ecclesiae.  Sedes 
ejus  fuit  5fl??ur  ,  id  cst  custodia  ,  faex,  sentes  , 
adamas.  Magna  enini  nobis  in  tol  periculis  et 
insidiis  opus  custodia  ,  magna  faecis  nostrac 
cognitione  aique  contemptu  ,  magna  carnis  ani- 
mique  compunclione  ,  magna  deniquecouslan- 
tia  et  adamantino  robore. 

S.  Huic  succESSiT  JairGalaadites  ,  ]acproin- 
de  e  tribu  Manasse  ;  hccc  enini  habitabat  trans 
Jordanem  in  Galaadite  juxta  monlem  Galaad  ; 
undeet  oppida  ,  quibus  filii  ejus  30  praefuerunt , 
crant  in  tribu  Manasse.  Fuit  hic  octavus  Judex 
Israelis. 

Jair  Hebr.  idem  est  quod  iUuminans  ,  quia  Is- 
raelem  sua  jusiiiia  ,  virtute  et  religione  illus- 
travit.  Omnes  Judices  ad  hoc  a  Deo  dati  sunt 
Israeli ,  ut  eum  in  vera  Dei  fide  et  cullu  conti- 
nerent ,  ideoque  omnes  sancti  fuere  ,  alque  ut 
tales  laudanlur  ab  Ecclesiaslico  cap.  1x6.  13.  ct 
ab  Apostolo  Hebr.  II.  32.  Hinc  Jair  typus  fuit 
Christi  ,  qui  quasi  lux  mundi  iUuminat  omnem 
hominem  venientem  in  hunc  inundum.  Joan.  1.  9. 

Tropol.  Pnclatus  et  fidelis  quisque  sit  Jair  , 
id  est  ,  illuslrator  aliorum  ,  juxlaillud  Christi  : 
Sic  luceat  liix  vestracoram  hominibus ,  ut  videant 
opera  vestra  bona ,  et  giorificenl  Patreni  veslrum 
qui  in  cccUs  est.  Matth.  5.  16. 

[].  Habens  triginta  filios  sebentes.  (  Hebr. 
equitantes  ;  SepUrag.  conscendentes  ;  Josephus  , 
cquitandi  perilissimos  )  super  triginta  pullos 
AsiNARiiM.  ]  Cajet.  vullpulloshos  fuisse  equinos, 
non  asiiios;  quia,  inquit  ,  hoc  affertur  hic  ad 
oslendendam  principuni  horum  gloriam  ;  gloria 
autem  est  equitarc  supcr  equuni  ,  iion  asinum: 
scd  erral  Cajet.  Hebr.  □n''7  aiarim  pullos  asi- 
ni  ,  non  e(jui  ,  sigiiificat  hlc  et  alibi  ,  teslc 
S.  Hieron.  Septuag.  Pagnino  el  aliis  passim.  Sic 
et  Lyran.  Arias,  Yatabl.  (aAbulens.  quiperpul- 
los  asiiii  accipiunt  iiiulos  ,  qui  cx  asino  ct  eqiia 
gignuiilur  ;  nobilcs  enim  mulis  vchuntur.  Sim- 


155 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.    Cap.  X. 


plicius  accipias  meros  asinos  ,  quia  hos  signifi- 
cat  Hebr.  aiarim  ,  aique  hi  in  Palajstina  vege- 
liores  ct  fortiores  sunt  noslris  ;  unde  ibi  asinis 
pro  equis  uiebantur  ,  prresertim  quia  Deus  He- 
brseis  vetuerat  usum  et  copiam  equorum  ,  uli 
ostendi  in  Peniateucho  Deuter.  17.  16.  ad  illa  : 
Non  77iuUiplicabit  sibi  equos.  Huc  facit  elymon 
asini  ,  de  quo  S.  Isidor.  hb.  12.  Etymol.  Asinus , 
inquit ,  et  asellum  a  sedendo  dictus  qaasi  assedus  ; 
sed  hoc  nomen ,  quod  magis  equis  conveniebat  , 
ideo  tioc  animal  sumpsit ,  quia  priusquam  equos 
caperent  homines  huic  prtxsidere  cceperunt.  Animal 
quippe  tardum  et  nulla  ratione  renitens,  statim  ut 
voluit  sibi  homo  substravit. 

Et  principestriginta  civiTATUM.  ]  In  Hebr.  est 
pulchra  paranomasia  in  voce  aiarim  ,  quae  et 
puUos  et  civitates  significat.  Similis  est  in  Graeco 

llu^ous  et  lIo>et;. 

QU^  EX   NOMINE   EJUS  SUNT    APPELLAT;E  HaVOTH 

JAin  ,  iD  EST  oppiDA  Jair.  ]  Jam  pridem  lu-e  iri- 
ginta  civitates  ,  et  insuper  alia^  triginta  ,  hoc  est 
sexaginta  ,  ab  alio  antiquiore  Jair  nuncupatse 
erant  civitates  Jair ,  ut  patetNum.  32.  41.  hicta- 
men  illud  nomen  eis  confirmatum  est ,  et  quasi 
de  novo  inditum  ob  novam  rationem  ;  quia  sci- 
licet  30  his  urbibus  praeerant  30  principes  filii 
Jair  ,  Judicis  ;  caeterarum  vero  30  hic  non  fit 
menlio  ,  quia  iilee  ad  hos  30  Principes  non 
spectahant. 

8.  Oppressi  per  annos  decem  et  octo.  ]  Hi  18 
anni  comprehendi  nequeunt  annis  Judicis  se- 
quentis ,  putaJephte,  hicenimtantumsexannis 
praefuit.  Quocirca  Serarius  vult  eos  omnino  ad- 
dendos  in  Chronologia  annis  caeterorum  Judi- 
cum.  Verum  cap.  3.  ostendi  id  fieri  non  posse. 
Quare  hi  18  anni  comprehendi  debent  annis 
praecedentis  Judicis  ,  scilicet  Jair,  qui  pra^fuit 
22  annis.  Licetenim  Jair  omni  studiocontende- 
ret  Israelitas  continere  in  cultu  unius  veri  Dei  ; 
tamen  ipsi  partim  ex  innata  malitia  et  proclivi- 
late  adidola,  partimexcommercioetconnubiis 
vicinarum  Gentium  idololatrarum  ,  pariim  ex 
continua  23  annorum  pace  sub  Tliola  Judice 
opii)us  epulisque  abundantes  et  lascivientes  de- 
fiexerunt  ad  idolaet  vitia  Gentium  ,  quare  Deus 
justus  perfidiae  vindex  statim  illos  castigavit , 
immittendo  in  eos  Philisthaeos  et  Ammoniias , 
qui  eos  spoliarent  et  opprimerent ,  idque  per  18 
annos ,  donec  ipsi  lot  llagellis  fracti ,  serio  ido- 
lis  abjectis  poenitentes  ad  Deum  redirent,  qui 
proinde  hac  poenitentia  reconciliatus  liberavit 
eos  per  Jephte ,  ut  patet  ex  sequenti.  Hoc  est 
quod  praedixit  Script.  cap.  2.  16  :  Suscitavitque 
Dominus  Judices,  qui  Uberarenl  eos  de  vastan- 
lium  manibus  ;  sed  nec  eos  audire  voluerant ,  for- 
nicantes  cum  Diis  alienis. 

12.  Et  Chanaan.  ]  Sic  quoque  vertunt  Sepluag 


maon  ,  quo}  erat  urbs  Moabilarum  juxta  tor- 
rentem  Arnon  in  iribu  Ruben.  Hinc  incoi;e 
Maon  1.  Paral.  U.  61  et  2.  Paral.  26.  7.  vocantur 
Meonenim  ,  ubi  Septuag.  vertunt  Minceos.  Unde 
et  Septuag.  Job  cap.  2.  vers.  11.  Sophar  amicum 
Job  constituunt  regem  Minceorum.  S.  Hieron. 
vero  2.  Paral.  26.  7.  vertit  Ammonitas.  Unde  vi- 
detur  ipse  Meonenim  per  metalhesin  accepisse 
pro  Ammonim  ,  id  est  Ammonitis.  Priore  vero 
loco  1.  Paral.  k.  h\.  vertit  habitatore ,  hoc  enim 
significat  t6  meonenim.  Ut  ut  est,  cerlum  est  hos 
fuisse  Chananieos.  Sic  enim  vertunt  Septuag.  et 
Noster,  qui  commune  Chananaeorum  nomen  eis 
appropriant,  quasi  ipsi  illo  aevo  prae  caeteris 
vocati  sint  Chanaan  et  Chananaei. 

Ih.  Ite  et  mvocATE  Deos  quos  elegistis.  ]Est 
sarcasmus  similis  illi  Deuter.  32  :  Ubi  sunt  Dii 
eorum  ,  in  quibus  habebant  fiduciam  ?  etc.  Sur- 
gant  et  opiiulentur  vobis  ,  et  in  necessitate  vos 
protegant. 

16.  IDOLA  PROJECERUNT.  ]  Eccc  hoc  est  signuiTi 
serii  doloris  et  pcenitentiae  ,  idola  et  vitia  sua 
abjicere  :  ideoque mox  Deus eorum  misertus  est. 

QUI  DOLUIT  SUPERMISERIIS  EORUM.  ]    Hcbr.     "lyD 

Katsar  ;  id  est ,  angustata  est  anima  ejus  in  la- 
borelsraeiis.  Septuag.  wAc/utv:  ,  id  est,  imminula 
vel  contracta  est.  Dicitur  hoc  anthropopathus  : 
necenim  angustia  cadit  in  Deum  ,  sed  figuraie 
significat  magnum  in  Deo  commiserationis  af- 
fectum.  Sic  Deus  aitJerem.  18.  7  :  Repente loquar 
adversus  gentem  et  adversum  regnum  ,  ut  eradi- 
cem  et  destruam  et  disperdam  illud.  Si  pceniten- 
tiam  egerit  gens  ilia  a  malo  suo  ,  quod  locutus 
sum  adversus  eam  :  agam  et  ego  pcenitentiam  su- 
per  malo  quod  cogitavi  ut  facerem  ei.  Et  subito 
loquar  de  gente  et  de  regno ,  ut  cedificem  et  plan- 
tem  iilud ,  Videatur  S.  Chrysost.  hom.  5  ad  popu- 
lum ,  et  25  in  Genes.  ac  65  in  Matth. 

17.  Itaque  filii  Ammon  conclamantes  ,  idest, 
suos  ad  bellum  convocantes  ,  in  Galaad  fixe- 
RE  tentoria.  ]  Nam  regio  Ammon  vlcina  est  Ga- 
laad  et  Galaadilis,  puta  Manassensibus  ,  qui 
proinde  primi  eis  irrueutibus  se  opposuere. 

Contra  quos  congregati  filii  Israel  in  Mas- 

PHA   CASTRAMETATI    SUNT.    ]   DupICX  CSt   Maspha  , 

una  in  tribu  Gad  ,  altera  in  tribu  Manasse  , 
quae  hic  intelligitur ;  tum  quia  Ammonitae  tri- 
bum  Manasse  sibi  vicinam  invaserant ;  tum  quia 
eis  quasi  dux  appositus  fuit  Jephte  ,  qui  erat  ex 
Manasse  ,  ut  audiemus  cap.  sequenti.  Porro 
Maspha  Hebr.  idem  est  quod  specula ,  quia  erat 
loco  alto  ,  ex  quo  Ammonitarum  aliorumque 
vicinorum  hostium  adventum  speculabantur  , 
ut  contra  eum  sibi  prospicerent. 

18.  QUI  PRIMUS  EX  NORIS  CONTRA  FILIOS  AmMON 
COEPERIT    DIMICARE  ,    ERIT    DUX   POPULI  GALAAD  ,    ] 


Hebr.  rromaon,  quodaliiretinentquasinomen  ita  tum  quidem  tumultuario  consilio  decreve- 

proprium  loci.  VideS.  Hier.  in  locis  Hebr.  Maon,  runt,  sed  non  satis  recto.  Unde  paulo  post  sa- 

ait,  regio  Moabitarum  jaxta  Jeremiam  cap.  48.  nius  consilium  eis  in  mentem  venit  de  accer- 

23.  juxta  Septuag.  Marinus  in  Lexico  et  alii  pu-  sendo  Jephte  viro  bellicoso ,  ut  audieraus  cap. 

tant  Maon  idem  esse  cum  Bethmaon  et  Baal-  sequenti.  Ita  Abulensis. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  XT.  157 

o 

CAPUT  UNDECIMUM. 

SYNOPSISCAPITIS. 

JePHTE  JuDEX  NONUS  IsRAELIS  A  POPULO  CONSTITUITUR,  QUI  PRIMUM  RATIONE  AGIT  CUM 
REGE  Am3I0N  ,  UTAB  INVASIONE  ISRAELIS  CESSET,  SED  FRUSTRA  :  QUARE  V.  29.  IRRUENTE 
IN  EU3I  SpIRITU  DeI  ISRAELlTAS  AD  BELLU3I  CONVOCAT,  FACITQUE  VOTUxM  UT,  SI  IPSE 
VICTOR  REDEAT  ,  EUM  QUI  PRIMUS  SIBI  E  DOMO  SUA  OCCURSURUS  SIT ,  DeO  IMMOLET  ; 
VICTORI    REDEUNTI    OCCURRIT   FILIA   :  QUARE  ILLAM   QUASI    VOTI    REUS  DeO    SACRIFICAT. 

1.  SS^^^^^MiviT  illo  tempore  Jephle  Galaadites  vir  fortissimiis  atque  pugnalor,  filius 

imulieris  merelricis ,  qui  natus  est  de  Galaad.  2.  Habuit  autem  Galaad 

'uxorem  de  qua  suscepitfilios,  qui,  postquam  creverant,  ejeceruut  Jephte  , 

jdicentes  :  Hseres  in  domo  patris  nostri  esse  non  poteris ,  quia  de  altera 

»malre  natus  es.  3.   Qiios  ille  fiigiens  atque  devitans ,  habitavit  in  terra 

\Tob  :  congregatique  sunt  ad  eum  viri  inopes,  et  latrocinantes,  et  quasi 

principem  sequebantur.  4.  In  illis  diebus  pugnabant  filii  Ammon  contra 

Israel.  5.   Quibus  acriter  instantibus ,  perrexerunt  majores  natu  deGalaad,  ut  tollerent  in 

auxilium  sui  Jephte  de  terra  Tob.  6.   Dixeruntque  ad  eum  :  Veni  et  esto  princeps  noster, 

et  pugna  contra  filios  Ammon.  7.  Quibus  ille  respondit  :  Nonne  vos  estis ,  qui  odistis  me  ,  'et 

ejecistis  de  domo  patris  mei,  et  nunc  venistis  ad  me  necessitate  compulsi  ?  8.  Dixeruntque 

principes  Galaad  ad  Jephte  :  Ob  lianc  igitur  causam  nunc  ad  te  venimus  ,  ut  proficiscaris  nobis- 

cum  ,  et  pugnes  contra  filios  Ammon,  sisque  dux  omnium  qui  habitant  in  Galaad.  9.  Jephte 

quoque  dixit  eis  :  Si  vere  venistis  ad  me ,  ut  pugnem  pro  vobis  contra  fiilios  Ammon ,  tradide- 

ritque  eos  Dominus  in  manus  meas ,  ego  ero  vester  princeps  ?  Qui  responderunt  ei  :  Dominus , 

qui  hcEC  audit ,  ipse  mediator  ac  testis  est  ,  quod  noster  promissa  faciemus.  11 .  Abiit  itaque 

Jephte  cum  principibus  Galaad,  fecitque  eum  omnis  populus  principem  sui.  Locutusque  est 

Jephte  omnes  sermones  suos  coram  Domino  in  Maspha.  12.  Et  misit  nuntios  ad  regem  filiorum 

Aramon  ,  qui  ex  persona  sua  dicerent  :  Quid  mihi  et  tibi  est ,  quia  venisti  contra  me  ,   ut  vas- 

tares   terram  meam?  13.   Quibus  ille  respondit  :  Quia  tulit  Israel  terram  meam  ,  quando 

ascenditde  ^Egypto,  a  finibus  Arnon  usque  Jaboc  atque  Jordanem  ;  nunc  ergo  cum  pace  reddc 

mihi  eam.  14.  Per  quos  rursum  mandavit  Jephte  ,  et  imperavit  eis  ut  dicerent  regi  Ammon. 

1  5.  Hsec  dicit  Jephte  :  Non  tulit  Israel  terram  Moab  ,  nec  terram  filiorum  Ammon  ;  16.  sed 

quando  de  ^.gypto  conscenderunt ,  ambulayit  per  solitudinem  usque  ad  mare  Rubrum  ,  et 

venit  in  Cades.  17.  Misitque  nuntios  ad  regcm  Edom  ,  dicens  :  Dimitte  rae  ut  transeam  per 

terram  tuam.  Qui  noluit  acquiescere  precibus  ejus.  Misit  quoque  ad  regem  Moab,  cui  et  ipso 

Iransitura  prjebere   conlempsit.  Mansit  itaque  in  Cades ,   18.  et  circuivit  ex  latere  terram 

Edora  et  terrara  Moab  :  venitque  contra  Orientalera  plagam  terrae  Moab  ,   et  castrametatus 

est  trans  Arnon  ;  nec  voluit  intrare  terrainos  Moab  ,  Arnon  quippe  confiniura  est  terrse  Moab. 

19.  Misit  itaque  Israel  nuntios  ad  Sehon  regera  Araorrhseorura  ,  qui  habitabat  inHesebon  ,  et 

dixerunt  ei :  Diraitte  ut  transeara  per  terram  tuam  usque  ad  fluvium.  20.  Qui  et  ipse  Israel 

verba  despiciens  non  diraisit  eura  transire  per  terminos  suos  :  sed  infinita  multitudine  congre- 

gata  ,  egressus  est  contra  eum  in  Jasa ,  et  fortiter  resistebat.   21 .  Tradiditque  eum  Dominus 

in  manus  Israel  cura  omni  exercitu  suo  ,  qui  percussit  eura  ,  et  possedit  oranera  terram  Amor- 

rhsei  habitatoris  regionis  illius ,  22.  et  universos  fines  ejus ,  de  Arnon  usque  Jaboc  ,  et  de  so- 

litudine  usque  ad  Jordanera.  23.  Dominus  ergo  Deus  Israei  subvertit  Amorrhseura  ,  pugnante 

contra  illura  populo  suo  Israel ,  et  tu  nunc  vis  possidere  terrara  ejus  ?  24.  Nonne  ea  qusepos- 

sidet  Chamosdeus  tuus;  tibi  jure  debentur  ?  Quse  autem  Dominus  Deus  noslervictor  obtinuit^ 

in  nostram  cedent  possessionem ;  25.  nisi  forte  melior  es  Balac  filio  Sephor  rege  Moab  ;  aut 

docere  potes  quod  jurgatus  sit  contra  Israel ,  et  pugnaverit  contra  eum  ,  20.  quando  habita- 

vit  in  Hesebon  ,  et  vinculis  ejus  ,  etinAroer,  ct  villis  illius,  vel  in  cunctis  civilatibusjuxta 

Jordanera ,  per  trecentos  annos.  Quare  tanto  temporc  nihil  supcr  hac  rcpctitionc  tentastis  ? 


158  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  XI. 

27.  Igilur  non  ego  pecco  in  te  ,  sed  tu  contra  me  male  agis ,  indicens  milii  bella  non  justa. 
Judicei  Dominus  arbiter  hujus  diei  inter  Israel ,  et  inter  filios  Ammon.  28.  Noluitque  ac- 
(luiescere  rex  filiorum  Ammon  verbis  Jeplile ,  quae  per  nuntios  mandaverat.  29.  Factus  est 
t-rgo  super  Jephte  Spiritus  Domini ,  et  circuiens  Gaiaad  ,  et  Manasse  ,  Maspha  quoque 
Galaad,  et  inde  transiens  ad  filios  Ammon  ,  30.  vofum  vovit  Doraino  ,  dicens  :  Si  tradideris 
lilios  Ammon  in  manus  meas,  31 .  quicumque  primus  fuerit  egressus  de  foribus  domus  raese, 
mihique  occurrerit  revertenti  cum  pace  a  filiis  Ammon  ,  eura  holocaustura  offeram  Domino. 
32.  Transivitque  Jepbte  ad  filiosAmmon  ,  utpugnaretcontraeos ,  quos  tradiditDominus  in  ma- 
nus  ejus.  33.  Percussitque,  ab  Aroer  usque  dum  venias  in  Mennilh  ,  viginti  civitates ,  et  usque 
ad  Abel ,  quse  est  vineis  consita  ,  plaga  magna  nimis ;  humiliatique  sunt  Glii  Ammon  a  filiis  Is- 
rael.  34.  llevertente  autem  Jephte  in  Maspha  domum  suam  ,  occurrit  ei  unigenita  filia  sua  cum 
lympanis  et  choris.  35.  Qua  visa,  scidit  vestimen(asua,et  ait :  Heu  me  ,  Gliamea,  decepistime  , 
etipsadeceptaes ;  aperui  enim  os  meum  adDominum  ,  etaliud  facere  non  potero.  36.  Cui  illa 
respondit :  Pater  mi ,  si  aperuisti  os  tuum  ad  Dominum  ,  fac  mihi  quodcuraque  pollicitus  es  , 
concessa  tibi  ultione  atque  victoria  de  hostibus  tuis.  37.  Dixitque  ad  patrera  :  Hoc  solum  mihi 
prsesta  quod  deprecor  :  Dimitte  me  ut  duobus  mensibus  circumeam  raontes  ,  et  plangam  vir-r- 
ginitatem  meam  cum  sodalibus  meis.  38.  Cui  ille  respondit :  Vade.  Et  dimisit  eara  duobus 
mensibus.  Cumque  abiisset  cum  sociis  ac  sodalibus  suis,  flebat  virginitatem  suam  in  montibus. 
39.  Expletisque  duobus  raensibus ,  reversa  est  ad  patrem  suum  ,  et  fecit  ei  sicut  voverat ,  quae 
ignorabat  virura.  Exinde  mos  increbuit  in  Israel ,  et  consuetudo  servata  est ,  40.  ut  post 
anni  circulura  conveniant  in  unum  filise  Israel,  et  plangant  filiam  Jephte  Galaaditae  diebus 
(jualuor. 


1.  FUIT  ILLO  TEMPORE  jEPHTEGALAADlTES(icl0O- 

que  ii\  tribu  Manasse  ,  non  Gad  ,  iil  vull  Cajcn. 
Manassenses  enim  passini  vocantur  Galaaditae  , 
uon  Gadiiae  ,  etsi  et  ipsi  partem  regionis  Galaad 
occuparent  )  vir  fortissimus.  Hebr.  Sin  TilJ 
^ibbor  chail ,  id  est  ,  vir  viriulis  ,  vel  roboris  , 
vel  strenuitatis. 

FlLIUS  MULIERIS  MERETRICIS  ,   ]  nOO  publicC  CX- 

posiioc  ,  sed  concubinte  privatse.  Hebr.  est  njT? 
2ona,  qua3  voxet  merelricein  ,  ut  veriunt  Sept. 
ci  Noster,  et  tabernariam  ,  iit  vertit  hic  Chald. 
significat.  Fuit  ergo  Jephte  spurius,  quales  nunc 
legibus  arcentur  a  principatu  ,  aeque  ac  a  sacer- 
dolio ,  ob  infamiam  el  mores  subinde  minus 
lionestos ,  eo  quod  negleciini  educentur.  Verum 
Jephle  h.-ec  omnia  obolevit  sua  fortiludine  et 
virtute ,  quare  Deo  dispensante  in  lege  Deut.  23. 
2.  quae  sancit  ne  mamzer ,  id  est ,  spurius  admit- 
ratur  in  Ecclesiam  Dei  ad  jura  populi  Isracl  , 
Jephte  adaiissus  factus  est  dux  popuU.  Similia 
spuriorum  ad  priucipalus  evectoruni  exempla 
rccenset  Plutarc.  Athenieus  et  Serarius  hic. 

Qui  NATUS  EST  DE  Galaad.  ]  Pater  ergo  Jephte 
vocabatur  Galaad.  Ita  Septuag.  idque  palel  ex 
versu  sequenli. 

2.  EjECERUNT  JePHTE  DICENTES  :  H;ERES  in  domo 
PATRIS  NOSTRI  ESSE  NON  POTERIS  ,    QUIA  DE  ALTER\ 

MATRE  NATUs  Es  ,  ]  id  cst ,  qua3  essct  alterius  Iri- 
l)us  ,  scilicet  diversae  a  sua  ,  inquit  Matthaeus 
(lalenus  Cancellarius  Duacensis,  scrihens  in 
c.  11.  ad  Heb.  Nemo  enim  ,  inquit  ipse  ,  polerat 
uxorcmnon  suaj  iribus  honesteducere  :  si  quis 
tamen  illeclus  forma  id  lcntasset,  mulier  zona 
vocabatur.  Und(i  Septuag.  eam  vocantsTaipav,  id 
cst  amicam;defunctoautemmaritohaecsinedot(! 
ei  haeredilate  ad  propriam  tribum  redibal ;  filius 
laraen  si  quis  nalus  fuisset  in  palris  tribu  sor- 
tiebatur  h.Tredilatem,  quodmodo  fratres  JeplUe 
iiegabant,  ut  ipse  iis  exprobat  vers.  7.  non  au- 
surus  hiscere  ,  si  scorlo  naius  fuissct.  Ita  Gale- 


nus.  Vcrum  falsum  est  quod  Israelitides  femi- 
nc  siue  nota  et  infamia  non  possent  nubere  in 
alia  tribu.  Nam  principes  Juda  s.-cpe  ducebant 
liiias  Saccrdotum  ex  iribu  Levi ,  idque  sibi  ho- 
nori  duccbant ,  uti  Aaron  duxit  Elizabeth  filiam 
Aminadab,  principis  tribus  Juda.  Exodi  6.  23. 
Ei  Zacharias  duxit  Elizabeth  cognatam  B.  Virgi- 
iiis  ,  qu;«  erat  ex  tribu  Juda.  Lucae  1. 

Porro  mulier  altera  hic  non  intelligilurea  quae 
sit  allerius  tribus  ,  sed  quae  sit  aha  a  legitima 
uxore  ,  id  est ,  quae  sit  meretrix  et  concubina  , 
quam  Septuag.  honesle  vocant  eraipav ,  uti  nos 
vocamus  amicam  :  vel  quae  sit  uxor  alterius 
viri,  ideoque  adultera,  qualem  malrem  Jephtc 
fuisse  insinuat  Josephus. 

EjECEuuNT,  ]injuste,  spurio  enim  a  patre  et 
domo  jure  communi  debentur  alimenta  ,  non 
tamen  liaereditas  ,  uti  docet  Sylvester  el  alii 
Dociorcs  Casuum. 

3.  Habitavit  in  terra  Tob,  ]  quae  sila  eral  in 
terra  Galaad,  ait  Josephus  et  Adrichom.  Sera- 
rius  putatesse  Tubin  ,  de  quo  1.  Macliab.  6.  13. 
Porro  Tob  significat  bonum  ;  sana  terra  haec 
Jephte  fuit  bona  eminenter,  id  est  optima  ,  quia 
benigne  fugientem  excepit  et  aluit. 

Congregatique  sunt  ad  eum  viri  inopes  et  la- 
trocinantes.  ]  To  latroccnantes  non  cst  in  He- 
brajo  ,  Gr.-eco  et  Chald.  quare  videtur  ex  mar- 
gine  in  lexium  irrepsisse  ,  intrusum  ab  aliquo 
volente  explicare  To  inopes  ;  inopes  enira  mililes 
sajpe  rapinis  et  latrociniis  vivunt.  Porro  rapini» 
ha?  jusl.-e  sunt,  si  rapianlur  ai)  hoste  J)ello  justo; 
iiijusLic,  si  ab  amicis,  vel  ab  hostibus  in  bello 
iujuslo.  Quarc  latrones  hi  ,  quibus  praefuit  Je- 
phte  ,  fuere  milites  et  praedones  ,  qui  forte  an- 
teainjuste  rapiebant  aliena;  sed  postquam  Jephte 
seculi  sunt,  non  nisi  justas  ,  puiaab  Ammoni- 
tis  el  Philisihneis  proedas  egerant ,  uti  fecere  illi 
qui  Davidem  h  Saule  profugum  secuti  8,unt , 
1.  Regum  22.  2. 


COMMENTARIA  LN  LIBP. 

Lalro  enini  priscis  idem  crat  quod  miles,  qui 
diclus  est  latro  quasi  lalcro  ,  quod  laleri  Ducis 
adliaereret  ,  eumque  sliparel  ;  vcl  ii  lalcndo  , 
quod  latenler  et  ex  insidiis  ad  pra?dandum  irruc- 
ret.  lla  Varro ,  Fcstus,  Nonius,  Marcellus  etalii. 

8.    SlSQUE  DUX  OMNIUM  Qll  IIABITA^T  IN  GaLAAD.] 

Sed  postvicioriam  de  Ammonilis  caeterae  quoque 
IrJbus  Jeplile  in  ducem  suum  acceptarunt. 

11.    LOCUTUSQUE   EST    JepIITE    OMNES    *SERM0NES 

suos  coram  Domino  in  Maspiia.  ]  Coram  ,  id  est 
publice  ,  pro  concione  et  audienie  populo ,  ia 
cujus  medio  censebatur  esse  Dcus  ,  ait  Vatahl. 
secundo  ,  coram  Domino  ,  id  est ,  invocando 
Deum  in  lestem  pacti ,  quod  cum  legalis  de  Du- 
calu  inibat.  Ita  Abulensis  ;  lerlio  ,  coram  Do- 
viino  ,  id  est ,  coram  Pontifice  ,  Ephod  et  Ra- 
lionali ,  in  quo  erant  Urim  et  Tummim  ,  induto  : 
liic  enim  repraeseniabat  Deum  ,  eumque  consu- 
lens  pro  principe  oracula  accipiebat  ;  quario  , 
coram  Domino ,  id  est ,  coram  altari ,  quod  ibi 
ut  videtur  erexerunt ,  ut  sancie  hoc  foedus  san- 
cirent.  Porro  sermones  quos  ibi  loculus  est 
Jephte,  fuitpromissio,  quia  promiltebat  legalis 
se  fidehter  et  strenue  bellum  populi  adminisira- 
turum  ,  ac  vicissim  illi  promitlebant  se  con- 
stanter  ejus  quasi  Ducis  sui  imperium  et  jussa 
secuturos.  Atque  ad  hoc  invocavit  Deum  ,  tuin 
in  teslem  ,  lum  in  auxiUum  ,  ut  imperium  hocce 
suum  et  bellum  secundarent ,  uti  fecit  Josue ,  Ju- 
das  Machabseus  ,  Constantinus,  Theodosius  , 
aliique  Duces ,  qiii  proinde  Dei  ope  victoriam 
adepti  de  hostibus  triumpharunt. 
13.  QuiA  tulit  Israel  terram  meam,  quando 

ASCENDIT  DE   ;EgYPT0   ,      A  FINIBUS    ArNON    USQUE 

Jaboc  atque  Jordanem.  ]  Casus  hic  est ;  Sehon 
rex  bello  occupavit  urbes  aliquas  Moab  et  Am- 
mon  ;  Moses  vero  et  Hebrsei  Sehon  regein  occi- 
derunt.  Omniaque  quae  ejus  erant  occuparunl. 
Queritur  ergo  nunc  rex  Ammon  de  injuria  sibi 
facta  ,  terramque  suam  a  Sehon  occupatam  ab 
Hebraeis ,  qui  Sehoni  illam  bello  exlorserunt  , 
repetit  et  reposcii. 

TuLiT  ,  scilicet  injuste  per  vim  et  bellumin- 
justum ,  TERRAM  MEAM  ;  ]  hauc  enim  injuste  in- 
vasit  ei  occupavit  Sehon  rex  Amorrhaeorum;  vos 
vero,  o  Hebraei,  Sehon  invadentes  et  occidentes, 
omnia  quae  ipse  tam  juste  quam  injuste  occu- 
pahat,  vobis  usurpastis  ,  excluso  me  ,  qui  etiam 
primus  et  justus  haeres  ,  cui  proinde  ea  reddere 
debebatis,  non  veroea  vobis  vindicare.  Historia 
narraiurNumer.  21.  25.  et  seq.  et  hcet  ibi  tan- 
tuni  terrae  Moabitarum  a  Sehon  subactae  ,  ac  eo 
occiso  a  Judaeis  occupatar,  fiat  menlio  ;  tamen 
Ammoniiidis  quoque  partem  tunc  fuisse  ab  eis 
occupatam  liquet  ex  hoc  loco.  Aut  certe  dicen- 
dum  cum  Lyrano,  Gajet.  Dionys.  et  aliis  eumdem 
fuisseohm,  vei  tunc  regem  Moabitarumet  Am- 
monitarum  :  Moabilae  enim  Ammonitis  erant 
conjuncii  ,  ulpoie  a  duobus  fratribus  Moab  et 
Ammon  a  Lot  progenili.  Genes.  19.  Rex  ergo 
Ammon  agit  pro  Moabitis,  vel  ut  subditis  ,  vel 
ut  sociis  etfoederatis ,  quijus  suum  pcr  eum  ab 
Hebraeis  repetunt. 

15.  NON  tulitIsrael  terramMoab,  nec  ter- 
R^M  FiLioRUM  Ammon  ,  ]  quam  sciiicel  actu  tunc 
possidebant  Moabitae  et  Ammonitoe  ;  vetuerat 
enim  Deus  Hebracis  ,  neeos  quasi  sibi  ex  Lot  et 
ADraiiam  cognatos  invaderent.  Numer.  21.  et 
ueuier.  2  et  3.  illam  vero  Moabitidis  et  Ammo- 
muuis  parlem  quam  bello  sive  justo  sive  injusto 
l  res  enim  haec  incerta  est  et  dubia  )  occupavit 


UM  JUDICLM.  Cap.  XL  J59 

Sehon  rex  Amorrliaeorum  ,  Hebrrci  co  proslrato 
jussu  Dci  occuparunt,  ut  in  sequenli  narrat 
Jephte  ;  quia  illa  jam  non  erat  Moahitarum  ,  sed 
Sehonis  regis  hoslis  Hebraeorum  ,  quam  ab  eo 
recipere  et  bello  repetere  nequiverant  Moabitae  ; 
quare  illam  ut  Sehonis  ,  non  ut  Moabitarum  , 
jure  belli ,  annuente  Deo  occuparunt  Hebraei. 
Est  ha;c  prima  ratio  ,  qua  Jephte  probat  regem 
Ammonilarum  falso  queri  de  terra  sua  ab  He- 
bracis  sub  Mose  occupala  ,  ideoque  injuste  eum 
Ammonitas  in  Judaeam  immisisse  ad  eam  oppri- 
mendam.  Vcrum  haec  ratio  sola  non  sufficiebat , 
nec  saiisfaciebal  regi  Ammon  ,  hinc  aUas  sul)- 
jungit  Jephle  ,  quibus  eam  corroboral. 

2^.  NONNE  EA  QUyE  POSSIDET  CHAMOS  DEUS  TUUS 
TIBI  JURE  DEBENTUR  ?  QU/E  AUTEM  DOMINUS  DeUS 
NOSTER  VICTOR  OBTINUIT  ,    IN  NOSTRAM  CEDENT  POS- 

SEssiONEM.  ]  Est  haec  secunda  ralio,  q.  d.  Tu  oc- 
cupas  regiones  illas,  quas  deus  tuus  Chamos 
tibi  dedit ;  ergo  pari  jure  nos  occupamus  terram 
Sehon  regis  (  in  qua  erant  aliquae  urbes  ab  eo 
Moabitis  et  Ammoniiis  erepta)  )  quam  pro  nobis 
pugnans  victorDeus  nobis  dedit.Ilicc  raiio  Jephie 
non  quaquaversum  est  solida.  Deum  enim  Turcis 
aliisque  tyrannis  dat  viclorias ,  et  regiones  Chris- 
tianorum  subjugat ;  ettamen  Turca}  et  Tyranni 
injusle  eas  invadunt  et  detinent  ex  ambitione  et 
cupidine  dominandi.  Impia  enim  est  Alberici 
Gentilis  lib.  1.  de  jure  belli  cap.  22.  senteniia 
juste  a  Turca  possideri  omnia  quai  ipse  Chris- 
tianis  eripuit ,  eo  quod  ipse  ex  voluntate  Dei  vo- 
lentiscastigare  Chrislianos  id  faciat :  Neque  ve- 
rum  erat  Chamos  dedisse  terram  illam  Moabitis. 

Erat  tamen  Iutc  ratio  apposite  ad  liominem, 
q.  d.  tu ,  6  rex  Ammon ,  edicilo  a  quo  et  quo  jure 
obtineas  omnes  luas  regiones  et  urbcs.  Sane 
nihil  splendidius  dixeris  dederisque,  quam  Dei 
tui  Cliamos  voluntaiem  et  voluniariam  dona- 
tionem.  At  ego  similiter  assero  Deum  nostrum 
terrani  illam,  quam  repelis,  nobis  per  viclo- 
riam  suam  nobis  concessam  donasse  ;  Deus 
aulem  est  omniimi  regnorum  Dominus,  quL 
proinde  transfert  regna  de  gente  una  in  aliam 
prout  ei  libucrit. 

Verus  autem  litulus  juris  Hebraeorum  ad  oc- 
cupandas  hasce  regiones  erat,  quod  ipsi  e  Dei 
mandato  invaserant  regna  Selion  et  Og  regum 
Amorrhaeorimi ,  eodemque  mandato  occupa- 
bantet  possidebant  omnia,  qua^eis  fuerantsub- 
jecta,  ut  palet  Numer.  21.  et  Deuter.  2.  Hunc 
litulum  insinuat  ,  sed  expresse  non  allegat 
Jephte;  quia  illum  Gentili  regi  Ammon  vix  pro- 
bare  potuisset.  Ila  Abulensis. 

25.  NlSI  FORTE   MELIOR   ES  BaLAC  FILIO  SePIIOR 

REGE  MoAB,]  q.  d.  Cum  Hebraei  ca^so  Sehon  oc- 
cuparunt  ejus  ditiones  ,  tunc  Balac  erat  rex 
Moab,  isque  sapiens  et  potens.  Atqui  hicluncnc 
verbulo  quidem  ditiones  hasce  ab  HebriTis  re- 
petiit.  Ergo  nec  tu,  qui  illo  trecenlis  fere  annis 
posterior  es,  illas  repetere  debes  aut  poles.  Est 
haec  ratio  tertia.  Scquitur  quarta. 

26.  Per  trecentos  ANNOs,]q.  d.  Trecentis  annis 
occupavimus  has  regiones,  quas  nunc  postlimi- 
nio  repetis.  Ergo  longissima  lemporis  pnc- 
scripiione  eas  occupamus,  praeseriim  cum  per 
tot  annos  nullus  illasA  nobis  repetierit. 

QUARE  TANTO  TEMPORE  NIIIIL  SUPER  HAC  REPETI- 

tione  tentastis?]  sed  siluislis,  acsilenlio  ves- 
tro  vos  contenlossignificastis,  etuteaspossidc- 
remus  tacite  consensistis?  Nota  hic  a  Moso  ad 
Jephte  praecisc  non  lluxisse  ircccntos  annos , 


160 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  XI. 


sed  266  dnntaxat ;  sed  Jephte  more  vulgi  annos 
adauxil  ad  magis  roborandam  praescriptionem, 
atque  usus  est  numeris  rotundis  et  perfeciis, 
scilicet  centenariis,  q.  d.  Jam  agitur  terlius  an- 
norum  centenarius ,  agitur  tertium  praescrip- 
lionis  et  possessionis  seculum  :  ergo  frustra 
laboras  ut  nos  ea  tam  sero  deturbes.  Porro 
Melcliior  Canus  etSerarius,  qui  annos  oppres- 
sionis  Hebrasorum  ab  annis  Judicum  separant 
et  separatim  numerant,  computant  a  Mose  ad 
Jeplue  annos  3^0  ut  minimum.  Abulensis  opi- 
naturillo  aevo  praescriptionem  per  longum  tem- 
pus,  eiiam  cum  mala  fide,  jure  gentium  yaluisse, 
et  rem  tandiu  possessam  confirmasse  possiden-' 
ti  :  alioqui  enim,  inquit,  replicasset  rex  Am- 
mon  hanc  Hebrceorum  possessionem  initam 
fuisse  cum  mala  fide  ideoque  pracscriptionis 
tempus  hic  non  valere.  Verum  hoc  ei  proban- 
dum  fuissct.  In  dubio  enim  melior  est  condilio 
possidentis.  Et  actori  si  possessorem  e  sua  pos- 
sessione  deturbare  velit,  incumbit  malae  fidei 
probalio.  Quisque  enim  praesumitur  esse  bonus 
ei  bonce  fidei  possessor,  nisi  contrarium  pro- 
betur. 

Sic  nuper  Solymanus,  Turcarum  Imperator, 
post  annos  mille  omnia  jura  reddi  volebat ,  quae 
oUm  Magni  Constaniini  fuissent,  teste  Jovio, 
lib.  30.  Hoc  est  Turcicum. 

Porro  simili  modo  quo  Jephte,  responderunt 
olim  Lacedaemonii  apud  Isocratem  in  Archid. 
Ilanc  coUmus  terram  ab  UercuUs  posterltale  cla- 
tam ,  Deiphico  oraculo  confirmatam,,  et  incolis  ejus 
heiio  superatis.  Non  vos  iatet  possessiones  sive  pri- 
vatas  sive  pubiicas  prcescriptione  longi  temporis 
confirmari.  Messanam  tenuimus  ampiius  ^jOO  an- 
nos. 

27.  JUDICET  DOMINUS  ARBITER  HUJUS  DIEI,  ]  id  CSt, 

hujus  litis,  quam  hoc  die  agimus.  Sic  Dies  pro 
judicio  sumitur,  1.  Corinth.  h.  3.  et  Jerem.  17. 
16.  esi  metonymia. 

29.  Factus  est  ergo  super  Jephte  Spiritus  Do- 
MiNi,]  hoc  est,  immisit  Deus  Jephte  Spiritum 
fortitudinis ,  ardoris  ,  et  zeli  ad  capessendum 
bellum  contra  iniquum  regem  Ammon ;  eoque 
impulsus  convocavit  adillud  incolasGalaad,  et 
iribus  Manasse,  elMaspha  Gaiaad,  idest,  Mas- 
pha  ,  quae  est  in  extremis  terminis  Galaad  ver- 
sus  montes  Libanum  et  Hermon ;  hisce  enim 
maximc  et  proxime  imminebant  vicini  hostes 
Ammonitae. 

SO.    VOTUM  VOVIT   DOMINO   DICENS  :  Sl  TRADIDE- 

Ris  FiLios  Ammon  in  manus  meas,  quicumque  pri- 

MUS  FUERIT  EGRESSUS  DE  FORIBUS  DOMUS  ME/E,  mi- 
HIQUE  OCCURRERIT  REVERTENTI  CUM    PACE  A    FILIIS 

Ammon,  eum  holocaustum  offeram  Domino.  ] 
Huic  simile  est  quod  scribit  Aldrovandus  iri 
asino  :  Alexandro  Macedoni,  inquit,  cum  red- 
diia  sors  esset ,  eum  qui  primus  occurrisset 
interimeret;  ubi  quemdam  prae  se  agentem 
asellum  vidit,  arripi  hominem  confestim  ex 
oraculo  imperavisse  tradunt.  At  eum  jamjam 
jugulandumintellccta  morlis  ratione  proclama- 
visse  anieambulonem  suum ,  non  se  peti  ex 
responso,  quando  is  obviam  occurrisset  prior, 
puta  asinum  suum. 

Ouaeres  primo  quam  viclimam  hic  voverit 
Jeplite  ;  Primo  aliqui  censent  eum  vovisse  pri- 
nium  hominem  sibi  e  domo  sua  occursurum 
Deo  immolare.  Ita  S.  Augiislinus. 

Secundo,  Rabbini  et  Abulensis  putant  eum 
vovissc   ppcus  immolabile  primo   occurrens, 


sive  is  bos  esset,  sive  vitulus ,  sive  hircus ,  sive 
aries,  Deo  sacrificare  ;  sed  postea  Jephte  de 
meuto  et  materia  hac  voti  sui  dubilasse,  quia 
verba  ejus  erant  generalia  :  quare  primooccur- 
rente  filia  censuisse  se  ad  illam  immolandam 
obligari. 

Tertioetoptime,  intendit  Jephte  primum  vi- 
vens ,  sije  primum  animal  e  domo  sua  sibi  oc- 
cursurum  Deo  maclare.  Unde  ex  Hebraeo  verti 
potest  in  genere  neutro  :  quodcumque,  scilicet 
animal  primo  mihi  e  domo  obvium  immolabo. 
Ita  Chaldaeus ,  Vatablus,  Pagninus  et  alii.  Id 
patet  ex  eventu  :  nam  cum  prima  ei  e  domo 
occurreret  filia,  pulavit  se  voto  ad  illamimmo- 
landam  obligari  et  cogi. 

Quferes  secundo  an  hoc  votum  fuerit  lici- 
tum,  an  iliiciium  :  Primo,  multi  censent  iliu  d 
fuisse  impium,  stultum  et  parricidale.  Ita  sanc- 
lus  Ambrosius,  OfTic.  c.  ult.  S.  August.  q.  1x9. 
Tertull.  lib.  3.  contra  Marcion.  Nazianz.  orat.  de 
Machabseis,  Theod.  et  Procop.  hic  Chrysost. 
hom.  de  Jephte.  Et  S.  Thomas  citans  S.  Hieron. 
2.  2.  q.  88.  art.  2.  In  vovenclo,  ait,  fuit  stultas , 
quia  cUscretionem  non  habuit,  et  in  reddendo  im- 
pius.  Impium  enimest  fiham  occidere,  impium 
est  Deohomines  immolare,  ethumano  sanguine 
litare.  UndeS.  Hieronymus,  lib.  1.  conlra  Jovin. 
ante  medium  :  Reprehenditur  pater  voti  temera- 
rii,  etc.  Si  enim  canis ,  inquiunt ,  si  asinus  occur- 
risset,  quid  faceret?  Lege  enim  vetitum  erat 
offerre  canem  vel  asinum.  Pergit  S.  Hieron.  Ex 
quo  volunt  (Hebraei)  Dei  cUspensatione  esse  fac- 
tum,  ut  qui  improspecte  voverat ,  errorem  voto- 
rum  in  liiicemorte  sentiret ,  ut  temeritas  voventis 
castigaretur,  ait  S.  August.  quaest.  hS). 

Si  dicas  Jephte  laudari  ab  Apostolo,  Hebr.  11. 
respondet  Abulensis  eum  laudari  ex  merito 
fidei ;  quod  scilicet  ipse  confidens  Deo  exposuil 
se  periculomortis  inprselio  pugnans  contra  tam 
potentes  Ammonitas,  non  autem  a  voto;  satis 
autem  constat  quod  Jephte,  et  quilibet  virorum 
illorum,  quos  in  illo  suo  fidei  Catalogo  posuit 
Apostolus  , -graviter  peccarit ,  ait  Abulensis. 
Undeet  Gentiles  vituperarunt  et  damnarunt  eos 
qui  homines  Saturno  immolarunt.  Quis  Creonti, 
aitSerarius,  vitio  non  dat,  quod  Menoecum  fi- 
liumThebis  Erichtheo,  quod  Praxitheam  filiam 
Athenis  immolarit?  Nonne  suum  regem  expule- 
runt  Idomeneum  Cretenses,  quod  a  Trojano 
bello  reversus,  nostri  hujus  Jephte  instar,  Deo- 
rum  aris  obvium  filium  ex  voto  imponere  vo- 
luerit?  Dc  Agamemnon4s  Iphigenia  quam  Poetse 
multa  !  et  in  Suasoria  Seneca  :  Nonne  et  hoc 
nomine  infames  olim  Scythoe,  Tauri,  Pontici  et 
Afri?  dequibusin  Scorpiaco  TertuII.  in  Octavio 
Minucius,  in  Protrepiico  Clemens  et  Euripides. 

Quocirca  Procopius  ait  victoriam  hanc  a  Deo 
concessam  fuisse  Jephle  non  ob  votum,  sed 
ut  injurias  Israeli  ab  Ammoniiis  factas  esse, 
manifeslum  fieret. 

Secundo  ,  alii  ex  adverso  censent  hoc  votum 
Jephle  fuisse  pium  et  sanctum  ,  eo  quod  factum 
silex  impulsu  Spiritus  sancti.  Ita  S.  Anselmus, 
Ambrosiaster  in  cap.  11.  adHebraeos,  Serarius 
et  Salianus  hic,  ac  favet  hic  S.  Augustinus  et 
S.  Hieronymus,  Epistola  ad  Julianum  ,  ubi  ait 
Jephte  obtulisse  virginem  filiam,  et  idcirco  in 
enumeratione  Sanctorum  ab  Apostolo  collocari. 

Probant  primo,  quia  hic  dicilur  irruisse  in 
cum  Spiritus  Dei,  quod  licet  ad  pugnam  referri 
debeat,  tamen  ad  votum  quoque,  quod  pugnae 


rOMMENTARIA  IN  LIBR 

01  viclorinc  fuil  meclium,  imo  priucipium  ,  refe- 
rendum  videlur. 

Secundo  ,  quia  Ecclesiaslicus,  c.  LS-  et  Apos- 
lolus  Hebr.  11.  Jephte  ponit  in  Calalogo  Sanc- 
lorum  ,  quare  non  videtur  peccasse  hic;  aut 
certe  si  peccavit,  mox  pccnituit. 

Terlio  ,  quia  Deus  per  votum  hoc  videlur  ei 
concessisse  tantam  victoriam.  Ergo  iliud  ratum 
gratumque  habuit. 

Quarto,  quia  filia  cjus  offerens  se  immolan- 
dam  ad  satisfaciendum  votopalris,  a  Patribus 
mire  laudatur,  et  Isaaco  comparatur. 

Quinlo,  quia  immolatio  haec  filiae  fuit  lypus 
immolationis  Filii  Deiin  cruce,  utdocenl  Patres : 
luillus  enim  illius  expressiorfuit  typusetfigura, 
<iuam  hoec  filia  immolata  a  paire  pro  salule  Is- 
raelis.  Videtur  ergo  Deus  voluisse  hunc  lypum 
dare,  qui  praeluderet,  et  praesignificarelimmo- 
lationem  Christi. 

Tertia  sententia  est  media  et  verisimilior , 
scilicet  votum  hoc  quidemin  se  fuisse  illicitum 
«'t  impium,  eo  quod  per  hoc  hominem  ,  imo 
filiam  Deo  mactarit ,  quod  omni  jure  naturae, 
divino  et  humano  est  vetitum.  Jephte  tamen 
oxcusari  vel  a  toto,  vel  a  parte  per  ignorantiam 
et  religionis  zelum  ,  quod  simplici ,  candido  et 
pioanimo  putaret  se  hocvoto  obligari  ad  filiam 
immolandam,  eo  quod  ipsa  prima  sibi  occur- 
risset.  Erat  enim  rude  hoc  seculum,  etcasuum 
conscientiae  ignarum.  Ac  Jephte  erat  homo  mi- 
litaris  ;  milites  autem  putant  se  suis  juramentis 
ot  voiis,  eliamsi  perperam  faclis ,  obligari  ex 
religione  et  veneratione,  quam  Deo  debent.  Ita 
S.  Hieron.  in  c.  7.  Jerem.  sub  finen  excusat 
Jephte  per  ignorantian)  invincibilem,  quod  in- 
tentio  offcrenlis  esset  bona ,  etiamsi  ol)lalio 
niala  ,  eo  quodillo  aeyo  rudi  non  esset  propheta, 
irao  nec  summus  sacerdos,  aitAbulensis  hic^8. 
qui  scirei  hunc  casum  resolvere.  Audi  Sera- 
rium  :  Extenuatur  Jephte  factum  primo  ,  quia 
cum  Dei  veri  cultus  tam  sfepe  et  tam  diu  col- 
lapsus  esset,  ea  jam  apud  Israelilas  obtinuerat 
opinio  e  Gentilium  erroribus  petita,  Deo  istius- 
modi  sacrificium  gratum  esse.  Secundo,  exem- 
plum  Abrahami  aspiciebat,  sicque  illum  recie 
imitari  putabat,  et  fortasse,  ut  indicat  D.  Augus- 
tinus,  sperabat,  si  sacrificium  Deo  gratum  non 
osset,  impeditum  iri  instar  illius  Abrahami, 
fienes.  22.  Tertio,  magna  etiam  inco  fideilaus 
fuit,  quodutidcm  notat  Augustinus,  quantum- 
vis  molestum  sibi  esset,  maluerit  votum  red- 
dere,  quam  suo  ipsius  dolori  obsequi.  Quarto, 
credebat,  inquit  idem  Augustinus,  bonse  virginis 
animam  bene  recipi,  seu  in  crelum  evolare, 
qua)  non  seipsam  voverat  immolandam,  sed 
voto  et  volunlali  non  resliteral  patris,  et  Dei 
socuta  fuerat  judicium.  Quinto,  boni  commu- 
uis  publiceque  salutis  erat  peramans;  ideo- 
«lue  verebatur  ne  ,  si  votum  non  expleret , 
indignarctur  Dominus  ,  ac  se  populumque  to- 
iiim  calamitate  afliceret  aliqua.  Sexto,  valdc 
ipsum  movebat ,  quod  lam  nobilem  de  tam  fe- 
rocibus  ac  superbis  hostibus ,  statim  post  vo- 
'um  adeptus  essel  victoriam,  ut  cerio  sibi  per- 
.suaderet  suum  Deo  haud  displicuisse  votum  , 
ideoque  ipsi  a  se  jam  salisfaciendum. 

Hinc  Jcphte  a  nullo  propheta  vel  Pontifice  le- 
gitur  rcprehcnsus,  sed  ab  Aposiolo  elEcclesias- 
lico  laudaius.  Cur  ergo  nos  cum  damnemus  ? 

Porro  S.  Justiuus,  quaest.  99.  ad  Orthodoxos, 
aiidiabolumfecissc  utfilia  cum  cythara  gratu- 

CORM  I,.     V    l.APiDi;.    TOV.    II. 


UM  JUDICUM.  Cap.  XI.  iCA 

lans  patri  vicloriam  prima  occurreret,  hoc  fine 
ut  Jeplue  filiae  unicae  amantissimus  votuni  vio- 
laret.  Jephto  voro  tentationem  hanc  vicisse  , 
ac  filiam  votam  immolasse  ad  testandam  suam 
erga  Deum  pietatem  ,  idcoque  eum  Catalogo 
Sanctorum  esse  adscriptum. 

Quocirca  Patres  in  hac  immolatione  filise 
Jcphte  magna  agnoscunt  mysteria. 

Nam  prinio  S.  Augustinus.  qusest.  ;i9.  ait  per 
illam  significatum  fuisse  humano  sanguine  li- 
tandum  esse  Deo  Patri. 

Secundo,  S.  Chrysostomus  Hom.  de  Jephte 
tom.  1.  ait  hic  adumbratum  fuisse,  quod  Chiis- 
tus  filiam  suam,  id  est,  Ecclesiam  quasi  virgi- 
nem  Deo  esset  oblaturus  in  holocaustum ,  pree- 
sertim  per  immolationem  martyrum  tempore 
persecutionis.  Audi  S.  Chrysostomum  ;  JeplUe 
exisllmo  esse  Dominuni  nostrum  Jesum  Cliristum 
victorem  mundi ,  qui  obtulit  filiam  suam  unicam 
ipsam  Ecclesiamtempore  perseculionis  rnalis  Pon- 
tificibus,  non  agnorum,  sed  luporum,  dicente  ipso : 
Ecce  ego  millo  vos  sicut  oves  in  medio  luporum. 
Obtulit  ergo  Ecclesiam  per  immolationem  marly- 
rum  tempore  persecutionis  ,  et  victima  unica 
obiata  est  Deo ,  ut  sacrificiuni  acceptabile  essct 
Patri  ex  lucris  Unigeniti.  Offert  unicfts  unam , 
sponsus  sponsam,  pater  filiam.  Quid  enim  inveniri 
potest  fortius  integritate  et  virginitate  Ecclesics  , 
quce  concipit  in  corruptione ,  creal  in  integritate? 
Virgo  est  ista  qum  virum  non  novit. 

Anagogice,  S.  Augustinus  :  Significabalur , 
inquit,  nosper  immolalionem  mortis  transitu- 
ros  ad  beatamimmortalitatem,  uti  iransiit  filia 
Jephte. 

Tropologice,  innuebatur  quemque  suam  fi- 
liam,  id  ost,  animam  debere  Deo  offerre  per  mor- 
tificationem  cupidiiatum  et  passionum,  occiden- 
dam  in  maiis ,  vivi/icandam  in  bonis,  ait  S.  Chrys. 
et  S.  Augustinus. 

35.  FlLIA  MEA,  DECEPISTI  Mli;  ,  ET   IPSA    DECEPTA 

ES.  ]  Decepisti,  quia  cum  tu  unica  mihi  sis  pro- 
les  et  haeres  >  sperabam  ex  te  posteritatem;  at 
jam  omnem  ejus  spem  mihi  tuo  occursu  subtu- 
listi.  Decepisli  ergo  me ,  quia  meam  spem  fefel- 
listi.  Decepta  es ,  quia  putabas  mihi  keliliam  , 
tibi  gloriam  mihi  victori  occurrendo  afferre  ;  at 
jam  mihi  tristitiam,  tibi  mortem  peperisti.  Hebr. 
est  :  Incurvando  incurvasti  me ,  vel  liumiliando 
liumiliasti  me ,  et  tu  fuisti  inter  turbantes  me.  Est 
pulchra  allusio  per  metathesin  inter  yiD  cara, 
id  est,  humiliare,  et  idj;  acliar ,  id  est,  turbare, 
q.  d.  Turbasti  me,  quia  me  measque  spes  hu- 
miliasli  et  prostravisti.  Septuagintaet  Romana  : 
Perturbatione  perturbasti  me,  et  ta  fuisti  in  per- 
turbatione  mca.  Videntur  Scptuaginta  utroque 
modo  legisse  "yyj  achar,  id  est,  turbare  ;  Com- 
plut.  vero  el  Regii  habent  :  Implevisti  me,  et 
scandalum  acta  es  in  oculis  meis.  S.  Ambrosius, 
lib.  1.  OfTic.  c.  12.  legit :  Ileu  !  mea  filia,  impedisli 
miki ,  instimulum  dolorum  facta  es  milii.  Idem  , 
lib.  de  Virginitate  :  lleu  !  mea  fdia,perdidistime, 
Aperui  enim  os  meum  ad  Dominum  ,  vovendo 
me  eum  qui  primo  occurrere  illi  immolaturum^ 
et  aliud  facere  non  potero,]  q.  d.  votum  jam 
editum  retractare  nequeo,  quarc  ex  illo  te,  ut- 
pote  primo  occurrentem,  Deo  immolare  debeo. 
Hinc  patet  Jophte  non  intendisse  vovere  solum 
animal  imniolabile,  sed  ot  hominem  ,  imo  fi- 
liam,  si  priino  occurrcrot.  Sic  enim  ipse  illud 
hic  inlerpretatur.  Nemo  autem  molior  est  men- 
tis  ot  voti  sui  interprcs,  quiim  ipse  vnvms.  niiic 

?1 


1G2  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM 

ct  apie  vocalur  Jephte,  idest  aperiens,  scilicet 
os  ad  vovenaum,  aperiens,  iuquam,  niniis  ample 
cl  improvidc. 

36.  GUI  ILLA.  RESPONDITtPATERMI,  SI  APERUISTI 

os  TuuM  AD  DoMiNUM  (idcst,  si  vovisli  me  im- 
molare  Deo)  ,  fac  mihiquodcumque  polligitus 

ES,    CONCESSA    TIBl    ULTIO.NE    ATQUE    VICTORIA    DE 

HOSTiBUs  Tuis.  ]  Vidc  ct  admlfare  in  hac  filia 
animos  ,  obedieutiam  ,  religionem  et  amorem 
patriae,  quibus  se  morti  et  immolationi  gene- 
loseet  alacriteroffert.  Poiuissetenim  ipsa  palri 
replicare  :  Ego  non  vovi  me  Deo  immolare ; 
nectu,  6  pater,  es  vitae  nieye  dominus,  ut  me 
invitam  devovere  et  mactare  possis.  Nolo  ergo 
adolescenlula  et  illiberis  mori,  volo  florem  ju- 
ventutis  meae  laeta  peragere :  volo  stirpem  meam 
et  tuam  propagare.  Quare  votumtuum  irrito  et 
dissolvo :  alque  iia  se  morte  patrem  voio  et  moero- 
re  liberassel.  Sed  noluit,  ut  suam  erga  Deum  re- 
ligionem,  erga  patrem  obedieniiam,  ergaRemp. 
cbaritatem  testaretur.  Fecit  ergo  seipsam  vic- 
timam  ,  imo  holocaustum  Deo  pro  patre  et 
patria.  Timebat  enim  ne,  si  ipsa  mortem  re- 
cusaret ,  poena  vioiati  voti  in  patrem  et  patriam 
recideret,  ac  victoria  accepia  in  cladem  con- 
verteretur.  Audi  S.  Ambrosium :  Qaod  in  spectalis 
et  eruditis  viris  pLenum  viiraculi  est ,  hoc  in  vir- 
gine  multo  magnificentius  ,  multoque  illustriu^ 
deprehenditur.  Et  paulo  post  :  Nec  flf^tus,  inquit, 
(equalium  movit  puellam ,  nec  dolor  inflexit  ,  nec 
gemitus  retardavit ,  nec  dies  prceteriit,  nec  fefeUit 
hora.  Rediit  ad  patrem  quasi  ad  votum  rediret , 
et  voiuniate propria  cunctantem  impulit ,  facitque 
arbitratu  spontaneo ,  ut  quod  erat  impietatis  for- 
tuitum,  fieret  pietatis  sacrificium. 

Porro  Deus  id  fieri  permisit,  ait  Serarius, 
gravibus  de  causis.  Prima  est,  ut  mortis  quam 
Ghristus  Dominus  causa  nostra,  non  voluntale 
tantum  ac  desiderio,  sed  elTectu  etiam  ac  reipsa 
perlaturus  erat,  figura  esset  clarissima.  Deiude, 
ut  splendesceret  magis  Jephtefides,  et  summa 
erga  Deum  religio;  a  qua  eum  neque  rei  lam 
carae  amissio,  neque  posteritatis  amor,  neque 
praesentis  futurique  temporis  tam  acerbum  vul- 
nus  deducere  potuissent.  Tertio ,  ut  similiter 
cximiatenerrimae  virgunculae  fides,erga  Dcum 
religio,  erga  patrem  patriamque  totam  pietas 
et  prsecellens  animi  magnitudo,  velut  specu- 
lum,  in  quo  orbis  terrarum  lotus  posset  intueri, 
publice  statueretur.  Quarto  ,  ut  intelligeret 
mundus  universus  quam  accurate,  diligentcr 
et  immolate ,  quoecumque  vel  consilio  bono  , 
vel  divino  monitu  ac  instinctu  vota  essent, 
Deo  reddi  debereut,  etiam  mille  gravissimte 
occurrerent  difficuUates. 

37.  DlMITTEME  UT  DUOBUS  MENSIBUS  CIRCUMEAM 
MONTES,    ET    PLANGAM    VIRGINITATEM    MEAM    CUM 

sodalibus  meis,]  quod  scilicet  virgo  sine  prole 
et  haerede  moriar ;  hoc  enim  illo  aevo  eral  iriste 
ac  dedecorosum,  jam  autem  per  Gliristum 
virginitas  summee  laudi  et  gloriae  ducilur ,  quasi 
coelestis  conversalio  et  imitatio  vitae  Angelicae. 

Flevit  ergo  haec  filia  virginitatem  suam,  id 
est,  aetatem  suam  virginalem  nuptiis  opportu- 
nam,  sed  sterilitate  ex  voto  patris  daranatam. 
Hujusmodi  denicales  feriae  ( ita  a  nece  appel- 
latae  )  fuere  quoque  apud  Romanos  ,  inquit 
Arias. 

Formulam  plarictus,  sive  threnum  filiae  Jephte 
Philo  Biblicus  asserit  hunc  fuisse  :  Audite,  inon- 


Cap.  XI. 

mas  oculorum  meorum,  et  tesles  eslole ,  petra , 
in  planctu  ctnimce  mecB.  Ecce  quomodo  accusor , 
sed  non  in  vano  recipiatar  anima  mea.  Proficis- 
cantur  verba  mea  in  coelis ,  et  scribantur  lacrymce 
mece  ante  conspectum  firmamenti ,  ut  pater  non 
expugnet  filiam  quam  devovil  sacrificare  ,  ut 
princeps  illius  unigenitam  audiat  in  sacrificio 
promissam.  Ego  autem  non  sum  saturata  thalamo 
meo,  nec'repleta  sum  coronis  nuptiarum  medrum. 
Et  post  nonnulla  :  Inclinate ,  'arbores ,  ramos 
vestros ,  et  plangite  javentutem  meam;  venite  , 
ferce  sylvarum,  et  concuicate  supra  virginitatem 


tes,  threnummcum,  et  intendite ,  coiles ,  lacry- 


meam  ,  quoniam  abscissi  sunt  anni  mei ,  et  tem- 
pus  vitce  mece  in  tenebris  inveteravit ,  etc.  Haec 
ipse  more  suo. 

Porro  Jeplite  imitali  sunt  Gentiles.  Ita  enim 
Erichteus  bellum  coutra  Eumolphum  gerens, 
doctus  victoremse  fore,  si  filiam  victimae  loco 
immolasset,  re  cum  uxore  communicata  ,  filiani 
hostiae  in  mortem  mactavit.  Ita  Plutarchus  in 
Parallelis.  Idem  ibidem  sub  finem  :  Pestiientia, 
inqml ,  Lacedcemonem  urgente  ,  divinitus  signifi- 
catum  est  cessaturam  iu^im,  si  pro  more  genero- 
sam  immolarent  virginem.  Heiena  aut  em  cum 
esset  atiquando  sorte  ducta,  et  ornata  producere- 
tur ,  aquila  devolans  gladium  abripuit,  et  in  ar- 
mentum  deferens  bucuica  imposuit,  quo  factum 
esl  ut  ccede  virginis  abstineretur.  Idem  prorsus 
contigit  Valeriae  Lupercae,  quae  arae  destinata  , 
cum  aquila  gladium  rapuisset,  et  buculae  cui- 
dam  injecisset,  Valeria ,  bucula  mactata,  rem 
sacram  fecit,  inquit  Piutarchus. 

Quaeritur :  Gur  cupit  circumire  montes  in  hoc 
suo  planctu?  Gausas  tres  dat  Arias.  Prima  est , 
ut  clamor  et  lamentatio  in  subiimi  loco  edita  lon- 
gius  ac  latius  ad  circumvicinorum  aures  pertinge- 
ret.  Namque  hcec  est  vocisnatura  etvis.  Jeremiic 
31.  Vox  in  Rama  audita  est,  pioratus  atque  ulu- 
latus  muilus.  Altera,  ut  iongius  montium  prospec- 
tus  monumentum  rei  tam  incolis,  quam  hospitibus 
et  viatoribus  frequentius  reprcesentaret.  Tertia,  ut 
d  solitariis  d  se  visis  et  peragratis  locis  pluribus  , 
unum  aliquem  ubi  intra  ciaustri  parietes  inclusa 
vitam  perageret  soUlariam ,  optaret;  sed  hanc 
causam  superius  confutavi  et  mox  plenius  con- 
futabo. 

Causa  litteralis  et  proxima  fuit,  quod  tota  illa 
regio  montosa  sit.  Habitabat  enim  in  Maspha, 
idest,  in  alta  montis  specula,  ex  qua  in  sub- 
jectos  montes  descenditur,  ut  habent  Hebraea. 
39.  Et  FECiT  Ei  sicuT  vovERAT.  ]  Rabbiui,  et 
ex  eis  Lyranus,  Pagninus,  Vatablus  tradunt 
Scribas  et  Sapientes  Hebraeorum,  intellecto  hoc 
Jephte  voto,  consultos  respondisse  posse  mor- 
tem  filiae  naturalem  a  patre  voto  promissam 
commutari  in  mortem  civilem,  videlicet  in  vi- 
tam  religiosam  et  castam;  itaque  factum  esse; 
quare  flliam  hanc  non  fuisse  occisam  a  palre, 
sed  fecisse  se  Nazaream,  id  est,  reUgiosam  et 
quasi  monialem.  Sicut  S.  Bernardus  occurrens 
reis  a  Praetore  ob  delicta  suspendendis ,  eos 
liberavit,  monachosque  effecit  dicens;Vosbrevi 
morte  vuUis  eos  occidere ,  ego  longa  morie 
mortificationis  assidue  in  monasterio  eos  con- 
sumam  et  perimam. 

Verum  haec  sententia  falsa  est ,  et  plane  rc- 
pugnat  huic  versui :  Fecit  ei,  inquit,  sicut  vove- 
rat.  Atqui  voverat  eam  Deo  non  tantum  mac- 
tare,  sed  et  in  holocaustum  offerre,  id  est, 
jugulaiam  totam  cremare  et  comburere  in 
honoremDei  (hoc  enim  exigebat  holocaustum) 


COMMENTARIA  IN  LIBn 

rrgo  rcvera  eam  jugulavit  t-i  cremavit.  Hic  est 
coiumunis  Palrum  sensus,  utTheodoreli,  sancti 
Auguslini,  Bedae,  Procopii,  Ruperti,  Abulensis, 
llugonis  Victoris,  Dionysii,  Serarii ,  Saliani , 
Tornielli  hic ,  el  S.  Anibrosii,  lib.  1.  Oflic.  cap. 
ultimo,  Terlulliani,  lib.  3.  conira  Marcionem, 
cap.  U.  S.  Ilieronymi,  epist.  o^.  ad  Julianum, 
S.  Chrysostomi,  Hom.  de  Jephle,  Origenis , 
tom.  9.  in  Joannem,  Nazianzeni,  Orat.  de  Ma- 
chabseis,  Divi  Thoma),  2.  2.  qusest.  88.  art.  2. 
ad  2.  Suarez,  Lessii,  Azor.  et  aliorum  passim. 

Denique  Philo  ait  nomen  hujus  liliaj  fuisse 
Seiiam,  ulique  aeterna  memoria  dignum. 

t\0.  Et  PLANGAiNT  FiLiAM  Jephte.]  Hebr.  manS 
letanot ,  quod  Septuag.  verlunt  :  ad  plorandam  ; 
Chald.  ad  lamentandam  filiam',Jephlc;  alii,  ad 
cnarrandam;  vAW,  addonandam,  scilicel  laudem 
fiUaj  Jephle.  Porro  Rabbini,  Pagninus  et  Vata- 
blus  vertunt  :  ad  alloqaendam  vel  consoiandani 
filiam  Jephte ,  quod  ex  voto  patris  debeat  ma- 
nere  innupta.  Putant  enim  ipsi  mortemnatura- 
lem  in  civilem  ,  sive  in  coelibatum  fuisse  com- 
mutatam.  Unde  quatuor  diebus  in  anno  palebat 
ad  eam  accessus ,  ait  Vatablus,  ul  eam  alloque- 
rentur  et  solarentur,  sicut  admoniales  in  claus- 
iro  reclusas  subinde  in  anno  patet  aditus; 
verum  hoc  jam  refutavi. 

Denique  S.  Augusiinus,  quaest.  /iD,  et  ex  eo 
Hugo  Victor  oslendit  Jephte  per  omnia  fuisse 
lypum  Christi.  Nam  primo  ,  inquit,  Jeplite, 
Hebr.  idem  est  quoA  janua  quse  aperitur.  Et  sic 
Christus  ait :  Ego  sam  ostiam,  Joannis  10,  per 
quod  patetaditus  ad  ccelum  :  Ipse  enim  aperit , 
et  nemo  claadit.  Apoc.  3.    7. 

Secundo,  fratres  Jephie  domo  ejecerunl  quasi 
filium  fornicariae  :  sicChristume  Synagoga  sua 
fjecerunt  Scribae  quasi  vioiatorem  legis,  nec 
legilimum  Synagogoe  filium. 


UM  JUDICUW.  Crp.  Xll.  163 

Terlio,  Jephte  exulans  habitavilin  terra  Tob  , 

id  est ,  bonitalis ,  hoc  est  optima  :  sic  Ciirisius , 

a  Judaeis  vila  expulsus,  ivit  ad  vilom  beatam  in 

ccelum. 

Quarlo,  ad  Jephie  colligebantur  inopes  et 
latrones  :  sic  ad  Christum  merelrices  et  pul)li- 
cani ,  ac  inler  eos  Uilro  in  Cruce,  atque  myslici 
praedones  ,  qui  sua  poenitentia  el  virtute  vim 
faciunt  ccelo  ,  rapiuntque  regnum  coelorum. 

Quinlo,  Galaadita:^  requisieruntexulem  Jephle 
ul  eis  esset  dux  belli  contra  Ammonitas  :  sic 
Gentiles  requisierunl  Christum  a  Judacis  spre- 
tum,  ut  a  peccali  et  diaboli  jugo  liberarenlur. 
Huc  usque  S.  Auguslinus. 

Sexto  ,  Jephte  ante  prEelium  voium  vovit  Do- 
mino  :  sic  Chrislus  ante  passionis  et  mortis 
duellum  oravit  in  horto,  seque  hosliam  Deo 
devovit  ([icens  :lSon  meavoUmlas,  sed  tuafiat. 

Seplimo,  Jephle  immolavit  filiam  suam  ; 
Christus  carnem  ethumanitatem  suam. 

Octavo,  Israelilae  planxerunl  quotannis  mor- 
lem  filiae  Jephle.  Sic  Christiani  quolannis  in 
hebdomada  sancla  plangunl  mortem  Chrisii , 
eique  threnos  Jeremia3  lamentando  decanlant; 
tum  quoque  Ecclesia  quasi  virgo  plangit  suo- 
rum  fidelium  peccala.  Audi  S.  Augustinum , 
quaest.  Zi9.  Per  sexmandiatates,  tanqaam  per  60 
clies,  flevit  sancta  Virgo  Ecclesia  virginaiia  sua, 
quia  licet  virginalia ,  tamen  fuerunt  peccata  de- 
flenda,  proptcr  qace  aniversa  ipsavirgo  toto  orbc 
diffusa  quotidie  dicit :  dimitte  nobis  debita  nostra. 
Eosdem  autem  sexaginladies  daos  menses  maluit 
appeliare ,  quantam  exislimo ,  propter  daos  liomi- 
nes  unum  per  qaem  mors ,  alterum  per  quem  re- 
surrectio  mortuorum ,  propter  quos  etiam  duo 
testamenta  dicuntur. 


CAPUT  DUODECIMUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

JePHTE  EPHRATHiEOS  OB  REBELLIONEM  ET  CONVICIUM  CyEDIT.  MoX  V.  7.  SEXTO  ANNO  SUl 
PRINCIPATUS  MORITUR  ,  EIQUE  SUCCEDIT  DECIMUS  JuDEX  AbESAN  ,  AC  POST  EUM  UNDECl- 
MUS  AhIALON  ,  QUO    VITA    FUNCTO   SUFFECTUS    EST  DU0DECI3IUS   AbDON. 


1 .  ift^^^SiJ^^^accE  autem  in  Ephrafm  orta  est  seditio.  Nam  transeuntes  confra  aqiiilo- 

nem ,  dixerunt  ad  Jephte  :  Quare  vadens  ad  pugnam  contra  fiHos  Ammon, 
vocare  nos  noluisti,  ut  pergeremus  tecura?  Igitur  incendemus  domum 
(uam.  2.  Quibus  ille  respondit  :  Disceptatio  erat  mihi  et  populo  meo 
contra  filios  Ammon  vehemens;  vocavitque  vos,  ut  prjeberetis  mihi  auxi- 
lium  et  facere  noluistis.  3.  Quod  cernens  posui  animam  meam  in  manibiis 
meis,  transivique  ad  filios  Ammon,  et  Iradidit  eos  Dominus  in  manus  meas, 
Quld  commerui,  ut  adversum  meconsurgalis  in  prselium  ?  4.  Vocatis  itaque  ad  se  cunctis  viris 
Calaad ,  pugnabat  contra  Ephraim ;  percusseruulque  viri  Galaad  Ephraim ,  ({uia  dixerat  :  Fu- 
gilivus  est  Galaad  de  Ephraim  ,  ethabitat  in  medio  Ephraim  et  Manasse.  5.  Occupaverunt- 
que  Galaadilae  vada  Jordanis ,  per  quae  Ephraim  reversurus  erat.  Cumque  venisset  ad  ea  de 
Ephraim  numero  fugiens ,  atque  dixisset  :  Obsecro  ut  rae  transire  permittatis ;  dicebant  ei 
Galaadilse :  Numquid  Ephralaeus  es?quo  dicente  :  Nonsura,  6.  interrogabant  eum  :  Dic  ergo 
Scibboleth  ,  quod  inlerj^retatur  Spica.  Qui  rcspondebat  :  Sibboleth  ,  cadem  litteraspicam  ex- 
primere  non  valens.  Slatimqueapprehensum  jugulabant  in  ipso  Jordanis  transitu.  Etceciderunt 


1G'|  COMiMENTARlA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  XII. 

iii  illo  tempore  de  Ephraim  quadraginta  duo  millia.  7.  Judicavit  itaquo  Jephte  Galaadies  Is- 
raelsex  annis  ,  et  mortuus  est,  acsepultus  in  civitate  sua  Galaad.  8.  Post  hunc  judicavit  Israel 
Abesan  de  Bethlehem  ;  9.  qui  habuit  triginta  filios  ,  et  totidem  filias ,  quas  emittens  foras,  ma- 
ritis  dedit ,  et  ejusdem  numeri  filiis  suis  accepit  uxores  ,  introducens  in  domum  suam.  Qui 
septem  annis  judicavit  Israel,  10.  mortuusque  est,  acsepultus  in  Bethlehem.  11 .  Cuisuccessit 
Ahialon  Zabulonites ,  et  judicavit  Israel  decem  annis  ;  12.  mortuusque  est ,  ac  sepultus  in 
Zabulon.  13.  Post  hunc  judicavit  Israel  Abdon  ,  Glius  Illel ,  Pharathonites  ,  14.  qui  habuit 
quadraginta  Glios ,  et  triginla  ex  eis  nepotes  ,  ascendentes  super  septuaginta  pullos  asinarum  , 
et  judicavit  Israel  octo  annis;  15.  mortuusque  est ,  ac  sepultus  in  Pharathon  terrae  Ephraim 
in  monte  Amalec. 


1.  ECCE  AUTEM   I.\  EpJIR\IM    OP.TA  EST  SEDITIO,] 

similis  illi ,  qua  iidem  eadem  de  causa  murmu- 
raruni  conlra  Gedeonem,  c.  8.  v.  1.  Erant  enim 
Epliraimiue  sive  Ephratliaei  homines  arrogantes, 
ac  se  iManasseiisibus  (qualis  erat  Jephte)  su- 
perbe  praeferebant,  utidixic.  8.  v.  1. 

Nam  transeuntes  (Jordanem)  contra.  Aquilo- 
NEM  DixERUNT  AD  Jepiite.  ]  EphraimitcTe  cum  di- 
midia  iribu  Manasse  habitabant  cis  Jordanem  : 
liic  ergo  transeunt  Jordanem  ad  alteram  dimi- 
diam  tribum  Manasse  habitaatem  versus  Aqui- 
lonem,  puta  versus  montem  Libanum  et  Her- 
mon,  utcum  Jephte  ibidem  in  Maspha  habitantc 
exposlulent,  quod  ipsos  ad  belli  societatem  non 
vocarit. 

Igitur  incendemus  domum  tuam  ,]  ac  te  in  ea. 
Hebraea  enim  et  Septuaginta  addunt  tecam  vel 
super  te. 

3.    POSUI   ANIMAM  MEAM  IN  MANIBUS  MEIS,]    hOC 

est,  exposui  vitam  meam  pcriculo  et  discrimini 
in  pugna  ancipiti  contra  Ammonitas,  q.  d.  Ego 
vobis  ad  belii  aleam  vocatis,  sed  periculum  de- 
trectantibus,  illud  solus  pro  vobis  subivi,  illud- 
que  a  vobis  et  loto  Israele  victor  depuli.  Mihi 
ergo  non  obstrepere,  sed  gratias  agere  debetis. 
Sic  Job  ait,  c.  13.  \h.  Animam  meam  porto  in 
manibus  meis.  Et  David  :  Anima  mea  in  manibus 
vieis  semper ,  psal.  118.  109.  Et  posui  animam 
meam  in  manu  mea,  1.  Reg.  28.  21.  Qui  enim 
aurum  ,  oleum  ,  vinum  similemve  rem  pretio- 
sam  non  recondit  ut  servet ,  sed  in  manu  por- 
tat,  certo  periculo,  ne  illa  ci  eripiatur,  vel  in 
terram  cadat  et  dilabatur,  eamdem  exponit. 

U.  Fugitivus  est  Galaad  de  Ephraim;  et  ha- 
BiTAT  iN  medio  Ephraim  et  Manasse.  ]  Hasc  est 
vis  et  significatio  hujus  convicii,  q.  d.  Tu,  0 
Jephte,  aeque  ac  tui  Manassenses  trans  Jorda- 
nem  in  Galaadile  habitantes,  es  liomo  ignobilis 
et  vilis  ,  quia  quasi  spurius  e  domo  patris  ejec- 
lus  fugisti  in  Galaad  eeque  ac  tui  Manassenses 
exclusi  a  communi  habitatione  iribus  Ephraim 
etdimidiae  tribus  Manasse,  commorantium  cis 
Jordanem  cum  caeteris  omnibus  tribubus  Is- 
rael :  quare  ab  iis  videmini  quasi  expulsi  et 
rejecti  tanquam  fugilivi ,  in  extremitatem  et 
angulum  istum  Galaaditis  trans  Jordanem  re- 
trusi ,  velut  indigni  qui  cum  casteris  tribubus 
in  terra  cis  Jordanem  promissa  habitetis,  q.  d. 
Vos  estis  meri  miserique  Galaaditne;  vos  estis 
quisquiliae  Israelis  ;  vos  estis  faex  Ephraim 
et  Manasse  cis  Jordanem  habitantis  :  quare 
esto  jactetis  vos  in  medio  duarum  harum 
nobilissimarum  tribuum  habitare  et  adeas 
pertinere,  eo  qiiod  juxta  eas  habitetis,  ta- 
men  revera  estis  earum  rejectamentum,  quia 
nonintereas,  sed  quasi  fugitivi  ab  cis  expulsi 


habitatis  in  Galaad  semota,  quasi  in  exlremo 
terr.e  promissae  termino,  talesque  ab  Ephrai- 
mitis  et  cacteris  Mauasseusibus  cis  Jordaneni 
habemini  et  aestimamini.  Secundo,  proprie  :  Fu- 
gitivus  est  Galaad  de  Ephraim,  q.  d.  Nos  Ephrai- 
mitas  subito  et  inopinato  invadentes  vastantes- 
que  Galaaditem,  fugerunte  pagis  ad  suas  urbes 
Galaaditae.  Fugitivi  ergo  sunt,  nec  nobis  resis- 
tere  valent  vel  audent.  Ita  ipsi  superbe.  Verum 
mox  vires  suas  colligentes  Galaaditas  ostende- 
runtse  non  esse  fugitivos  ,  sed  ipsos  Epliraimi- 
tas  ceciderunt,  et  fugere  compulerunt.  Videhic 
petulantiam  et  damna  linguae  intemperantis. 
Ob  hoc  enim  verbum  et  convicium  caesa  sunt 
ex  Ephraim  a  Jephte  U1  millia,  versu  6. 

5.  NuMQUiD  Epurat/Eus  es  ?]  Hoc  est,  oriundus 
ex  tribu  Ephraim,  quae  nobis  hanc  litem  et 
pugnam  movit. 

6.  DlGERGO  SCIBBOLETH,  etC,  QUI  RESPONDEBAT 

SiBBOLETH.]  Galaaditae  fugientes  Ephrathaeos 
hostes  persecuti ,  cum  ilii  se  Ephratha?os  nega- 
rent,  ne  ab  eis  occiderentur,  veritatem  ex- 
plorant  per  pronuntiationem  vocis  Scibbolelh. 
Ephrathaei  enim  5ci66o/e;/i  aspirate  pronuntiare 
nequibant,  sed  pro  ea  leniter  et  quasi  blaese 
sibilando  dicebant  Sibboletk  ;  nimirum  non 
valentespronuntiarc  litteram  sc/u>i ,  scd  pro  ea 
dicentessm^  indeque  agnoscebantur  esse  Ephra- 
thaei  et  hostes,  ideoque  jugulabantur.  Simili 
prorsus  modo  in  pronunliatione  ejusdem  aspi- 
rationis,  Flandri  explorant  an  quis  Gallus  sit 
necne  :  Pronuntia,  inquiunt,  ackt  en  tacktentick 
(idest  88.)  Galli  enim,  aspirationem  c/t  efferre 
non  valentes,  dicunt  leniter  act  en  tactentic, 
indeque  Galli  esse  dignoscuntur. 

QUOD     INTERPRETATUR    SPICA.  ]    POtCSt    qUOqUC 

Scibboletk  verti  flaminis  fluxus,  alveus  vel  inun- 
datio,  uti  vertunt  Pagninus  ,  Vatablus  et  alii ,  id- 
que  apposite  ad  locum.  Fiebat  enim  hoc  examen 
Ephrathaeorum  ad  vada  lluxumquc  Jordanis, 
quasi  inde  e  re  praesenti  hoc  nomen  prae  aliis  , 
velut  nationis  et  gentis  indicium  tesseramque 
acceperint. 

Septuag.  vertunt :  Dicite  jam  spica  tesseram  ,- 
Id  est,  pronuntiate  tesseram ,  scilicet  vocem 
ScibboLetk,  id  est ,  spica.  Milites  enim  habent 
suam  tesseram  noctu,  ex  qua  cognoscant  an 
quis  amicus  sit  an  hostis;  amici  enim  illam 
norunt,  hostes  eamdem  ignorant. 

7.  Sepultus  in  civitate  sua  Galaad,]  hoc  est, 
in  Maspha,  quae  erat  civitas  Galaaditis  regionis, 
patet  ex  Hebraeo ;  in  eo  enim  Galaad  est  genitivi 
casus.  Ita  Serarius  et  alii. 

8.  Abesan  de  Bethlehem.]  Maldonatus  in  cap. 
2.  Matth.  V.  1.  accipit  Bethlehem,  quae  erat  in 
tribu  ZabulOQ;  ideoque  censet  Abesan  fuisse 


COMiMENTARlA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  XIII. 


1G5 


Zabulonilam  :  sed  alii  passim  accipiuni  Bcih- 
lehem  ,  qua)  est  in  tribu  Juda,  asserunlque  ex 
ea  oriunilum  fuisse  Abesan.  Porro  Rabbini  con- 
jectant  Abcsan  esse  Booz  marituniRuih;  sed  non 
probant  esio  lemporum  series  fere  consenliai. 
11.  Cri  succEssiT  Ahialon.]  Septuag.  Aelom. 
Mirum  est  hunc  omilti  ab  Eusebio  in  Chronico. 
Tempore  Ahialon  eversa  a  Grsecis  est  Troja  , 
occisus  Priamus,  /Eneas  fugit  in  Latium,  ibi- 
que  regnavit ;  cum  ante  eum  ibidem  regnas- 
sent  Janus,  Saturnus,  Picus,  Faunus,  Latinus 
annis  150.  iEneae  successit  Ascanius,  et  post 
eum  alii,  a  quibus  landem  prognati  Romulus 
etRemus  Romam  condidere  sub  tempora  Achaz 
Regis  Juda.  Tunc  etiam  contigere  errores  Ulys- 


sis ,  gesta  Pyladis  et  Orestis ,  caeterorumque 
Trojanorum  et  Graecorum  principum  ,  qiii 
post  Trojse  excidium  lloruere,  vel  floruisse  a 
Poelis  ringunlur.  Ita  Eusebius,  Bellarminns  , 
Salianus,  Torniellus  et  aliiin  Chron. 

13.  Abdon  FiLius  Illel  Piiarathonites.]  Hinc 
patet  Abdon  fuisse  e  Iribu  Ephraim  ;  in  hac 
enim  erat  Pharathon ,  ut  patet  v.  15.  et  ex  Jose- 
plio,  Hb.  13.  Aniiq.  qui  et  addit  sepulluram 
ejus  fuisse  splendidam. 

15.  IN  MONTE  Amalec.]  Mous  hic,  ait  Abulensis, 
nominatus  fuit  Amalec,  sive  a  viro,  cujus  no- 
men  proprium  erat  Amalec,  cujus  hic  mons  fue- 
rit,  ut  vult  Dion.  sive  quod  olim  ad  Amalecitas 
pertinuerit. 


CAPUT  DECIMUM  TERTIUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

NOVA  HEBRiEORUM  IDOLOLATRIA  NOVA   PhILISTINORUM   OPPRESSIONE    A    DeO    CASTIGATUR. 

QuARE  Angelus  siatri  et  patri  Manue  pr^nuntiat  ortum  Samsonis,  qui  eosli- 

BERET  ,  JUBETQUE  EUM  FIERI  NaZARjEU3I.  MoX  MaNUE  V.  14.  IMMOLAT  HvEDUM  ,  IN 
CUJUS  FLAMMA  AnGELUS  IN  CORLUM  REDIT.  DeNIQUE  V.  24.  NASCITUR  SaMSON  ,  ET 
SpIRITU  DeI   IMBUITUR,  FITQUEDECIMUSTERTIUS  ISRAELIS  JUDEX  ET  VINDEX. 

URSUMQUE  filii  Israel  fecerunt  maliim  in  conspectu  Domini ,  qui  tradidit 
eos  in  manus  Philistinorum  ciuadraginta  annis.  2.  Erat  autem  quidam  vir 
deSaraa,et  de  stirpe  Dan ,  nomine  Manue,  liabens  uxorem  sterilem. 
3.  Cui  apparuit  Angelus  Domini  et  dixit  ad  eam  :  Sterilis  es  absque  libe- 
ris  ;  sed  concipies  et  paries  filium  :  4.  cave  ergo  ne  bibas  vinum  ac  si- 
|ceram,  nec  immundum  quidquam  comedas  ;  5.  quia  concipies  el  paries 
)filium  ,  cujus  non  tanget  caput  novacula  ;  erit  enim  Nazarseus  Dei  ab  in- 
fantia  sua  ,  et  ex  matris  utero  ,  et  ipse  ineipiet  liherare  Israel  de  manu  Philisthinortim.  6.  Quae 
cum  venisset  ad  maritum  suum  ,  dixit  :  Vir  Dei  venit  ad  me  ,  habens  vultum  angelicum  ,  ter- 
ribilis  nimis.  Quem  cum  interrogassem  quis  esset ,  et  unde  venisset ,  et  quo  nomine  voca- 
retur ,  noluit  mihi  dicere  ;  7.  sed  hoc  resporidit  :  Ecce  concipies  et  paries  filium  ;  cave  ne 
vinum  bibas,  nec  siceram  ,  et  ne  aliquo  vescaris  immundo  ;  erit  enim  puer  Nazarseus  Dei  ab 
infantia  sua  ,  exutero  malris  suse  usque  addiem  mortis  suse.  8.  Oravit  itaque  Manue  Domi- 
num  ,  et  ait  :  Obsecro,  Domine  ,  ut  vir  Dei ,  quem  misisti ,  veniat  iterum  et  doceat  nos  quid 
dcbearaus  facere  de  puero  qui  nascilurus  est.  9.  Exaudivitque  Dominus  deprecantem  Manue, 
et  apparuit  rursum  Angelus  Dei  uxori  ejus  sedenti  in  agro  ;  Manue  autem  maritus  ejus  non 
erat  cum  ea.  Quse  cum  vidisset  Angelum ,  \  0.  festinavit  et  cucurrit  ad  virum  suum ;  nuntiavit- 
que  ei  dicens  :  Ecce  apparnit  mihi  vir  quem  ante  videram,  11 .  Qui  surrexit ,  et  secutus  est 
uxorem  suam  ;  veniensque  ad  virum  ,  dixit  ei  :  Tu  es  qui  locutus  es  mulieri  ?  Et  ille  respondit : 
Ego  sum.  12.  Cui  Manue  :  Quando  ,  inquit,  sermo  tuus  fuerit  expletus  ,  quid  vis  ut  faciat 
puer  ?  aut  a  quo  se  observare  debebit  ?  13.  Dixitque  Angelus  Domini  ad  Manue  :  Ab  omnibus 
quae  locutus  sum  uxori  tuse  abstineat  se;14.  et  quidquid  ex  vinea  nascitur ,  non  comedat ; 
vinum  et  siceram  non  bibat ,  nullo  vescatur  immundo  ;  et  quod  ei  prsecepi ,  impleat ,  atque 
custodiat.  1 5.  Dixitque  Manue  ad  Angelum  Domini  :  Obsecro  te  ut  acquiescas  precibus  meis, 
et  faciamus  tibi  hsedum  de  capris.  16.  Cui  respondit  Angelus  :  Si  me  cogis  ,  non  comedam 
panes  tuos ;  si  autem  vis  holocaustum  facere  ,  offer  illud  Domino.  Et  nesciebat  Manue  quod 
Angelus  Domini  esset.  17.  Dixitque  ad  eum  :  Quod  est  tibi  nomen  ,  utsi  sermo  tuus  fuerit 
expletus  honoremus  te  ?  18.  Cui  ille  respondit :  Cur  quseris  nomen  meum  quod  est  mirabile  ? 
19.  Tulit  itaque  Maniie  hsedum  de  capris  ,  et  libamenta,  etposuit  super  petram ,  offerens  Do- 
mlno  qui  facit  mirabilia  ;  ipse  autem  et  uxor  ejus  intuebantur.  20.  Cumque  ascenderct  flamma 


m  COMMENTARIA  IN  LIBHUM  JUUDICUM.  Cap.  XIII. 

allaris  in  coeliim  ,  Angeliis  Domini  pariter  in  flamma  ascendit.  Quod  ciim  vidissent  Manue  et  nxor 
cjus,pronicecidernntin  terram,2l .  et  ultraeisnonapparuitAngelus  Domini.  Statlmque  intel- 
lexit  jNIanue  Angelum  Domini  esse,  22.  et  dixitad  uxorem  suam  :  Morte  moriemur  ,  quia  vidi- 
mus  Deum.  23.  Cui  respondit  mulier  :  Si  Dominus  nos  vellet  occidere,  de  raanibus  nostris  lio- 
locaustum  et  libamcnla  non  suscepisset;  nec  ostendisset  nobis  haec  omnia  ,  neque  ea  quee  sunt 
ventura  dixisset.  24.Peperilita(iuefilium,etvocavitnomenejusSamson.  Crevitque  puer,  etbene- 
dixiteiDominus.25.  Coepit([ueSpiritusDominiessecura  eoincastrisDan  interSaraa  etEslhaol. 


1.  TRADIDIT  EOS  IN  MANUsPniLISTHINOUUM  QUA- 

DRAGiNTA  ANNis.  ]  Hos  quadraginta  ut  etcaeteros 
servitutisHebrcneorum  annos,  abannis  Judicum 
separant  Melchior  Canus  elSerarius.  Veriun  in 
illis  istos  includi  oslendicap.  3.  idem  liquet  ex 
hoc  cap.  et  sequenti,  ubi  narratur  quocl  tcm- 
pore  Samsonis  Judicis  Philislhnei  oppresserint 
Hebraeos.  Ergo  cuniannisSamsonis  concurrunt, 
in  iisqueinciudunturannioppressionis  Hebraeo- 
rum.  Licet  enim  Samson  in  vita  saepius  Philis- 
ihaeos  ceciderit  ;  non  tamen  eorum  jugum  ab 
Hebroeis  prorsus  abstulit  nisi  in  morte,  cum 
principes  eorum  se  cum  ruina  domus  occidit 
et  sepelivit.  Unde  Angelus  signanter  de  eo  hic 
ait  v.  5.  Inciplet  Uberare  Israel  de  manu  Pliilis- 
thinorum.  Et  rursum  cap.  15.  20.  de  eodicitur  : 
Judicavitque  Israel  in  diebus  Pliilistliiim  (  quibus 
scilicet  Philislliini  dominabantur  Israeli)  viginti 
annis. 

Ex  dictis  liquet  hos  /jO  annos  coepisse  viginti 
annis  antequamSamson  esset  Judex,  acdurasse 
per20  annos,  qaibus  Samson  fuii  Judex,  atque 
finiri  in  ejus  morte.  Moriens  enin  secum  op- 
pressit  omnes  Philisthinorum  principes  cum 
iribus  Philislhinorum  millibus  :  quare  tunc 
planevires  eorum  infregit,  ac  jugum  eorum  ab 
Israele  abstulil.  Coeperunt  ergo  iii  /jO  servitutis 
auni  anno  sexto  Abesan  :  ac  sequenti  anno  sep- 
timoejusdem  natus  estSamson;  nampostccep- 
lam,  imo  propter  ccEptam  servitutem  natum 
csse  Samsonem  liquel  ex  verbis  Angeli,  v.  5. 
Ipse  incipiet  liberare  Israel  de  manu  Pliilistliino- 
rum.  Ergo  Samson  factus  est  Judex  anno  deci- 
mo  nono  servitutis,  ac  viginti  annis  fuit  Judex: 
quare  mortuusest  annosetatis  39  qui  servitutis 
Hebraeorum  fuit  quadragesimus  et  ultimus.  Ita 
Salianus,  Torniellus  et  alii,  licet  SerariusSam- 
soni  det  annos  vitae  duntaxat  34  vel  35,  scilicet 
totidem  quot  vixit  Christus,  cujus  ipse  erat  fi- 
gura  et  t^pus. 

Quare  minus  vereEusebius  in  Chron.  Lyran. 
Abul.  et  Genebr.  hos  UO  annos  iia  numerant,ut 
ccEperint  cum  principatu  Samsonis,  ac  toto  ejus 
lempore  durarint  per  20  annos,  atque  deinde 
per  alios  viginti  annos  durarint  sub  Heli  Ponti- 
fice  et  Judice,  qui  Samsoni  successit.  Nam,  ut 
dixi,  hi  quadraginta  anni  ccBperunt  antenativi- 
tatem  Samsonis.  Ideo  enim  ipse  natus  est  ut  ser- 
vitutem  hanc  excuteret.  Aclde  annos  vitae  ejus 
19  exactos  antequam  ipse  fieret  Judex ,  et  20 
quibus  fuit  Judex,  habebis  annos  hO  servitutis, 
quos  quaerimus. 

2.  De  stirpe  Dan.  ]  Haec  enim  trihus  conter- 
mina  erat  Philisthaeis  invasoribus,  ideoque  pri- 
ma  eorum  rapinassentiebat  :  quare  ex  ea  aDeo 
eleclus  fuit  Judex  et  vindex  Samson  :  fuit  ergo 
ipse  Danita.  Unde  de  eo  vaticinans  Jacob,  Ge- 
nes.  /i9.  17.  ait:  Fiat  Dan  coluber  in  via,  ceras- 
tes  in  semita  mordens  ungulas  equi,  ut  cadat  as- 
censor  ejus  retro,  Vide  ibi  dicla. 


Manue.  ]  Hic  fuit  pater  Samsonis  Judicis,  ad 
lioc  a  Deo  eleclus  ob  suam  et  uxoris  virtutem, 
religionem  etpietatem  ;  unde  meruit  cum  An- 
gelo  colloqui,  atque  exsterili  uxore  hunc  filium 
Israelis  liberatorem  virtute  divina  procreare. 
Sic  alii  Prophelae  virique  magni  nati  suntexpa- 
rentibus  sterilibus,  ut  Isaac,  Joseph,  Samuel , 
Joannes  Baptista,  etc.  ut  ostendereiur  eos  a  Deo 
datos  mundo  ad  ipsius  salutem  ;  ac  essenttypus 
Chrisli  ex  Virgine  nascituri  :  quare  hi  non  tam 
parentum  quam  Dei  fuere  proles  et  filii.  Hinc 
Manue  Hebr.  m3a  Manoacli,  idem  est  quod 
Noacli,  sive  Noe ,  id  est,  requies  :  sicut  enim 
Noe  requiem  dedil  mundo  ab  universali  cata- 
clysmo  sive  diluvio,  juxta  illud  Genes.  6.  29. 
Iste  consolabitur  nos  ab  operibus  et  laboribus  ma- 
nuum  noslrarum  in  terra,cui  maledixit  Dominus. 
SicManue  per  Samsonem  filium  consolatus  esl 
Israelem  ,  dans  ei  quietem  a  vexalione  Philisthi- 
norum.  Ex  nomine  ergo  videtur  Manue  fuisse 
virquietus,  placidus,  bonus  et  benignus,  Audi 
Josephum  I.  5.  c.  10.  Manoches  quidam  vir  inler 
Danitas  optimus  ,  et  patrice  suce  sine  conlroversia 
princeps,  uxorem  habuit  eximia  pulcliritudine  sus- 
piciendam  supra  omnes  ejus  cetalis  feminas  :  ex 
qua  cumnihil  liberorum  susciperet ,  cegre  ferens 
orbitalem  in  suburbanum  suum,  quod  ei'at  in 
campo  magno ,  cum  uxore  ventitans,  crebris  pre- 
cibus  soUicitabat  Deum  ut  daret  sibi  liberos.  Fal- 
sum  ergo  est,  quod  idem  subdit,  Manue  fuisse 
uxoris  suae  valde  zeloiypum. 

Et  S.  Ambr.  ep.  70.  Paier,  ait,  illi  (Samsoni) 
erat  de  tribu  Dan,  timens  Deum ,  liaud  ignobili 
genilus  loco,  prcestans  cceteris.  Mater  vero  sterilis, 
sed  virlutibus  animi  liaud  infecunda ,  quce proprice 
liospitio  menlis  recipere  meruit  visionem  Angeli. 
R,  Abraham  in  lib.  Inchasin  ait  nomen  matris 
fuisse  Hatseli  Cophunith,  eamque  prognatamex 
tribu  Juda. 

h>  Cave  ergo  ne  bibas  vinum  ac  siceram  ,  ] 
id  est,  omne  quod  inebriare  potesL  Causam 
subdit  : 

6.  QUIA  CONCIPIES  etpariesfilium,  cujus  non 

TANGET   CAPUT    NOVACULA;    ERIT    ENIilkl     NAZARiEUS 

(id  est,  separatus  etconsecratus)  Dei  abinfan- 

TIA  SUA  ETEX  MATRIS  UTERO,  ET  IPSE  INCIPIET  LI- 

BERARE  IsRAEL.  ]  q.  d.  Dcus  dcstinat  Samsonem 
filium  ex  te  nasciturum  liberatorem  Israelis , 
ideoque  vult  jubetque  eum  esse  Nazaraeum  ,  id 
cst,  sibi  dicalum  ab  utero  peromnem  vitam  : 
quare  pariterjubet  libi,  quae  es  materejus  fu- 
tura,  ul  vino  et  sicera  abslineas  quamdiu  eum 
uiero  gestabis,  etjam  natum  lactabis;  ne  scili- 
cetipsum  alas  et  lactes,  inficiasque  vino  et  si- 
cera  a  te  hausto,  cum  velit  ipsum  esse  Naza- 
raeum  ,  qui  iis  omnino  abslinere  debeL  Vide  dicla 
Num.  6.  Samson  ergo  fuitNazaraeus  per  omnem 
vitam,  mater  vero  ejus  non  fuit  Nazaraea;  sed 
lantum  vino  et  sicera  abstinere  debuit  toto  tem- 
pore  conceptionis  el  laciationis  ejus,neNaza- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  XIII. 


107 


rnsalum  ejus  infringeret.  Samuel  et  Sarnson,  in- 
quil  S.  Hier.  lib.  2.  conlra  Jovin.  vinum  et  sice- 
ram  non  bibunt.  Erant  enim  filii  repromissionis,  ct 
per  abstinentiam  Jejtiniumque  concepti.  S.  Basii. 
honi.  de  jejunio  :  Quid  forlissimum  Samsonem 
inexpugnabilem  reddidit?  Nonne  jejanium ,  per 
ijuod  in  malris  utero  conceptusest?  Jejuniumcon- 
cepit  fjejunium  nutrivit;  jejunium  fortem  effecit  : 
Quod  sane  Angelus  malri  prcecepit ,  monens,quce- 
cumque ex  vite procederent ,  ne  attingeret ,  nonvi- 
num  ,  non  siceram  biberet. 

CUJUS  >0N  TANGET  CAPUT  NOVACULA.  ]  DiCeS  :  Id 

non  videtur  verum;  uam  Dalila  totondit  capil- 
los  Samsonis  mariii  sui.  Respondeo  ;  Hoc  fecit 
Samsoni  dormienlietinvito  fraudulenterethos- 
tiliter,  ut  eum  capiUis  aeque  acviribus  spolia- 
tum  proderet  et  traderet  Philisthaeis  :  hic  autem 
jubet  Angehis,  ut  nec  Samson,  nec  parentes 
londeant  vel  radant  caput  Samsonis,  eo  quod 
Deus  velit  eum  esse  Nazarseum ,  cujus  consecra- 
tio  et  sanctitas  consistebat  in  coma  integra  et  in- 
tonsa.  Mandatum  ergo  hoc  est  rei  faciendae, 
non  oraculum  rei  futurse.  Causa  fuit,  quod  pro- 
lixi  capiili  signum  sint  pulchritudinis,  majesta- 
tis,  venerationis,  terrorisj  austeritatis,  conse- 
crationis,  uii  hic  in  Samsone  liquet. 

Ebit  emm  Nazar.eus  Dei  ab  infantia  sua,  et 
EX  matris  utero.  ]  Hinc  nonnulli  pulant  Samso- 
nem  fuisse  sanctificatum  in  utero.  Nazarseus 
enim  idem  est  quod  separatus  et  consecratus 
Deo.  Sed  perperam.  Nam  jubetur  Samson  esse 
Nazaraeus  abutero,  ila  ut  in  utero  non  sugat 
succum  ex  vinoet  sicera  a  matre  haustum,  ac 
proinde  ut  mater  iis  abstineat,  ut  hac  ratione 
Deo  dicelur  quasi  Nazaracus  legis  veteris,  non 
autem  sanctificatur  in  utero.  Fuit  ergo  Samson 
Nazaraeus,  hoc  est  primo  separatus  a  caeleris 
Judaeis.  Secundo,  coronatus  coma  sua.  Tertio, 
consecratus  Deo ;  unde  fuit  typus  Christi  et  Reli- 
giosorum  novi  lestamenti,  uti  fuse  ostendit 
Hieron.  Platus  lib.  2.  de  bono  status  religiosi 
c.  19.  Tropol.  discant  hic  parentes  filios  quos  a 
Deo  acceperunt  ipsi  reddere  :  Fidens,  ait  ad 
LaetamS.  Hieron.  loquor  accepturam  te  filios,  quce 
primum  foe.tum  Domino  reddidisti.  Ista  suntprimo- 
genita ,  qucp.  offeruntur  in  lege.  Sic  nalus  est  Sa- 
muel ;  sic  ortus  Samson  est ;  sic  JoannesBaptista 
ad  introitum  Marice  exuUavit  el  lusit. 

Et  (id  est  quia)  ipse  incipiet  liberare  Israel 
DE  MANU  Philisthinorum.  ]  Idco  volo  cum  esse 
Nazaraeum,id  est  mihi  dicatum;  quia  pereum 
quasi  meum  volo  liberarelsrael  a  serviiutePhi- 
listhinorum.  Hincdisceabslinentiam  a  vinoetsi- 
cera  facere,  homines  non  tantum  sanctos,  sed 
etsanos  etrobustos,  uti  fecit  Samsonem;  hic 
enim  robur  suum  hausit  a  Nazaraeatu,  cujus 
praecipua  lex  erat  abstinere  vino,  et  alere  co- 
mam.  Quocirca  Samson  fuit  typus  Christi,  de 
quo  scriptum  est?  Quoniam  JSazarceus  vocabitur. 
Onde  et  Christi  ortus  ab  Angelo  Gabriele  fuit 
praenuntiatus,  sicut  etortus  Samsonis.  Nota  -ro 
incipiet.,  quia  plene  et  perfecte  Samson  in  vita 
non  liberavit  Israelitas,  sed  tantum  inchoate. 
Namnon  uno  praelio  Philisthaeos  plane  prostra- 
vit ,  uti  fecere  alii  judices ,  sed  pluribus  minutis 
cladibus  eos  cecidit  et  debilitavit,  donec  in 
morte  Principes  eorum  secum  ruina  domus  op- 
pressit;  tunc  eniuiplanc  videtur  eosenervasse, 
sed  ita  ut  paulo  post,  resumptis  viribus,  rur- 
sus  sub  Samuele  Hebraeos  afflixerint. 

0.  Vip,  Dei  venit  ad  me.]  Nescicbat  esse  Ange- 


lum,  sed  putabat  esse  Prophetam.  Porro  sicut 
Angelus  hic  primo  apparuit  malri  Samsonis, 
dcinde  palri;  sicGabriel  Archangelus  primo  ap- 
paruit  B.  Virgini,  nuntians  ei  Verbi  Incarnalio- 
nem,utpote  quae  virgo  paritura  erat,  deindc 
Josepho  ejus  conjugi. 

Quem  cuminterrogassem.  ]  Chald.  elRecentio- 
res  contrarie  vertunt :  Non  interrogavieum,  qui 
legunt  NlS  lo  per  Alepli,  id  est  non.  Nosier  au- 
tem  melius  cum  Septuag.  legitlS/o  per  vau,\A- 
que  notatur  in  margine,  quod  Hebraei  vocant 
Keri  ulcetib,  id  esl  leclio  et  scriptio,  scilicet  diffe- 
rens  et  diversa.  Nam  matrem  inlerrogasse  An- 
gelum  denomine  patet  ex  eo  quod  subdit  :  No- 
luit  milii  dicere. 

15.  Faciamus  tibi  H/Edum  de  capris,  ]  progeni- 
lum ,  idest  haedum  caprinum  tenerum  et  juven- 
culum.  Tb  faciamus  est  ambiguum  :  significat 
enim  et  cibos  epulasqueparare,  et  sacris  ope- 
rari,  sive  hosliam  Deo  caedere  et  incendere. 
Quare  Manueper  to  faciamus  explorare  volebat 
quis  esset  qui  secum  loquebatur,  homone  an 
Deus,  velAngelus  Dei.  Si  enim  permilteret  sibi 
sacrificium  offerri ,  certum  erat  ipsum  essc 
Deum  ;  sin  id  abnueret ,  et  cibum  tantum  sibi 
appeni  cuperet ,  certum  erat  eum  esse  homi- 
nem.  Unde  Angelusutrumque  recusansrespon- 
dit  :  Si  me  cogis ,  invitando  et  urgendo,  non  co- 
viedam  panes  tuos;  quia  sum  Angelus,  qui  cibo 
non  visibili,  sed  invisibili  vescor,  utaiebatRa- 
phael  Tobiae  c  12.  19.  Si  autem  vis  liolocaustum 
facere,  offer  illud  Deo ,  non  mihi,  qui  Dei  suni 
Angelus. 

18.   CUR    QUJ3RIS   NOMEN  MEUM    QUOD    EST    MIRA- 

BiLE  ?  ]  Hebr.  l><Ss  peU,  quod  et  mirabile  signi- 
ficat,  et  arcanum,  ut  vertit  Chald. 

Nonnulli  putant  nomen  Angeli  hujus  fuisse 
pele,  id  est  admirabilis.  Verum  falluntur  :  Angc;- 
lus  enim  recusat  nomen  suum  edicere ,  eo  quod 
sit  admirabile  et  diclu  ineffabilc.  Ita  Noster, 
Sept.  et  alii. 

Porro  S.  Aug.  hic  quaest.  52.  53.  U\.  opinatur 
Angelum  hunc  dictum /^e/e,  hoc  est  admirabi- 
lem  esse  Christum.  Hic  enim  Qsimagni  consUii 
Angelus,  ut  verlunt  Sept.  Isaiae  9.  v.  6.  ideoque 
admirabilis ,  ut  ait  ibidem  Isaias  :  hinc  inflamma 
cum  victima  sacrificii  ascendit  in  coelum,quia 
significabat  Christum  hominemfactum  non  ac- 
cepturum  sacrificium,  sed  ipsummet  fore  vic- 
timam  et  sacrificium.  Verum  certum  est  Ange- 
lum  hunc  proprie  fuisse  Angelum ,  typice  autem 
repraesentasse  Chrislum.  Unde  etin  pele  additur 
lod,  diciturque /je/t,  ut  significetur  Christi  no- 
men  foveJesus,  cujus  prima  litteraest  toc/,  aii 
Leo  Castrius  in  Isaiae  c.  9. 

Quaeres :  Cur  Angelus  hic  ait  suum  nomen  esse 
pele,  id  est  admirabile?  Resp.  primo;  quia  An- 
geli,  cum  sint  puri  spiritus,  nonhabent  nomina 
vocalia  etcorporalia,  sed  mentaliaetspiritualia, 
quae  homini  sunt  incognita  et  nova  ,  ideoquc 
admirabilia.  Loquuntur  enim  Angeli  sibi  invi- 
cem,  et  se  mutuo  compellant  appellantque  per 
signa  spiritualia,  puta  per  concepti^s  menlis, 
quoseicuiloqui  volunlostenduntetpatefaciuni. 
Quare  Angeli,  dum  apparent  et  nomina  assu- 
munt ,  ut  vocenlur  Michael,  Gabriel,  Raphael, 
non  ea  assumunt  quasi  ea  sint  ipsis  propria. 
quibus  in  ccelo  vocentur  et  compellentur,  se»( 
ut  per  ea  innolescant  hominibus,  eisque  suggc- 
rantnomen,  quoabeis  vocari  et  invocarj  pos- 
&i\M.  Wmc  RaphaeL  vocalur  quasi  medicus  Dei, 


168 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  Xllf; 


quia  Tobiam  Ciiravit  A  caecilale;  Gabriel  quasi 
lortiludo  Dei^,  quia  pro  populo  Dei  fortiter  pug- 
uavit.  Daniel.  10. 

Secundo,  nomen  Angeliest  admirabile  signi- 
licalione;  quia  significat  Angeli  naturam  ac  do- 
les  ,  prsesertim  graliae  et  gloriae  ,  quae  hominum 
captum  superant,  ideoque  cis  suut  admirabi- 
lia. 

Terlio,  nomen  Angelihujus  fuit  admirabileef- 
licacilate;  quia  ipse  cflicax  fuit  in  operando 
inagna,  stupenda  et  admirabiha  :unde  explicans 
subdit,  qul  facit  mirabilia.  Angelus  enim  hic 
mira  vi  et  quasi  miraculo  ex  petra  elicuit  ig- 
nem,  quo  haedus  Manue  Deo  sacrificaretur. 
I\ursum  mira  nunliavit  de  Samsone  ex  sterili 
matrenascituro,  quodqueipse  futurus  essetNa- 
zaraeus,  ideoque  judex  et  vindex  Israelis;  ipse 
quoque  admirandam  istam  fortitudinem  procu- 
ravitSamsoni  ad  patrandumopera  heroica,  quoc 
inox  audiemus.  Denique  ipse  in  flammQillaesus 
asccndit  in  coelum,  et  corpore  suo  in  elementa 
(e  quibus  illudcompegerat  et  assumpserat)  re- 
soluto  evanuit ,  qua?  omnia  Manue  et  uxori  ejus 
erant  admiranda.  Quarto,  nomen  Angeli  fuit 
admirabile  repraesentaiione.  Angelus  enim  hic 
primo  repraesentabal  Deum,cujus  erat  nuntius  ; 
sicut  legatusrepraesentat  personamsui  Princi- 
pis  a  quo  mittiiur.  Deusautem,  Deique  nomen 
estadmirabile,  utpote  significans  admirabilem 
ejus  Deitatem,  virtutem,  potenliam  et  gloriam, 
juxta  illud  Psalm.  8.  1.  Domine  Dominus  noster, 
qudm  admirabile  est  nomen  laum  in  universa 
terral  Mirabilis  enim  est,  omnemque  Angelo- 
rum  ethominumintellectum  superatDei  essen- 
lia,  majeslas,  sapientia,  bonitas,  operatio, 
caeteraque  ejus  attributa,  utpote  immensa  et 
infinita. 

Secundo,  Angelus  hic  repraesenlat  Christum, 
cujus  admirabilisfuitincarnatio,  nalivitas,  vita, 
sanctitas,  doctrina,  opera ,  miracula,  mors, 
lesurrectio,  ascensio,  missio  Spirilus  Sancti, 
qui  proinde  admiranda  per  Apostolos  operatus 
est,  adeoque  totixfn  mundum  ad  se  convertii, 
ac  in  dies  per  fldeies  suos  similia  operatur.  Qua- 
re  qui  magnaetmira  ad  Dei  gloriam  animodes- 
linat,  invocet  Angelum  Pe/e,  invocet  Christum, 
cujus  nomen  est  admirabilis ,  utper  seoperetur 
niagna  et  mirabilia.  Ita  S.  Aug.  vide  dicta  Isaise 
9.  6.  Hincet  B.  Virgo  Christi  genitrix  vocalur  et 
invocatur  a  fidelibus  Mater  admlrabiiis ,  hicque 
litulus  ipsiest  gratissimuSj  ut  ipsamet  cuidam 
vjro  sancto  revelavit  :  quia  ipsa  fuit  mater  et 
virgo,  mater  Dei  ethominis,  mater  Creaioris, 
adeoque  mater  sui  Patris,  quia  genuit  eum  a 
quogenita  est,  etc.  Quae  omnia  sunt  stupendaet 
admirabilia. 

Porro  David  Chytraeus  opinatur  quod  a  Pele 
dicta  sit  Pallas  dea  sapiehtine  apud  Gentiles.  A 
Peli ,  inquit,  GrcBcorum  PallademDeam  sapientiic 
et  doclritice ,  ex  cerebro  Jovis  natam,  nomen  ac- 
cepisse  magis  consentaneum  est,  quama  ny.Vuvi 
seuvibranda  hasta.  Non  enim  dubium  est  doctri- 
-tiam  Ecclesice  de  filioDei,  ceterna  sapientia,  ex 
Jehovcementeab  cBterno  genita,  et  caputGorgonis 
seu  draconis  diaboli  d  se  contritam  osteyitante,  Co- 
/055.  2.  ab  Etknicis  depravatam,  et  in  PaUadis  ido- 
lum  conversam  esse.  Verum  haec  nova  Novatoris 
sunt  commenia ,  si  non  figmenta ;  estoenim  res 
inse  non  sitabsona,  nomen  tamen  dissonat :  d 
Pcli  enim  dicenda  fuisset  Pelia,  non  Pallas. 

Denique  probabilitcr  opinalur  Serarius  hunc 


Angelum  Pele,  idest  admirabilem,  fuisseS.  Mi- 
chaelem  (hic  enim  olim  erat  Protector  Syna- 
gogas  Hebraeorum,  cui  prsefuit  Samson,  sicut 
nuncest  Ecclesiae  Christianorum)  qui  cum  su- 
perbo  Lucifero  confligens,  Dei  majestalem  et 
nomen  admirans,  humiliter  dixit  SiS'  D  inm/  ca 
el,  id  est,  quissicut  De(t5.^ideoque  eum  coelode- 
turbans  ejus  locum  occupavit,  sua  humiiitate 
factus  omnium  Angelorum  princeps,  sicut  Lu- 
cifer  sua  superbia  factus  est  daemonum  capul, 
et  imus  in  inferno,  ncc  tantum  Ange]orum,sed 
ct  hominum.  Audi  Serarium  docentemMichae- 
lis  nomen  et  invocationem  mire  valcre  contra 
omnes  tentationes.  Age,  inquit,  proponatur  tibi 
flagiiium  quodlibet,  statimque  animosuccurrat, 
Deum  illudvetare:  Numquid  tu  illud  admitlcs? 
Nonne  te  ab  eo  statim  haec  abducet  cogitalio  : 
Ouis  siriit  ncus?  Tiiillet  te  voluptas  et  illecebra 
quaclibet.  At  quis  sicut  Deus?  Terreat  le  potens 
ac  formidabilis  quispiam.  Mquis  sicut  Deus? 
Tibi  parenies,  propinqui,  et  sodales  cordi  sint. 
Al quis  sicut  Deus?  in  omnibus  denique  peccato- 
rum  occasionibus,  inviiamentis  ac  lenociniis 
prodest  semper  plurimum  Michaelis  nomen,id 
est  Dei  prohibentis,  benignitate  tanta  nos  pro- 
sequentis,  praemia  .Tterna  promiitentis,  gehen- 
nam  perpetuam  minitantis,  omnia  semper  et 
ubique  intuenlis^  omninm  ab  omnihus  ratio- 
nem  reposcenlis,  comparaiio  cum  fructuetde- 
lectatione,  quae  inanis  el  fallax  e  peccato  qua- 
rilur;  etcum  quolibet,  aut  daemone  aut  homine 
nos  ad  ambiiionem,  superbiam,  iracnndiam, 
vindictam,  ebrietatem,  aliudve  quodcumque 
scelus  aut  flagitium  hortante  at  pelliciente. 

19.  TULIT    ITAQUE  MANUE    H/EDUM   DE    CAPRIS  ,  ] 

id  esthnedum  tenerum,  adhuc  lactentem  et  su- 
genlem  uberacapraemalris  suae  (hoc  enim  sig- 
nificat  t6  rie  capris)  eumque  mactavit;  exco- 
riavit,  coxit,  et  ad  Angelum  attulit,  ut  is  si  Pro- 
l)heta  esset  inde  comederet;  sin  esset  Angelus, 
Deo  ofi"erret,  utipse  dixeratv.16. 

Et  LiBAMENTA.  ]  Hebr.  nnJ'a  Mincha  (quod 
alludit  ad  nomen  Manoach,  id  est  Manue  :  om- 
nes  enim  utrobique  litierae  sunt  eaedem  :  Ma- 
nue  enim  hic  oblulit  Deo  Minclio)  id  est  vinum  , 
oleum,  panem  vel  farinam,  quae  hominiincon- 
vivio,  aeque  acDeoin  sacrificio  libari,  idestad 
cornu  altaris  eCfundi  vel  cremari  solebant. 

Et  posuit  superpetram,  offerens  Deo  qui  fa- 
ciT  MIRAI5ILIA.  ]  Offerens ,  non  tam  per  se,  quam 
per  Angelum.  Angelus  enim  hic  functus  est  of- 
ficio  sacerdoiis,  et  sacrificavit  dum  ignem  e 
petra  elicuit,  quo  hoedi  caro  Deo  sacrificaretur 
eUcoml)ureretur.  Unde  Vatablus  ct  Rabi)ini  pro 
qui  facit  mirabiUa,  vertunt  mirificabit  facere, 
scilicet  Angelus^  hoc  cstfecit  miraculum,  quia 
ex  petra  elicuit  ignem.  Manue  vero  fuit  quasi 
ejus  minister  et  diaconus,  dum  haedum  mac- 
lavit,  coxit,  etcum  libamentis  inpetra  posuil, 
ut  ab  Angelo  Deo  cremarentur.  Unde  sequi- 
lur: 

Ipse  autem  et  uxok  ejus  intuf.bantur.  ]  Simile 
prorsus  fecit  Angeluscum  Gedeone,  carnes  ab 
eo  aliatas  etpetrae  impositas  miraculoso  igne  a 
se  producto  consumens,  Deoque  sacrificans  , 
uti  audivimus  cap.  6.  Deo  enim  dispensante  non 
lanlum  Angelus,  sed  et  Manue  laicus  ex  tribu 
Dan  ,  non  Levi,  sacrificare  poterat,  etiam  extra 
Tabernaculum. 

20.  CuMQUE  ascenderet  flamma  altakis  (ab 
Angelo  e  pelra,  quaeerathic  loco  altaris,  tactu 


COMMENTARIA..IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  XIII. 


baculi  sive  scipionis,  quemmanu  gerebat,  eli- 
cila  ad  comburcnduni  bolocausium)  incoeluw, 

ANGELUS   DOMINI  PAniTER  IN  FLAMMA    ASCKiNUlT,  ] 

ut  se  non  bominem  Propbelani,  sed  Angehmi 
esse  oslenderet,  ideoque  a  llamma  iil.Tesum  in 
coelum ,  e  quo  veiierat,  redire,  seque  mystice 
repraesenlare  Cliristum,  qui  immolans  seinara 
crucis  pcr  llamniam  lum  amoris,  lum  doloris, 
terlio  die  a  morte  surrecturus  ,  et  ^O  die  in  coe- 
lum  gloriose  erat  ascensurus.  Ita  S.  August. 
Rursum  quod  ipse  in  sacrificio  Eucbaristiae  per 
llammam  cbaritalis  jugiter  incruenlc  immolan- 
dus,  elmanducandus  foret  sul)  speciebiis  panis 
et  vini ,  sed  ila  ul  speciebus  in  stomacbo  con- 
sumplis,  ipse  vivus  et  iila^sus  evanescat,  et  in 
coelum  quasi  ascendat.  Unde  S.  Andreas  Apos- 
lolus  ad  iEgeam  Tyrannum  :  Ego,  inquit,  om- 
nipotenti  Deo ,  qui  unus  et  verus  est ,  immolo  quo- 
tidienon  laurorum  carnes,  nec  lurcorum  sangai- 
nem ,  sed  immacutalum  Agnum  in  altari ,  cujus 
carnem  postquam  omnis  populus  credentium  man- 
ducaverit ,  Agnus  qui  sacrificalus  esl ,  integer 
persevei'at  et  vivus. 

22.    MORTE  MORIEMUR,    QUIA  VIDIMUS  DeTIM,]  id 

est,  Angelum  Domini,  ut  praecessit.  Angejus 
enim  repraesentabal  Dominum,  sicut  legatus 
repraeseniat  Principem,  a  quo  miititur;  vide- 
bautergo  Deum  in  Angelo,  vel  cerle  Angelum 
esse  Deum  putabant,  ait  S.  August.  Hebr.  enim 
E/o/muetAngelum  et  Deum  significat.  Porroiilo 
sevo  communis  bominum  sensus  et  timor  (licet 
inanis  etvanus)  erat  eum  qui  vidisset  Deum  vel 
Angelum  illico  moriturum,  ob  causas  quasre- 
censuicap.  6.  22. 

2/i.  Et  vocavitngmen  ejus  Samson.  ]  Vocavit, 
scilicel  mater  pariens,  ut  patet  ex  Ilebraeo,  sed 
inspirata  aDeo;  nam  Samsoni  nomen  boc  indi- 
lum  fuisse  a  Deo  docet  S.  Cbrysost.  bom.  18.  in 
Joannein.  Samson  Hebr.  idem  esl  quod  Sol  iieli- 
ti(B ,  trcu  scemos,  id  est,  Sol  ,  et  "jW©  Sason  , 
idest,  gaudium,  laelitia  :  vel  potius  Samson ,  id 
est  parvus  sol,  soliculus,  solillus.  Est  enim  no- 
men  diminulivum  a  Sceme^ ,  id  est  sol,  sicut  ab 
U\N  tic/«jideslvir,  diminutive  diciturVJiN  iscon, 
id  est,  virunculus,  et  a  mn^  sabbat,  ITH^f 
sabbatbon,  id  est  sabbalulum,  liocest,  parvum 
sabbatum.  Vocavil  ergo  filium  Samson,  id  est 
soliculum,  nl  boc  nomine  quasi  omine  qualis 
futurus  esset  indicaret,  q,  d.  Israeli  in  lcnebris 
luctus  el  moeroris  ob  servilulem  et  oppressio- 
nem  Pbilislbinorum  constituto  Deus  oriri  fecit 
novumsolem,  puia  Samsonem,  qui  sua  virtule 
et  forlitudine  bas  tenebras  dispellat,  et  nova 
nos  liberlalis,  l.xliliae  et  felicitalis  luce  perfun- 
dat  et  recreel.  Hinc  Samson  fuit  typus  Cbristi, 
qui  est  sol  jusliliae,  juxta  illiid  Zacbaria3  :  Visi- 
tavit  nos  oriens  ex  alto ,  illuminare  liis  qui  in  te- 
nebriset  in  umbramorlis  sedent.  Luc.  1.  El  illud 
Malacb.  h.  2.  Orielur  vobis  timentibus  nomen 
meum  sol  jusliiice  cl  sanitas  in  pennis  ejus.  Et 
Isaias  cap.  9.  2.  ac  ex  eo  Mallb.  c.  /|.  Popuius  qui 
sedebat  in  tenebris ,  vidil  iucem  magnam;  et  se- 
dentibus  in  rcgione  umbrcB  morlis  lux  orla  est  eis. 
Ila  S.  Aug.  Beda,  AriaSjSerarius,  etalii.  Porro 
Arias  :  Samson,  ait,  idem  est  quod  sol  dirucns, 
vaslanset  populans,  scilicet  Pbilistbseos  ;  ac;^ 
scamum  enim  est  diruere,  populari.  Denique 
Talmudiciin  Sula  c.  1.  asserunt  Samsonem  a 
Oeo  nominaium,  ilhim  siquidem  Psalm.  83.  v. 
12.  vocari  Scemes  et  Magen,  id  est,  5o/cm  et  scu- 

CORNEL.    A  LAIMDE.    TOM.    11. 


169 

tum.  Nam  liquetSamsonem  eiiam  ingcneratione 
temporeqiie  suo  fuisse  Israeli  sculum. 

SicCyrus  fuil  solPersidis,  uti  ostendi  Isaiae/il. 
1.  Et  S.  Columbani  mairi  visum  est  se  parere 
solem,  cum  ex  eoessei  gravida. 

Clialdaice  vero  Samson  idem  est  qnod  ministe- 
rium  vel  ministcr,  scilicet  Dei,  ad  magna  mira- 
que  opera  palrandum  :  sccmes  ciinw  esl  minis- 
trare ,  ait  Pagninus. 

Et  benedixit  ei  Dominus  ,]  suis  boniset  donis 
eum  cuniulando,  ac  praesertim  beroica  animi 
etcorporis  forliludine  eum  donando,  lUquoiidie 
in  ea  cresceret  ad  Pbilislbaeos  prolligandos. 

25.  COEPITQUE  SPIRITUS   DOMIM    ESSE  CUM  EO   IN 

CASTUis  Dan  inter  Saraa  et  EsthaoLj]  id  est, 
in  loco  qui  postea  c.  18.  v.  12.  ab  eventu  voca- 
li\ms\.  castra  Dan ,  situsque  erat  inler  Saraa  et 
Estbaol ;  naniHebraei  tiinc  non  habebanl  castra, 
ulpote  oppressi  a  Pbilistliaiis.  Ilebr.  est:  Cccpit 
spiritus  Dei  ICSnS /<?/;rtarno,  id  est,  per  vices 
eum  agitare,  exeilare  elimpellere,  scilicet  ad 
ardua  aiidenda  et  molienda.  Undedeinceps  quo- 
tiescumque  narratur  Samson  aliquid  eximium 
aggredi,  praemillilur  :  Spirilus  Domini  irruit  in 
Samson.  Hinc  nolat  S.  Ambros.  in  illud  Luc.tb  1. 
17.  Ipse  prctibit  in  spiritu  et  virtule  Elicv ,  baec 
duo,  scilicet  spiritum  et  virUilem  sive  fortitu- 
dinem  semper  esse  conjuncla.  Nani  omnis  for- 
tiludo  tam  ad  ardua  agendum  et  aggrediendum, 
quam  ad  dura  paiiendum,  esl  ii  spiriiii^  quem 
nobis  aspirat  Spiritus  S.  llle  ergo  assidue  nobis 
invocandusesl.  Sic  Joannes  BaptisLa  dicilurba- 
buisse  spiritum  et  virtulem  Eliae  ;elGabrieldixit 
B.  Virgini  :  SpiritusS.  superveniet  inle,  et  virtus 
Allissimi  obumbrabit  tibi,  Luce  1.  et  Cbrislus 
Aposiolis  Act.  1.  ait  :  Accipietis  virtutcm  Spiritus 
Sancli  supervenienlis  in  vos.  Ubi  vides  semper 
virtutem  jungi  el  tribui  Spiritui  S.  Quocirca  Sept. 
hoc  loco  vertunt :  Cocpil  cum  eo  spiritus  proficisci, 
eum  comitari,  ct  quasi  p.nedagogus  deducere  , 
alque  ad  actus  heroicos  exstimulare.  Chald. 
Mansit  spiritus  fortitudinis  a  Domino  ad  roboran- 
dum  eum,  R.  Radac.  Incepit  propkelia  iUi  venire 
vice  prima.  Idem  rursum  sic  :  Coepit  prophetice 
spiritus  eum  puLsare ,  et  quasi  tinnilum  ei  facere, 
quasi  anle  ipsum  aliquod  foret  tintinnabulum. 
Cajetan.  Cocpil  eum  spirilus  agitare  signo  aliquo 
sensibili,  quod  tamen  quale  fuerit  scriptumnonest. 
Arias:  Cccpit  spiritus  Domini  impcllere  eum ,  ita 
scilicet  ut  feliciorum  temporum  fortasse  memor , 
et  prcesentium  pertcesus ,  animo  divinitus  excitato 
de  Israelilicarum  rerum  correclione  et  restitu- 
tione ,  deque  hostium  damno  et  labefactatione  co- 
gitare  cccperit, 

Denique  audi  S.  Ambr.  epist.  2/i.  ad  Vigilium  : 
Cum  diuturna  injuria  longce subjectionis  itaessent 
depressa  Ilebrceorum  pectora,  ut  nutlus  virili  in- 
genio  ad  liberlatem  cmimos  tollere  auderet ,  ortus 
est  illis  Samson  divino  oracuLo  prcedestinatus , 
magnus  vir,  ncc  in  pluribus  numerandus ,  sed  in 
paucis  prceslcmtissimus,  et  quod  sine  ulLa  contro- 
vcrsia  sit ,  viribus  corporis  omnium  facile primus ; 
coque  ingenti  admiralione  nobis  spectandus  a  prin- 
cipio;  non  illaquct'.  tcmpcrantice  et  soLn-ietatis  jam 
indc  d  pueritia  vini  ahslemius  prceciara  insignia 
dedit ;  nec  iLla  quce  intonso  capite  Nazarceussacra 
diu  servavit  custodia;  sed  ab  udotescentia ,  quce  in 
cdiis  cetas  mottior  in  lioc  egregia  atque  supra  hu- 
manummodum  pcrfectcevirtulisstupenda  facinora 
effecit,  quibus  divini  oraculi  mox  aperuit  fidem , 
quod  nonperfunctorie  tanta  eum  anteisset  graliu, 

22 


170 


COMMliNTARlA  IN  LIBUUM  JUDICU.M.  Cap.   XIV. 


at  desccndcrel  Angelas ,  perquem  orliis  ejas  prce- 
ter  spem  parcnlibns  annantiaretur ,  fatari  regi- 
inenel  pnvsidiiinisais.  Nani  gravibas  jam  dia  Pa- 
lcestinorum  imperiis  ufjlictabanlar.  Et  inilio  libri 
(le  SpiiiUi  saiicto  :  Samson  divina  p)'omis- 
sione  gencralus  splrilum  comilantem  habebat.  Sic 
enim  Irgimus  :  Qaia  benedixit  cam  Dominus ,  et 
cccpil  Spirilas  Domini  comitari  ciim  eo  in  castra. 
Sic  voio  Aug.  (le  Tcmp.  S(>rm.  107.  Ubi  erat  po- 
tenlissima  iila.  fortiuido  nisi  in  co  quod  Scriptura 
dixit :  Incedebut  cum  illo  spiritus  Domini.  Ad  Do- 
miiii  spirilum  perlinebat  illa  forlitudo.  InSamson 
vas  erat.  In  spirila  plenitudo  eral.  Fas  impleri  et 
exinaniri  potcst. 

Poiro  Samson,  ait  Eiisejj.  \n  Clironico,  simi- 
lia  Ycl  cadcm  fccil  (\u:e  Hcrculcs,  imo  non  alinm 
fuisse  Gcnliiiuin  Herculeni,  (juam  lleljrceoium 


Samsonem  docel  noster  Gaspar  Sancbcz  inMi- 
nores  Prophetas  pag.  805.  ac  fabulas  de  heroicis 
gcslis  Hei'culis  ox  Samsonis  historia  esse  pelita» 
de  quo  plura  capile  decimosexlo  in  line. 

INTER  Saraa  et  EsTn.voi.  :  ]  R.  Ase  in  iract. 
Sulali.  cap.  1.  asserit  hos  duos  esse  magnos 
nionles,  quos  Samsonevuiscrit,  ct  manibussuis 
contrivlirit  instar  molae;  sed  1i;ec  ridicula  sunt 
Rabbini  figmenta  :  sunt  enim  hse  duie  inbes 
(nonmonlcs)  terminales,  quae  tribum  Dan  a 
lrii)u  Juda  distcrminant,  ut  patet  Josue  15.  S3.  2. 
Esdrsell.  29.  acinler  cas  natus  et  sepultus  e&t 
Samson. 

Porro  Saara  Hebr.  idcm  est  quod  lepra.  E.s- 
thuol  idcm  quod  postulalus,  aut  ignis  vcl  axor 
sluUiiice,  aitPagnin.  in  nomin.  Hebr. 


CAPUT  DEGIMUM  QUARTUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

Samson  imfulsu  Dei  postulat  uxorem  Philisth^am,  ad  quam  vadens  leone.m  obvium 
discerpit  ,  in  cujusore  post  aliquot  dies  reperit  ekame.n  apum  et  favum  mellis. 

InDE  V.  10.  IN  NUPTIALI  SUO  CONVIVIO  ,  SODALIBUS  PROPONIT  HOC  iENIGMA  :  De  CO- 
MEDENTE  EXIVIT  CIBUS  ,  ET  DE  FORTI  EGRESSA  EST  DULCEDO.  QUOD  CUM  ILLI  SOLVERB 
NEQUIRENT  ,  PER  UXOREM  A  SaMSONE  SOLUTIONEM  EXTORQUENT  ,  EAMQUE  SaMSONI 
EDICUNT.  QuARE  ILLR  TRIGINTA  SINDONES  TRIGINTA  ASCALONITIS  OCCISIS  EREPTAS  EIS  EX 
PACTO  PERSOLVIT,  AC  IRATUS  DOMUiM    REDIT. 

||escendit  ergo  Sarasoii  in  Tliamnalha  ,  vidensque  ibi  mulierem  de  filiabu.s 
|PliilisUiiim  ,  2.  ascendit ,  et  nunliavit  palri  suo  et  raatri  suse  dicens  : 
jVidi  mulierera  in  Tliamnatha  de  filial)us  Pliilislhinorum  :  qiiam  quseso  ut 
C^mihi  accipiatis  uxorera.  3.  Cui  dixerunt  paler  et  mater  sua  :  Nuraquid 
|non  est  mulier  in  filiabus  fratrum  tuorum  ,  et  in  omni  populo  meo  ,  quia 
^^^vis  accipere  uxorem  de  Philislhiim  ,  qui  incircumcisi  sunt?  Dixitque  Sam- 
cs^r^yiss-^-i^saits^.^:,  son  adpafrcm  suum  :  Ilanc  mihi  accipe;  quiaplacuit  oculis  meis.  4.Paren- 
tes  autemejus  nesciebant  quoil  res  a  Doraino  fieret  ,  et  qusereret  occasionem  contra  Philisthiim; 
coenira  tcrapore  Philisthiim  dominanbantur  Israeli.  5.  Descendit  ilaque  Sarason  cum  patre  suo 
et  malrein  Thamnafa.  Cumque  venissent  ad  vineasoppidi ,  apparuit  catulusleonis  ssevus,  etru- 
gicns,  et  occurrit  ei.  6.  Irruit  autcm  Spiritus  Domini  in  Samson  ,  et  dilaceravit  leonem ,  quasi 
hc-edam  in  frusta  discerpens  ,  nihil  omniiio  habens  in  manu  ;  et  hoc  palri  et  matri  noluit  in- 
dicare.  7.  Desccncruque  et  locutus  cst  raulieri ,  quce  placuerat  oculis  ejus.  8.  Et  post  ali- 
quot  dies  reverlens  ut  acciperet  eara  ,  declinavit  ut  videret  cadaver  leonis ,  et  ecce  examen 
apum  in  orc  leonis  erat  ac  favus  mellis.  9.  Quem  cum  sumpsisset  in  raanibus ,  coraedebat  in 
via  ;  vcniensque  ad  palrem  suura  et  malrera  ,  dedit  eis  partera  ;  qui  et  ipsi  comederunt ,  nec 
lamen  eis  voluit  indicare  quod  mel  de  corpore  leonis  assumpserat.  10.  Desccndit  itaque  pater 
ejus  ad  mulierem  ,  et  fecit  filio  suo  Sarason  convivium.  Sic  enira  juvenes  faccreconsueverant. 

1 1 .  Cura  erf][o  cives  loci  illius  vidissent  eum  ,  dederunt  ei  sodales  tri£finla  ut  essent  cura  eo. 

12.  Quibus  locufus  est  Samson  :  Proponam  vobis  problema  ,  quod  si  solveritis  mihi  intra 
septem  dies  convivii ,  dabo  vobis  tri^inla  sindones ,  et  totidem  tunicas ;  13.  sin  autem  non  po- 
tueritis  solvere ,  vos  dabitis  mihi  tri^infa  sindones ,  et  ejusdem  numeri  tunicas.  Qui  responde- 
runt  ei  :  Proponc  problcma  ;  ut  audiamus.  1/i.  Dixifque  eis  :  De  comedente  exivit  cibus,  el 
de  forti  egressa  est  dulccdo  ;  nec  potuerunt  pcr  tres  dies  propositionera  solvere.  15.  Cum^iue 
adcssct  dies  septimus ,  dixerunt  ad  uxorem  Samson  :  Blandire  viro  tuo  ,  et  suade  ei  ut  indicel 
tibi  quid  significet  problcma  ,  quod  si  facere  nolueris ,  incendemus  te  et  domum  patris  lui ;  an 
idciico  vocaslis  nos  ad  nupfias  ut  spoliaretis?  16.  Quse  fundcbat  apud  Samsou  lacryraas ,  et 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDTCUM.  Cap.  XIV.  17 1 

<Iiierel)aliir  ,  tliccns  :  Odisti  me  ,  et  non  diligis  ,  idcirco  problema  quod  proposuistl  filiis  popiiii 
mei  non  vis  mihi  oxponerc.  At  ille  respondit  :  Patri  meo  et  raalri  noliii  dicere ,  el  tibi  indicaic 
potcro  ?  1  7.  Scptcm  igitur  diebus  convivii  flebat  ante  cum  ,  landcmque  dic  seplimociim  ci 
csset  molesla  ,  exposuit.  Qux  stalim  indicavit  civibus  suis.  18.  Et  illi  dixcrunt  ci  die  scptimo 
antesolis  occubitum  :  Qiiiddulcius  raelle,  ct  quid  fortius  leone  ?  Qui  ait  ad  eos  :  Si  non  aras- 
sclis  in  vitula  mea  ,  non  invenisselis  propositionem  raeam.  19.  Irruit  itaquc  in  eum  Spiritus 
Domini,  descenditque  Ascalonem  ,  et  percussit  ibi  triginla  viros  ,  quorum  ablalas  vcsles  dedit 
iis  qui  problema  solvcrant.  Iratusquc  nimis  ascendit  in  doraum  palris  sui  ;  20.  uxor  autcm  ejus 
accepit  raaritum  unum  de  amicis  cjus  ct  pronubis. 


1.     DeSCF.NDIT    F.RfiO    SaMSON    IN     TlIAMN.iTHA.  ] 

Thajnna,\u(\u'\l  Adriclioniius  pag.  24.  Tliamiuis, 
Thamnata  et  Tlicnina  csl  in  via  inler  PKjlemai- 
(lam  elGazain,  el  oadeiii  via  progrodiendo  ve- 
nilur  inAccaronet  Grih.  Hic  oves  suas  lolon- 
dil  Judas.  Civilas  Phiiislliinnrum  ,  juxta  quani 
Samson  discerpsil  et  hiceravit  leoiiem  ,  alque 
inihi  duxil  iixoreni  ex  Philislhseis,  qiiani  ceepe- 
runt  Philislhaei,  munila  est  poslea  h;ec  urhs  a 
IJacciiide. 

Tiiamnala  ergoerat  oppidum  in  confinio  triuni 
trihuum.  scilicelJuda,  Dau  et  Eplu-aim,  versus 
niare  Mediterraneum,  inter  Ptolemaidam  et  Ga- 
zam  in  finihus  Diospoleos,  ait  S.  Ilieron.  qnod 
iii  sortem  suam  accepit  irihiis  Juda.  Josue  15. 
17;  sed  JndcTiseripuerunt  PhilislluTi,  utpatetex 
hoc  capite,  idque  diserte  asseril  Joseplius  :  re- 
cuperarunt  iliud  poslea  Jiidaci,  ut  palet  2.  Pa- 
ral.  29.  18.  Judaeis  ileriim  illud  extorseruut  Phi- 
lislhaei  lempore  Achaz  Regis  Juda  ,  ut  ihidem 
dicitur. 

S.    IlAXC    Mini    .\CCIPF,  ,     QUIA     PLACUIT     OCUMS 

MEis  ,  ]  non  tantun)  quia  pulchra  ,  sed  et  quia 
occasio  mihi  erit  invadendi  Philisthseos,  iiaque 
ordiendimeum  liberatoris  Hehracorumonricium 
ad  quort  mc  Deus  desiinat,  utpatetex  seqq. 

ti.  QuoD  RES  A  DoMixo  1-iEUET.  ]  Hinc  palet 
Samsonem  non  peccasse,  qiiod  contra  legem 
peticrit  uxorem  Pliilislhinam,  quia  id  lecit  Deo 
impellente,  ac  proinde  in  lege  sua  dispensante  : 
alioqui  mairimonia  li<x>c  cum  infidelibus,  xquc 
ac  cum  hoereticis  communiter  sunt  periculosa 
etnoxia;,  ulifuse  docet  S.  Amhr.  ep.  2/4.  idquc 
i^uo  maio  experlus  est  Samson  ,  qui  hic  ,  uti  etin 
aliis,  fuit  lypus  Cliristi ,  qui  Ecclesiam  ex  Gen- 
tibus  sii)i  despondit  repudialis  Judaeis.  Unde 
S.  Amh.  epist.  70.  juxla  editionem  veterem,  quns 
inedilione  nomanaexstat  I.  3.  episl.  2fi.  adVigi- 
lium,  et  lil).  1.  de  Ahraham  cap.  ult.  habetper 
insignia  axiomala  haec  :  Primo  in  connubio  reli- 
gio  qiicerititr.  Seciindo ,  non  polesl  congraere  clia- 
ritas,  sidiscrepct  fides.  Tertio  scepc  illecebra  via- 
lieris  decepit  ctiam  fortiores  maritos,  et  d  religione 
fecil  discedere.  Unde  concludit :  Cave,  Ciirisliane, 
gentdi  aut  J ada^o  fitiam  tuam  tradere  ;  cave  gcn- 
tilem,  aut  Jadwam,  aut  alienigenam,  lioc  est , 
hareticam,  et  omnem  aiienam  a  fide  tua  uxorem 
accersas  tibi. 

Vide  Apostolum  2.  Cor.  G.  1/|.  ubi  multis  haec 
matnrnonia  ciim  inndelihus  dissiiadet.  Unde 
S.  Juliana  Gentili  diviti  eam  conjugem  amhienti 
generose  respondit :  Tuum  inalrimonium  cst  so- 
rtelascum  inferis ,  et  scpulrrum  positam  in  oca- 
lis.  Quocirca  Ecclesia  malrimonia  disparis  cul- 
lus)rrilavil,elnulladecievil. 

Et  QL'.ERF.RET  OCCASIONEM  CONTRA  PniMSTHIIM.] 

.samson  emm  faciebaihoc  dilemma  :  Philislhai 


vel  mihi  dahunt  rinlislhinam  uxorem  quam 
pelo,  vel  negabunt  :  si  negent,  arripiam  occa- 
sionem  invadondi  eos,eoquod  iixorein  n(>gando 
dedecore  me  alficiant.  Si  dent,  debebunt  mihi 
meisque  Hebrseis  esse  bcnigniorcs,  utpote  jani 
eis  afiinilate  conjuncto  ;  quod  si  non  pi\Tstent, 
erit  niihi  Iktc  occasio  novac  lilis;  occasio,  in- 
qiiam,  eos  perse(piendi  et  daiunis  alliciendi. 
Ita  S.  Anihr.  ep.  2t\.  Ignorantes,  ait,  parentes, 
quod  in  eo  intentio  vergeret  ut  Pala^stinis  aiit  ne- 
ganlibas  infeslior  foret ,  aut  acqaiescenlibus  af- 
fectus  infjrenda;  ia  sabditos  inju/ice  demerelar, 
cum  ex  conjunctione  ccqaatilas  par ,  el  gralia  con- 
sortiijure  accresccrel ;  aut  si  qaid  offensam  essel, 
tongius  utlionis  stadia  proccdcrent ,  quasi  atieni- 
genam  dectinandam  arbitrabanlar. 

Addil  S.  Amhros.  Samsonom  incunte  jiiven- 
lute  duxisse  uxorem  ,  ut  periculum  fornicatio- 
nis,  quod  juvones  ob  fervoiem  aclalis  suhcunt, 
effugerot.  Tatibus ,  inqnit.,  comniendalas  insigni- 
bus ,  ubi  primam  adotevit,  conjiigio  inleudit  rdcn- 
tem ,  SLve  quodvagam  ac  famitiarem  adotescenCu- 
lis  abliorrerct  animo  labriccu  libidinis  consuetudi- 
nem  ;  sive  quiajam  causa  qucerebatur ,  qaemad- 
modum  iicervicibus  ptebis  suceaverteret  Palceslino- 
ram  potenliam,  daraque  imperia. 

5.  ApPARUIT  CATULUS  LEO.MS  S/EVUS  ET  RUCIENS.] 

Catelli  enini  leonis  grandibus  sunt  s.Tviores; 
tum  quia  magis  fanient  lairanie  stomacho;  tuni 
quia  juvenlus  faciteos  petulanliores,  animosio- 
res  el  ferociores.  Ita  Plinius  lib.  8.  c.  16.  Leoni, 
i\\l,  prcecipaa  gencrosilas  tunc  cam  cotla  armosqae 
vesliuntjabce.  Idenim  cctate contingil  e  lconecon- 
ceplis. 

G.  Irruit  (Sepluag.  insitait)  autfm  spiritus  Do- 
MiM  iN  Samson.  ]  Eum  animanset  roborans  ad 
invadendum  et  occidendum  leonem.  Unde  se- 
quilur  :  Et  dilaccravil  leoncm.  Audi  S.  Ambros. 
epist.  24.  Occurrit  ei  tco  ferus  de  sylva,  agresti 
liberlate  scevior.  Comcs  nullas,  tetum  in  manibus 
haud  qaaqaam  sappedilabat  :  cedere  pudor ,  et 
conscia  virtus  fuluciam  dare.  Tunc  irraentcni  in 
se  bracldis  amplexus  nccat,  et  lacertorum  nodo 
cxanimalum  [^rceter  aggerem  sapra  sytveslria 
germina  projicii ,  ac  dereliquit.  Loctis  erat  tcelas 
pabuti  hciboso  gramine ,  vinetis  consiltis. 

Hinc  patel  rohiir  et  vires  Samsonis  non  fuisso 
naturales,  sed  superuaiuialil<T  illi  u  Deo  iiidi- 
las  :  unde  et  a  capillis  (^jus,  Deo  ila  ordinanle  , 
pondebant,  iiti  audiomns  cap.  sequenli. 

Tropol.  Loo  eslres  ardna,  ut  gravis  lenlalio , 
qnani  instar  Samsonis  invocalo  Dei  spiiiluani- 
niose  invadore  el  snpcrarc  dohomiis  :  occidn 
huiic  lerroris  leonem,  cxisns  amplins  le,  non 
vexahil ;  sicque  fict  iit  qui  priiis  vidcbalur  l(;o 
invincibilis,  jam  videalur  formicadehilis.  Talis 
cnim  animosis  esi  dtcmon.  Undo  a  Job,cap.  U. 


172 

V.  10  et  11.  juxta  Sept.  vocatur  viyrmicoleon,  id 
est,  foruiica  leo :  si  enim  eum  timeas ,  saeviet 
nt  leo  ;  siii  contemnas,  erit  debilior  formica. 
Hinc  Salomon  aitProv.  22.  tS.  Dicit  piger  :  Leo 
est  foris  ;  in  medio  platearum  occidendus  sum.  Ex 
adverso  dicebat  Alexandro  Magno  festive  Crale- 
ri\s:Mactc,Alexander,  pro  regno  cum  leone  pugna. 
Idipsum  quisque  sibi  cum^^dsemone  pro  regno 
coeiesii  pugnanli,  a  Deo  dici  putct.  Saepe,  ait 
Seneca,  nos  terrent  non  res  ipsse,  sed  rerum 
umbrse  ct  pbaniasmaia  ,  scilicet  nimia  difficul- 
talis  apprehensio  et  ponderatio.  Quare  csecis 
quasi  oculis  invadenda  sunt  ista  iniaginationis 
lerriculamenla,  uti  iacit ieyena,  de  qua  Plinius 
lib.  8.  c.  16.  Cum  pro  calulis,  inquit,  fuita  dimi- 
cal  lecena,  oculorum  aciem  tradilur  defigere  in 
terram,  ne  venabula  expavescat. 

Porro  primus  liic  fuit  foriitudinis  Samsonis 
aclus,  quo  c.Tteris  majoribus  praelusit,  ac  Plii- 
iisibacis  lerrorem  incussit  :  qui  enim  leonem 
animalium  fortissimum  lacerarat,  quem  non 
laceraret?  Tradit  Pjinius  et  alii  leonis  animos 
viresque  infringi,  si  quis  in  oculos  vullumque 
cjus  pallium  vestemve  aliam  injicial.  Ardor 
cnim  et  vis  ejus  consislit  in  oculis,  qui  si  velo 
obducantur ,  ipsc  se  CiTecum  et  caplum  putat, 
itaque  se  capi  et  feriri  permitlit  ;  atque  hoc 
modo  nonnulli  leones  superaruntetn)aclarunl. 
At  Samsou  nil  labi  liic  fecit,  sed  leonem  viden- 
lem  et  oculalissimum  sine  gladii)  vel  fuste  iner- 
mis  aggressuS;,  sola  manu  apprebensum  lace- 
ravit,  ut  ostenderet  se  esse  leonibus  fortiorem, 
ac  plusquam  leouem  irruilurum  in  Pliilislbaeos. 

Et  IIOC    I'ATRI  KT  M.ITUI    NOLUIT  INDICARK,  ]  tum 

modesli^  causa;  tum  quia  Dei  desiinaiione  et 
inslinclu  ,  ex  leone  lioc  occiso,  et  melle  in  ejus 
ore  reperio  faclurus  eratajuigma  ,  quod  propo- 
siturus  erat  Pbilistbieis ,  cujus  solutionem  illifa- 
cile  invenissent,  si  leonem  ab  eo  occisum,  et 
favum  in  eo  repertum  inaudisscnt  ab  ejus  pa- 
rentibus.  Docetbic  Samson,  quod  qui  secrelum 
servare  vult,  illud  nulli,  nec  amicissimo  vel 
parenli  indicet,  dicatqu(;  cum  Isaia  c.  2lx.  16. 
Secrelum  meum  mihi.  Arisloteles  interrogatus  , 
ijuid  omnium  esset  difflciUimum  ,  respondit  :  Ta- 
cere  qucB  loqui  non  oporlet.  Facilius  enimignitum 
carbonein  ore  continuerit  quis,  quam  arcani 
quidpiam  ,  ut  olim  dixit  Socrales ,  quem  in  jocis 
imitatus  I.  2.  de  Oratore  Tullius.  Magno  igilur 
opere  laudandum  ac  imitandum  Samsonis  in 
leonina  cajde,  melUficiique  novimonslralione  , 
silentium. 

8.  Etecce  examen  apum  in  ore  leonis  erat  ac 
i"AVus  MELLis.  ]  Cbaltl.  In  corpore.  Melius  Nosler 
in  Sept.  et  alii  :  in  ore.  Solent  cnim  apes  ore 
animalium  sive  vivorum  sive  mortuorum  de- 
lectari ;  ita  tamen  ut  aliquibus  in  ore  sedentibus 
caeter.-e  corpori  leonis  insiderent,  vel  illud  cir- 
cumvolitarent.  Hinc  apes  visae  sunl  insidereori 
Pindari  et  Platbnis  el  S.  Ambrosii,  ut  melleam 
eorum  facundiam  prjesignificarent.  Qiun  et  ad 
Jovem  puerum,  qui  posleafacius  est  rex  Cretae  , 
ac  post  mortem  deus  et  deorum  princeps,  apes 
advolasseejusqueos  melleimplesse,  itaqueeum 
nutrivisse  narrat,  vel  polius  fabulatur  Virgil.  in 
Jine  Gcorg.  Porro  solent  apes,  lesle  Plinio,  Vir- 
gilio,  Plularcho,  Columella  et  aliis,  quoscitat 
«•t  sequiiur  Ulysses  AUIrovandus  iract.  de  api- 
bus,  e  corpore  boum  mortuorum  naturaliter 
nasci,  ac  rex  apum  ex  ipso  bovis  capite,  ca3te- 
rae  ex  reliquo  corpore.  Cur  non  et  nasci  possinl 


COMMENTARIA  LN  LIBRUM  JTJDICUM.  Cap.  XIV. 


excadavere  leonis?  Quamqnam  hic  non  dicun- 
tur  nataeex  leone  ,  sed  ori  ejus  insedisse,  nimi- 
rum  circumvolitantes  per  flores  campi ,  in  quo 
erat  cadaver  leonis  ,  os  ejus  ingressie  in  eodem 
favuin  conslruxere,  in  eoquemel  suum  de  more 
condiderunt.  Deniqiie  Deus  per  Angelum  diri- 
gens  Samsonem  effecit,  ut  apes  ex  cadavei^^e 
leonis  nascerenlur,  vel  alibi  natse  in  os  leonis 
involarent,  ibique  mcllificarent,  ob  gesta  Sam- 
sonis,  qua;  exinde  secuta  sunt,  et  ob  mysleria, 
quac  per  boc  Deus  reproisentare  volebat,  de 
quibus  mox.  SicinHippocratis  medicorum  prin- 
cipis  (  ut  babet  cjus  vita)  sepulcro  inventuni 
est  examen  apum  ad  multuni  lempus  melliri- 
cantium,  item  in  capite  Onesili  jam  exinanito, 
teste  Herodolo. 

Allegor.  Leo  significabat  Chrislum,  ipse  enim 
est  Leode  tribu  Juda.  Gen.  Wd.  el  Apocal.  k  et  5. 
qui  sua  morle  devicit  mortem,  peccatum  ,  dae- 
monem  et  geliennam.  Unde  ex  eo  post  mortem 
prodiit  mel  Eucharisti;e,  et  examen  apum,  id 
ost,  innumera  fideliumet  sanctorum  copia.  Ita 
S.  Aiigust.  cujus  vcrba  mox  citabo. 

Porro  Abulens.  et  Lyranus  bas  apes  e  leone 
natas  censent  fuisse  sordidiores  et  viliores;  quia 
leonis  gravis  est  odor  et  balitus,  qiiem  apes 
mundse  fugiunt.  Sicut  in  Sardinia  mel  esl  ama- 
rum,eo  quodibi  apes  pascaniur  absinibio,  quod 
est  amarum  ,  leste  Plinio  I.  21.  13.  Verumcon- 
trarium  censet  Serarius  et  alii ;  vivi  enim  leonis 
gravis  est  halitus,  non  mortui.  Niim  vile  famulo 
suo  mel  dedit  Dominus?  Num  suis  Samson  pa- 
renlihus,  su;cque,  ul  Josephus  vult,  sponsse  ? 
in  animalium  generosissimo  generosissimas 
quoque  apes  fuisse  arhilror,  et  generosissimum 
i\  Deo  Samsoni  daluin  mel ,  quod  non  falso  lau- 
darit  iiifra,  versu  1/|. 

12.  Proponam  vobis  problema.,  ]  Hebr.  mn 
cliidda,  id  est,  aenigma  ;  proprie  enim  fuit  boc 
aenigma,  id  est,  obscura  ,  arcana  ct  involuta 
propositio. 

l/|.    De   COMEDENTE   EXIVIT  CIBUS,  et   de  forti 

egressa  est  DLLCtDO.  ]  Eccc  Iioc  cst  problema,  id 
cst,  senigmaa  Samsone  propositum  PiiilisthaBis 
juvenibusin  convivio.  Veterum  enim  mos  erat 
senigmala  et  grypbos  similes  convivis  in  con- 
vivio,  promisso  solvenli  prsemio,  proponere, 
uii  oslendi  Ecclesiastici  c.  32.  v.  U  et  6.  Idem 
patet  exPlularchoet  Albenseo  de  coenis  sapien- 
tum  :  Non  minus ,  ait  I.  7.  Saturn.  c.  1.  Macrob. 
quamdulcedovinikilaranlverba  convivium ;  el  cra- 
teri  liquori  ad  lcetitiam  nati  adlubendu  non  modo 
Nympliarum,  sed  musarum  quoque  admisiione , 
temperies. 

In  Hebrseoestpulcbraparanomasia  ;  sic  enim 
babet  :  De  comcdenle  exivit  comestibile.  Sensus 
est,  q.  d.  De  leonis  ore,  qui  alia  animalia  vo- 
rare  solet,  prodiit  favus  ,  qui  est  eibus  suavis- 
simus ;  ac  de  forii,  id  est,  de  eodem  leone,  qui 
animalium  est  foriissimus,  egressa  est  dulcedo, 
id  est,  mel  dulcissimum,  nimirum  leo  a  me 
occisusprsebuit  mihi  me! ,  ut  significelur  actus 
beroicos  mc.TC  foriitudinis  parituros  mibi  et 
cuilibetalierimirificam  volupiatem  ,  gaudium, 
felicilalem  cL  gloriam. 

Allegor.  S.  Aug.  scr.  107.  dc  Temp.  De  edente, 
ait,  exioit  cibus ,  et  de  forliest  egressa  dalcedo. 
Quid  aliud  significat  quam  Ckristum  d  morluis 
resargenlem  ?  De  edenle  ulique ,  id  est  de  niorle, 
quce  cuncta  devorat  atque  consamitexivil  cibus  iile 
qui  dixit  :  Ego  suni  panis  vioas,  qui  de  coclo  des- 


COMMENTARIA  IN  LlBRU 

cendi ,  quem  Itumana  exacerbavU  iniquUas,  eiquc 
ticeli  el  feUis  amariludinem  propinavil ,  alque  ab 
€0  plebs  genlium  vilce  dulcedinem  conversa  suscc- 
pit,  ac  si  de  morlui  leonis  ore ,  id  est ,  de  Christi 
morle  ,  qui  accubans  dormivil  ut  leo ,  apum,  id  est 
Christianorum ,  processit  examen. 

Tropol.  S.  Ambr.  1.  1.  ile  lillia  ct  jejunio  c.  11. 
legenscum  nonnullis  codicibus  Grsecis  (  qui  pro 
nx^l^oj  babejit  ziiy.ctjJ)  de  trisliexiit  dulce,  subdit, 
sed  et  forte  laboriosum  est ,  exit  enim  dulcedo  de 
iristilia  vel  labore  [  unde  el  Hebr.  ""  az  significat 
durunij  acerbum);  nam  in  tentationibus  eila- 
boribus  superatis,  quasi  inleonibus  inierfeciis, 
suavissimi  consolaiionum,  gaudiorum  et  pree- 
miorum  favi  inveniuntur  :  quocirca  Christus 
favospost  feiUi  gusiavit ,  ail  Teriull..ldem  fecere 
Alarlyres,  quorum  expressum  hic  lypumexbi- 
bet  Samson.  SicPaulus  gaudet  se  liberalum  de 
ore  leonis,  id  est  Neronis,  2.  Timolh.  h.  17.  iNimi- 
rum  bonorum  laborum  gloriosus  est  fructus  , 
et  quce  non  concidat  radix  sapientice.  Sapient.  3. 
15.  Hoc  est  sugere  vielde  petra,  oleumque  de  saxo 
durissimo.  Quocirca  S.  Ambr.  loco  jam  citalo 
docet  amara  esse  prseoplanda  dulcibus,  iisque 
dulcia  esse  temperanda,  ac  pricserlim  epulas 
jejunio  :  Ipsa,  ait,  corpora  duicibus  frequenter 
inflaniur  etmellejecur  tenditur ;  idem  tamen  escce 
amariludine  temperatur.  Icleo  non  mediocris ,  sed 
laudala  qucestio  :  De  manducante  exivit  esca  ,  et 
de  forti  dulcedo.  Alii  habent :  Et  de  tristi  dalce , 
Grceci  Codices  maxime ;  sed  et  forte  laboriosum 
esl.  Exit  enimdulce  de  tristiliavel  labore. 

Idem  Ambr.  lib.  de  Tobia  cap.  15.  bocsenigma 
explicat  de  eleemosyna  :  De  manducante ,  in- 
quit,  exivit  esca ,  et  de  forti  exivit  dulce.  Grcecus 
€t  de  trisli  habet.  Sic  invenimus.  Tamen  de  forli 
hoc  intedigitur  ,  quia  leo  fortis  est  feritate  :  et  qui 
fcrus  Iristis.  Et  de  vobis ,  qui  pecuniam  devoraslis 
et  avaritiam,  exeat  misericordia.  Ucrc  est  enim 
esca  cgenorum.  Et  de  tristi  exeat  dulce ,  ut  di- 
millaiis  ci  quinon  liabet  unde  solvat. 

Porro  inter  lconem  et  apem  mullae  sunt  ana- 
logise.  Primo,  incolore,  qui  utrique  esl  fulvus, 
et  in  complexione,  quse  uirique  esl  ardens  et 
cbolerica.  Secundo,  in  foriitudine  ;  apis  enim, 
licet  porva,  suo  aculeo  omnes  fugat.  TertiO;,  in 
generositate  ;  apisenim  generosa  est,  necquid 
impurum  palitur.  Quarto,  in  industria,  qua  apis 
superat  leonem  ;  assidue  enim  laborat  conficit- 
que  favos,  et  in  iis  mel  ac  ceram.  Quinto,  in 
pariendo  ;  leo  enim  primo  parit  quinque  catu- 
los,  deinde  pauciores,  ac  tandem  unum,  inde 
imllum  ;  sic  et  apis  initio  plures  parit  apiculas, 
deindc  pauciores  et  minores,  ac  tandem  nullas. 
I(a  Aldrovandus  in  ape. 

l/j.  Necpotuerunt  pertresdiespropositionem 

SOLVERE.  ] 

15.  CuMQUE  adesset  dies  septimus.  ]  Videntur 
l)i  Pbilistbaei  sodales  Samsonis  prima  die  sub- 
misisse  nxorem  Samsonis,  quae  abeo.nenigmatis 
solutionem  exquireret,  inierim  et  ipsi  cogita- 
runt,  sperantes  se  ejus  solutionem  invenluros ; 
sed  cum  per  tres  dies  cogitando  illam  non  in- 
venissent,  rursum  urscruntuxoremcum  minis, 
»11  a  Samsone  solutionem  eliceret:  quod  cum 
Samson  facere  abnueret,  tandem  di»5  sepiimo 
el  uliimo  tolis  viribus  aggrcssi  suntuxorcm,  ut 
a  Samsone  rcm  expiscaretur ;  quod  ni  faceret, 
minabaniur  se  eani  cum  domo  combusturos. 
Fecit  uxor  suorum  civiumpostulala  per  septem 
dics  llens,   ac  landem  die  septimo  lacrymis  et 


M  JUDICUM.  Cap.  XIV.  173 

lameniis  omnia  miscens  Samsonis  animum  cx- 
pugnavit,  uli  dicilur  v.  17. 

An    IDCIRCO   VOCASTIS   NOS    AD   NUPTIAS    UT   SPO- 

LiARETis?]  Sindoiiibus  et  lunicis  nostris,  quas 
Samson  tollet,  iiisi  aenigma  ejus  solverimus. 
Pro  ut  spoliarclis  ,  Sepluag.  et  Valabl.  vertunt  : 
ut  pauperes  faciatis.  Gliald.  ut  possidealis  nos , 
idesl,ulnoslras  vcsles  aucupemini  etoccupetis. 

17.  SepTEM  IGITURDIEBl'SCONVIVIIFLEBAT  ANTK 
KUM  :  TANDEMQUE  DIE  SEPTIMO  ,    CUM   El  ESSET  MO- 

LESTA,  EXPOsuiT.  ]  Huuc  vcrsum  exposui  V.  15. 
quibus  adde  alteram  exposilionem  solidiorem  , 
scilicct  septemdiebus ,  hocest  durantibus  septem 
diebus  in  cerlamine  hoc  propositis,  puta  die 
sepiimo  antequam  is  finireiur,  flebat  ante  eum 
assidue  :  unde  tandem  viclus  Samson  eodem 
die  sepiimo  antc  solis  occasum,  ei  rem  totam 
exposuit.  Non  enim  primis  bujus  septenarii 
diebus  ,  sed  ullimo  et  sepiimo  urserunt  eam 
Philisthaei  cum  minis  incendii,  ut  solulionem 
aenigmatis  a  Samsone  expiscaretur  ;  nam  anle 
dicm  sepiimum  sperabant  ipsi  se,  cogitando, 
soluiionem  illius  inventuros  ;  et  adveniente  die 
sepiimo  quo  mulcla  indicta  solvenda  erat,  si 
ante  vesperam  aenigma  non  cxponerent,  des- 
perantes  de  ejus  solutioneuxorem  stimularunt, 
ut  omni  ralione  et  modo  illam  a  Samsone  ex- 
lorqueret.  Hocestenim  quodpaulo  ante  dictuin 
est  V.  15.  Cumque  adesset  cUes  septimus,  dixerunt 
ad  uxorem,  Glc.  Septem  diebus  ergo  flebat,  id  est, 
in  fine  septem  dierum  ,  sive  die  seplimo  et  ul- 
limo  flebat.  Cum  enim  spalium  temporis  nomi- 
natur,  cujus  nulla  pars  designatur,  significatur 
cjus  plenitudo  sive  complementum  ,  uti  dixi  in 
Canonibusprocemii.ldipsumdocetnosterGaspar 
Sanchez  in  Habacuc.  pag.  1202.  litt.  B.  et  Vat. 
Septem  diebus  ,  inquit,  id  est  usquead  septimum 
diem ;  nam  inceperat  quarta  die  flere.  Vide  hlc 
quam  insidiosae  sint  lacrymas  mulierls.  Vere 
Cato  : 

Conjugis  iralae  noli  tu  verba  limere, 

Instruit  insidias  lacrymis,  dura  femina  plorat. 

QUyE  STATIM  INDICAVIT  CIVIBUS  SUIS.  Vlde  hic  Ul 

uxor  prodat  marilum  Sanisonem.  Vere  Menan- 
der  :  Muiier,  ait,  etiam  cum  dicit  optimaet  sua- 
vissima,  formidanda  est  vel  maxime.  El  Anlipha- 
nes  :  Unum  hoc  se  dicebatmulieri  credere  ,  fore  ut 
morlua  cum  fuerit  non  reviviscat ;  in  aiiis  omni- 
bus ,  quancUu  vivit ,  einihil  credere.  R.  Jose  cele- 
brisillius  Antigonidiscipulusin  Pirke  Avoth  c.  1. 
ISe,  inquitj  sermonismuilum  cum  muiiere  habeas  : 
ncquidem  ut  dixerunt  Rabbini  cum  uxore  propria, 
quanto  minus  cum  aliena?  Unde  et  dixerunt  sa- 
pienles  :  Quotiescumque  cum  femina  sermonis  plus 
habel  vir ,  sibi  ipsi  malum  accersit ,  et  d  studio  le- 
gis  impedilur ,  tandemque  in  gehennam  descendit. 

18.  QUID     DULCIUS    MELLE    ,     ET    QUID     FORTIUS 

LEONE  ?  ]  q.  d.  jEnigmalis  lui :  De  comedente  exi-  '* 
vit  cibus ,  et  de  forli  egressa  est  dulcedo  ,  hacc  est 
solutio,  quod  tii  in  ore  leonis  voracis  et  fortis 
inveneris  favum  mellis:  Quid  enimduiciusmeUe, 
et  q uid  forlius  leone?  S.  Amhvos.  cpist.  2/4.  quaj 
inveteriedilione  est  70,  ex  Josepbo  addit  Sam- 
sonem  tum  illico  subjecisse  :  Quid  muiiere  per- 
fidiosius  ? 

Alleg.  beecomnia  Christoeleganler  et  mulli- 
pliciier  applicat  S.  Paulinus  epist.  h.  Primo, 
C/trt5/«5,inquit,  ipsenobis  ieo  est ,  in  cujus  mor- 
tui  ore  cibum  mellis  invenimus.  Quid  enim  diUcius 
Dei  verbo?   Et  quid  fortius  Dei  dextera  ?  Aut  in 


174 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  XIV. 


cujus  morlui  orefavus  ,  et  apes  nisi  in  cujus  verbo 
ialulis  noslrce  bonum  et  congregalio  genlium  ? 

Secundo  :  Quarum  (  Genliiim)  polius  figuram 
plerique  inhocieone  posucrunt ,  quia  populus  gen- 
liuvi,  qui  credidit,  corpus  feritalis  erat  ante, 
uunc  Christi  est ,  in  quo  Aposloii  veiut  apes  d  rore 
cceli  et  divinurumjloribus  gratiarummella  sapien- 
tice  condiderunt,  ac  sic  esca  ub  ore  edentis  exie- 
rit,  quia  prius  efferce  d  Deo  nationes  receplum  Dei 
vcrbum  fideli  corde  sumenles  fruclum  salulis  edi- 
derint. 

Terlio  :  Oui  vero  Chrislum  magis  in  eodem  sibi 
lcone  proponunt,  Samsonem  Juda^orum  figuram 
accipiunl ,videiicet uL  illum  ieoncmquasi  Cliristum 
Judreis  occideret,  idquoque  assignunles  mysliccp. 
irrccparalioni ,  quod  eo  polissimum  tempore ,  quo 
conjugium  petebat  oplalam  polenlis  bcUua;  cgerit 
ccedem  :  quia  videlicet  non  posset  finnari  conju- 
gium  ,  quod  in  Cliristo  et  Ecciesiapactum  esl\  nisL 
occiso  leone  de  triba  Juda.  Idem  enim  Dominus  et 
Leo  iiie  quivicit  et  catuius  leonis  est ,  sua  sponte 
sopilus,  et  dsemetipso  resuscilatus ,  de  quo  scrip- 
tum  est  :  Quis  suscitabit  eum  ?  Voluntarle  enini 
sacrificans  pro  nobis  Palri  hosLiam  sui  corporis  ; 
idcm  summus  in  cctcrnum  sacerdos  animam  suam, 
sicut  ipse  testalur,  eaciem  resumpsit  potestate  qua 
posuit, 

Quarlo  :  Hic  leonis  catulus ,  quia  Fiiius  Dei,  et 
ideni  Lco ,  quia  cequalispaLri ,  quare  uL  mihivide- 
tur ,  huic  aplius  esl  ieoni.  De  edenLe  exivit  esca, 
el  de  polenLe  dulcedo.  A  quo  enim  nisi  d  SalvaLore 
noslro,  cujus  sermo  vila  esl ,  et  qui  hanc  nobis 
escani  simul  el  ruminavil  docens  ,el  prompsit  im- 
pertiens  ;  el  si  'placet  aliter  ,  ut  cle  edenie  esca  sic 
exeat ,  quia  hic  leo  de  tribu  Juda  pro  nobis  victor , 
ex  ore  nos  adversi  leonis  eripiens,  icleo  venalur  ut 
servet  ,  capit  uL  absolvat,  frangit  uL  solidcL ,  man- 
ditut  integret ,  lioc  in  nobis  cdcns ,  quo  corrum- 
pimur.  Quamobrem  oplemus  hujus  leonis  prceda 
fieri,  ne  simus  pra;da  lconis  inimici  ;  efficiamur 
esca  Dei,  ne  simus  esca  serpentis;  edat  nos  Cliris- 
tus  ,  nc  diabolus  voret. 

Anagog.  Edente  enim  Christo  in  nobis  absumi- 
tur ,  qiio  consumilur  ;  ChrisLus  cLenim  viLa  cst  ,et 
morlale  hoc  non  polerimus  deponere,  nisi  cibsor- 
beamur ;  quiamorlemnosLramdevorat  ChrisLus. 

Tropol.  Cibus  enini  Christi  essenon  possumus  , 
nisi  faciamus  volunLaLem  cjus,  ut  vicissim  et  ipse 
cibus  nobis  ftal ,  in  quo  sempcr  vivimus ,  si  ad  cjus 
prcecepla  vivamus.  Sic  ergo  de  potente  cxit  dulce , 
cum  amariLudincmaliticPnoslrce  per  ipsian  in  dul- 
cedinem  boniLaLis  commuLala,  dnlcis  dvcrbo  ejus 
cscaproccdimus,  qui  nos  cdendoconsumpsiLpecccUo, 
reparavit  ad  vitam.  Solus  hic  potcns ,  dulcitcr  po- 
iens  ,  qui  liberavit  pauperem  ab  avaro  potenle,  qui 
fcriLalcm  mcicorporis  per  mysLerium  pictalis  sucB 
inmortem  sui  corporis  perimens ,  ibi  cibum  viLce 
cdit,  ubi  miserce  fames  morLis  arebat ,  qui  mihiof- 
fcnsionem  graLia,  peccatum  jusLitia ,  infirmita- 
lcm  virtule  ,  morlemvila,  confusionem  gloria  , 
rcgno  muLavil  cxilium ,  quia  audiebamus  :  Tcrra 
es  ,  et  in  tcrram  ibis  ;  nunc  Jam  audimus  :  Con- 
versatio  vestra  in  ccclis  cst. 

OuiDDULCius  MF.i-LF.  ?]  Rpsp.  saccbarum  ;  srd 
Piiccharum  islo  aevo  el  plnri!)us  scquenliljus 
fiiil  incognilum.  Unile  in  Scriplura  nulia  ejiis  fit 
mentio.  Legi  loiam  S.  Scripi.  etnusfiuam  inveni 
vocem  saccharum;  imo  primi  qni  saccliari  mcn- 
tionem  faciunt  fuere  Dioscorides ,  Plinius  et 
<;alenus  ,  qui  lamen  lanium  cannarum  saccliari 
mcmincrunl,  motlum  vero  illud  per  ignem  h- 


quand)  ,  ac  ad  candorcm,  spissiiiK^incm  ,  rt 
eximium  dulcorem  miro  modo  excoquendi  non 
allingunl  ;  ila  cx  Matlliiolo  ct  Carchmo  noslii 
Conimbr.  in  Meleora  hb.  7.  cap.  10.  Audi  Ph- 
nium  jib.  12.  cap.  8.  Saccharum  et  Arabia  fert , 
sed  luudaLius  India.  EsL  auLem  mel  in  arundinibus 
collecLum  gummium  modo  candidum,  dentibus 
fragile.  Amplissimum  nucis  avellana^  magniludine 
ad  medicince  tantum  usum.  Ilicc  Pliuius,  nec 
phira  babet  de  saccliaro. 

Myslice  :  Quid  dulcius  mclle?  Audi  Sapicnliam  : 
SpiriLus  meus  supcr  mel  dulcis,  et  hctrcdiLas  mca 
super  mel  cL  favum.  Ecclesiasf.  2Z|.  27. 

Quiu  FORTius  i,EOME?  Audi  Zorobabcl  :  Forls 
cst  vinum ,  forlior  rex ,  fortiores  sunt  mulieres , 
siiper  omnia  autem  vinciL  vcriLus.  3.  Esdra3  3.  10. 
Verilas  ergo  est  forlior  leone,  adeoque  rerum 
omnium  foriissima.  Tropologiam  dedi  v.  13  ct 
l^.  cui  adde  in  leonum  ore  inveuiri  mcl ,  cum  in 
ore  superborum  ,in  quo  prius  eral  pulor  arro- 
ganliae  et  blaspbcmia',  postca  pffiniteiUium  et 
humilium  inveniUir  dulcedo  laudis  el  gratiai 
Dci. 

QUI  AIT   AD  i:os  :  Sl  non  arassetis  in  vitula 

MEA  ,  NON   INVENMSSETIS  PROPOSITIOAEM  (cenigma) 

MEAM.  ]  NonnuUi  per  aralionem  inteiligunt  for- 
nicalionem  riiilisthinorum  cum  uxore  Samso- 
nis,  ulpole  pariter  Pbilislhsea;  roenim  viLulam 
nolat  eam  fuissc  peiulantem,  procacem  etlas- 
civam.  Verum  nulla  bic  fornicationis  facla  est 
menlio,  sed  potius  minarum,  quibus  Philis- 
tbsei  coegerunt  illam  a  Samsone  exquirere  ainig- 
malis  solutionem.  Dico  ergo  :  Hebr. '•kiJin  charas 
significat  cxcogilare,  vesligarc  ,  et  insuper  ara- 
re  :  itaque  arare  hic  ponitur  pro  vesiigare  , 
scrutari,  rimari,  quia  sicut  arando  aperilnr 
terralecia,  sic  rimando  aperitur  et  invenitur 
rei  occultac  verilas.  Sensus  crgo  cst,  q.  d.  nisi 
fraudulenter  per  uxorem  meam  perlidam  ex- 
quisisselis  solutioncm  meincnigmalis,  nunquam 
illud  vestro  acumine  invenissetis,  Porro  uxo- 
rem  vocat  viiulamob  juvenilem  ejus  levitalcm. 
imprudenliam  et  inconslaniiam  ,  qua  marito 
Samsoni  hoc  onus  solvendi  iriginta  sindones 
sua  perfidia  imposuii,  ac  suos  Pbilisibaeos  licct 
nec  consanguineos  ,  ncc  afbnes  illi  anielulit. 
Dccem  mulicris  formas,  ait  Scrarius,  depinxit 
olim  Simonides.  Aliasenimdixit  sues,  alias  vul- 
pes,  alias  canes,  quasdam  vero  tcrrae  similes, 
quasdam  mari,noiinuIlascineri  asiiioque  clitel- 
hirio,  must('IKT,jubatoequo,  simise,  demum  vero 
apibuseliam,  hasque  unas,  siculi  ct  Phocyli- 
des ,  laudavit.  Samson  vero  noster  monslrat 
quasdam  etiam  esse  vitiilas,  qiise  lascivns,  lo- 
quaces,  infida?,  jugiqucimpaiientes,  acDominu 
conjugato  suo  moleslce  ac  noxife. 

Myslice  S.  Ambr.  I.  2.  de  Spirilu  sancto  iii 
prooemio,  docet  por  uxorem  Samsonis,  hoc  est 
per  Ecclesiam  e  Gentibus  colleclam  ,  quaeren- 
dam  ix  Christo  revelaiionem  arcanorum  Del , 
fidei  etsalulis:  Quid  dulcius  mrlle,  quid  forlius 
lcone?  Ad  quce  iile  respondil  :  Sinon  domuisselis 
vitulam  meam,  noninvenissetisqucrslioncmmeam. 
O  divinum  myslerium!  6  evidens  Sacramentum! 
Evasimus  interempLorem,  potentem  vicimus.  Ibi 
nunc  cibus  vita;  est,  ubi  erat  ante  miserte  fames 
mortis.  In  salutempericula,  in  siiavitalem  amari- 
tudo  converlitur.  GruLia  cx  offcnsione  processil , 
potenLia  cx  infirmiLaLc ,  vila  de  vwrLe.  Su7it  ta- 
men  qui  c  contrario  putenL  funduri  non  potuissi 
ccnjugium,  nisi  occiso  leone  de  tribu  Juda.  Et  ideo 


COMMEiNTARlA  LN  LlDRUM  JUDICUM.  Cap.  XV.  175 


in  corpore  ejas,  hoc  est,  Ecclcsia  apes  rcpcrlas  , 
qnce  condunt  mella  sapientUv,  qaia  posl  Dominl 
Passionem  magis  Apostoli  crediderunt.  Ilunc  igi- 
lur  lcouem  Samson ,  quasi  Judceus  occidit ,  el  in 
eo  mel  in  figura  redimendai  hecreditatis  inoenil ,  ut 
reliquice  salvce  ficrent  secundam  elcctionem  gra- 
ticp. 

19.  IRRLMT  ITAQUE  I.\  EUM  SPIRITUS  DOMINI,  ilU- 

pellens  eiim  ad  hcroicam  Ascalonitariun  lios- 
liiuu  Israelis  slragem  :  descknditque  Ascalonem, 

ET  PERCUSSIT  IBI  TRICINTA  VIROS  ,  QUORUM  ABLA- 
TAS  VESTES  DEDIT    IIS  Qdl    PROBLEMA    SOLVEUANT.  ] 

Ila  niiniruin  liosiibus  proinissuni  liosiicuni 
prcemium  ex  liosiium  eorumdem  c;edc  cl  spo- 
liis  persolvit.  Jusle  ergo  lioc  fecit  Samson  ,  lum 
quia  justum  erat  Israeli  cum  Philislh.cis  bel- 
lum  ;  tuin  quia  ad  hoc  eum  agebat  irruens  Spi- 
ritus  Domini,  qui  pariler  ellecil,  ut  Thamna- 
tenses  PhiUsllitei  et  OEdipi  ,  qui  cenigma  hoc 
«olverant  ,  vel  nescirent  Ascalonilas  lios  sibi 
coiifoederatos  a  Samsone  caesos  ,  vel  si  scirent, 
in  eum  insurgere,  et  sociorum  necem  ulcisci 
non  auderent. 

Dices  :  Numer.  6.  vetiluin  cral  ne  Nazarcei 
tangerent  quidimmundi,  v.  g.  cadaver;quo- 
modo  ergo  Samson,  qui  erat  Nazargeus,  cada- 
vera  occisorum  a  se  letigit ,  ut  eis  tunicas  adi- 
nieretPResp.  ii  peccato,  seque  acab  immundilia 
Ifgali  excusat  eum  necessitas  solvendi  debilum 
paranymphis  promissum.  Adde  Samsunem  hcec 
omnia  fecisse  impulsu  irruentis  insespiritus 
Dci,  uti  hic  dicilur.  Deus  enim  eum  quasi  ma- 


gister  dirigebat,  ac  proinde  in  lege  cum  eo 
dispensabat.  Id  |)atet  ex  eo  quod  Deus  para- 
verit  ei  cibum  favi  etmellis  in  ore  leonis  mor- 
tui  ,  ac  poluin  in  maxilla  asini  pariter  morlui 
cap.  15.  Quis  autem  non  ulalur  escis  et  polibus 
sibi  a  Deo  paratis  ? 

IrATUSQUE  NIMIS  ASCENDITIN  DOMUM  PATRISSUI.] 

Iratus,  tum  uxori  suae,  quoe  secrelam  cenigma- 
tis  solution(;m  a  Samsone  acceptam  revelave- 
rat  et  prodiderat  PhilisthnL'is ,  ideoque  causa 
fuerat  cur  ij^se  iisdem  pendcre  deberel  Iriginla 
tunicas  et  sindones  ,  quaeque  magis  amabat 
juvenes  Philislliaeos  ,  quiun  sponsum  suum 
Samsonem.  Unde  el  ipsa  ii  Samsone  fecit  divor- 
tium,  alteri,  scilicet  Philislliaeo  cuidam  e  pro- 
nubis  Samsonis  nubens;  indcque  Samson  no- 
vam  malefaciendi  ['hilisthceis  sumpsit  ansam. 

Iratus,  ]  quoque  paranympbis  suis  Philisthaeis, 
qui  fraude  per  uxorem  Philistlueam  acnigmatis 
solulionem,  indeqiie  prcemium  triginta  sindo- 
num  a  se  exlorserint.  Iralus  denique  lo!i  urbi 
Philisthin;e,  quee  tam  fraudulentos  paranym- 
phos  sibi  assignaverat. 

20.  UXOR    AUTEJI   EJUS    ACCEPIT    MAR1TU5I    UNUM 

DE  AMicis  Ejus  ET  PRONURis.  ]  Septuag.  cum  VO- 
cant  nymphagogum,  alii  paranymphum.  Chrislus 
Malth.  9.  vocateos  amicos  sponsi ;  alibi  vocantur 
fUii  sponsi,  vel  filii  nupliarum;  qualis  Christo 
fuit  Joannes  Baptista  ,  dum  ejus  cum  Ecclesia 
nuplias  sua  pracdicatione  honestavit ,  el  quasi 
conciliavit. 


CAPUT  DECIMUM  QUINTUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

Samso:^  ,  oij  uxori:ji    sici  ademptam   et  alteri  traditam,  per  150  faces  ad  caudas 

TRECENTARUM  VULPI UM  ALLIGATAS  SEGETES  PHILISTHIiNORUM  SUCCENDIT  ;  QUARE  PhI- 
LISTH.EI  EJUS  UXOREM  CUM  PATRE  COMBURUNT.  MoX,  V,  8.  SaMSON  INGEiNTI  PLAGA  EOS 
PERCUTIT.  QUARE  IPSI  CONFLATO  EXERCITU  SaMSONEM  SIBI  A  JuD.EIS  DEDI  POSCUNT  ; 
ni  ILLUM  LIGATUM  DEDUNT,  SED  ILLE  RUPTIS  FUNlBUS  MILLK  PhILISTH.EOS  MAXILLA 
ASiNi  occiDiT,  V.  15.  Deinde  SITIENS  ORANDO  EX  EADEM  MAXILLA  AQUAM  ELICIT,  sitim- 
QUE  RESTIINGUIT,  V.   18. 

>osT  aliquanfulum  aulem  tcmporis ,  ciim  (Jics  trilicse  messis  insfarent , 
fvenit  Samson  ,  inviserc  voleiis  iixorem  siiam  ,  et  aliulit  ei  ha?diim  de  ca- 
/pris.  Cumque  cubiculum  ejus  solito  vellet  intrare ,  prohiliuit  eura  pater 
^^^^illiiis  dicens  :  2.  Pulavi  quod  odisses  eam  ,  et  ideo  tradidi  illam  amico 
^^^auo  ;  sed  hahet  sororem  ,  qiioB  junior  et  pidchrior  illa  est ,  sit  tibi  pro  ea 
'^'^  'iluxor.  3.  Cui  Samson  lespondit  :  Ab  hac  die  non  crit  culpa  in  me  contra 
'^Philistlijeos;  faciam  enim  vobis  mala.  4.  Perrcxitque  etcepit  Irccenlas  vul- 
pcs  ,  caudasque  earum  junxil  ad  caiidas ,  et  faces  ligavit  in  medio ;  5.  quas  igne  succendens, 
dimisit ,  ut  huc  iilucque  discnrrerent.  QucC  slatim  perrexerunt  in  segetes  Philislhinorum.  Qui- 
l)us  succensis ,  et  comporlalBe  jam  fruges  ,  ct  adliuc  stantes  in  stipula  ,  concrematse  sunt  ,  ia 
lantum  ,  ut  viueas  quorjue  et  oliveta  flamma  cansnmcret.  6.  DixeruntquePhilisthiim  :  Quis 
fecil  hanc  rem?  Quibus  dicluin  est  :  Samson  gcncr  Thamnathsei  ;  quia  tulit  uxorem  ejus  ,  ct 
altcri  Iradidit ,  h.-ec  operatus  csf.  Asccndcrunl<[uc  Philistliiim,  et  combusserunt  lam  muliereni 
quam  palrcm  ejus.  7.  Qiiibus  ait  Samson  :  Licet  hoec  feceritis ,  tamen  adhuc  ex  vobis  expctam 
ullionem  ,  et  lunc  quiescam.  8.  Percussitque  cos  ingcnti  plaga  ,  ila  ut  slupucntes  suram  fe- 
mori  imponerent.  Et  dcsccndens  habitavit  in  speliinca  pctr?e  Etam.  9.  Igitur  ascendentcs  Phi- 


176  COMMENTAP.IA  IN  LIBRUM  JDDICUM.  Cap.  XV. 

lislhiim  in  lerram  Juda ,  castramefali  simt  in  loco  qui  postea  vocatus  est  Leclii  ,  id  est , 
raaxilla,  ubi  eorum  effusus  est  exercitus.  10.  Dixeruntque  ad  eos  de  tribu  Juda  :  Cur  asccn- 
distis  adversum  nos  ?  Qui  responderunt  :  Ut  ligemus  Samson  venimus ,  et  reddamus  ei  quse  iu 
nos  operatus  est.  1  1 .  Descenderuntergo  tria  millia  virorum  de  Juda ,  ad  specum  silicis  Etam ,  di- 
xeruntque  ad  Samson  :  Nescis  quod  Philisthiim  imperent  nobis  ?  quare  hoc  facere  voluisti  ? 
Quibus  ille  ait :  Sicut  feceruntmihisic  fecieis.  12.  Ligare,  inquiunt,  tevenimus,  et  tradere  in 
manus  Philisthinorum.  Quibus  Samson  :  Jurate,  ait,  etspondete  mihi ,  quod  non  occidatis  me. 
13.  Dixerunt  :  Non  te  occidemus,  sed  vinctum  trademus.  Ligaveruntqueeumduobus  novis  fu- 
nibus,  etlulerunt  eum  depetra  Etam.  14.  Quicum  venisset  ad  locum  Maxillse ,  et  Philisthiim 
vociferantes  occurrissent  ei ,  irruit  Spiritus  Domini  in  eum  ,  et  sicut  solent  ad  odorem  ignis  lina 
consumi,  itavinculaquibusligatus  erat  dissipata  sunt  et  soluta.  15.  luventamquemaxillam  ,  id 
est ,  mandibulam  asini ,  quse  jacebat ,  arripiens ,  interfecit  in  ea  mille  viros.  16.  Et  ait :  In 
maxillaasini  ,  in  mandibula  pulli  asinarum  ,  delevi  eoset  percussi  mille  viros.  17.  Cumquehaec 
verba  canens  complesset,  projecit  mandibulam  de  manu  ,  et  vocavit  nomen  loci  illius,  Ramath- 
lechi  ,  quod  interpretatur  elevatio  maxillffi.  18.  Sitiensque  valde ,  clamavit  ad  Dominum,  et 
ait  :  Tudedisti  in  manu  servitui  salutem  hancmaximam  atque  yictoriam  ;  en  siti  morior  ,  inci- 
damqueinmanus  incircumcisorum.  19.  AperuititaqueDominusmolaremdentem  in  maxilla  asi- 
ni  ,  et  egressse  sunt  exeo  aquse.  Quibushauslis ,  refocillavit  spiritum  ,  et  vires  recepit.  Idcirco 
appellalum  est  nomen  loci  illius ,  Fons  invocantis  de  maxilla  ,  usque  in  praesentem  diem. 
20.  Judicavitque  Israel  in  diebus  Philisthiim  viginti  annis. 


3.  Abhac  dienoneritculpainme  contra  Pm- 

LrSTILEOS;   FACIAM  EMM  VOBIS  MALA,  ]  q.   tl.   ulcis- 

car  injuriam  in  uxoris  meic  ablaiione  mihi 
illatam  ;  quare  voi)is  imputate  clades  a  meinfe- 
rendas,  non  mihi.  Egoenim  vobis  injuriam  non 
iiiluli,  sed  vos  milii  intulislis.  Vestra  ergo  est 
ciilpa,  vestra  erit  et  pcena.  Porro  Samson  ma- 
xime  intendebat  ulcisci  publicas  injurias  toli 
populo  a  Philistbaeis  illatas,  sed  iis  tacitis  suas 
privatas  eis  objicit,  ne  Philisthaei  iras  et  arma 
in  tolum  populum ,  sed  in  se  solum  convertanl. 
Ipseenim  omnes  quasi  adduellum  provocabat, 
quod  erat  opus  lieroicae  forlitudinis ,  reque  ac 
prudenlise  et  chnritalis  in  suos  populareset  ci- 
ves,  ut  eos  a  Phiiisthseorum  vindicta  faceret 
immunes. 

U.  Cepit  trecentas  vulpes.  ]  Hinc  patet  Sam- 
sonem  cxque  callidum  ac  fortem  fuisse ,  utpoie 
quivulpes  adeo  dolosas  dolo  superaritet  cepe- 
rit.  Tritum  est  illud  :  Annosa  vulpcs  non  capltur 
laqueo;  sed  norat  ipse  vulpinari  cum  vulpibus, 
fecilque  quod  Lysander  aiebat  :  Si  leonis  exuvice 
non  sufficiunt ,  vulpis  pellem  eis  assue ,  hoc  est, 
quod  robore  conficere  nequis,  confice  astutia. 
Et  iliud  Pindari  de  Melisso  Ode/i:  J//e  animo- 
sitate  similis  audacice  graviter  frementium  leo- 
num  advenandum cum  labore ;  solertia  autem  est 
vulpes ,  qucB  supina  cohibet  impetum  aquilce  ; 
oportet  autem  quodlibet  faciendo  labefactare  ad- 
versarium.  Adde  Deum,  per  Angelum  secundan- 
lem  aclus  Samsonis,  has  vulpes  collegisse  eo 
locoet  modo,  quo  sciebat  illasfacile  aSamsone 
capiendas,  sicut  animalia  omnia  adduxit  ad 
Noetempore  diluvii ,  ut  ipse  ea  eorumque  slir- 
pem  servaret  in  arca^  aut  cerie  artem  et  ratio- 
nem  lias  vulpes  capiendi  Samsoni  siiggessisse. 
Porro  Judaea,  ac  prsesertim  tribus  Dan,  abundat 
vulpibus,  unde  in  (ribu  Dan  erat  locus  Sale- 
bim,  in  quo  erant  vulpes,  capite  1.  35.  ut  ver- 
luntSept.  Hinc  et  illud  Cant.  1.  Capitenobis  vulpes 
parvulas  quce  demoUantur  vineas.  Sic  Julius 
C.esar  Romae  spectacukun  dedit  leonum  ^OO. 
Probus  Imper.  mille,  ilem  mille  Icopardorum  , 


mille  cervorum ,  mille  aprorum,  mille  ibicum  , 
mille  struthionum  :  Heliogabalus  collegit  mille 
inustelas,  totidem  sorices,  decem  miilia  mu- 
rium,  decem  millia  pondo  aranearum  et  mus- 
carum,  leste  Lampridio  et  Vopisco  in  eorum 
vita,  ac  Plinio  lib.  8.  c.  16.  Quid  mirum  si  Sam- 
son  trecentas  collegerit  vulpes?  Collegit  autem 
eas ,  lum  ne  vineas  civium  suorum  vaslarent , 
tum  ut  segetes  Pbilislhinorum  succenderent. 
lia  civibus  suis  tantum  profuit,  quanlum  hos- 
libus  nocuit. 

Caudasque  earum  junxit  ad  caudas.  ]  Noluit 
Samson  singulis  vulpibus  alligare  faces ,  licet 
id  opinetur  Abulens.  ne  singuKnein  antra  sua  se 
abderent,  et  faces  exslinguerent,  sed  binis  vul- 
pium  caudis  singulas  faces  alligavit,  ut  dum 
una  huc,  altera  illuc  conatur  faces  effugere  , 
in  campos  segetum  plenos  profugiant,  illasque 
succendant.  Rursum  ut  moram  ad  succenden- 
dum  segetes  omnes  necessariam  eis  injiceret, 
dum  una  vulpe  fugienle  altera  sistit ,  vel  alio  se 
proripere  satagit. 

Et  f aces  ligavit  in  medio.  ]  Pro  faces  Hebr. 
est  anisb  lappidim,  id  est,torres,  taedas,  ti- 
liones  ex  pino,  ccdro,  cupresso  aliaque  pingui 
maieria,  quae  facileignem  concipiunt,  diuque 
fovent  et  retinent.  Hebr.  est.  Converlit  caudani 
ad  caudam ,  et  facem  posuit  in  medio  duarum 
caudarum.  Non  ergoimplexac  vel  astrictac  a  Sam- 
sonc  fuere  vulpium  caudae  ;  hoc  enim  difljcile 
fuisset,  et  impedimento  vulpium  cursui,  sed 
ulriusque  vulpis  caudas  foriiler  adnexo ,  quin 
ct  longiustracto  fime  Samson  medium  titionem 
vel  facem  alligavit,  ut  a  binis  forlius  trahere- 
tur,  minusqueobjectis  stipulis  vel  impedimentis 
retineretur  :  sicubi  veroimplicaretur,  acuto  astu - 
toquevulpiumingenio  expediretur.  Porro  vulpes 
haeignem  adcaudasse  insequentemconlinuofu- 
gientes  (  valde  enim  ignem  horrent  vulpes  )  ad 
segetes,  ut  in  iis  laiitarent,  putonies  se  ignem 
effugere  posse,  receperunl;  illasque  succensas 
a  se  rursum  fugienles,  in  alias  et  alias  segete» 
profugerunt,  eisque  paritcr  ignem  immiserunt; 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDIGUM.  Cap.  XV. 

quocirca  pliirimas  non  tantiim  segetcs,  scd  ct     »is  vulpinos    a   socio 
\incas   ct   olivcla    succcndcrnnl,    Ingcns   crgo 
ilanuiuni  hlc  Piiilislliseis  intulil  Samson. 

Scrarins  opinalnr  cx  lioc  faclo  Samsonis  orta 
cssc  vulpinaiia  liOnue.  Ronianienim  qnolannis 
Ai)rili  mcnsc,  qnaiulo  in  Circo  cclchrabant  Eqni- 
ria,  i(I  est,  iiulos  ecincsties,  simiil  solcbant 
vnlpem  ardcnli  ta;da  cxurerc, cnjns  rilns  oiigi- 
ncm  Ovidins  I.  6.  I'\nstor.  rcfcrt  ad  rnslicuni 
qncmdam,  qniCarscolis  vulpcm,  eo  quod  galli- 
nas  suas  comcdisset,  cxnrero  ccepil;  sed  vnli^cs 
vx  rogo  clapsa  in  vicinas  scgctes  cas  siicccn- 
<lil.  Vcrum  hocvidclur  cssc  fabnla,  vcraanlcni 
cst  hc-ec  vulpium  historia  ii  Samsonc  cdita.  Uiulc 


vidcnlur  Romani  illam.  ut  et  mnlla  alia  ah  llc- 


i)raei 


s  acccpissc.  Omniuin  cnini   gcnlium  ri^lus 


ct  snpcrstitioncs  Roma  in  sc  transtulit. 

Tropol.  S.Ambr.  in  Psalm.  118.  scrm.ll.  in  nnc, 
S.  Angusl.  scrni.  107.  dcTemp.  hom.  k.  in  Cant. 
per  vnipes  accipiunt  Hjercticos  :  primo,  quia 
ulrisqnc  ingens  incst  dolus  ct  ars  fallcndi.  IJinc 
S.  Isidor.  iib.  1-2.  Et}mol.  c.  2.  vulpihoc  datetj- 
mon :  Fulpcs,  \m\\x\\,dicilnrquaslvoiupes;esleniin 
volubiiis  pedibus,  ct  nunquam  reclis  Hineribus , 
sed  torluosis  anfractibus  currit  fraudalentuvi  ani- 
viul,  insidiisque  decipicns.  JSamdnmnon  habucrit 
fscam,  fmgit  mortem:  sicque  dcscendenles  quasi 
ad  cadaver  volucrcs  rapil  et  devorat. 

Andi  S.  Anibr.  loco  jani  citato.-  Per  hanc  figu- 
ram  (vnlpium)  significans  qiiod  improbi  ac  frau- 
dalenli  homines  ,  el  maxime  hcerclici  iibcram  lin- 
guani  habeant  ad  lcUrandum ,  sed  exilus  impedi- 
tos  :  aut  reiiglosa  principia,  finem  vero  fraudissuce 
Incendio  deputatum  ,  idcoque  et  trecentas  vulpes 
dimisit  ,co  quod  perfidi  crucis  quidem  se  pra^dtca- 
tione  commcndare  desidcranl,  sed  mysleriumcjus 
tenere  non  possunt ,  qui  hac  pradicatione  com- 
positaet  falsa  atque  simuiata  urcremagis  conan- 
tur  fructus  alicnos :  cum  utiquevera  crux  Domini 
non  cxural  aliena  merita,  sed  fecundet.  Idcm  in 
cap.  9.  5.  Lnc£E:  lloirctici,  inquit,  fruclus  succen- 
dere  conanlur  alienos.  Ad  prccsens  ore  libcri ,  sed 
in  futurmn  ignem  jam  vincti,  cauda  facibus  sig- 
nificantcs  sui  finis  incendium. 

Secnndo,  vulpcs  h.x»  capitibus  dissocianlur, 
scdcaudis  sociantnr  ;  quia  apud  Haereticos  lot 
stmt  scnlcntia',  qiiot  capila;omncs  lamen  in 
rinc  conspiranl  ad  fidem  orlhodoxam  impng- 
nandam. 

Tcrtio,  Haeretici  instar  vulpium  Samsonissuis 
lilibns,  hcllis  ,  coedibus,  inccndiis  omnia  dcvas- 
lant. 

Quarto,  Philisthaeis,  id  cst,  alicna  dogmala 
.M;ctantibns  noccnt,  non  fidclihus  in  fide  con- 
siantibiis. 

Qu\n[.o  :  Q(ud  sibi  volunt  caudre  vulpium ,  ait 
S.  Angusf.  nisi  posteriora  Uccrclicorum,  qui  pri- 
ma  habent  bianda  magna  deceptoria  opcra ,  qnasi 
capita;  postcriora  vero  ligala,  id  esl,  damnala , 
et  ignem  in  fine  Iralicnlia,  ut  corum  fructus  ct 
acta  consumunt ,  (jui  suis  seductionibus  acquics- 
cunt. 

Sexto  ,  viilpcs  cicurari  neqnit,  ncc  nlla  artc 
morcs  ei  dolosam  indolcm  mtitat;  sic  ncc  Ih-crc- 
lici.  Undc  niilliis  ha-rcsjarcha  (cxcei^loBcnMiga- 
no,  ciijus  diibia  cst  saliis)  lcgitur  ad  fidem  Or- 
liiodoxanj  rcdiissc.  Vidi  Lovanii  vnlpcculani 
recens  natam  ,  quaj  juncta  catiiiis  fclis  cum  iis 
hncte  fciis  alcbalur,  .scd  ipsa  iliico  calulos  fciis 
occuht :  vidi  aliam  cum  catiilo  canis  grandiorc 
cducari ,  sed  ita  ut  vulpcs  non  caninos,  scd  ca- 

CORNEL.    A   LVPJDK.      TOM.    II. 


177 
vulpe  morcs    inducrci. 

Scptimo,  vulpcs  cum  viilt  imitalur  latratuni 
canis  ctululaluni  lupi  ;  sic  HaTClici  alios  so  si- 
mulant,  ct  Ortlio;Io\am  voceni  fidemquc  imi- 
tari  scjactant. 

Octavo,  vulpes  nunquam  rectis  ilincrihiis,  sed 
torluosis  scmpcr  anfractihiis  cnrrit.  Sic  apnd 
Ikcrcticos  omnia  sunt  parva ,  vafra  ,  distorla  , 
ncc  aliud  nisi  dolos  ,  caedcs,  prodiiiones  Caiho- 
licorum  machiuaniur. 

Mono,  vulpes  in  spclacum  una  via  intrat,  alia 
cxit,  ait  S.  Angust.  in  Psalmo  80;  sic  IhTretici, 
dum  rationc  prcmiintnr  ,  alia  clabuntur.  Rur- 
suni  per  blandilias  irrepunt,  atcum  domininm 
asscculi  sunt,  fcroces  cvadnnt,  excnntquc  pcr 
rapinas,  slrages  et  funcra  civium. 

Decimo  ,  vnlpes  callida  est,quia  calida,  indc- 
qnc  foctcns  ;  sic  Haerclici  ardcuL  invidia,  ira  el 
libidiiic,  indeque  putcnt. 

Undccimo,  viilpcs  uhi  minxcrit,  illico  terram 
cflicit  slcrilcm  ,  ut  gcrminarc  nequeat :  sic  ubi 
Heerctici  suam  hcercsim  cffudcrint,  omnia  virlii- 
tum  germina  eHarescunt.  Ipsi  igitur 

Aslutam  vafro  gcstant  sub  pectore  vulpcm. 

Samson  ergo  capiens  vulpcs  cst  doctor  revin- 
ccns  Heercticos ,  ac  per  eos  hseresum  libros  ct 
Synagogas  comburcns.  Ita  Origcn.  hom.  h.  in 
Cant.  ct  S.  Augiist.  in  Psal.  70. 

5.  Et  COMPORTAT/E  jam  fruces,  et  adiiucstan- 
TEs  iN  STiruLA  .  ]  id  cst,  scgctcs  tam  dcmcssas  cl 
in  accrvumcomportaias  ,  quam  non  dcmcssaset 
in  agro  adliuc  stanlcs.  Ilebr.  Succendit  ab  acervo 
usque  ad  scgelem  ;  Scptuag.  arscrunt  ab  area  us- 
que  ad  spicas  rectas. 

G.  Et  comblsserunt  tam  mui.ierem  quam  pa- 
TRFivr  Ejus,]  co  qnod  secundis  suis  nuptiis  occa- 
sioncm  dcdcril  Samsoni  succendcndi  suas  se- 
gclcs.  Addit  Joscphus  cognatos  quoque  ejus 
fuissc  exnstos.  Ecccmulier  hsec  volcns  cffugerc 
crcmationemaPhiIistli3eissihicomminatam,sua 
pei  ridiaincnmdem  igncm  rccurrit.  Rursumdis- 
ce  hic  adultcras  (qualis  erat  hsec  mnlicr)  olim 
pnnitas  morle,  eaque  ignis  et  inccndii.  Unde  ct 
Judas  Thamar  nurum  suam  ob  adultcrium  jus- 
sit  comburi.  Genes.  38.  Ih.  Vide  ibi  dicla.  Audi 
S.  Bonifacium,  Epist.  19.  ad  Ethibaldum  Mcrcio- 
1  nm  rcgem  :  Saxones  aduileram  cogunt  pn-  la- 
queum  suspensam  vilam  finire,  et  super  bustuni 
iliius  incensoi  et  concrcmatcB  corruptorem  ejus 
suspendunt. 

8.  Percussitque  eos  ingenti  plaga  (  obvios 
qnosqiie  passim  fcricndo,  steriXMido  ct  niac- 
lando) ;  ita  ut  stupentes  suram  iemori  impone- 
RENT,  ]  (piod  intensae  el  anxiae  cogitationis  sig- 
num  est :  tunc  cnim  quasi  stupcntes  solemus 
snram  pedis  nnius  alleri  femori  imponere.  Ila 
Sancttis  Augiistinus  et  Hiigo  Victor.  Hebr.  Per- 
cnssit  eos  libia  supcr  femur  piaga  magna.  Vatabl. 
Pcrcussit  cos  in  crure  und  cum  libia;  hoc  est 
pcrciissil  cos  in  crurihus  simiil  et  femoi-ibiis. 
Chaldoeus:  Percnssit  equiles  campedilibus.  Rabbi 
David  :  Percussit  cos  circum  agendo  se  super  pe- 
des ,  id  est,  circtiingyrando  omncs  circumcirca 
occidcbat,  nc  a  tcrgo  hetli  possct.  Sic  Lusitani 
pauci  in  Intlia  conlramullos  barbaros  pngnan- 
tes,  circumgyrando  se  ,  pngnaiit  in  orbem. 
Ilebrsei  ct  Biirgeiisis  :  Percnssil  cossura.  id  est , 
calcibus  femora  Philistinorum.  q.  d.  Non  ariiiis 
ftMMtMido,  sed  calcihuscalcilrandoeorum  fcmora 
illisit.  Ila  varii  varie.  Vcrum  opiiiue  ct  plcnissi- 

n 


178 


COMMENTAniA  IN  LlBRUM  JtJDICUMi  Cap.  XV. 


nie  vertil  Nosierjuxta  scnsum  quein  dedi  ,  cui 
consentiunt  Sepiuag.  qui  veriunt:  PercussU  eos 
libiam  super  femur  (praj  stupore  ponenles ) /^/a- 
'^am  mag.nam. 

Esiha3c  secunda  luijus  capitisplaga  aSamsonc 
PliilisilKTci»  inllicta,  tertiam  par  maxillam  irro- 
gatam  audiemus  v.  15. 

HAiuTAvrr  in  spelunca  petr/E  Etam,]  quoe  sita 
crat  in  lrii)u  Juda,  habebaique  viciiuun  tor- 
rentem  ,  ait  Adrichom.  Innuil  hic  Script.  pric- 
cedenlem  Samsonis  pugnam  in  vicinis  Juda 
montibus  conligisse  ,  indeque  viclorem  Samso- 
nemad  speluncam  Etam  demigrasse,  ubi  prop- 
ler  locorum  angustias,  unus  aiiquismiles  plu- 
limis  bellaloribus  par  esse  possel ,  tantoque 
niagis  Samson,  qni  solus  in  medio  campo  plu- 
ribus  cenluriis  pra-slabat.  Neque  tanieu  eo  se- 
cessil  metu  ,  sed  ui  aitDiouys.  quo  ibi  quieiius 
vacaret  Deo,  quo  impulsore  ista  patrabat.  Ei  ne 
urbs,  quam  adiisset,  ipsius  causa  periditare- 
lur;  cum  ille  vellet  suo  se  tanlum  periculo  ac 
virtute  tutari.  Ila  Sahanus. 

13.  Ligaveruntque  eum.]  Poiuisset  Samson  ci- 
vibus  suis  resislere  ac  dicere  :  Ego  vesiricausa 
percussi  Philisth.'cos,  ut  eorum  vires  infringam 
ne  vobis  domiuentur,  cur  ergo  me  libcralorem 
veslrum  eis  tradiiis  ;  sed  nolnii  ul  cos  immunes 
et  indemnes  ii  Philisthi^eis  redderet ,  qua  in  re 
illustre  dedit  exem[)Ium  justitise  legalis ,  aeque 
ac  civicae  charilalis,  quia  ipseviiam  suam  pro 
publica  civium  etReipubl.  salute  periculo  mor- 
lisexposuit.  Audi  S.  Ambrosium  paraphraslice 
hunc  locum  et  sensa  Samsonis  graphice  des- 
cribenlem  episl.  1U-  quae  in  veleri  edit.  ep.  70. 
Et  qucB  juslitioi  forma  est  genus  Abrahamida- 
rum,  ut  circumscriplcL'  primo  conjugis  ,  deinde  ab- 
ductcB  perniciosa  milii  vindicla  sit,  et  sine periculo 
domeslicam  injuriam  non  licuerit  ulcisci?  Tan- 
tumne  incUnalis  animos  ad  turpevernularum  obse- 
quLum,  ut  executores  vos  alience  prcebeatis  insolen- 
lics,   alque  in    vosmetipsos   vcrlalis  manus  ?  Si     quam 
pereundum  est,  quia  dolorem  luibui,  libcrumjuvat 
pcrire  manibus  Palastinorum.  Tentala   domus , 
sollicitata  uxor.  Si  non  licuit  milii  vivere  sineeo- 
rum  fraude ,  scdlem  liceat  mori  sine  meorum  sce- 
lere.  Retuli  egoacceptam  injuriam,non  inluU.  Vos 
cvstimale  an  dignavicissitudo  fuerit.IUi  cle  damno 
fructuum  queruntur  ;  egoconjugis  amissione.  Con- 
ferle  manipulos  messis  el  sociam  thori.  Dolorem 
meum  ipsi  probarunt,  cujus  injurias  vindicaverunt. 
Videte  quo  vos  ministerio  dignos  putant.  A  vobis 
eum  morte   afjici  voUint,  quem  ipsi  uUione  cUgr 
num ,  de  iis  qui  me  lcescrant,Judicaverunt ,  et  qui 
vindiclce  prcebuere  ministerium.  Sed  si  adeo  sub- 
(Ula  supcrbis  colla  gerilis  ,   tracUte  me  hostium 
manibus  ,  vos  noUte  occidere.  JSon  mortem  abnuo, 
sed  veslrum  fugio  contagium.  Verum  si  formidine 
cecUtis,  insolentibus  aUigate  vincnlis  manus  :  iner- 
mes  Ucet  invenient  sibi  arma  nodis  soUita.  Certe 
conditioni  imposila'  satis  futurum  arbitrati  sunt , 
si  vivcntem  in  poleslatem  daretis. 

Allegor.  Samson  hic  fuil  lypus  Chrisli,  qui  a 
civibus  suis  Judseis  ligalus  el  tradilus  est  Pi- 
lato  el  Romanis,  ut  ab  eis  cruciligeretur.  lia 
S.  Auguslinus. 

ih.  I:t  SICUT  SOLENT  AD  ODOREM  IGNIS  LINACON- 

suMi,]  id  est,  facillime  Samson  rupit  ftmes, 
perinde  ac  lina,  qua:  sicca  ,  mox  ut  calorem 
ignis  senserinl,  comburunttn*.  Melaphorice  sen- 
stis  caloris  vocatur  odor.   llniU!  Scpiiiag.  Sicut 


sliippa  cuvi  olfcceril  ignem. 


rer;)era:n  erso  iiou- 


nuUi  Codices  pro  odorem legunl  ardorem,  cl  pro 
tina  ligna. 

INVENTAMQUE  MAXILLAM  ,    ID   EST  ,   MANDIBULAM 

ASiNi  ,  QUiE  JACE15AT.  ]  Hcbr.  maxillam  r^i^^Q  te- 
ria ,  id  est ,  virentem  ,  id  est  ,  humentem  et 
tabo  adhuc  fluentem.  Ita  Chald. 

iNTERFEciT  iN  EA  MiLLE  viROs.  ]  Asini  cnim  uti 
magna  habent  duraque  capita  ,  sic  et  maxillas  , 
praeserlim  in  Syria,  ubi  sunlgrandiores  etfor- 
liores  nostralibus  ;  quanquam  naiuraliler  vix 
fieripoterat  ut  una  maxilla  occideret  mille  vi- 
ros  ;  nam  percutiendo  tot  viros  maxillam  sa;pius 
confregisset ;  sed  Dei  virtus  ei  adfuit  ,  quae  et 
maxillamin  suo  robore  conservavit  ,  utloticli- 
bus  allisa  duris  corporibus  non  rumperetur  ,  ac 
SaiTisoni  vires  dedit,  ul  per  illam  mille  viros 
necaret.  Hicimpletum  illud  Psalm.  3.  8.  Percus- 
sisti  omnes  adversantes  mihi  sine  causa  ,  ubi  pro 
sine  causa.  Hebr.  est  TlS  lochi ,  id  est  ,  maxilla. 

Symbol.  in  maxilla  asini  Samson  percussit 
mille  Philislhaeos.  Homo  enimcarni,  gulae  et 
luxuriaj  deditus  (  uli  erant  Philisthaei )  nihil  esl 
aliud  quam  bucca  aul  maxilla  ,  ait  Ciemens 
Alexand.  lib.  2.  Paedag.  cap.  1.  sub  inilium.  Mala 
ergo  sive  maxilla  asini  percussit  asinos  ,  id  esi , 
Philisthaeos  asinos  et  carnales.  Sicul  ergo  Her- 
cules  non  lelo  ,  sed  clava  lot  monsira  cecidit ; 
sic  samson  '.maxillam  verlit  \n  jclavam ,  eaque 
hostes  proslravit. 

Mysiice  S.  Ambr.  lib.  2.  de  Spiiitu  sancto  in 
Proccmio  permaxillam  accipit  palientiam,  quae 
omnium  est  viclrix  :  Invictus  Samson  ,  inquit , 
alque  ita  insuperabilis  ,  ut  in  maxitla  asini  viros 
mille  percuteret  ;  ila  plenus  gratice  ccelestis  ,  ut 
eliam  aquam  in  maxilla  asini  sitiens  reperiret  ; 
sive  ad  hocmiracuUim  conferas  ,  sive  ad  miracu- 
lum  vertas  ,  quod  in  popaU  fi/ret  humiUtate  gen- 
,  tiUs  et  requies  et  triumphus  ,  Juxta  quod  scriptum 
est:  Qui  te  percusseril  in  maxillam  ,  prcebe  ei  et 
alleram.  Per  hanc  enim  injuriaram  palientiam  , 
erucUunt  sacramcnla  baptismalis  ,  et  de 
quibusdam  sliniulis  iracandice  triumpliamus  ,  ut 
morte  obila  resurrectionis  requiem  consequamur. 

Hinc  Cabalista;  tradunt  "lOT  chamor  ,  id  est  , 
asinus  ,  per  anastropiien  idem  esse  quod  am 
rcchem  ,  id  esl,  misericordia  ,  qua  Chrislus  pro 
nol)is  pugnans  dLcmones  ,  omnesque  noslros 
hostes  prolligarit. 

16.    Et  AIT  :   INMAXILUA    ASINI    ,     IN   MANDIBULA 

PULLI  AsiNARUM  DELEVi  Eos  ,  ]  iu  Hebraeo  pulchra 
estparanomasia:  ainiOT  lian  iT\12Bilchi  cha- 
mor  cliamoralliaim  ,  quod  Pagnin.  Cajel.  Yatal)!. 
el  Rabbini  vertunt  :  In  maxiUa  asini  acervum 
ucervorum  duoriim  percussi  ,  q.  d.  Duos  acervos 
vel  cumulos  Philislhinorumcecidi.Ludit  in  voce 
chamor  ,  id  est,  asini ,  quae  deducta  est  h  cho- 
mer  ,  id  est,  acervus  sive  mensura  qiiae  corus 
dicilur  continclque  triginla  inodios  ;  haec  enim 
erat  asinariumonus  ,  quod  asinus  in  Palaeslina 
bajtilabat.  Ita  Vilalpando  parle  2.  detemplolib.  3. 
cap.  9. 

Porro  Josephus  el  S.  Ambr.  epist.  70.  opinalur 
Samsonem  haec  ex  arroganlia  dixisse  ,  ideoque 
sili  a  Deo  aillictum.  Audi  S.  Ambrosium  :  Ulinani 
qnam  fortis  in  hoslem,  lam  moderalus  in  victoria 
fnissel!  Verumquodfacile  usuvenil,insolensrerum 
secundarum  animus  quidebuit  cvcnlumpugna'divi- 
nofavoriel  prcesidio  defcrre;  sibi  arrogavil  dicens: 
In  maxiUa  asini  delevi  mille  viros.  JSec  aram  sta- 
luit  Deo  ,  nrc  hosliam  immolavit ,  scd  nrgligcns 
sacrificii ,  assumplor  gloria; ,  ul  triuntphuin  suum 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  XV. 


179 


perpetao  comccraret  nomine,  vocavil  locummaxil- 
l(e  inlerfcctionem. 

Vcriimuieliiis  Abiilens.  Serariiiset  aliiccnscnt 
Sanisonem  lioccaniico  gratias  Deo  egisse ,  (luod 
ojiis  ope  soliis  per  unam  maxillaiu  ceciderit 
«•xercilum  Piiilisthinornm.  Adclnnt  Lyran.  Alnil. 
Cajet.  et  Arias  ( idqiie  coliigilur  ex  v.  sequenti ) 
Samsonem  prolixins  carmen  liic  Deo  cecinisse 
V.  g.  illud  qu6d  poslea  cecinitDavid  l's.  163:  Be- 
nedictusDoniinits  Deus  meus  qui  docetmanus  meas 
ad  prcelium  j  et  digilos  meos  ad  beUum  ,  elc. ,  ac 
post  singulos  versus  iterassc:  In  maxilla  asini , 
i7i  mandibula  pulli  asinarum  dclevi  eos  ,  quasi  car- 
mcn  iiitercalare. 

18.  SiTiENSQUE  VALDE,  ]  cx  lahorc  tum  itine- 
ris  ,  tum  maclandi  lot  PhilislhEeos. 

19.  ApERUIT  ITAQUE    DOMINUS  M0I.ARE3I   DENTEM 

(  Septuag.  lacuin  qui  in  maxilla.  Perperam  Chald. 
pctram  quce  in  maxiUa  ,  nisi  pcr  petram  acci- 
pias  os  dentis  durnm  ut  petram.  Hebr.  enim 
w^nj'^  maclites ,  dentem  molarem  signi(icat)  ly 

MAXILLA  ASINI  ,     ET  EGRESS/E  SUNT  EX  EO  AQUyE  ,  ] 

S.  Ambr.  cp.  70:  Dei  misericordia  ,  inquit ,  cum 
projecisset  iUe  maxillam ,  aperuit  scissuram  ejus , 
et  fonsertipil  ex  ea.  D.  Hieron.  in  Epitaph.  Panlse: 
Fontem  de  molari  maxillce  dente  produxit.  Pru- 
dentius  in  Enchiridio  : 

Ab  ore  leonis 
Melln  fluiinl  :  mnxill  i  asini  fontem  vomil  uilro. 
Stultilia  exundat  lymphis  :  dulcedine  virlus. 

Et  S.  Eplircm  tom.  1.  pag.  128  :  Tantce  ,  inquit , 
ei-at  Samson  sanclimonice ,  ut  etiam  quandoque 
sitiente  eo  ,  et  in  inopia  aquce  orante  ,  ex  arrepta 
mandibula  asini  emorlua  aquce  scaturirent.  Sanc- 
lusChrysost.  hom.  15.  ex  variisin  Matthasum  lo- 
cis :  Sanctus  erat  Samson,  atque  in  tanlum  sanctus, 
ut  cum  sitisset  post  laborem  pugnce  ,  in  loco  sicco 
deprecatus  in  defectu  aniince  suce  Dominum,  statim 
ex  ipsa  maxiUa  quam  in  manu  tenebal  ,  erum- 
pente  aqua,  biberit  ,  atque  inde  sitis  cestum  ex 
eodem  mortui  pecoris  osse  quo  vicerat  ,  refectus 
exstinxerit. 

Nota  quod  ait  Chrysost.  quam  in  manu  tene- 
hat,,  hoc  est  manu  tenuerat ;  nam  jam  anle  eam 
in  terram  projecerat  ,  ibique  eo  orante  ex  illa 
fons  erupit.  Porro  erupit  bic  fons  ex  lerra  in 
maxillam  ,  indeque  scaturiit,  ut  majus  appare- 
retmiraculum ,  idquecongrue  ad  meritum  Sam- 
sonis  et  praemium  :  quia  enim  ipse  per  mandi- 
bulam  fortissimc  pugnans  ct  caedens  Philisihseos 
ingenlemcontraxit  silim;  bincDeuspereamdem 
maxillam  sitis  remedium  pracbuit,  eliciens  ex 
illa  fontem  aquac  perennem.  Disce  bic  quam 
magnus  Deus  per  res  viles  etparvas,  uti  per 
maxillam ,  magna  operelur ,  quare  ncmo  des- 


perct  sc  ejus  ope  niagna  faclurum  ,  dummodo 
ei  slrenue  cooperetur. 

Idcirco  appellatum  est  nomen  loci  illius  : 
Eo.Ns  iNVOCANTis  DE  MAxiLLA  ,  ]  to  de  maxilla  re- 
fert  ad  -o  fons  ,  non  ad  rb  invocantis ,  ut  patetex 
Hebi\TO  ,  q.  d.  Fons  invocantis  (  Samsonis  )  qui 
cst  in  leclii ,  boc  cst  in  loco  (\\clo~Jiainatli  leclii , 
idest,  elevaliomaxillee,  eoquodibidem  Samson 
orans  ex  maxilla  fontem  hunc  elicuerit. 

UsQUE  iN  PR.ESE.NTEM  DiEM.  ]  Foulem  liunc  pcr- 
durasse  ad  sua  tempora  tradit  S.  Hier.  in  Epit. 
Paulae  ,  imo  et  Glycas  part.  2.  anualium  diserte  : 
Ilic  fons  ,  ait,  in  liodiernuni  usque  diem  inEleu- 
tlieropolis  subitrbio  conspicitur  ,  et  foiis  maxiUce 
nuncupatur.  Unde  Serarius  fonlcm  istum  adbuc 
exstare,et  aquas  fundereopinatur. Nam  Glycas, 
inquit,  vix  500  annis  nostrum  seculum  anleces- 
sit,  cum  usquc  ad  Joannem  Comnenum  Impe- 
ratoris  Alexii  filiuni  suos  protulerit  annales. 
Nam  quis  ex  eo  tempore  ilUun  vel  arefecisset 
restus  ,  vel  obslruxisset  lutum  ,  vel  dissipasset 
mamis  ? 

Tropol.  S.  Grcg.  lib.  13.  Moral.  c.  6  :  Maxilla, 
inquil,  EcclesicB  sancti  prcedicatores  sunt ,  sicut 
sub  Judcece  specie  per  Jeremiain  dicitur  :  Plorans 
ploravit  in  nocte  ,  et  lacrymce  ejus  in  maxiUis 
ejus  ;  quia  in  adoersitate  Ecclesioi  iUi  ampUus 
plangtint ,  qui  vitam  carnaUum  confringere  prce- 
dicando  noverunt.  Per  ipsos  quippe  sancta  Ecclesia 
iniquos  a  viliis  conterit ,  et  quasi  glutiens  in  sua 
membra  convertit.  Unde  ipsiquoque  primo  prcedi- 
calori ,  veUit  maxiUce  Ecciesice  dicitur  :  Occide  ec 
manduca.  Ilinc  est  etiam  quod  Samson  maxillani 
asini  lenuit  ,  et  hostes  peremit  ;  qiiia  redemptor 
noster  simpUcilatem  atque  palienliam  prcedican- 
tium  suce  manu  virtutis  tenens  ,  a  vitiis  suis  car- 
naies  interfecit.  Et  viaxiUa  in  terram  projecta 
postmodum  aquas  fudit ,  quia  data  morti  prcedi- 
catorum  corpora  magna  poptUis  monstravere  mi- 
racula.  Apposite  in  Marlyrol.  die  2/4.  Febr.  Baro- 
nius  :  S.  Babylas ,  ait  ,  mortuus  veUit  redivivus 
contra Gentiles  piignas  aggressus  est  majores.  Nam 
more  Samsonis  ,  ossibus  pugnans  in  fugam  vertit 
PliiUsthceos. 

20.    JUDICAVITQUE  ISRAEL  IN  DIEBUS  PmLISTnilM 

viGiNTi  ANNis  ,  ]  quibus  scilicct  Pbilistbini  oppri- 
mebant  Hebrseos.  Hinc  patct  primo  annos  Sani- 
sonis  concurrere  cum  ZiO  annis  servituiis  ,  qui- 
bus  Hebraei  servierunt  Pliilistbseis ,  ut  dixi  c.  13. 
1.  Patet  secundo  Samsonem  vere  fuisse  Judi- 
ccm  Israelis  ,  qin^judicavit ,  id  est ,  vindicavit 
et  liberaviteumaservitute  Philistbinorum.  Fuit 
tamen  ipse  dispar  et  dissimilis  caeteris  Judici- 
bus  ,  qui  per  exercitus  pugnarunt ;  ipse  enim 
solus  contra  exercitus  praeliatus  est ,  eosque 
fudit  ct  occidit.  Patet  tertio  eum  judicasse  per 
20  annos. 


ISO  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  XVI. 

CAPUT  DECIMUM  SEXTUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

SaMSON  GaZJF.  A  PiIILISTH^EIS  CIRCUMSESSUS  ,  ABLATIS  URBIS  PORTIS  ,  EGREDITUR  ;  JilOX 
V.  4.  AMANS  DaLILAM  ,  AB  EA  URGENTIBUS  PlIILISTHINIS  VARIE  TENTATUR  ,  UT  APERIAT 
IN  QUO  SITA  SIT  SUA  FORTITUDO  ;  CUJLS  ASSIDUA  IMPORTUNITATE  ViCTUS,  V,  17.  INDI- 
CAT  EAM  SITAM  IN  CAPILLIS  ;  HOS  ERGO  fil  DORMIENTI  ABSCINDIT  Da  LILA  ,  ITAQUE 
EUM  PhILISTH^IS  PRODIT  ET  TRADIT.  Hi  EUM  VINCIUNT  ,  EXOCULANT,  INCARCE- 
RANT  ,  DIESQUE  FESTOS  ET  LUDOS  AGUNT.  TaNDEM  ,  V.  26.  SaMSON  RECRESCENTIBUS 
CAPILLIS  ET  VIRIBUS  ,  CONCUTIENS  DUAS  COLUMNAS  DOMOS  ,  EJUS  RUINA  PrINCIPES  ET 
TRIA  MILLIA  PhILISTHINORUM  ,  SECUai  OBRUIT  ET  SEPELIT  ,  PLURESQUE  OCCIDIT  MORIENS 
QUAM    VIVENS. 

BiiT  qiioqiie  m  Gazam ,  et  vidit  ibi  mulierem  meretrlcem  ,  ingressusque 
est  ad  eam.  2.  Quod  ciim  audissent  Philislhiim  ,  et  percrebuissct  apud 
eos  inlrasse  urbcm  Samson  ,  circumdederunt  eum  ,  posilis  in  porla  civilatis 
|custodibus  ,  et  ibi  tota  nocte  cum  silentio  praestolantes  ,  ul  facto  mane 
exeunlem  occiderent.  3.  Dormivit  aiitem  Samson  usque  ad  medium  noclis, 
et  inde  consurgens  apprehendit  arabas  portae  forcs  cum  postibus  suis  ct 
sera  ,  impositas^iue  humeris  suis  portavil  ad  vertieem  raontis  ,  qui  respicit 
Hebron.  4.  Post  liaec  amavit  mulicrem  quse  habitabat  in  valle  Sorec  ,  et  vocabatur  Dalila. 
5.  Veneruntque  ad  eam  principes  Philislhinorum  ,  atque  dixerunt  :  Decipe  eum ,  et  disceab 
illo,  in  quo  habeat  tanlam  fortiludinem ,  et  quomodo  eum  superare  valeamus ,  et  vinctum 
aflligcre;  quod  si  feceris  ,  dabimus  tibi  singuli  mille  ct  centum  argenteos.  6.  Locula  est  ergo 
Dahlaad  Samson  :  Dicmihi,  obsecro  ,  in  quo  sit  tua  raaxima  foriitudo  ,et  quid  sit  quo  ligatus 
crumpere  nequeas  ?  7.  Cui  respondit  Samson  :  Si  septem  nerviceis  funibus ,  necdum  siccis  et 
adhuc  humantibus  ,  ligatus  fuero,  infirmus  ero  ut  cseteri  homines.  8.  Attuleruntque  ad  eam 
satrapae  Philisthinorum  septem  funes,  nt  dixerat  ,quibus  vinxit  eum  ,  9.  lalentibus  apud  se  in- 
sidiis,  et  in  cubiculo  finem  rei  exspcctantibus,  clamavitqueadeum  :  Philisthiim  super  te  Samson. 
Qui  rupitvincula  ,  quomodo  si  rumpat  quis  filum  de  stuppse  torluui  putamine  ,  cum  odorem 
ignis  acceperit ;  et  non  est  cognifum  in  quo  esset  forlitudo  ejus.  10.  Dixitque  ad  eumDaliia  : 
Ecce  illusisti  raihi  ,  et  falsum  ioculus  es  ;  saitcm  nunc  indica  mihi  qiio  iigari  debeas.  1 1 .  Cui 
iiie  respondit  :  Si  ligalus  fuero  novis  funibus  ,  qui  nunquam  fuerunt  in  opere  ,  infirmus  ero  , 
et  aliorum  hominum  similis.  12.  Quibus  rursum  Daliia  vinxit  eum  et  clamavit  :  Philislhiim 
super  te  Samson  ,  in  cubiculo  insidiis  pra^paratis.  Qui  ita  rupit  vincula  quasi  fila  telarum. 
13.  Dixitque  Dalila  rursum  ad  eum  :  Usquequo  decepis  me  ,  et  falsum  ioqueris  ?  ostende  quo 
vinciri  debeas.  Cui  respondit  Samson  :  Si  septcm  crines  capitis  mei  cum  licio  plexueris ,  et 
eiavum  his  circumligatum  terrse  fixeris ,  infirmus  ero.  14.  Quod  cum  fccisset  Daiila , 
dixit  ad  eum  :  Philisthiim  super  te  Samson.  Qui  consurgens  de  somno  cxtraxit  clavum  eum 
crinibus  et  iicio.  15.  Dixitque  ad  eum  Dalila  :  Quomodo  dicis  quod  amas  me  ,,  cum  animus 
luus  non  sit  mccum  ?  Per  tres  vices  mentitus  es  mihi  et  noluisti  dicere  in  quo  sil  maxima  for- 
titudo  tua.  16.  Cumque  molesta  esset  ei ,  et  per  multos  dies  jugiter  adhaereret ,  spatium  ad 
quietem  non  tribuens ,  defecit  anima  ejus  ,  et  ad  morlem  usque  lassata  est.  1 7.  Tunc  apcriens 
verilatem  rei ,  dixit  ad  eam  :  Ferrum  nunquam  ascendit  super  caput  meum;  quia  nazaraeus  , 
idest,  consecratus  Deo  sum  de  utero  matris  meae ;  si  rasum  fuerit  caput  mcum  ,  recedet  a 
me  forlitudo  mea ,  ct  deficiam  ,  eroque  sicut  c^teri  liomines.  18.  Videns^iue  illa  quod  con- 
fessus  ei  esset  omncm  animum  suum  ,  misit  ad  principes  Philislhinorum  ac  mandavit :  Ascen- 
dite  adhuc  semel ,  quia  nunc  miiii  aperuit  cor  suum.  Qui  asccnderunt ,  assurapla  pecunia 
quam  promiserant.  1 9.  At  iila  dormire  eum  fccit  super  genua  sua ,  et  in  sinu  suo  reciinare 
caput.  Vocavitcjue  tonsorcm  ,  et  rasitseptem  crines  ejus,  et  coepit  abigcre  cum  ,  et  a  se  rcpei- 
lere ;  statim  enira  ab  eo  fortitudo  discessit ,  20.  dlxitque  :  Philisthilm  supcr  te  Samson.  Qui  de 


COMMEMARIA  IN  LIBRUM  JCDICUM.  Cap.  XVI.  i81 

somno  consurgens ,  dixit  iii  aiiimo  suo  :  Egrcdiar  sicut  anle  feci,  et  excutiam  ,  nesciens  quoil 
roccssissct  ab  co  Dominus.  21 .  Qucm  cum  apprelicnclissent  Philisthiim  ,  statim  erucrunt  ocu- 
los  ejus  ,  et(hixerunt  Gazam  vinctum  catcnis,  et  clausum  in  carceremolere  fccerunt.  22.  Jam- 
que  capilli  ojus  renasci  cosperant,  23.  et  principcs  Philisthinorum  convcnerunt  in  unum  ,  ut 
nnmolarent  hostias  magnificas  Dagon  deo  suo  et  epularentur,  diccntes  :  Tradidit  deus  noster 
iuimicum  noslrum  Samson  in  manus  nostias.  24.  Quod  eliam  populus  videns ,  laudabatdeum 
suum  ,  eademque  dicebat  :  Tradidit  deus  noster  adyersarium  nostrum  in  manus  noslras ,  qui 
(lelevit  terram  nostram  ,  et  occidit  plurimos.  25.  Lsetantesque  per  convivia  ,  sumptis  jam 
epulis,  praecepcrunt  iit  vocarelur  Samson ,  ct  anle  eos  luderet.  Qui  adduclus  de  carcere 
ludcbat  ante  eos  ,  feceruntque  eum  slare  inter  duas  columnas.  26.  Qui  dixit  puero 
rcgenti  gressus  suos  :  Dimitte  me ,  ut  tangam  columnas  ,  quibus  omnis  imminet  domus , 
t't  recliner  super  eas,  et  paululum  requiescara.  27.  Domus  autem  crat  plena  virorum 
ac  mulierum  ,  et  crant  ibi  omnes  Principes  Philisthinorum  ,  ac  de  tecto  et  solario 
circiter  tria  millia  utriusque  sexus  spectantes  iudentem  Samson.  28.  At  ille  ,  Invocato  Do- 
niino ,  ait  :  Domine  Deus,  memenlo  mei ,  et  redde  mihi  mmc  fortitudincm  prislinam  , 
Deus  meus ,  ul  ulciscar  mc  de  liostibus  meis ,  et  pro  amissione  duorum  juminum  unam 
ultionem  recipiam.  29.  Et  apprehendens  ambas  columnas  quibus  innitebatur  domus ,  al- 
teramque  earum  dextera  ,  et  alteram  leva  tenens ,  30.  ait  :  Moriatur  anima  mea  cum  Phi- 
iisthiira  ,  concussisque  fortiter  columnis ,  cecidit  domus  super  omnes  principes ,  et  coeteram 
mullitudinem  quee  ibi  erat  :  multoque  plures  interfecit  moriens ,  quam  anle  vivus  occideral. 
31.  Dcsccndenles  autem  fratres  ejus  et  universa  cognalio  tulerunt  corpus  ejus,  et  sepe- 
licrunt  intcr  Saraa  et  Esthaol  in  sepulcro  patris  sui  Manue  ,  judicavitque  Israel  viginti 
annis. 


1.    VlDIT  IBI  MULIKnEM  ^.'ERETRICEM  ,    INCnESSUS- 

«3UE  EST  AD  EAM  ,  ]  tiou  uL  cuui  ca  fornicar(Hur  , 
t-ed  alieiius  nogotii  vel  mysterii  causa  ,  ait 
S.  Augusl.  scrm.  107.  de  Temp.  Veruni  ingrcdi 
ud  merolricem  in  Script.  significat  fornicari  ct 
merctricari.  Quare  fornicatus  cst  liic  Samsou. 

3.  hiPOsiTASQUE  (  porlas  Gazse  )  iiumeris  suis 
roRTAViT  AD  VEUTiCEM  MONTis.  ]  Pcccavit  iiiorta- 
liier  Samson  fornicando  cum  merelrice  ,  et 
tamen  relinuit  suam  fortiiudinem  supcrnatura- 
tem  ,  qua  porias  urbis  imposiias  humeiis  lulit 
in  montem  ;  quia  fortitudo  liaec  erat  gralia  gra- 
tis  dala  ,  non  gralum  faciens  ,  ac  consistebat 
cum  peccalo  moriali.  Sita  cnim  erat  in  ejus 
Nazaraeatu ,  id  est  ,  in  coma  intonsa  ,  ac  absti- 
itentia  a  vino  ct  siccra  ;  fornicatio  aulem  non 
tollfbat  ojus  NazarceaUim  ,  ac  consequenlcr  noc 
Cjus  forliludinfm. 

Aiiegor.  Samson  media  noclc  tollens  porlas 
Gazae  repraescnlat  Clirislum,  post  modiam  noc- 
tcm  e  sepulcro  resurgcniem  ,  ac  lapidom  se- 
pulcri  amoventcm  ,  insuper  porlas  mortis  ot 
gohenntc  auferentom  ,  indeque  Patriarclias  ot 
rrophetasSanclosqueomnescumlriumphoedu- 
cenlem.  Ila  S.  August.  serm.  107.  do  Tomp. 
S.  Hier.  in  cap.  1.  ad  Ephes.  S.  Greg.  hom.  21.  in 
Evang.  quem  audi  •.\Qaemnisl Redemplorem Sam- 
son  ille  significat  ?  Quid  Gaza  civilas  nisi  infer- 
num  designat  ?  Quid  pcr  Philislliceos  nisi  Judcvo- 
rum  perfidia  demonstratur  ?  Qui  cum  morluuni 
Dominum  vidercnt  ejusque  corpus  in  sepulcro  jam 
positum  ,  custodcs  illico  depulaverunt ,  et  eum  qui 
auctor  vitce  cUiruerat ,  in  infcrni  claustris  rctcn- 
tum  ,  quasi  Samsonem  in  Gaza  sc  deprchendisse 
lcBlati  sunt.  Samson  vero  media  nocte  non  solum 
cxiit  ,  sed  cticim  porlas  tutit ;  quia  videlicct  Re- 
dempior  noster  ante  lucem  resurgens  ,  non  sotum 
iiber  de  inferno  exiit  ,  sed  et  ipsa  ctiam  inferni 
claustradestruxit.  Portas  tulit ,  el  montis  verti- 


cem  subiit  ;  qaia  resurgendo  ctaiistra  infcrni  abs- 
tniit ,  el  ascendendo  ccclorum  regna  penelravit. 
llanc  ergo  resurreclionis  ejus  gloriam  ,  fralres 
charissimi  ,  quce  et  prius  demonstrabatar  ex  sig- 
no  ,  et  post  patuit  ex  facto  ,  tola  mente  diliga- 
mus  ,  pro  ejus  aniore  moriamur. 

IlUMERis  suis  ,  ]  U.  Simeon  Hacchasid  in  Suta 
cap.  1.  iof.  10.  censct  humoros  Samsonis  tam 
fiiisse  lalos  ,  ut  unus  ab  altero  dislarot  sexaginla 
cubiiis  ;  quare  eum  fuisse  giganiom.  Vorum  om- 
nos  rofulant  utrumquo.  Nec  onim  fortiludo  Sam- 
souis  iu  gigantea  corporis  molo  ,  sed  in  capillis 
sila  erat. 

/j.    POST  n/EC  AMAVIT  MULIEREM  ,  QU.E  IIABITABA T 

i.N  VALLE  Soi\EC  ( ubi  eraut  vitos  uvae  ct  vina  prse- 
staiuissima  )  et  vocaratur  Dalila.  ] 

Onaeres  an  haec  fuorii  Samsonis  uxor  ,  an  con- 
cid)iua  et  uK^retrix.  Uxorom  fuisso  censei 
S.  Chrysost.  hom.  17.  cx  variis  in  Matth.  locis  : 
Ilunc  lantum  ,  inquit,  et  talemvirum  et  pulchri- 
tudine ,  et  vcrilale  ,  el  sanclilale  ,  uxor  sua  sicut 
inimicum  decipiens  ,  ailigans  Allopltylis  tradidil. 
El  postea  :  Subdola  irrepsit  in  prcecordia  inariti. 
Et  S.  Ephrem.  serm.  adversus  improbas  mulie- 
rcs  lom.  1  :  TantcB  sanciitatis  ,  pulchriludinis  et 
fortitudinis  virum  propria  mulier  deturbavit  ,  et 
vptat  hostcm  vinclum  in  alienigenarum  manus  tra- 
didit ,  et  cui  ncque  lcones  ,  neqae  alienigcnce  re- 
sistcre  quibant  ,  hunc  propria  conjux  dejccit. 

Idem  seutit  Abbas  Joseph  apud  Cassian.  Collal. 
17.  cap.  20.  otRabbini  nounulli ,  acS.  Prospcr. 
lib.  de  promiss.  cap.  22.  ct  Pererius  in  cap.  31. 
Genes.  disp.  1. 

Vorum  alii  passim  opinantur  Dalilam  noo 
fiiisse  uxorcm  Samsoiiis,  scd  coiicubinam  ;  tuiii 
quia  ipsa  domi  siuc  Pliilislhioos  Samsonom  cai)- 
turos  abscondit  iuscio  Samsone  :  si  enim  ipsc 
ojus  fuisset  maritus ,  porviam  habuissel  lolam 


(lomum  ,  nec  quis  co  iiiscio  in  oa  celari  po- 
tuisset  ;  luni  quia  si  fuisset  maritus  Dalilv-e, 
duxisscl  caui  iu  domum  suam,  non  auiem  ad 
(lomum  ejus  (livcrlisset ;  ac  liabuisset  cogna- 
tos,  famulos  et  ancillas  ,  qui  ei  dolos  DaliU-c  , 
ajque  ac  riiilislli;cos  ab  ea  domi  absconditos 
detcxissent. 

Unde  Josephus  Dalilam  vocat  mcrctricem  , 
seque  acS.  Ambr.  episl.  70.  S.  Ilieron.  epist.  12G. 
ad  Evagrium  ,  Abulcns.  q.  7.  Serarius  et  alii  , 
qui  propler  easdem  ratioues  aulumant  Dalilam 
PbilisilHcam  fuissi;,  non  Judseam. 

Hinc  apposile  llebr.  vocalur  Dallla ,  id  est , 
pauperlas  ,  lenuilas  ,  jnfirmitas  ,  exbauslio  , 
ait  Pagnin.  in  nom.  Hebr.  quia  talis  solel  esse 
merelrix  ;  el  quia  dcbUifavit  ci  infirmavit  ,  tum 
aliorum  ,  tmn  Samsonis  robur  ,  ail  Elias  in 
Tbibi ,  cor  et  opera. 

Vere  Comicus  in  Truculento:  Nec omnis  cetas , 
inquit ,  ad  perdiscendam  sat  est  amanti ,  dam  id 
perdiscat  ,  qnot  pcreat  modis  ,  quot  ludificelur 
cxemplis  ,  quotquc  exoretur  exorabulis.  Ita  dis- 
ciplina  in  ctdibus  est  lenoniis.  Priusquam  unum 
dedcris  ,  centum  quce  poscat  ,  parat.  Et  vcre  ibi- 
dem  Gela  :  Mereiriccm  ,  inquit ,  esse  reor ,  mare 
tit  est  ,  quod  des  devorat  ,  nec  iinquam  abundat. 
Meretrix  meum  lierum  miserum  sua  blanditia 
intulit  in  pauperiem  ,  privavit  bonis  ,  luce  ,  ko- 
nore  atque  amicis. 

Vide  bic  quam  perniciosa  sit  mnlier.  Quid 
fortius  Samsone  ?  quid  sanctius  Davide  ?  quid 
sapienlius  Salomonc  ?  Et  tamen  bos  viros  per- 
diditmulicr,  reque  ac  Hlva  Adamum  omnesque 
ejus  posieros.  Vide  S.  Cbrysost.  Uom.  17.  ex  di- 
versis  in  Mailb.  et  S.  Epbrem  sermone  contra 
improbas  mulicres.  Audi  S.  Hieron.  epist.  22. 
ad  Euslocb.  :  Samson  leone  fortior  et  saxo  durior, 
quiet  unus  et  nudus  milie  persecutus  est  armalos  , 
in  Daidce  moilrscit  amplexibus.  Et  S.  Ambros. 
Apolog.  2.  David  cap.  3  :  5a/u5on  ,  inquit,  vaii- 
dus  et  fortis  lconem  suffocavit ;  sed  amorem  saum 
sajfocare  non  poluil.  Vincuia  solvit  hostium  ;  sed 
suarum  non  solvit  ncxus  cupiditatam.  Messes  in- 
cendit  aiienas  ;  et  unius  ipse  mulieris  accensus 
igniculo  ,  messem  suce  virtutis  amisit. 

Denique  Dalila,  prodens  Samsonem  percapil- 
los  ,  fuil  lypus  Judce  prodenlis  Cbrislum  per  os- 
culum  ,  uli  docenl  Paires. 

5.    DAIJIMUS  TIBI   SINGULI   MILLE  ET   CENTUiM    AR- 

GLNTEOS.  jArgenieus,  supplesiclus,  erat  Flo- 
renus  Rrabaniicus  conlinens  quatuor  regales 
Hispanicos  ,  sive  quatuor  Julios  Romanos  ;  mille 
ergoet  centum  argentei  faciunt  toiidem  Florenos 
Brabanlicos.  Muliiplica  bos  pcr  quinque  (  quin- 
que  enim  erant  Salrapiae  ,  et  Salrapoe  sive  Prin- 
cipesPbilislbinorum,  scilicetAccaron,  Ascalon, 
Azotus,  Gaza,  etGclb)  habetis  quinque  millia 
et  quingenios  Florenos  Brabanlicos  ,  quibus 
Dalila  Samsoncm  vendidit. 

7.    Sl  SKPTEM  NERVICEIS  FUNIBUS,  ]  bOC  GSt,  fuui- 

bus  confectis  et  contortis  cx  nervis  boum  ,  lau- 
rorum  ,  vel  aliorum  animalium.  Hebr.  enim  "ini 
iellier  ct  nervum  el  funem  significat.  Pagnin. 
hicvertit,  virgas;  Arias,  vimina;  ioscph.  paimites 
vitis.  Septuag.  Cbald.  et  alii,  funes.  ManlMuv  Sam- 
son  ,  utDalilam  deliidal  el  a  se  ableget,  ne  se- 
cretum  forlitudinis  suae  ei  revclet. 
9,  Qui  nupi  r  vincula  ,  quomodo  si  rumpat  quis 

FILUM  DE  STUPP/E  TORTUM  PCTAMINE  ,    ]  bOC  CSl  dc 

«inppae  quisquiliis  ,  quac  pulari  et  abjici  solent, 
hoc  est  lilum  vilissimum  et  debilissimum  ;  pu- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICLM.  Cap.  XVI. 


lamen  enim  est  omnc  id  quod  non  lanium  a 
nucibiis,  sed  ab  aliis  etiam  rebus  exculiiur  ac 
projicitur,  ait  Nonius.  Abulensls  el  Lyran.  pro 
pulamine  legunl  sputamine  ,  id  est ,  spulo  ,  pula 
filum  spulalicium  :  nenles  enim  et  ncctenles  fu- 
nes  solentcrcbro  conspuere  stuppam,  ut  tanlo 
facilius  eam  siringantet  torqueant. 

16.  DEFECIT  ANIMA  E.IUS  ,    ET  AD  MORTEM  tSQUE 

LASSATA  EST,  ]  id  csl ,  111  maximos  angores  ani- 
mique  angustias  redactus  est  ,  ut  fere  mortem 
mallet  quam  conlenlissimam  illain  cum  sua 
Dalila  pugnam  et  importunilatem  ;  iia  multos 
vincil  (laemon  et  caro  coniinuatione  et  prolixi- 
tate  tentationis  ,  qui  primoforiissime  ei  restite- 
rant  :  sensim  enim  hac  duraiione  animi  cum 
viribus  languescunt  ei  enervanlur  ,  tandemque 
vinci  se  sinunt  ,  cedunt  et  succumbunt  ,  ni 
Dei  auxilium  assidue  imploratum  adsit ,  et  con- 
stanliam  bomini  tribual. 

17.  Sl  RASliMFUKRIT  CAPUTMEUM  ,   RECEDEr  A  ME 

FORTiTUDO  MEA.  ]  Hiuc  patct  fortiludinem  hanc 
admirabilem, el vires naturae superantem,  fuisse 
qualitatem  supernaiuraliier  Samsoni  inditam  , 
sed  cum  paclo  ;  si  videlicet  ipscNazaraeus  esse 
perseverarei  el  comam  non  tonderct ,  sed  ju- 
giier  aleret.  Unde  quia  ipse  sua  ciilpa ,  indicando 
scilicet  Dalila3  suae  hosii  et  proditrici  causam 
fortitudinis  suae ,  comam  furtiva  detonsionc  per- 
didit,  idcirco  foriiludinem  Iianc  subduxit  illi 
Deus  ;  non  subducturus  illam ,  si  sine  culpa  , 
alopecia  ,  aliove  morbo  aut  incendio  ,  aliovo 
casn  ,  aut  vi  illata  illam  perdidisset ,  ut  rec- 
te  adverlit  Abulensis  et  Auctor.  de  Mirabil. 
S.  Script.  apud  S.  August.  lib.  2.  cap.  6.  Man- 
dati ,  ait,  Dominici  observatio  donumfortitudinis 
conscrvabat.  Fuit  ergo  donum  hoc  qualilas  non 
transiens  ,  sed  permaneus  quamdiu  ipse  Naza- 
raeus  et  comacoronatus  permaneret ;  non  quod 
comabancforliludincm  causaret,necquodinca- 
pillisforiitudo  hoecconsisteret  (sita  enim  eral  in 
lacerlis,  nervis,- totoque  corpore  ,  ac  mr^gis  in 
animo  ) ;  sed  quod  servata  coma  esset  condilio 
et  signum  Nazancatus  ,  paclique  divini  conser- 
vatio,  ideoque  causa  moralis  hujus  fortitudinis 
ex  Dei  ordinalione.  Quod  ergo  Samsonc  opus 
aliquod  baeroicum  aggredienle  dicitur  :  Irruit 
in  eam  Spiritus  Domini ,  non  significat  fortitudi- 
nem  hanc  in  illo  non  fuisse  permanenlem  ,  ac 
per  singulos  actus  inditam  ;  sed  indicat  novum 
Dei  instinctum,  novosque  animos  adbocilludve 
macbinandum  illi  a  Deo  fuisseimmissos.  Spiri- 
lus  enim  noiat  inspirationem  ,  insllnctum  , 
animos  et  impelum  ad  quippiam  audendum.  Ila 
Sanctus  Paulinus  epistola  U.  ad  Severum  ,  et 
Sanclus  Ambrosius  lib.  2.  de  Spiritu  sanclo  in 
Prooemio,  quem  audi  :  Non  ita  est ,  ut  tantam 
vim  corporalium  capillorum  putemus.  Sunt  qui- 
dem  crines  religionis  et  fidei  ;  crines  Nazarcei  in 
lege  ,  perfecti  in  parcimonia  ,  et  abstinentia  con- 
secrati ;  quibus  illa  in  fypo  Ecclesia;  ,  quce  Domini 
pedes  ,  oleo  perfuderat  ,  verbi  coclestis  vestigia 
detergebat.  Tunc  enim  et  secundiim  carnem  no- 
verat  Clirisfum.  Isti  videiicet  crines  ,  de  quibus 
dicitur  capiiiatara  tua  ut  greges  caprarum  ;  ex 
iiio  capite  puliulantes  ,  de  quo  dicfum  est :  Caput 
viri  Clirisfus.  Et  aiibi :  Caput  ejus  aurum  Cephas 
ct  crines  ejus  abietes  nigrce. 

Causa  ergo  litteralis  cur  duranle  coma  Sam- 
soni  duraret  et  forliiudo,  fuit,  quod  durante 
coma  permaneret  ipse  Nazaraeus  ,  hoc  est  Deo 
consecratus.  Nazarsei  cnim  consecralio  maximc 


COMMENTARIA  IN  LIBKUM  JUDICUM.  Cap.  XVI. 


183 


consisUbat  incoma,  ul  tlixiNnnicr.r).  Dciis  cnini 
Nazara-aUii  Saiiisonis  lioc  forliUidinis  donum 
quasi  prcTminm  assignabat. 

Alleg.  causa  crat  quod  per  comam  Nazaraci 
reproescnlabat  Cluislum  Nazaraeum  ct  Nazarc- 
num  ,  a  quoomnis  forliludo  proccdit ;  Chrislus 
enim  esl  caput  noslrnm  ,  ct  vclanunUim  ac  or- 
namentum  capius  nostri.  Undc  S.  Aug.  ser.  107. 
de  Temp.  Fortiludinem  ^  ait,  non  in  pcde,  non 
in  maiiu  habebat,  sed  in  coma  ,  id  cst,  vcla- 
mcnlo  ;  et  in  velamcnto  Christus  liabcbal  virlu- 
tem  ,  quando  umbrae  lcgis  vetcris  cum  tcge- 
l)ant.  Coma  crgo  Samson  in  vciamcnio  eral  , 
qiiia  in  Christo  aliud  ^idcbatur  ,  aliud  inlcl- 
ligebalur. 

Tropol.  causa  erat  quod  capillus  nolat  cogi- 
taiiones  el  inienliones  hominis  ;  sicut  enim  a 
capite  sano  germinant  sani  capilli ,  sic  cx  mciite 
bona  oriunlur  bonae  cogitaliones  ,  ii  quibus  om- 
nium  viriutum  forlitudo  germinat. 

Symbolica  causa  fuit  ut  indicaret  Deus  hoc 
cssc  donuni  suum  ,  qua  ratione  enim  vilis  et 
cxilis  capillus  ,  id  est  ,  capitis  pilus  ,  per  se 
lantam  forUUidinem  causare  potuisset  ?  Rursum 
ut  Deus  moneret  capiilorum  ,  id  est  j  rerum 
miuimarum  nobis  exactam  curam  esse  haben- 
dam  ;  a  minimis  enim  pendent  maxima.  Minima 
crgo  da  Deo  ,  ci  ab  eo  obtinebis  maxima  ;  sin 
illa  Dco  neges  et  des  rcbus  lerrenis  ,  pcrdcs 
maxima.  Audi  S.  Ephrcm  in  scrm.  ascetico  de 
vlta  Rcligiosa  :  O  miraculam  ingens ,  6  obsUtpcs- 
cenduin!  sicut  namque  leo  animal  generosissimmn 
unico  saltem  capillo  In  terra  vinctum  tenetur  ,  ot- 
que  humiliatur  ,  ita  profecto  et  ista  virtus  {  qucc 
leoni  comparatur  )  lerrena  qualibet  cura  ,  veluti 
capiUo  uno  colligatur ,  ct  in  lerra  marcescit  atque 
Vilescit.Quamobremsobrium  ac  vigilem,  carissime, 
le  prcebe  ;  et  teipsum  vinccns ,  manusque  admo- 
vens  ,  capillum  in  te  illum  exiguum  ac  vilem  abs- 
cinde  ;  ut  noji  in  derisum  venias  ,  q ucmadmodum 
Samson  ille  fortissimus  ,  qui  in  uno  momenlo  iclu 
oculi ,  sola  asini  maxilla  ai'matus  mille  viros  oc- 
cidit ,  et  quasi  unum  capillum  septenos  validissi- 
mos  funes  omputavit  ;  et  seipsum  a  vincuUs  Ube- 
rans ,  inimicos  occidit  ,  et  Deo  victoriam  dedicavll: 
oratioque  ejus  maxiUam  asini  in  fontem  aquce  con- 
vertit ;  hic  autem  Ucet  tantus  ac  taUs  esset ,  adco- 
que  multa  prceclara  pra'Stitissct  ,  semetipstim  ta- 
mm  per  imprtuientiatn  hoslibus  vinclum  Iradidil ; 
humiliatusque  vakle  est ,  poslquam  crines  ei  ablali 
SLint  ,  terribiiesque  illas  suas  et  admirabiles  viics 
coUigavit  ac  perdidit.  Quare  et  tu  tibi  ipsi  at- 
tende  ,  elc. 

Hinc  S.  Ambros.  lib.  1.  OflQc.  cap.  26.  capillos 
Samsonis  \ocdiXinvicli  crinisomattim,  prcBrogad- 
vam  viriuiis,  Et  S.  Paulinus  ad  Cythcrium  : 
Samson  ,  ait  ,  vi  capiUoritm  potens  ,  virtute  crl- 
nitus  sacra.  Et  '.llle  rrcepil  robur  recretis  criiii- 
bus.  S.  Clirysosl.  ex  variis  in  Malt.  locis  hom.  17. 
capillos  Samsonis  appe\h\l  arcanum  virtulis  suce 
marlyrium  ,  id  csl  lcstimonium. 

Quseres  an  Samsonis  foitiiudo  in  solis  ca- 
piliis  ,  an  cliam  in  rcliquis  caeicmoniis  Naza- 
raeaUis  ,  ac  pi;cserlim  in  abslincnlia  a  vino  ct 
sicera  sila  fuerit  ,  ut  vinum  ])il)(!ict  ,  forliludi- 
nein  amilicrel,  cslo  capillum  intonsum  scrva- 
rcl?  AiruiDat  Abulcnsis  S.  Basil.  ct  alii  mox 
citandi,  ctraiio  cst ,  quia  ob  Nazara'aUim  da- 
tnni  fuit  ei  hoc  rol)ur.  Atqui  Nazarseatus  t:im 
coiisi^tebat  in  absliiicnlia  viiii  rl  <.i('ci  .c  ,  (piimi 
in  coma  iii[oi:sa  ,  idcoque  Doiis  ab^tiiiiiiiiam 


hanc  tam  severc  praeceperat  non  tantum  Sam- 
soni  ,  scd  et  malri  ejns  cap.  13.  /i;  idquc  ut  do- 
ccrct  nos  sanilatem  el  robur  non  consistcre  in 
vino,  scd  ess(.'  donum  Dei  ,  qui  statuil  ut  absti- 
nenlia  sitmatcr  tam  roboris  et  sanilalis  ,  quam 
sapientiiB  et  sanclilalis,  ul  patet  in  priscis  Ana- 
chorelis.  Ncgal  Scrarius  el  alii.  Ralio  est  quod 
Samson  hic  solum  capillorum  mcmincril,  in 
iisque  suam  fortitudinem  siiam  asscvcrct.  Porro 
scivit  hoc  Samson  indicante  hoc  malre  ,  vcl  re- 
velante  Angelo  ,  vcl  inspiranie  Dco.  Utraque 
senlentia  cst  probabilis  ,  sed  prior  prohabilior. 

19.    At    JLLA  DORMinK    ECM   FECl T   SUPliR   CENUA 

SUA.  ]  Putat  nostcr  Delrio  lib.  3.  Disquis.  Magic. 
p.  1.  q.  2.  Dalilam  papaver  aliaque  soporiiera 
Samsoni  in  cibo  vel  potu  dcdisse  ,  ut  fortius 
dormiret ,  ncc  expergisccrelur  in  detonsione 
capillorum  ,  idque  a  similibus  mulicrculis  fac- 
tilatum  docct  ex  Virgilio  ,  Apulcio  cl  Ca"sario. 
Addunl  alii  |)ropinassc  ci  vinum  ,  quod  in  Sorcc, 
ubi  ipsa  habilabat ,  erat  praestanlissimum ;  nam 
sine  Cercre  et  Daccho  frigct  Venus.  El  :  In  vino 
luxuria  ,  ait  Apost.  Ephes.  5.  18.  Et  Ventis  in 
vinis ,  ignis  in  igne  ftirit.  Unde  et  Joscphus  Sam- 
sonem  vocat  cbriuin  ;  idcm  insinuaniS.  Ambr. 
cpist.  70.  S.  Basil.  oral.  1  ct  2.  de  .lcjunio  ,  et 
Thcod.  q.  60.  in  lib.  3.  Reg.  Qnod  si  vcrum  csl, 
jure  meiitoquc  Samson  pcrmissus  est  a  Dco  in- 
ciderein  sonmum  ,  in  eoque  perdere  comam  , 
et  cuin  ea  forlitudinem  ,  quia  contra  lcgem 
Nazaricatus  vinum  bibit,  etconlra  legcm  tcm- 
pcrantix  plus  aequo  bibit.  Ncgat  tamen  idipsum 
Abulcns.  quia  Script.  nullam  vini  vel  tcmulcn- 
tiafi  facit  mcniioncm  ,  factura  uti^juc,  si  ipse  per 
cam  Nazareeatum  suum  a  Dco  commcndalum 
infrcgisscl.  Scd  audi  S.  Basil.  hom.  1,  dc  jcjunio: 
Ouce  res  forlissimum  virtim  Samsoiiem  incxptigna- 
bilem  rtdtUdil  ?  Jnnonjejunitim?  Cumjrjunio  in 
utero  matris  conceptus  est ,  ciim  jejunio  educatus 
est,jeJunio  in  virum  adolevit  quodjejunitim  AngeUts 
matri  indixerat  ?  Ouidquid  sequilur  e  vinea  ne 
cdat  vinumque  el  siceram  ne  bibat.  Jejunittm  pro- 
phetas  gencrat  ,  potenlibtts  addit  robur.JcJunittm 
Lcgttm  laloribus  stibministrat  sapientiam  ,  bona 
animce  cuslodia  ,  corpori  tutus  convictor,  arma- 
ttira  fortiter  beliigerantibus  ,  alhletis  exercilium. 
Et  hom.  2.  exaggcrat  dicens  :  Jejunium  magnum 
illum  Samsonem  educavit  ,  idqtie  qttamdiu  viro 
adfuit ,  singuUs  confliclibus  miUcnihostes proslrati 
sitnt  ,  uibiiim  portce  subrupta;  sttnt ,  leonesrobur 
mcinuum  iUitis  non  suslinueritnt.  Al  simuL  atque 
ebrietas  ac  scorlatio  corripait  hominem  ,  captus 
est  ab  hoslibus  alqtte  exoctilattis  ,  pro  ludo  expo- 
silttsestpuerisaUcnigenarttm.Mxqiuhus  concludit 
S.  Hicron.  I.  2.  contra  Jovin.  :  Qttam  ptiLchrares 
quce  placat  Deum ,  leones mitigat ,  docmones  terret ! 

Et  rasit  sf.ptkmcrinks  ejus,  ]  hocest  scplem 
cincinnos  ,  quibus  conslabat  ,  ct  in  quos  dis- 
tincla  erat  Sainsonis  csesaries ,  nc  si  loia  sparsa 
difflucrct  ,  oculos  cjus  lotamque  facicm  vclar(;t. 
Ita  Abulcns.  Alii  pcr  scptein  crines  accipiunt 
omncs  crincs.  Septenarius  enim  csl  symbolum 
uiiivcrsitaiis. 

AUegor.  Sicut  Dalila  lotondil  crines  Samso- 
nis,  sic  Judsei  per  noclcm  Passionis  Christi  ,  il- 
ludcnlcs  ci  cjus  capillos  vulscrunt ,  vcl  rasc- 
runt ,  juxla  illud  Isaiae  50.  8  :  Genas  mcas  dedi 
veltenlibus  ;  facicm  meam  non  averti  ab  increpav- 
tibtis  et  conspuentibus  in  me.  Itcm,  cum  militcs 
corona  spiiica  conKim  ''jns  laccrarcnt. 

My^iicc  S.  Ei)hrcm  tom.   1.  scrm.  advcrsus 


m 


COMMENTARIA  IN  LIBRU 


iniprobas  mulieres  :  Septem  crlnes  in  capite  ges- 
tabat  Sainson  ,  qui  septiforme  lumen  designabant 
graticp.  Et  postca  :  Mysterinm  fortitudinis  ipsiiis 
inter  dormicndum  nocla  perdoium  deprwdans  mu- 
lier  ,  illum  Jam  nudum  atqae  inermem  circum- 
venit.  El  i)UinbiJS  iiilerjeclis  ,  h.TC  mulieri  maiae 
dat  epitiiela  et  maliti.e  ologia  :  Quid  est  mulier  ? 
ISaafragium  super  lerram  ,  fons  neqaitia;  ,  tlic- 
saarus  immunditice  et  malitioi  ,  viortifera  conver- 
satio  alque  confabidatio  ,  oculoram  pernicies  , 
cmimariun  exitium  ,  cordis  spiculum  ,  Juvenam 
perdilio ,  sceptrum  inferni  ct  concapiscentia  pra;- 
ceps.  Quid  cst  muiier?  Causa  diaboli  ,  requics  ser- 
pentis ,  diaboli  consolatio ,  doior  inconsolabilis  , 
caminas succensiis  ,  eoram  qui  scdvanlar  ojfensio  , 
malilia  incurabilis  ,  diurna  confabulatio ,  iiospi- 
tium  lascivoram  el  ofjicina  dcemonum.  Quid  cst 
vialier  ?  Amor  flagitiosus  ,  bestia  impudens  ,  in- 
continenlissimus  impetus  ,  effrenatum  os  reriim 
arcanarum  ,  Iriumphus  tenebrarum ,  cliix  delic- 
torum  ,  obiectamenlorum  magistra  ,  insatiabilis 
concapiscentia  ,  nequilice  et  ceterni  suppliciiconci- 
Liatrix.  Quid  viutier  ?  Prudentia  terrena  ,  vini 
socordia,concambensinconlincnlia,  excitatacara, 
vipera  vestita  ,  pugna  volunlaria  ,  quotidiana  ca- 
lamitas  ,  procella  domas  ,  viri  naiifragium  ,  im- 
vianis  bellua  ,  adalterorum  diversorium  ,  arvia 
diuboU  ,  expetila  rabies  ,  cxornala  mors  ,  ut  non 
ivimerilodictiim  sit  ci  Sapicnte  :  Brevis  oninis  ma- 
litia  super  malitiam  vudieris. 
E  r  coKPi  r  abigkre  eum  et  a  se  repellere  :  sta- 

TIM    ENIM   AU   EO   I-ORTITHDG  DISCESSIT.   ]    Tale  est 

mereiricuin  ingeniuin  ,  ut  virorum  opes  vires- 
que  exliauriaut  ,  inox  inopcs  pauperesque  re- 
pellant.  En  libi  ut  lanla  Samsonis  virtus  ab  iui- 
becilli  muliercula  prosternilur  ,  el  prostrata 
illudilur. 

Ex  hoc  facto  Samsonis  et  Dalilae  orta  est  his- 
toria  ,  vel  poiius  labula  Genlilium  de  Nisi  Mega- 
rorum  regis,  sub  idem  lioc  tempus  regnauiis  , 
coma  adeococlesti,  ut,  quamdiu  eam  servaret , 
nec  vinci  ,  nec  reguo  pelli  posset ;  sed  Scylla 
Nisi  filia  ,  amore  Miuoris  urbem  obsidenlis  dc- 
mentata  ,  palri  dormienti  comam  rcsecuit,  ita- 
<|ue  palrem  et  patriam  liosti  prodidit.  Verum 
Minos  Scyllam  utpote  tam  iufameni  parricidaui 
exhorruit  ,  camque  pedibus  colligatis  iu  mare 
praecipiiem  dedit  dicens  : 

Di  lc  submoveant,  6  nostri  infamia  soecli  ! 
Orbc  suo  ,  tellusque  libi  pontusque  ncgelur. 

Ita  ex  Pausania  ,  Servio  ,  Apollidoro  et  aliis 
Martinus  de  Roa  lib.  5.  Siugul.  cap.  7.  et  Serarius 
q.  16.  qui  et  addil  :  Alii  ,  ut  Ovidius  ,  Iradiuit 
eam  furiis  correptaui  et  agilatam  seipsam  iu 
pelagus  prsecipitem  dedisse  ,  ac  ob  Miuois  im- 
precationeni  ,  in  a\cm  migrasse  ,  qua  quia 
Grsecis  zji^jstv  est  tondere ,  suo  sibi  pcrpetuum 
dedecus  ac  infamiain  nomine  conllaret: 
Pluma  fuit,  plumis  in  avem  mulala  vocalur 
Ciris  ,  el  a  tonso  est  lioc  nomcn  adepta  capillo. 
Quibus  omnibus  quid  signicalur  aliud  ,  quiim 
funestus  faciuoruin  oinnium  exitus  ,  propudio- 
sum  scelerum  dedecus  ,  infamis  libidinum  mcr- 
ces  ?  Et  nostra  quidem  Ciris  Dalila  esl,  cujus 
elsi  exlrema  ignoramus  ,  imo  ,  et  depcnsas  ei 
a  Satrapis  pecuuias  videmus  versu  18,  nibil  ta- 
men  dubitandum  quiu  et  diris  conscieniiaj  agi- 
tata  furiis  suorum  poenas  dederit  llagitiorum. 

21.     QUEM  GUM  APPREIIENDISSENT  PlllLISTIIIlM  , 
iJTATlM    EUUERUNT  OCULOS  EJUS  ,     ]  Ut  si    fortiludo 


M  JUDICUM.  Cap.  XVI. 

ipsi  redirct,  illam  el  inulilem  rcddercnt ,  cum 
Mon  vidcret  quem  feriret,  itaque  iminunes  ct 
securi  ab  eo  forent.  Samson  excsecattis  a  iMiilis- 
liiseis  fuit  lypus  Cliristi  oculis  velali  in  Passiono 
ii  Judaeis  illi  illudenlibus,  .Tque  ac  excaecationis 
Jucl.TOrum  ,  quae  inde  secuta  esl.  Ita  S.  August. 
seim.  107.  de  Tempore. 

Jusle ,  congruaquf  poena  Samson  privatur  ocii- 
lis,  quia  eis  lascive  aspexerat  ct  concupierat 
Dalilam,  qiuTe  proindejusto  Dei  judicio  cjuscap- 
livitatis  et  CTcitalis  fuilcausa.  Fisa,  ait  S.  Hier. 
iu  cap.  28.  Eztcl).  qaia  viale  faerant  abiisi  , 
Savison  et  Sedecias  privanliir  ;  nimirum  libido 
excaecat  oculos  tuni  corporis  ,  quia  spirilus  vi- 
sivos  exhaurit  ;  tiim  potius  mentis.  Fuit  tamen 
haec  poena  ei  salubris  :  nam  per  caecitatem  ocu- 
lorum  corporis  ,  apcrli  suut  ociili  mentis  ,  ut 
cx  pocna  agnoscerct  culpam,  de  eaque  poeni- 
terct  ,  pooniteusque  Deuin  invocarct  ,  iiiuiiHs 
cum  eo  iii  gratiam  redieus  foitiiudinem  suam 
ab  eo  rcciperet. 

Tropol.  audi  S.  Gregor,  lib.  7.  Moral.  cap.  13: 
Plerumqiie  ,  ait  ,  priiis  ocidus  contemplationis 
amittitur ,  et  post ,  per  carnis  desideria  ,  liiijus 
mundi  laboribus  animus  subjugatur  ,  prout  testa- 
tar  Samson  ab  AUophylis  captas  ,  qui  postquam 
oculos  perdidit  ad  violam  deputatus  cst  ;  quia  ni- 
viirum  vialigni  spiritiis,  postquam  tentationumsti- 
viidis  inlus  aciem  contemplalionis  effodiant ,  foras 
in  circuilum  laboram  viittimt.  Et  S.  Brigitla  1.  ii. 
cap.  126.  a  tribus  hostibus  Episcopo  cavendum 
monet  :  Quorum  secandus  pungit  oculos ,  at  est  , 
ait,  pidchritudo  viundi  et  possessiones  terrce  ;  ap- 
paratas  reruni  et  vestium  ;  favores  hominum  et 
honores.  Cum  enim  omnia  ista  appetiintur  et 
offerantur  ,  sic  excceccmt  ocaios  animce  et  ratio- 
nis  ,  qiiod  dulcius  videatur  stare  ciim  Scunsone  acl 
violcvn  cura^  mandialis  ,  quam  ciim  sponsa  Eccle- 
sia  ad  dispensationem  curce  Pastoralis. 

Audi  et  S.  Paulinum  Epist.  i\.  :  Ccecilate  Sainso- 
nis  ,  quam  corporeis  lanlum  captus  oculis  ,  spiri- 
taies  non  amisit ,  iliuminor  ad  inlellectumbonavi , 
ut  exemplo  iiUiis  sciam  quosmagis  debeam  oculos 
haberc.  Non  cnim  invoccisset  iUe  vir  Dominam  in 
SHrt?  virtulis  auxiUum  ,  nisi  menlis  oculos  habaisset 
incolumes ,  quibus  lumen  est  Cliristus  ,  in  cajus 
liunine  videbimus  lumcn.  Et  postca  :  El  viortem 
viihi  Samsonis  et  ccecitatevi  volo ,  ut  vivam  et  vi- 
deam  Deo.  Nam  forsitan  ille,  receplis  propter  fu- 
turuvi  mysterium  in  coma  viribus  ,  reciperesimat, 
ut  amiserat ,  ociilos  ideo  non  desideravit  ;  quia 
yirtas  iUa  ccciestis  gratice  internis  scma  luminibus 
'corporeo  non  egebat  obtiilu.  Uude  ex  caecitate  hoc 
morale  elicit  documcnlum  :  IIoc  igitiir  exemplo 
et  nos  contentis  ad  Dominiim  sensibus  ,  carnaies 
ocalos  seculariiivireram  avo-sione  ccecevius ,  qui- 
biis  orbcwi  propheta  desiderabat,  cum  diceret  : 
Averle  oculos  meos  ne  videant  vanitatem.  Et  Do- 
minus  ipse  ocuUs  Jiidceorum  ccecitatem  prceferens 
cUcit  :  Si  cceci  essetis ,  peccatum  non  haberetis. 
Beminiscamtir  qiia  pernicie  illis  in  Varadiso  oculi 
sint  aperli ;  qaos  tamcUu  habuerunl  iUuminalos 
Deo  ,  quamdiu  clausos  Imbucre  peccalo.  Nam  tum 
demum  pubertalis  at  cetalis  siia^  hanseriuit  pitclo- 
rem  ,  cam  bona^  conscientice  caslilatem  ctijus  lu- 
viine  vestiebantar  ,  prceoaricationis  crimine  per- 
cUderunt.  Et  ideo  veri  luminis  diunntun  est  ad 
iisum  tenebrariun  uti  Ituninibiis  ,  et  ocalos  in  ter- 
rena  deftxo  ccecare  cceiestibiis.  lUtuninatur  autcm 
anima  tali  ccecitate  ,  qaa  despicit  viundum  ,  ut 
conspiciat  Detim, 


COMMIilNTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  XVI. 


185 


ViNCTliM  CATE^MS  ET  CLAUSUM  ( Ilcbr.  Ugarunt 
eiim  DTlCTJ  necliustaivi,  id  est,  daobas  ceneis  aut 
clialybeis  vincuUs)  incarcere  molere  feckuunt.] 
Mole7-e,id  est,  molas  irusalilcs  (qiiibus  olinifru- 
menluni  conniiolcbanl  niancipia  in  plslrino  ) 
cum  versare  et  circumagere  coegerunt. 

Tropol.  S.  Paulin.  ep.  k.  ad  Severum  :  Quipec- 
catum  operalur ,  ait,  de  mola  vitce  sua  hostile 
iriticummoUl ,  ul  Zabolum  ( id  est,  diabolum  ) 
pascat,  cui  panis  fit  anima,  quce  sibifames  est. 

Rabbini  moderni  et  prisci ,  teste  S.  Ilier.  in  c. 
/i7.  Isaiae  v.  1.  pro  molere  accipiunt  aclum  ve- 
nereum,  quasi  ad  eum  coegerint  PliilislhiniSam- 
sonem,  utex  eo  simile  semen,  id  est,  proles 
lortes  elicerent,  ut  scilicclipse  eis  gigneretno- 
vos  Samsones,  qui  Ilebraeis  lalionem  redderent, 
fosque  opprimerent,  sicut  Samson  oppresserat 
PhilisllKcos. 

Verum  apage  hanc  obscenitatem  :  illa  sc  pas- 
cant  Rabbini  obsceni  ,  aeque  ac  Genliles,  (|ui 
lesle  Apollidoro  lib.  2.  Bibliolli.  Iratlunt  Thes- 
lium  Regem  filias  suas  quinquaginla  llerculi 
dormienti  supposuisse,  summa  ope  adnilens  ut 
Herculis  semine  repletce  omnes  sibi  nepoles  pro- 
crearent.  Idem  lentarunlSaracense  feniinae  apud 
Patrem  Gasparem  Barzeum,  Armuzii  Samso- 
nem,  sed  frustra;,  uli  refert  nosler  Trigaulius 
jn  ejus  vila. 

22.  Jamque  capilli  ejus  renasci  coeperant.  ] 
Verisimile  esl,  ait  Abulens.  quOd  tunc  Samson 
ad  correversus,  suas  fornicalionis  et  impru- 
denliae  poenilentiam  egerit,  ac  rursum  serva- 
veril  regulam  vilamqueNazarseorum,  itaque  se 
Deo  reconciliarit ,  ac  crescentibus  capillis  pau- 
lalim  donum  forliludinis  recuperaril  et  a  Deo 
receperit.  Idem  asserit  Auclor  de  Mirabilibus 
S.  Script.  apud  S.  August.  lib.  2.  cap.  6.  Arias, 
Serarius,  et  alii.  Hinc  eiiam  colligiiur  Samso- 
nem  non  diu  fuisse  detentum  caplivum;  uam 
capilli  resecii  illico  recrescunt. 

Tropol.  S.  Paulin.  ep.  /4.  lUam,  ait,  speciem  , 
qua  in  illo  Sainsone  vel  recrinilo  vel  viorienle  re~ 
lexitur  ,  et  in  omnem  Christi  famuium  convenire 
arbitror  :  homo  enim  qui  prceventus  fuerit  in  cUi- 
quo  peccato  ,  et  scUubriler  pccnilendo  ad  instaura- 
lionem  grcUicB  quasi  capiUis  renascenlibus  rever- 
lilur ,  ponens  ut  arcuvi  ceremn  brachia  sua,  id 
est ,  fidevi  spei  verce ,  et  spevi  fidei  non  fictam, 
exercens  idem  ad  prcelium  vianus  suas  operibijjs 
pietulis ,  cujus  exercitalio  ad  omnia  utilisest  ;tuvi 
ut  quibusdam  bonce  conscientice  et  fidei  firmce  la- 
certis  valens  audebit  invadere,  et  poterit  vertere 
inivUcorum  columnas  :  quce  quidem  sunt  colummB 
hoslUis  domus  quibus  nitilur ,  in  qua  velut  nostri 
victor epulatur  ,Utudens  capiti,  sivievibris  nostris, 
ut  arvUs  suce  iniquitalis  utcUur. 

23.  Ut  niMOLARENT  IIOSTIAS    MAGNIFICAS  DaGON 

DEOsuo.  ]  Quis  et  qualis  fucrit  Dagon   dicam 
1.  Reg.  5.  2. 

25.  Et  ante  eos  luderet.  ]  Saltando  motum  et 
motionem  agendo.  Ecce  Philisth;ei  hic  illudunt 
Samsoni  quasi  scurrae,  uti  Judaei  Christo  pa- 
tienti ,  dicenles  :  Prophetiza  quis  est  qui  te  per- 
cussit?  Vide  ad  quam  indigna  deductus  sit  Sam- 
son  Israelis  Judex  et  princeps.  Unde  Abulensis 
ejus  sorlem  miserans  q.  35.  exclamat :  O  advU- 
randa  Samsonis  calamilas  !  6  Judaici  popuii  gra- 
vissivia  LnfeUcitas  et  opprobrium!  fortissivius  iile 
viroruvi ,  atque  toti  populo  stupendus ,  ipsoque  no- 
mine  tei-ribiUs  Samson,  qui  ieones  scevissimos  fa- 
eiUmanusictudomuerat,magnoshostUisexercitus 

CORNEL.    A    LAPIDE.      TOM.    II. 


cuncosfundens  inauditam  omnibus secuiis  strageni 
egeral ,  et  quodvUrabiiius  est  tanta  faciUtate ,  ut 
faciUus  sibi  agere  qudvi  nobis  cogitare  foret.  O 
nimis  plangende  vir ,  ivio  viroruvi  [los ,  quiomnes 
viribus  supcrans  sola  prudentia  caruisti  et  misera- 
biiis  mulierculie pulchritudine  tractus,  et  fcUiacibus 
lacrymis  deceptus  in  extremam  decidisti  sortem  , 
ila  ut  cunctorttm  qtios  legerivi  ,viiserior  factus , 
turpiter  ab  liostibus  lUroqtie  privalus  itimine ,  in 
(Eternum  totius  popiUi  llebrxorum  opprobrium  ad 
violavi  asinariammolere  cogaris. 

Porro  quomodo  Samson  fuerit  typus  Chrisli, 
audi  docentem  S.  August.  107.  de  Temp.  Sam~ 
son  Christum  si^nificabat.  Verum  vUhi  videor  di- 
cere ,  sed  continuo  occurrit  cogilanlibus  :  Et 
Christtis  vincititr  bianditiis  vuUiebribus?  Et  Cliris- 
tus  qtioviodo  diciltir  ad  merelricevi  intrare  po- 
tuisse?  Deinde  el  Chrisltis  capile  ntidalur,  capiUo 
raditur ,  virttUe  spoUalur,  aliigatur ,  exccecatur, 
Ultiditur.  Evigila,  fides ,  attende  qiUdsit  Christtis , 
non  solum  qtiid  fecerit ,  sed  etiam  qtiid  passtis  sit 
Chrislus.  Quid  fecit  ?  Operatus  est  ut  fortis;  passus 
utinfirmus.  In  tino  inteliigo  utrtimqtie,  video  for  < 
titttdinevi  fiiUDei;video  infirmilalemfiUi  honUnis. 
El  paucis  interjectis:  Qucedam  fecit  Savison  expcr- 
sona  capilis ,  qtuedam  ex  persona  corporis,tottim 
tamen  ex  persona  Chrisli.  In  eo  enim  qtiod  virtutes 
et  mirabilia  operalus  est  Samson  ,  caput  Ecciesics 
Christtivi  significabat  :  in  eo  atilevi  qtiod  pruden- 
ter  fecit ,  iUorum  qtii  in  Ecclesiajusle  vivttnt  ima- 
ginem  gessit.  Vbi  forte  prceventus  est  et  incatUe 
egit ,  cos  qui  in  Ecclesia  peccatores  stint  figtiravil. 

26.  Uttangam  columnas,  quibus  ohms  imminet 
DOMus.  ]  Samson  hic  lypus  fuit  Chrisli  manus 
cxlendentis  ad  duo  crucis  extrema,  quibus 
collisit  et  opprcssit  daemoncs ,  peccatum  et 
gehennam.  Sic  crgo  ipse  suos  intercmptores 
inleremptus  oppressit ,  et  illius  passio  facla  est 
interfectio  persequentium,  ait  S.  August.  serm. 
107.  de  Tempore. 

DoMUS.  ]  Mulli  ccnsenl  domum  lianc  fuisse 
sacram,  sive  templum  Dagon.  Nam,  v.  23.  di- 
cuntur  Philisthaei  immolasse  hoslias  deo  suo 
Dagon,  ibidemque  epulali  ob  captum  Samso- 
nem;  hostiae  aulem  immolabantur  in  domo  sa- 
cra,  pula  in  templo.  Ita  Suidas,  Abulens.  Dion. 
Serarius,  Salianus  et  alii.  Hinc  Pliilo,lib.  de 
l)lanlat.  Noe,  docet  olim  convivari  solitos  in 
tcmplo,  ut  cum  Dco  modesle  et  religiose  con- 
vcsci  viderentur  ;  additque:  Exhoc  viore  natani 
aiunt  vocem/^s^oitv  (id  est ,  cxhilarari,  inebriari) 
quasi  iJ.fza.Th^u-M  ( post  sacrificium)  qtUa  post 
sacra  prisci  devium  indtUgebani  poculis.  Sic  c.  9. 
27.  Sichimilac  in  fano  dei  Berilh  inter  epula  et 
pocula  malcdicebant  Abimelech  ;  ibi  ergo  idolis 
suis  immolabant,  ibidemque  idololhyla,  idest, 
idolis  immolata  comedebant,  ut  docet  Apost.  1. 
Cor.  8.  10.  Ibi  quoquc  laudcs  Diis  suis  canebant, 
et  dcinde  omni  luxus  et  luxuriae  genere  lasci- 
viebant,  uli  fecerc  Hebraei  adorantes  vilulum 
aureum,  Exodi  32  et  2.  Machab.  C.  versu  li. 
Daniel.  5.  ii.  Idem  lesiatur  Virgil.  ^neid. 

Accedit  quod  domus  privaLa;  non  sint  tani 
ampke  ut  capiant  tria  millia  spectantium,  nec 
habeant  aulas  tam  amplas  ubi  Samson  ludens 
a  iribus  millil)us  conspici  potuissct  :  templa 
vcro  ad  hoc  capacia  permulta  sunt. 

27.  AC  DE  TECTO  ET  SOLARIO   CIRCITER  TRIA  MIL- 

LiA.  ]  Tecla  enim  in  Palaestina  erant  plana  ,  ha- 
bebanique  fenestras  ita  dispositas,  ut  per  eag 
spectanles  videre  possent  quldquid  erat  in  in- 

2k 


18G 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICmi.  Can.  XVI. 


fima  tlomus  parle,  utSamsonem  hic  saltanlem. 
Ita  Abulensis. 

30.   M01UATUI\    ANISIA    MEA   CUM     PlItLISTnilM,  ] 

Est  synecdoche.  Anima  enim  mori  nequit,  cum 
sit  immortaUs.  Anima  ergo  quasi  pars  prgecipua 
j)onilur  pro  tolo  homine,  q.  d.  Moriar  ego. 
Autcerte  anima  mori  dicilur  non  in  se,  sed  in 
corpore  ,  q.  d.  Morialur  auinia  corpori ,  ut  illud 
deserat,  nec  ampUus  vivilicet,  q.  d.  moriar 
ego,  diimmodo  moriantur  Philisihzei.Opprimam 
ruina  domus  PhiUstlucoshostes  Israelis,  etsi  ego 
eadem  opprimendus  sim.  Morte  niea  emam 
inorlem  hostium  ct  vilam  civium. 

Dices  :  Samson  hic  occidit  seipsum  ,  ergofuit 
sibi  homicida;  ergo  peccavit  morialiler,  cum- 
que  in  hoc  peccato  obierit ,  est  damnalus.  Resp. 
S.  August.  liic  et  lib.  1.  de  Civit.  cap.  21.  Saiu- 
sonem  non  peccasse,  quia  se  occidit  ex  Dei 
inslinctu  :  Spiritus  ,  inquit,  Kalcnler  hoc  jusse- 
rat,  qui  per  illum  miracula  faciebat,  adeoque 
liic  preces  ejus  exaudivit,  et  prisiinam  forlitu- 
dinem  ad  id  faciendum  restituit. 

Resp.  secundo  :  Non  peccavit  liic  Samson  , 
quia  columnas  domus  concussit  hoc  fine,  ul 
ejnsruiua  omnes  principes  PhiUsiliinorum,  plu- 
rimosque  e  populoopprimeret,  itaqueinsigiiem 
liostibus  suis  cladem  inferret.  Licct  enim  ipse 
iiic  privataui  tantum  excoecaiionis  suee  ultio- 
nem  a  Deo  llagilet;  lamen  (|uia  ipse  pui)licus 
erat  populi  sui  Judex  vindcxque,  et  quia  Apos- 
tolus  llebr.  11.  eum  a  fide  et  fortiludine  com- 
niendat ,  et  quia  Deus  hic  supernaluraliter  eum 
ad  hanc  ruinam  adjuvit ;  liinc  omnino  verisi- 
milc  est  ipsum  omnem  haiic  uUionem  relulissc 
ad  Dci  honorem  et  Reipul).  suac  bonum,  utque 
laudes  Idolo  Dagon  a  Philisthivis  ob  se  captum 
attribulas  adimeret,  ctDeovero  reslitueret. 

Itaque  Samsonhic  propric  et  physicc  seipsum 
non  occidit,  uli  fecisset  si  gladio  se  Iransfodis- 
set,  vcl  caput  ad  columnam  allisissct;  scd  per- 
niisit  tantum  se  communi  cum  hosiii)us  rniiia 
opprimi ,  sicut  Eleazar  videns  clephautem  re- 
gium  illi  se  supposuit  eumque  occidil,  ac  ejus 
ruentis  mole  obrui  se  permisit,  ut  populum 
liberaret  1.  Mach.  C.  hG. 

Nec  etiam  se  occidit  morali  imputatione,  quia 
directeintendebatPhilisthaeosoccidere,  se  vcio 
indirecte  et  permissivc  tantum  eadem  cladc  , 
quam  evadere  non  poterat,  involvere,  quod 
sicut  magnae  foriiludinis  fuit,  sic  et  magna  pro 
praeleritis  culpis  fuit  pccna  et  salisfaclio.  Non 
eUgitur  ,  inquit  Cajet.  in  luijitsmodi  casibas  mors 
l>ropria  in  seipsa ,  sed  per  se  eligilar  mors  kostiiim, 
el  concomilans  propriamors  toleranda  admittilur 
propter  bonum  altionis.  Sic  Princeps  exercitus , 
proslraturus  hostes,  mortem  propriam  concomi- 
lantem  non  rcspuit.  Sic  et  Lyran.  et  Franc.  Vic- 
toria  Relect.  10.  de  Homicid.  in  fine,  Dom.  Soto 
lib.  2.  de  Just.  q.  9.  art.  8.  Lessius  iil).  2.  de 
Justit.  cap.  9.  dub.  6.  n.  S3.  Quid  et  S.  Ambr. 
cpisl.  70.  ait  Samsonem  in  morie  seipsnm  vi- 
cisse  :  Etsi  incomparabilis ,  inquit,  in  hac  vila 
fueril ,  lamcn  in  rnorte  seipsum  vicit ,  et  insupe- 
rabiiemgessit  animuvi ,  ut  contemneret ,  et  quasi 
pro  nihilo  haberet  vilce  finem  omnibus  formidolo- 
s  un.  rirlutis  igitur  fuit  quod  victoriarumnumero 
(liem  clausit ,  nec  caplivum  cxitum ,  scd  triumpha- 
lcm  invenit.  Denique  non  telis ,  sed  cadaveribus 
hostium  pressus  hunialus  est  proprio  teclus  irium- 
pho.  H.xc  Ambr.  et  S.  Paulin.  ad  Cytlierium  : 
Qui  servus  gloriante  vixerat  hoste,  obruto  victor 


cadit.  Denique  Bachiarius  epist.  ad  Januar.  dc 
rccipicndis  lapsis,  Samsonem  vocat  martyrem  , 
quod  pro  Dei  religione  et  honore  ullro  occu- 
buerit,  sed  abusive.  Sicenim  mililes  conlra  H;e- 
reticos  etTurcas  pugnandooccumbenlesessent 
marlyres  ,  (|uod  nemo^dicet ;  marlyr  cnim  nou 
puguat,  sed  patilur. 

Symbolice,  disce  hic  quam  vanx  sinl  vircs, 
seque  ac  opes  omnesque  rcs  mundi.  Va\  lihi  la- 
certosus  Samson  viribns  suis  periit.  Sic  et  Milo 
Croloniates,  qui  pugno  ferocem  taurum  occidc- 
bat,  eumque  humcris  fercbatpcr  milliare  ,  suis 
viril)us  occubnit.  Nam  senex  effiiclus  per  sylvas 
vadcns,  volcns  experiri  prisliiias  vires,  cuni 
quercum  diffringeret,  parlibus  distraclis  vi  sua 
rursus  coeuntibus  caplus  et  collisus  est.  Sic 
pugnacissimi  militcs  pugnando,  pcrilissimi  na- 
tatores  natando  occumbunt. 

Dcniquc  mulli  censent  ex  historia  Samsonis 
Gcntiles  mutualos  esse  gesta  fabulasque  sui  Her- 
culis;cum  revcra  alius  non  fucrilHcrcules.quam 
Samson.  Ila  Philastrius  1.  de  Haeres.  cap.  8.  Pa- 
gani,  ait,  fortes  viros  ex  Samsonis  figura  usur- 
pantes,flercules  nuncuparunt.D.  Aug.  1.  18.  Civit. 
c.  19.  Ilebrceorum  JudcxSamson  ,cu7n  mirabiliter 
fortis  esset ,  putatus  est  IJercutes.  Otho  Prisin- 
gensis  Ub.  1,  cap.  25.  Fortissimum  Samsmem,  oi> 
incredibilem  forlitudinem  Ilerculem  putabant. 

Pererius  iii  Gcnes.  cap.  Wd.  prophctia  G.  Fuit 
talis  revera  Samson  robore  corporis  ac  fortitudine 
anim.i,qualem  fuisseHercuiem  ambitioso mendacio 
finxerunt  Grceci.  Martinus  de  Roa  lib.  5.  Singu- 
larium  cap.  7.  Ilerculis  labores ,  vires  et  cerumnas 
ex  Samsonis  historia  veleres  depinxere. 

Probant  primo,  quia  pler.-cque  Gentiiiumfa- 
buUT  acceptee  suiit  a  S.  Script.  ut  fabuiae  Tita- 
num  ex  hisioria  gigantum  ;  diluvium  Deucalionis 
ex  diluvio  Noe  ;  inccndium  Phaetontis  ex  incen- 
dio  Sodomae;  campi  horliqne  Elysii  ex  Paradiso 
tcrrcstri  j  elc.  uli  docet  Origen.  lib.  Z|.  conlra 
Cclsum,  S.  Justin.  Apolog.  1.  Clemens  Alex.  1. 
Slrom.  Terlu!.  in  Apologet.  Nazianz.  orat.  20. 
S.  Hier.  incap.5.  Amos ,  S.  Aug.  2.  doct.  Chrisi. 
cap. 28. 

Secundo,  quia  Ilercules  dicilur  vixissc  eodem 
seculo  quo  Samson.  Undo  Euseb.  Prsefat.  iu 
Chron.  Milii,  ait,  videntur  Ilercules  et  Samson 
non  multum  inler  se  dislare  lempore ,  siquidevi 
ambo  circa  Trojoi  captivitatem  fuerunt.  Sic  cl 
S.  Augiisl.  lib.  18.  dc  Civit.  cap.  12.  Ilis ,  ait,' 
temporibus  Ilercules  in  Tyria  aiias  Syrice  clarus 
habebatur. 

Teriio,  quia  Herculcs  cclebris  erat,  ct  colc- 
balur  quasi  heros  et  deus  magnus  a  Tyriis  ( i 
Palaesiinis,  teste  Hcrodolo  lib.  1.  cap.  20.  Cicc- 
rone  lib.  3.  de  natnra  Deorum,  Plinio  lib.  37. 
cap.  5.  etS.  Aug.  loco  jam  citato.  Alqui  ibidem, 
puta  in  Jndaea,  qucnc  Philisthinis  Tyriisque  con- 
tcrminacst,  lloruit  Samson.  Rursum  Hercules 
non  gladio,  sed  clava  pugnabat,  unde  cum 
clava  pingitur.  Sic  ct  Samson  non  ense,  sed 
maxiUa  asini,  quasi  clavaPhilisihaeos  mactavii. 
Quarto,  quia  ,HercuIes  Graecc  yip^^^yii  fuit 
symbolum  solis;  Samson  autem  Hcbr.  idem  est 
quod  parvus  sol ,  uli  dixi  cap.  13.  2^.  Aiidi  Ma- 
crobium  lib.  1.  Salur.  cap.  20.  Et  revera  Ilerculem 
soie^n  esse  vel  ex  nomine  ciaret.  Ileracles  enim 
quidaliud  est  nisi  lieras,  id  est ,  aeris  cieos,  qua; 
porro  alia  aeris  gloria  esl ,  nisi  solis  illuminatio  , 
cujusrecessu,  profandilate  occuiitur  tenebrarum.' 
Prceterea  sacroram  administraLiones  apudMgyi)- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  XVf. 


187 


tios  muUipllci  actu  rnallipUcein  Dei  asserunl  poles- 
latcm,  significantes  Ilercutem  Ininc  esse.  Duo- 
(lccim  l;il)On!S  HercLilis  sunt  duodecim  signa 
Zodiaci,  fiuae  sol  quotanuis  percuiritet  conricil. 
Quinto^  et  maxime,  quia  gcsla  Herculis  simi- 
lia  ct  quasi  eadem  sunl  cum  gestis  Samsonis. 
ilercules  enim  leonem  inlerfecit,  unde  el  pin- 
iriiur  cum  leonis  exuviis ,  sic  et  Samson.  Her- 
cules  ut  se  suosque  liberaret,  maximos  subiit 
iaboreset  agones  :  sic  ct  Samson.  AudiSerarium 
(i.  SG.  Herculis  Nemaeus  leo,  nonne  Samsonis 
'Jliamnalbacus  leo  esi?  Hydrae  ,  Centauri,  Slym- 
pbalides  aves,  aliaque  id  genus  commentilia, 
nonne  Ascalonitarum,  Gazajorum,  Pbilislbino- 
rumque  aliorum  impetus  innuunt,  majoribus- 
que  omnia  mendaciis  cumulant?  Oiii<l  dnae 
Herculis  columnse,  nonne  illae  duae  sunt,  quas 
concussit,  et  per  quas  quemdam  velut  malorum 
Oceanum  in  Pliilisibeeos  immisitSamson?  Fccda 
Uem  Herculis  apud  Ompbalem  servitus  et  elTe- 
minatio,  de  qua  lib.  3  et  7.  conlra  Celsum  Ori- 
genes;  caeleraqueejusvitaeimpuritas,  ac  libido, 
nonne  Samsonis  iu  Gazeea  meretrice  ac  Dalila 
petulanliam  acerbamquc  servitutem  clamat? 
Ejusdem  vero  Herculis  post  bomicidia  libidines- 
que  poenilentia,  de  qua  idem  Origenes  lib.  3. 
contra  cumdem  Celsum,  et  Plinius  lib.  35.  c.ll. 
iieratseque  per  Tbseslium  et  Eumolpbum  expia- 
liones,  ac  Eleusiniorum  sacrorum  initiationes, 
quid  nisi  Samsonis  poenitudinem,  sacrique  Na- 
zaraciatus  religionem  ac  renovalionem  indical? 
Mors  in  Oeia  monte  ullro  ac  sponte  suscepta  , 
de  voluntario  etiam  Samsonis  interitu  non  om- 
nino  nibil  significat. 

Denique  in  Samsonis  vila  planc  cernilur  illud 
Herculeum  : 

Melior  milii  dexlera  lingua  cst. 
30.    MULTOQUE    PLURES    INTERFECir    MORIENS  , 

QUAAi  ANTE  vivus  occiDERiT.  ]  Occidit  enini  mo- 
riens  omnes  principes  Pbilisibinorum ,  et  tria 
millia  e  populo.  Minus  vere  ergo  Pbilo  Biblicus 
asseril  eum  moriendo  oppressisse  /lO  millia  bos- 
lium.  Hoc  est  quod  intendebat  Samson  ,  scilicet 
Pbilistbinis  ingentem  cladem  inferrc,  per  quam 
Hebracos  ab  eorum  servilule  liberaret,  etiamsi 
sciret  se  eadem  ruina  opprimendum.  Morte  ergo 
sua  peperit  viiamet  libertatempopuli  sui.  Atque 
hac  in  re  fuit  typus  Chrisli ,  qui  plures  occidit 
moriens  quam  vivens;  quia  morte  sua  enerva- 
vit  vires  diiemonum ,  peccali ,  morlis ,  gehennae 


nosquc  ab  eorum  jugo  liberavit.  Nam  ul  ait 
S.  Paulinus  episl.  k-  In  Cliristi  passione  Zaboli  (id 
est ,  diaboli )  domus  cecidit ,  el  regnum  morlis  so- 
lutum  est.  Ilaque^viortem  ipsam  moriendo  des- 
truxit,  solvens  inimicitias  in  carne  sua ,  el  faciens 
ntrumque  unum,  id  est ,  Iwminemet  Deum  ,  quevi 
in  seipso  conncxuit  Deus  et  liomo  Cliristns  Jcsus. 

Sic  Judas  Macbabaeus  in  ultima  pugna  cuni 
paucis  contra  plurimos  conlligens,  et  occum- 
bens  ,  plures  occidit  moriens  quam  vivens.  Ita 
noster  Edmundus  Campianus  Angliae  Samson  , 
qui  primus  e  Societate  Jesu  pro  Ortbodoxa  fide 
generose  occubuit,  plures  convertit  moriendo 
suu  pietate,  modesiia,  foriitudine,  hilarilate , 
quam  vivens  procdicando,  uti  mihi  narrarunl 
oculati  tesles,  imo  lunc  ab  eo  conversi.  Ita  Mar- 
lyres  plures  occiderunt,  imo  vivificarunt  mo- 
riendo  quam  vivendo;  quia  plures  converterunt 
sua  patienlia,  constantia,  alacritate  inmorte, 
quam  viventes  suis  exborlationibus;  unde  iu 
vilisMartyrumlegimus  jamcentum,jam  ttv3cen- 
los,  jam  mille,  jam  tria  velquinque  miliia  fuisso 
ad  Cbristum  conversa  :  nimirum  sangais  viar- 
tyrum  semen  est  Christianorum ,  ait  Tertul.  in 
Apologet. 

Huic  simile  est  quod  narranl  GrcTeci  de  suo 
Acbille.  Achilles  enim  ab  Apolline  telis  confixus 
et  letbaliter  sauciatus  acrius  invasit  Trojanos, 
pluresque  cecidit,  alios  in  fugam  egit,  iia  ut 
Trojani  ctiam  ad  ejus  occisi  cadaver,  quasi  ad- 
huc  spiraret  caedes,  non  auderent  accedere. 
Quin  ctmoriensfugientes  Trojanoscompellans : 
Ileu  meticulosi  Trojani ,  inquit,  neviorlai  quideni 
mece  hastce  vos  fuga  subtrahere  poterilis,  sed 
viorte  pccnas  luetis  vestris  furiis.  Ut  dixit,  illi  ex- 
horrucrunt ,  perinde  ac  ut  in  vxontibus  hinnuli  vo- 
cem  rugienlis  leonis  expavescunt  formidolosi ,  ait 
Q.  Calal)er.  lib.  3.  Paralipom. 

Denique  noster  Salianus  in  Epitaphio  Mauso- 
laei  Samsonis  inter  alia  haec  ei  dat  elogia  :  Sam- 
son  heros  miUe  prodigiis  incLytus ,  imo  totus  ipse 
prodigium,  elc.  Coiumnas  ingentes  multorum 
viillium  sedem  quassat  et  concutit ,  et  cuvi  uni- 
verso  Dagonis  templo  dejicit  ac  devolvit  in  pra- 
ceps ,  et  suis  vioriens  oppressus  trophccis ,  hostem 
ac  sei'vitutem  popuii  sui  eodem  sepulcro  concludit, 
in  quo  sol  rutilans  [Samson  enim  Ilebr.  idevi  est 
quod  Sol)  et  orbitam  suam  nuUoremorante  decur- 
rens ,  et  cursum  amisit  et  lacem.  Anno  viundi 
CI3  ciD  10  ccc  ic.  cBtatis  XXXIX.  anle  veri  Sam- 
sonis  ortum  ci3  cliv. 


18S 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  XVII. 


CAPUT  DECIMUM  SEPTIMUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

MaTER  MiCH^  DAT  DUCENTOS  ARGENTROS  AD  CONFICIENDUM  IDOLUM  ;  QUARE  MlCHAS 
FECIT  EpHOD  ET  TeRAPHIM  ,  UNUiMQUE  R  FILIIS  SACERDOTEM  CREAVIT.  MoX  V.  7.  LE- 
VITAM  PEREGRINANTEM  IN  DOMUM  RECIPIENS,  EUMDEM  SUI  IDOLI  SACERDOTEM  CON- 
STITUIT. 


uiT  eo  (emporevFr  quidamde  monteEpliraim  nomine  Michas  ,2.  qiiidixit 
matri  siise  :  Mille  etcenliimargenteos,  qiiosseparaverastibiet  siiperquibiis 


me  audicnfe  juraveras ,  ecce 


ego  habeo 


ct  apud  me  sunt.  Cui  illa  res- 


^i^^ 


pondit :  Bencdictus  filius  meus  Domino.  3.  Reddidit  ergo  eos  matri  sua> 
quae  dixerat  ei  :  Consccravi  et  vovi  hoc  argentum  Doraino  ,  ut  de  manu 
mea  siiscipiat  filius  mcus ,  ct  faciat  sculptile  atque  conflatile  ,  et  nunc  trado 
ilhid  tibi.  4.  Reddidit  igitur  eos  matri  suae  ,  quae  tuht  duccntos  argenteos , 
et  dedit  eos  argcntario  ,  ut  faceret  ex  eis  sculptile  atquc  conflatile  ,  quod  fuit  in  domo  Micha-. 

5.  Qui  aediculam  quoque  in  eaDeo  separavit,  et  fecit  ephod  ,  et  Ihcraphim  ,  id  est ,  vestem 
sacerdotalem  ,  et  idola  ;  implevitque  unius  fdiorum  suorum  manum  ,  et  factus  est  ei  sacerdos. 

6.  In  diebus  illis  non  erat  rex  in  Israel ,  sed  unusquisque  ,  quod  sibi  rectum  vidcbatur,  hoc 
faciebat.  7.  Fuit  quoque  altcr  adolescens  de  Bethlehem  Juda,  ex  cognatione  ejus,  eratque  ipse 
Levites  et  habitabat  ibi.  8.  Egressusque  de  civitate  Bethlehem  ,  peregrinari  voluit  ubicumque 
sibi  commodum  reperisset.  Cumque  venisset  in  montem  Ephraim  ,  iler  faciens  ,  et  decUnas- 
set  parumper  in  domum  Michte  ,  9.  interrogatus  est  ab  eo  unde  venisset.  Qui  respondit  : 
Levita  surade  Bethlehem  Juda,  et  vado  ut  habitem  ubi  potuero  ,  et  utile  mihi  esse  perspexero. 

10.  Dixitque  Michas  :  Mane  apud  me ,  et  esto  mihi  parens  ac  sacerdos,  daboque  tibi  per 
annos  singulos  decem  argenteos ,  ac  vestem  duplicem  ,  et  qu?e  ad  victum  sunt  necessaria. 

11.  Acquievit ,  et  mansit  apud  hominem  ,  fuitque  illi  quasi  unus  de  filiis.  12.  Implevitque 
Michas  manum  ejus,  ct  habuit  puerum  sacerdotem  apud  se.  13.  Nunc  scio ,  dicens,  qiiod 
benefaciet  mihi  Deus  habcnti  Levitici  generis  Sacerdotem. 


Altcra  lincc  esl  pars  libri,  iii  qua  ,  posl  gesla 
Samsonis  et  Judicum,  alia;  qua^dam  historiae, 
quae  sul)  idem  lempus  contigerunt,  allexuniur ; 
nimirum  c.  17.  sceiesta  in  tribu  Ephraimidolo- 
latria;c.  18.  Danitarumexpeditio,  urbisqucLais 
expugnalio,  ac  lapsus  in  idololatriam  ;  c.  19.  hi- 
bus  Benjamin  stuprum;  cap.  20.  ejusdem  exci- 
dium;  cap.  21.  ejusdem  restauratio. 

1.     FUIT    EO    TEMPORE    VIR    QUIDAM     DE    MOXTE 

EpnRAiM  NOMiNE  MiCHAS.  ]  Eo  lempove  ,  quo  vido 
licct  gesta  sunt  qua;  hoc  libro  Judicum  conii- 
nentur  ,  quae  qnia  potissinium  eranthiijus  Iii)ri 
argumentum  ,  Auctor  prius  ordinc  enarrarc  vo- 
luit,  et  tam  longam  quinque  sequentium  capi- 
tum  narrationem  in  rincm  libri  rejicere.  Ita 
Lyran.  Abulens.  Salianus,  Carthus.  el  ahi. 

Ouaeres  :  Quando  contigernnt  ea  qufc  hiscc 
ca|)itibus  seqq.  recenscntur?  Rcsp.  Serarius 
q.  l^.  contigisse  paulo  posl  mortem  Samsonis  , 
antequam  Heli  ei  succcderet,  uti  hlc  eoliocan- 
tur.  Verum  alii  passim  censent  contigisse  antc 
tempora  Judicum,  paulo  post  mortem  Josue  , 
vivente  Caleb,  et  majoribiis  illi  coa;vis,  ut  colii- 
gitur  cx  cap.  20.  27.  iiiii  dicitur  ha^c  contigisse 
viventes  Phinees  Pontifice;  qui  fuit  filius  Elea- 
zari  filii  Aaron  ,  ac  pene  coicvus  Josue.  Et  18.  30. 
consecralus  dicilur  sacerdos  Jonathan  filii  Ger- 


sam  filiiMosis  :  ct  cx  co  quOd  tunc  ab  Hebracis 
necdumexpugnata  esselJerusalem  ,  quae  tameii 
expugnala  legitur  Judic.  1.  8.  ut  patet  cap.  19. 
11.  Ita  Abulens.  q.  1  ct  16.  Lyranus,  Masius  iu 
Josue  cap.  19.  hl.  Ribera  in  Osec  cap.  10.  et  alii. 
Rabini  vero  hic  inter  se  dissentiunt,  Alii  eniin 
putant  haec  accidisse  sub  Josuc  adhuc  vivente  , 
sed  prae  senio  languente,  necidololatris  obsis- 
tente  :  alii  ut  Raschi  et  Sedcr-OIam  liacc  collo- 
cant  sub  Othoniele  ;  alii  sub  Aod  secundo  Jii- 
dice  ;  scd  verius  est  ha^c  paulo  anteOthonieJem 
contigissc,  nimirum  paulo  post  mortem  Calebi 
et  Seniorum,  qui  Josue  ull.  v.  31.  posl  Josik; 
dicuniur  multo  vixissc  tempore  ,  pula  quinde- 
cim,  vel  ut  Salianus,  17  annis  :  hi  enim  ,  si 
vixisscnt,  non  permisissent  idololatriam  publi- 
cam  in  Israelem  induci.  Unde  snb  iis  Israel 
ibidem  dicitiir  serviisse  Deo  :  iis  autem  morluis 
siibinlroiit  idololatria,  cujus  origo  et  ingressus 
liic  dcscribitur  ;  ob  quam  Deus  illico  in  Israelem 
misil  Chusan  regem  Mesopotamiac,  qui  eum 
amigeret.  Unde  Israel  afilictus  ,  pocnitens  ab 
idolis  ad  Deum  rediit,  Deusque  misit  Othonie- 
lem  primum  Judicem,  quieuma  servitute  Chu- 
san  liberavit ,  uti  dictiim  est  cap.  3.  v.  8.  Ac- 
cedit  quod  Danit.-e  ideo  quaesiverunl  novas 
scdes  in  Lais  cap.  18;  quia  ab  Amorrhaeis  arcta- 


COMMENTARIA  IN  L1BI\UM  JUDTCUM.   Cap.  XVII. 


189 


hantur  iii  monlil)tis,  cum  iribiis  Jiula  cliice 
Caleb  ,  ac  caelera;  iribus  Chananaeos  suos  clel)el- 
iasscnt,  u(i  nairatum  esi  ca|).  1.  3^.  Unde  Jo- 
sepluis  lib.  5.  Anlic|.  cap.  2.  post  morlcm  Josuc 
ot  bclla  Calebi ,  ac  paccm  a  coetcris  liibubus  cum 
Chananceis  inilam,  statim  subjunxit  hanc  Da- 
nilarum  conlra  Lais  expedilionem.  Quare  histo- 
ria  quinque  scqueiUium  capilumrccto  (cinporis 
ordine  ponenda  fuissct  anle  caput  sccnnduni  , 
scilicct  immediate  antcvers.  35.  capiiis  primi. 
Ka  Salianus,  el  alii ,  qui  urgcnt  quoque  iihul 
quod  hic  dicilur,  tunc  non  fuissc  rex,  id  est , 
Jude.v  ctPrinccps,  idcoquc  qucmlibetfecisse  icl 
quod  ei  libebat. 

Objicit  Abul.  Flcec  contigere  anie  Jerusalem 
ab  HebroBis  expugnatam  ,  ut  patet  cap.  17.  11. 
Atqui  Jcrusaleni  cxpugnata  cst  Caleb  adhuc  vi- 
vente  ,  imo  ab  ipso  Caleb,  ut  dixi  ca.p.  1.  8;  ergo 
haec  contigerunt  antemorlem  Caleb.  Rcsp.  Je- 
rusalem  a  Caleb  quidem  expugnatam  ,  sed  paulo 
post  rursum  a  Jcbusa^is  fuisse  receptani;  nti  ct 
ali.Turbes  i\  Josuc  cxpugnato}  rursum  a  Chana- 
noeis  fuere  occupato^,  asque  ac  Gaza  ,  Accaron 
et  Ascalon  a  Philisthacis,  utpatet  cap.  18.  Aliam 
responsionem  adjungam  cap.  19.  11. 

HuncMicham  vidctur  significare  Sulpitius  in 
Chron.  cum  posl  Samsonem  ponit  Jndiccm  Sim- 
michar,  quasi  ab  Hebroeo  aliquo  audiverit  T~\oi)2 
^aU?  Scmo  Michali,  id  est,  cujus  nomen  Michah. 
El  hucSamsonis  etiam  apud  Gedrennm  succcs- 
sor  lrahiposset.Scrt>»rtne5,vcl  poiius  Schamanes, 
vel  Schamacles.  Nam  a*2\2;  Schamam  heb.  vastnre 
acdesolare  est,  5c/i(3Hirtf/  pcrderc  ac  evertcrc. 
Qnis  vero  Israclitarum  vastator,  desolator,  per- 
ditor  cversorque  major  ct  pcrniciosior,  quam 
qui  a  vera  illius  fide  abslrahit,  et  ad  idola  per- 
irahit?  Verum  errat  ulerque;  nam  Michas  non 
fuitJudcx,  sed  poiius  hoslis  populi  Dei;  ncc 
Samsoni  alius  successit  quam  lleli. 

Qui  (Michas)  dixit  matp.i  su.e.  }Fuithaecma- 
ter  viciua  et  vetula,  uipote  habens  nepotem  sa- 
cerdotem,  acciim  filio  suo  Micha  superstitiosa, 
et  idolorum  cullui  addicta.  Rabbini  nonnulli 
asscrunt,  vel  potiusfingunt  illam  fuisseDalilam, 
qu3e  mille  et  centum  argenteos,  quos  prodi- 
lionc  Samsonis  ii  Philisth.Tcis  acceperat,  ad  idoli 
fabricam  contulcrit.  Verum  haec  longe  ante 
Samsonem  et  Dalilam  contigerunt,  iit  tlixi. 

2.  MlLLE  ET  CENTUM  ARGENTEOS   (SCiliCCt  sicIOS, 

iflest,  totidem  florenos  Brabanticos  (  quos  se- 

PARAVERAS  Tini  ,  ET  SUPER  QUIBUS  ME  AUDIENTE 
JURAVERAS  ,  ECCIi;  ego  iiabeo  et  apud  me  sunt. 
CUI  ILLA  RESPONDIT  :  BeXEDICTUS  FlLtUS  MEUS  DO- 

MINO.  ]  Quos  separaveras  tibi,  id  est,  quos  sepo- 
sueras  ad  futiiros  casus,  vcl  necessitates  aut 
commoditatesoccursuras.  Hebr.  est :  Qui  accepii 
eranl  tibi;  quod  Valabl.  Pagnin.  Arias  ,  Cajet.  et 
alii  cxponunt  :  Qai  libi  farlo  erant  sabiali.  Me- 
iius  noster  veriit  :  Quos  acceperas  ut  seponcrcs, 
id  est,  qaos  separaveras  tibi. 

JuRAVERAs,  ]  id  est,  jurando  voveras  tc  iis  fa- 
bricaturum  idolum.  Sccvm(\.o ,  juravcras ,  idest, 
diris  devoveras  eum,  qui  tihi  mille  et  centum 
argenteos  furto  subdnxerat.  Tertio,  ct  planius  : 
yMrai;e}-rt.s,  id  est,  adjuraveras  mcj ,  ut  si  quid 
scircm  de  hiscc  argenleis  quos  perdideras,  id 
tibi  edicorem.  Casus  est  hic.  Mulier  haec  sepo- 
suerat  ad  futuros  usus  mille  et  centum  argen- 
leos  :  invcnitcos  etacccpit;  imo,  ut  mulli  jam 
cKali  volnnt,furtosurripuit  filius  ejns  Miclias: 
mai(;r  non  iuvcniens  suos  argcnleos  adjuravit 


fiiium,  ut  diccret,  numquid  de  his  argcnieis 
sciret.  Filius  ingenue  confessus  est  se  eos  in- 
venisse,  acccpisse  et  haberc.  Unde  ,mater  cjus 
veracitalcm  collaudans  ait  : 

BeNEDICTUS  FILIUSMEUsDOMINO.]Ptr  D0»!mfU/l 

intelligit  Deum ,  non  Israelis  verum,  sed  fal- 
sum  fictumque,  cui  mox  paravit  idolum,  ut 
sequitur.  Hic  enim  in  ipsius  sensu  erat  lehova  , 
ut  habetur  in  Hebraeo.  Nomen  enim  lehova  datur 
non  tantum  Dco  vero  ^  sed  et  falso ;  quem  sci- 
licct  idololatroe  habent ,  coluntque  ut  suum 
Deum,  ideoque  nuncupant/e/tourt^idest,  Deum 
verum,  ut  patctcx  multis  Scripturse  locis.  Nisi 
quis  dicat  mulicrem  hanc  simul  coluissc  Dcum 
verum  Israelis,  et  idolum  gentium,  uti  leccie 
Cnth.Ti  sivc  Samarit.-e  S.  Rcg.  17.  Aut  in  hono- 
rem  Dei  verifabricasse  suum  idolum ,  quasi  mi- 
noremdeum;  nimirumreipsajungcns  Deum  d.x- 
moni,  volensque  per  cultum  dsemonis  honorarc 
Deum  :  qui  crassus  et  blasphemus  fuit  error, 
sed  prius  quod  dixi  cst  verius.  En  tibi  origo 
idoIolatri.TC  in  Israele  fuit  mulier.  Sic  hcTreses 
omnes  a  mulieribus  vel  ccepernnt,  vel  propa- 
gat.TB  sunt,  uti  ex  S.  Hier.  ostendi  2.  Tim.  3.  v.  6. 

3.  CONSECBAVI  ET  VOVl  HOC  ARGENTUM  DOMI.NO,  ] 

id  est,  vcl  Deo  meo  Baal,  vel  Astaroth,  c(c.  ui 
illi  ex  argenio  hoc  statnam  sivc  idoliim  conllari 
vel  sculpi  curcm.  Sic  GrEeci  etRomani  colchani 
Jovem,  Martem  ,  Venerem,  Mercurium  ,  Salui- 
num  ,  illisquc  mulla  idola  statuebant,  in  quibus 
eos  adorabant  ct  consulebant,  uti  ostendi  Ba- 
ruch.  cap.  6. 

Et  faciat  sculptile  atque  conflatile.  ]  Abul. 
putat  sculptilc  idem  esse  quod  conflatilc.  Mcn 
lius  alii  haec  disiinguunt,  censenlque  ex  hoc 
argento  facta  esse  duo  idola  lunum  artc  fusoria 
conflatum ;  alterum  sculpendo  elHgiatum  ,  idco- 
quc  illud  conHatile  ,  hoc  sculptile  diclum  ;  nam 
haec  duo  distinguuntur  cap.  18.  18. 

Et  nunc  trado  illud  TiBi.  ]  Trado  ,  id  cst  mox 
tradam,  ut  palct  ex  Hebr.  Mater  ui  filium  ad 
rcddendos  1100  argenteos  ,  quos  invencrat  <t 
abstulcrat ,  alliciat  adigatque,  asserit  se  illos 
vovisse  Domino ,  ita  lamen  ut  ipsa  sua  maiui 
eosdem  tradat  filio  ,  qui  idolum  qnod  voverat, 
fieri  curet :  sed  mater  argenteis  omnibus  a  filio. 
receptis  ,  ducentos  tantum  idolo  fabricando  im- 
pendit,  reliquos  omnes  sibi  servavit.  Undefilius 
Michas  e  suis  opibus  Ephod,  idest,  vestes  sa- 
ccrdolalcs,  aliaque  idola  sibi  ficri  curavit.  Ita 
Arias. 

5.  Et  fecit  Epiiod  et  Tiierapiiim,]  id  est , 
vestcm  sacerdotalem  et  idola.  Nam  per  Ephod  , 
id  est,  superhumeralc  cum  Rationali,  velut 
pr.xcipuam  vestem  sacerdotalem,  coeteroe  om- 
ncs  significantur.  Theraphin  vero  erant  idola. 
Undc  Aquila  vertit :  p.op-fo,ax^x  ,  ' u\  csl ,  Figura.t 
vel  figurationes  :  jam  in  his  flguris  vcl  figura- 
tionibus  varia  opcra  intellige  opcre  sculptorio 
vel  fusorio  efligiata,  sicut  opus  Cherubim.  Uebr. 
vocatur  urtraiju  variequc  pictiim.  Ita  S.  Hieroii. 
F-pist.  ad  Marcellam  de  Ephod  et  thcraphini 
tom.  3.  Porro  Sepluag.  Theraphim  nunc  vcrtimt 

Et';w/5:  ,   nunC    xtvoTx-fry.   ,      nunc     xa    v^urrTa  ,     nUHC 

-rx"»j).a,  nunc  c/.7:o-j>0iyyoy.ivo-Ji ,  Chald.  Geucs.  31. 
\cvCil  Silnicenaia  ,  hic  demain,U\  cst,  imagines 
el  similitudincs.  Erant  ergo  theraphim  idola  do- 
mCstica,qu.T3domicoIcbant,etqnasi  oracula  cnn- 
siilcbanl  dc  rcbiis  arcanis  vel  fiituris ,  qiio.'^ 
Romani  Deos  Penales  et  Larcs  vocabant.  Audi 
quid  dc  Alcxandro  Scvero  scribat  Lampridius  i 


190 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  XVII. 


Si  facultas  esset ,  id  est ,  si  non  cum  uxore  cu- 
baisset ,  matalinis  lioris  in  Larario  suo  { in  quo  et 
divos  Principcs ,  sed  oplimos  ,  electos  ,  et  a^iimas 
ianctiores ,  in  queis  et  Apolioniuvi,  et  quanlum 
scriplor  suorum  temporum  dicit ,  Chrislum,  Abra- 
liam  et  Orplicum,  et  liujusmodi  Deos  hubebat ,  ac 
viajortnn  e/figies)  rem  divinam  faciebat, 

Addunl  Arias,  Cajel.  Oloasler  et  Rabbinl //le- 
raphimUnsse  hominum  imagiues  ad  iiocfaclas, 
ut  superiorum  viilulum  sivc  coeloruminlluxum 
reciperent,  ilaque  fulura  pronunliarent.  Audi 
R.  Eleazar  :  Quare  vocanlur  llalteraphim?  adda- 
cebant  hominem  primogenilum  et  mactabant,  ei- 
que  capul  abscindebanl ,  alque hocsale  et  aromale 
rondiebant ,  ac  inscribebant  siiper  Laminam  au- 
ream  nomen  cujusdam  spiritus  immundi.  Suppo- 
nebant  porronomen  iiludsub  lingua  ipsius ,  eumque 
reponebanl  inpariele,  atque  corameo  accendebant 
lucernas ,  et  adorabant  eum;  ipse  vero  cdloqueba- 
tur  eos :  mussilando. 

Citat  lia3C  Elias  in  Tbisby  ,  et  Lyran.  Verum 
lisec  iucerla  sunl,  et  locis  Script.  incongrua. 
Porro  dicuntur  Theraphim  (\uc\s\  Scraphim.  Cbal- 
d;ei  enim  Hebraeam  litleram  5  convertunt  in  t , 
aut  ut  R.  Eleazar  tlicraphim  vocanlur  imagines 
probrosae  ,  turpes  ,  putidoe,  quales  sunt  idolola- 
iricaj ;  quia  iheraph  Cliald;cis  significat  pulrescere 
el  probris  afficere.  Unde  beth  halturpa  est  domus 
turpitudinis  ,  indeque  laliniim  turpe  et  turpitudo, 
Vidc  quee  de  iherapliim  fuse  dixi  Osee  3.  h. 

Porro  Pliilo  Biblicus  asserit  therapiiim  Michse 
non  unum  ,  sed  multa  fuisse  idola,  per  qu?e  pro 
variis  varie  ederentur  oracula.  Audi  eum  :  Fecit 
sibi  effigies  ires  puerorum  et  vilulorum,  et  leo- 
nem,  aquilam  et  draconem  et  columbam.  Et  fac- 
tum  est  ut  omnes  qui  seducebanlur ,  venirent  ad 
eum,  et  siquid  voiuissent  pro  uxore  interrogare , 
per  columbam  inlerrogarent  eum  :  si  quis  autem 
pro  filiis,  per  effigies  puerorum,  Qui  vero  pro  divi- 
tiis,  per  speciem  aquilce.  Qui  pro  forliluditie ,  per 
leonis  effigiem  consuiebant  eum.  Si  autem  pro 
pueris  et  pro  pueliis  ,  per  species  viiuioruni  inter- 
rogabanl  :  nam  si  pro  iongitudine  dierum,  per 
draconis  effigiem  interrogabant.  Et  eral  iniquitas 
ejas  muiliformis,  et  irreiigiosilas  ejas  asluta.  Ve- 
rum  haec  incerta  sunl;  nam  Philo  hic,  qui 
scripsit  antiquitates  Biblicas,  est  pseudophilo, 
multaque  inceria  et  fabulosa  conlinet. 

IMPLEVITQUE    XJNIUS    FIUORUM    SUORUM    MANUM  , 

ET  FACTus  F.ST  Ei  SACERDOS,  ]  q.  d.  Michas  unum 
6  filiis  suis  V.  g.  primogenitum  (luiic  enim  olini 
competebat,  jus  sacerdotii)  consecravit  Sacer- 
dotemidoli  a  se  fabricati.  Implere  enim  manus 
alicujus ,  pbrasi  Hebraea  significat  consecrare 
eum  sacerdotem  :  hoc  cnim  fiehat  implendo 
manus  ejus  tum  donis  et  viclimis ,  lum  unciione 
olei ,  ut  dixi  Numer.  3.  3. 

7.  FUIT  QUOQUE  ALTER  ADOLESCENS  DE  BetHLE- 

HEM  JuDA  (est  enim  alia  Bethlehem  in  Iribu  Za- 
bulon)  Ex  cognatio>'e  ejus  (scilicet  Juda,  q.  d. 
oriundus  ex  Juda)  eratque  ipse  Levites-]  Sci- 
licet  paler  ejus  erat  ex  tribu  Levi ,  mater  vero 
ex  iribu  Juda  :  poterant  cuimHebraei,praesertim 
Levitae,  ex  alia  tribu  uxorem  ducere.  Porro  Le- 
vites  hic  fuil  Jonathan  ex  patre  Gersam  nepos 
Moysis,  uti  audiemus  cap.  18.  v.  30.  Pcccavit 


graviler  tam  Micbas,  quam  Lcviles,  qu6d  pas- 
sus  sit  se  a  profano  Micha  sacerdoiem  conse- 
crari  (Levitae  enimerant  dunlaxat  ministri  Sa- 
cerdoium,  uli  suntjam  Diaconi)  idque  idoli  : 
sed  huc  cum  adduxil  inopia,  cl  spes  alimoniae 
ac  lionoris  aMicha  sibi  promissi.  Uude  sequitur: 

10.  EsTO  Mini  PARENS  AC  SACF.PxDos.  ]  Saccrdos 
enim  vocabatur  Pater,  reverenlivT  causa;  ipse 
enim  laicis  erat  quasi  Pater  spiritualis,  id  est, 
sacrorum  et  salutis  eorum  curator,  insiructor, 
director,  preeposiius  :  simih'  modo  discipulis 
Patres  sunt  praeccptores,  civihus  senaiores,  ju- 
venil)us  senes,  Reipub.  Priucipes,  Principibus 
consiliarii,  rcligiosissuperiores  ,  poenitentibus 
coufessarii,  populo  prsedicalores.  Uude  S.  Aug. 
vel  potius  Gennadius  lib.  dc  Ecclesiaj  moribus 
cap,  31.  Ui ,  iuquit,  patres  non  solum  sanclissi- 
mi  moribus ,  sed  eliam  divina  doctrina  exceilen- 
tissimi,  omnibusque  rebus  excelsi,  nuiia  superbia 
consuiunt  iis  quos  fiiios  suos  vocant ,  magnasua 
injubendo  auctorilate ,  magna  iiiorum  in  obtem- 
perando  voiuntale. 

Hinc  disce  quanla  apud  Idololatras  quoquc 
fuerit  sacerdotum  reverentia.  Audi  quid  de  Tar- 
taris  feris  ct  barbaris  scribat  Alexander  Gua- 
ginus  in  sua  Tarlaria.  Sejid  supremus  sacerdos 
dicitur ,  qui  apud  Tarlaros  in  tanta  auctorilate  et 
reverenlia  habetur ,  ut  reges  ei  advenienti  occur- 
rant ,  stantesque  equo  insidenti  manus  porrigant, 
capiteque  inclinato  manum  itlius  osculentur ,  idque 
ipsis  regibus  permissum  est.  Duces  vero  non  ma- 
num,  sed  genua.ISobiles  pedes  deosculanlur;  plebeii 
autemvestes  tantum  aut  equummanibus attingunt. 

Vestem  duplicem.]  Chald.  et  Sepluag.  Par  ves- 
tium.  Hebr.  ordinem  vestium ,  idest,  duas  ves- 
les ,  quibus  ex  ordine  uterctur,  scilicet  unam 
.Tstivam,  alteram  hybernam.  Aut  unam  feria- 
lem^  alteram  festam.Autunam  domesticam,  alte- 
ramforensem.  IiaRabbini.  Vatab.  Pagnin.et  alii. 

12.  Et  habuit  puerum  Sacerdotem;]  scilicet 
Levitam  illum,  de  quo  v.  7.  qui  puer,  id  est, 
adolescens  erat,  sacerdotem  constituit,  etapud 
se  detinuit.  Patet  ex  Hebr. 

13.  NUNC  SCIO,  DICENS,  QUOD  benefaciet  Mini 
Deus  iiabenti  Leyitici  generis  sacerdotem.  ] 
Imo  maledicet  libi  Deus  :  primo,  eo  quod  ido- 
lum  fabricaris;  secundo,  quod  Levitam  ad  ido- 
lolalriam  tuo  prelio  illexeris;  tertio,  quod  ido- 
lolatriae  in  Israele  sis  fons  et  origo,  quee  per 
multa  durabil  secula;  quarlo ,  quod  tu,  cum  sis 
laicus  ex  tribu  Ephraim,  ausus  sis  Levitam  con- 
secrare  sacerdoiem.  En  quot  ibi  sacrilegia? 

Hinc  tamen  disce  quanla  olim  fuerit  opinio, 
et  religio  status  Leviiici  et  Ecclesiaslici.  Vide 
S.  Cbrysost.  hom.  18.  inActa  Apost.  ubi  suadet 
ut  fideles  domi  sacerdotem  alant  :  sic  enim 
Deum  henedicturum  eis  in  bonis  tam  lempora- 
libus  quam  spiritualibus. 

Vere  Tertul.  lib.  de  Pracscript.  cap.  Zil.  Ordi- 
nationes  ,  ait  f  Haereticorum) ,  temerarice ,  leves  , 
inconstantes ,  etc.  Apostatas  nostrosUciirelici  col- 
locant,  ut  gloria  eos  obligent ,  quia  veritate  non 
possunt.  Nusquain  faciiius  proficitur  quam  in  cas- 
tris  rebeilium ,  ubi  ipsum  esse  iiiic,  promereri  est. 
Et  S.  Hieron.  lib.  6.  in  cap.  IG.  Isaiae  :  faisa  doc- 
trina  pro  lucro  cuncta  facit. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDIGUM.  Cnp-  XVIII.  191 

CAPUT  DECIMUM  OGTAVUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

DaNIT.E  IDOLA  MiCH/E  SURRIPIUNT,  ET  JoNATHAN  SACERDOTEM  ABDUCUNT  ,  INDE  EX  INO- 
PINATO  IRRUENTESIN  URBEM  LaIS  ,  EAiM  CAPIUNT  ET  SUCCENDUNTj  IBIQUE  SEDES  FIGUNT, 
VOCANTES  NOiMINE  SUO  DaN  ,  ATQUE   IN  EA    IDOLA   COLLOCAINT. 

N  (liebus  illis  non  erat  rex  in  Israel ,  ct  tnbus  Dan  fiiuierebat  posscssio- 

nem  sibi ,  ut  habitaret  in  ca  ;  usquc  ad  illum   enim  dicm  iuter  coeteras 

^tribus  sortem  non  accepcrat.  2.  Miserunt  ergo  filii  Dan,  slirpis  et  fa- 

milise  suse  quinque  viros  fortissimos  dc  Saraa  ct  Estaol  ,    ut  cxplorarent 

tcrram  ,  et  diligenter  inspicerent ;  dixeruntque  eis  :  liie  ,  et  consideratc 

terram.  Qui  cum  pergentes  veuisseut  in  montcm  Ephraim,  ct  intrasscnt 

domum  Michoc ,  requicveruut  ibi ;  3.  et  agnoscentes  voccm  adolescentis 

Levitse  ,  ulenlesque  illius  diversorio  dixerunt  ad  eum  :  Quis  te  huc  adduxit  ?  quid  hlc  agis  ? 

quam  ob  causam  huc  venire  vokiisti  ?  4.  Qui  respondit  eis  :  Haec  et  h?ec  prsestititmihi  Michas  , 

ct  me  mercede  conduxit;  ut  sim  ei  sacerdos.  5.    Ilogaverunt  autem  cum   ut  consuleret  Do- 

minum  ,  ut  scire  possent  an  prospero  ilinerc  pergercnt,  etreshaberet  effectum.  G.  Qui  res- 

pondit  eis  :  Ite  in  pace  ,  Dominus  respicit  viam  vestram  ,  et  iter  quo  pergilis.  7.  Euntes  igilur 

(luinque  viri  venerunt  Lais  ,  videruntque  popukim  habitanlem  in  ca  absque  ullo  timore ,  juxta 

consuetudinem  Sidoniorum  ,  securum  etquietum,  nullo  ei  penitus  resistentc,  magnarumquc 

opum  ,  et  procul  a  Sidone  atque  a  cunctis  hominibus  separatum  ,  8.  reversique  ad  fratres  suos 

inSaraa  et  Eslhaol ,  et  quidegissent  sciscilantibus  respondcrunt  :  9.  Surgite  ,  asccndarausad 

eos ,  vidimus  enim  terram  valde  opulentam  et  ubcrcm  ,  nolite  negligere,  nolite  cessare.  Eamus 

ct  possideamus  eam  ,  nullus  erit  labor.  10.  Intrabiraus  ad  sccuros,  in  regionem  latissiraam  , 

ti'adeti(ue  nobis  Dominus  locum  ,  in  quo  nullius  rci  est  penuria  ,  eorum  quoe  gignuntur  in  terra. 

1  1 .  Profecli  igilur  sunt  de  cognalione  Dan  ,  id  est,  de  Saraa  ct  Esthaol  sexcenti  viri  accincli 

armis  bellicis.  12.  Asccndentesque  manserunt  in  Cariathiarim  Judre ,  qui  locus ,  ex  eo  tcm- 

pore  ,  Castrorura  Dan  nomen  accepit,  et  est  post  tergum  Cariathiarim.  13.  Inde  fransierunt 

in  montera  Ephraira.   Cumque  venissent  ad  domum  Micha3 ,  14.  dixcrunt  quinque  viri ,  qui 

prlus  missi  fuerant  ad  considerandam  tcrram  Lais ,  caeteris  fratribus  suis  :  Nostis  quod  iu 

domibus  istis  sit  ephod  ,  et  theraphim  ,  et  scuiplilc ,  atque  conflatilc ;  videte  quid  vobis  placeat. 

15.  Et  cum  paulukim  declinasscnt ,  ingressi  sunt  doraum  adolcsccntis  Levilae  qui  crat  in  domo 

Micha? ,  salulavcruntque  eum  verbis  pacificis.   16.   Sexccnti  autcm  viri,  ita  ut  erant  armati, 

stabant  ante  oslium.    17.  At  illi  qui  ingressi  fuerant  domum  juvenis,  sculptilc  et  ephod ,  et 

theraphim  ,  atque  conflatile  tollcre  nitebantur,  et  sacerdos  stabatantc  ostium,  sexcentis  viris 

fortissimis  haud  procul  exspcctantibus.  18.  Tulerunt  igitur  qui  intraverant,  sculptilc,  ephod  , 

et  idola  ,  atquc  conflatile.  Quibus  dixit  sacerdos  :  Quid  facitis  ?  1 9.  Cui  rcspondcrunt  :  Tace  , 

et  pone  digitum  super  os  tuum  ,  veniquc  nobiscum  ,  ut  habcamus  tc  patrem  ,  ac  sacerdotem. 

Quid  tibi  melius  est ,  utsis  sacerdos  in  domounius  viri  ,  an  in  una  tribu  et  familia  in  Israel  ? 

20.  Quod  cum  audisset ,  acquievit  sermonibus  eorum  ,  et  tulit  ephod ,  et  idola  ,  ac  sculptilc  , 

ct  profectus  est  cum  eis.  21 .  Qui  cum  pcrgcrent ,  et  ante  se  ire  fecissent  parvulos  ac  jumenta  , 

ctomnequod  crat  pretiosum,  22.  etjam  a  domo  Micliae  cssent  procul ,  viri  qui  habitabant  iu 

aedibus  Mich»  conclamantcs  secuti  sunt,  23.  et  post  tergum  clamarc  coepcrunt.  Qui  cum  rcs- 

pexissent  ,  dixcrunt  ad  Micham  :  Quid  tibi  vis  ?  cur  claraas.  24.  Qui  rcspondit  :  Dcos  meos , 

quos  mihi  feci,  tulistis  et  saccrdotem  ,  etomnia  quaj  habco  ,  et  dicitis  :  Quid  libi  cst  ?  23.  Di- 

xeruntque  ei  filii  Dan  :  Cave  nc  ultra  loquaris  ad  nos ,  ct  veniant  ad  tc  viri  anirao  concitati ,  ct 

ipse  cum  omni  dorao  tua  pereas.  26.  Et  sic  coepto  itincre  perrexcrunt.   Vidcns  autem  Michas 

quod  fortiores  sc  essent ,    revcrsus  est  in  domura  suara.   27.   Sixccnti  autem  viri  tulerunt 

sacerdotem  ,  ct  qure  supra  diximus ;  vcncruntijuc  in  Lais  ad  populura  qiiicscentcm  atquc  sccu- 


192  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  XVIIT. 

ruin  ,  et  percusscrunt  eos  in  ore  gladii ,  urbemque  incendio  tradideriint ,  nulio  penilus  ferenle 
proesidium  ,  28.  eo  quod  procul  habitarent  a  Sidone,  et  cum  nullo  hominum  haberent  quid- 
quam  socielatis  ac  negotii.  Eratautem  civitas  sita  in  regione  Rohob  ,  quara  rursum  exstruentes 
habitaverunt  in  ea,  29.  vocato  nomine  civitatis  Dan  ,  juxta  vocabulum  patris  sui ,  quem  genue- 
ratlsrael,  quse  prius  Lais  dicebatur.  30.  Posueruntque  sibi  sculptile  ,  et  Jonathan  Glium 
Gcrsam  Glii  Moysi ,  ac  filios  ejiis  sacerdotes  in  tribu  Dan  ,  usque  ad  diem  captivilatis  suae. 
31 .  Mansitque  apud  eos  idolura  Michre  orani  tempore ,  quo  fuit  domus  Dei  in  Silo.  In  diebus 
illis  non  erat  rex  in  Israel. 


1.  TRIBUS    D\N  QUvEBEBAT   POSSESSIONF.M  SIBI.  ] 

Tribus  Dan  seque  ac  cseterce  possessionem  suaui 
sorte  acceperat  a  Josue  cap.  19.  v.  UO.  versus 
niare  etPhilisthinos  ;  sed  his  acriter  resistenii- 
bus,  et  Amorrhseis  alia  ex  parie  eos  coarctanti- 
bus,  ut  diclumesfc.  1.  3/i.  non  potueruntDanitae 
lotam  sorteni  sibi  a  Josue  aitrijjutam  occupare : 
quare  videntes  seiib  ea  niniis  anguste  habitarc, 
novas  sedes  quaesierunt,  ac  coloniam  duxerunt 
inLais;hocest  quod  liic  dicitur  :  Sorlem  non  ac- 
ceperai ,  id  est  armis  capere  et  occupare  non 
potuerat. 

6.  DoMiNus  BESPicrr  viam  vestraw.  ]  Dominum 
Tocat  suum  idoluni ,  sive  Iheraphiin  :  htijiis 
enim  erat  sacerdos  ;  unde  ilhul  consulens  hoc 
ab  eo  responsum  accepit,  vel  certe  accepisse  se 
iinxit. 

7.  Venerunt  Lais  ,  ]  quae  Josue  19.  Zi9.  (  ubi 
per  prolepsin  sive  anticipalionem  hoec  historia 
narratur  ,  cum  poslerius  contigerit  )  vocatur 
Lesem,  alibi  Laisa,  postea  a  Danitis  vocata  est 
Dan,  factaque  caput  tribus  Dan,  et  juncloutro- 
que  nomine  Lesem-Dan,  deinde  Paneas  est  dicta 
a  Paneade  fonte  ,  qui  eam  alluit.  Denique  a 
Philippo  Tetrarcha  in  honorem  Tiberii  Caesaris 
instaurata  et  ornata,  appellata  est  Caisarea  Plii- 
lippi  ,u]n  Christus  Petro  se  filium  Dei  confiteuti 
dixil  :  Tu  es  Petrus  ,  et  super  lianc  petram  cedi- 
ficabo  Ecclesiammeam.  MMh.  16.  Eraturbshfcc 
loco  amoenissimo  sita  inter  duos  rivos  Jor  et 
Dan  ,  ad  radices  fere  monlis  Libani.  Unde  Jero- 
l)oam  in  ea  (cque  ac  in  Belhel  posuit  suos  vitu- 
losaiireos.  Eratenim  ipsa  terminus  terraelsrael 
versus  Septentrionem ,  sicut  Bcrsabee  versus 
Austrum;  unde  dicitur  d  Dan  usqueBersabee,  id 
est  per  totum  Israel.  Hic  oritur  Jo?Y/anf5lIuvius, 
ita  dictus ,  quod  contletur  cx  coniluxu  duorum 
rivorum,  scilicet  Jor  et  Dan,  aut  quasi  yiU  mi 
ioret  micldan,  id  est,  descendens  ex  Dan.  Ex  hac 
urbe  oriunda  fuit  mulier  illa  sanguinis  fhixum 
patiens  ,  quam  Christus  tactu  fimbriae  sanavit. 
ilattli.  9.  20.  quic  ibidem  proinde  statuam  Christo 
erexit,  ad  cujus  basin  herba  quoedam  nasceba- 
tur,  quae  sensim  crescens  ubi  Christi  fimbriam 
altigisset,  quoslibet  morbos  curabat,  teste  Eu- 
sebio  lib.  7.  Histor.  c.  l^.  Ita  Christus  urbem 
Dan,  quae  tantorum  monstrorum  et  muliiplicis 
idoloiatriae  fuerat  sedes  ,  fidei  quasi  cathedram 
thronumque  suum  effecit. 

VlDEBUNTQUE  POPULUM  HABITANTEM  IN  EA  ABSQUE 

ULLO  TiMORE.  ]  Trcs  hic  dantur  illecebrae  et  caii- 
sae,  cur  Danitae  Lais  invaserint.  Primo  ,  quod 
cives  in  ca  liabitarent  securi,  ideoque  inermes; 
secundo ,  quod  essent  opulenti :  terlio ,  quod  se- 
parati  a  cunctis  homiuibus,  qui  eis  auxiliari  po- 
tuissent. 

Et puocul  a  SiDONE,]  ilinerc  scilicet unius  diei , 
aitJosephus. 

Tropol.  disce  bic  quam  periculosa  sit  nimia 


securitas  :  haec  enim  allexit  Hebrc-cos  ut  perde- 
rentLais.  Rursum  noctu  maxime  esse  excuban- 
dum  contra  hostes.  Hinc  Graeci  noctu  ceperunt 
Trojam.  Audi  Virgil.  2.  ^neid. 

Invadunt  urbem  soniuo  vlnoque  sepultam. 

Sic  Cyrus  Babylonios ,  eorumque  regem  Balta- 
zarem  noctu  invasit  et  occidit.  Daniel  5.  30.  sic 
Abraham  super  hostes  irruit  nocte  ,  eosqueper- 
cussit.  Genes.  IZi.  15.  sic  Nisus  noctu  cum  Eurialo 
invadens  castra  hostium ,  ait  apud  Virgilium  , 
yEneid.  9. 

Eariale,  audenJum  dextra  :  nunc  ipsa  vocat  res. 

Ita  quondam  et  Romani  apud  Athenacum  I.  5. 
noctem  illunem  observautes,  ebrios  Athenien- 
ses  consopitosque  invadunt  et  obtruncant.  Ita 
denique  et  Gracchus  apud  Livium  I.  23.  silenli 
profectus  agmine,  castra  campanautinpervigi- 
lio  neglecta  ,  simul  omnibus  portis  invadit,  diri- 
pit  et  evertit. 

12.  Manserunt  in  (id  est,  juxta  ,  ul  patet  ex 
sequentibus)  Cauiatuiarim  ( id  est,  urbe  syl- 
varum  ;  erat  enim  locus  sylvosus  )  JuDyE.  ] 
Erat  ergo  haec  urbs  non  in  tribu  Juda  ,  sed 
in  conliuio  tribus  Dan  et  Benjamin.  Minus  recte 
ergo  Adrichom.  eam  collocat  in  tribu  Dan. 

L'l.  TlIERAPHUVI  ,    ET    (idcst)    SCULPTILE  ATQUE 

coNFL.vTiLE.]r/iera/;/i(menimerautidola  sculpta, 
vel  conOata  ex  auro  ,  argcnto,  vel  aere.  Adde 
Theraphim ,  id  est  ,  idola  non  solum  fuissc 
sculpta  velconllata,  sed  picta  quoque,  malleo 
deducta,  ex  argilla  a  figulo  efficta,  aliave  arte 
et  modo  efligiata  et  efformata  ;  q.  d.  erant  in 
domo  Michae  Theraphim  ,  id  est ,  idola  varia 
varie  eflicta,  sed  praeserlim  arte  fusoria  conlla- 
ta,  ct  sculptoria  exsculpta;  hoc  enim  videtur 
exigere  versus  18.  ubi  dicitur:  Tulerunt  sculp- 
tile ,  Ephod,  et  idola  atque  conflatile.  Et  vers.  20. 
idola  acsculptile.Deniqim  therapliim  proprie  erant 
idola  ,  ii  quibus  divinatio  pelebatur ,  ut  dixi  su- 
perius. 

ViDETE  QuiD  voBis  PLACEAT,]  supcr  hac  rc  scili- 
cel ,  an  idola  haec  Michse  accipere,  an  ei  salva 
relinquere  velitis. 

19.  PONE  DIGITUM  SUPER  OS  TUUM  ,  ]  q.  d.  digito 

compesce  labeilum,  sile:  symbolum  enim  silentii 
est  digitus  ori  superpositus.  Unde  Harpocrales 
deus  sileutii  pingebatur  quasi  puer  nudus,  im- 
berbis,  indicem  digitumdextraemanusoriimpo- 
neus,  sinistra  vero  cornu  copise  geslans ,  mylhra 
redimitus.  Vide  Pierium. 

30.  POSUERUNTQUE  SIBI  SCULPTILE,  ET  JONATHAN 
FiLiuM  Gersamfilii  Moysi,  AG  FILIOS  EJUS  SACER- 
DOTEs  iN  TRiBU  Dan.  ]  FiiU  Moysi.  Ita  constanter 
legunt  Latina  Romana  ,  et  caetera.  Sed  Septua- 
ginta,  Chald.  etHebraea  moderna  legunt  :  Filii 
Manasse. 

Verum  germana  leciio  csl  :  filii  Moysi,\{nq\.\Q 


COMMENTARIA  IN  LIIJRUM  JUDICUM 

liabcnl  velera  Hebraea  ,   ul  notaninl  Rabbini , 

Cajct.  clVatab.  Gersavi  cnim  fuil  filius  Mosi,  ul 

palcl  Exodi  2.  vcrs.  25.  Cclcrum  Hcbraei  olini  ut 

consulercnl  honori  Moysinc  infamia  tam  giavis 

;i  nepote  Jonalhan,  utpote  sacerdotei»lolorum  , 

iili  qiiasi  avo  inurerelur,  ad  margincm  Moysi 

posuerunt  Manasse  ,  littcra  d  in  vicinam  J  con- 

versa  el  mutaiis  punclis,  itaque  legere  ccpe- 

runt  :  ¥iUi  Manasse  ,   quasi  signilicantes  quod 

Jonathan  ,  qui  natura  erat  fdius  ,  id  est,  ncpos 

.Mosis  ,  tanto  et  lam  saiicto  patre  ,  hoc  est  avo 

indignus,  potius  dicendus  csset  filius  Manassis 

regis  idololalriae:  filius  inqiiam  non  nalura,sed 

imitatione,  aut  potius  impietatis  similitudine. 

Nam   alioqui  Jonatham  hic  aliquot  scculis  prce- 

cessit  Manassem  :  quae  lcctio  marginalis  tandcm 

in  textum  HebicTum  irrepsit,  sed  ita  ul  notelur 

circuloetliitera  J  elcvaia  ctsuspcnsa;  nimirum 

ul  alia  vetus  leciio  quae  habet  Mojsi,  vera  ct 

germana  esse  indicctur.  Hinc  patethaec  non  diii 

post  moriem  Josue  contigisse  :  nam  idoli  hujus 

sacerdos   erat  Jonathan  ncpos   Mosi ,   qui  tum 

erat  adolesccns,  lla  Joscph.   et  alii  cilati  c.  17. 

versu  1. 

Vide  hic  quam  Heroiim  filii  noxa,  quamque  a 
parentum  virtute  degenerent ,  fiantqne  pcrditis- 
simi,  ut  merito  parentibus  optandum  sii  mori 
illiberes,  quam  tam  infames  post  se  liberos  re- 
linquere.  En  tibi  Moses  legislator ,  dux  et  pro- 
pheta  populi,  fundator  synagogac  ct  avitae  fidci 
post  se  reliquit  nepotem  Jonathan,  qui  faclus 
est  idolorum  sacerdos  primus,  el  princeps  cse- 
terorum  ,  qui  enm  in  Israele  deinde  plurimi  sc- 
cuti  sunt.  En  tibi  tam  sancti  avi  lam  sacrilegus 
nepos.  Sic  Adam  pius  post  se  genuit  parricidam 
Cain,  EzechiasManassen,  Josias  Joachim  ,  Salo- 
mon  Roboam,  Abraham  Ismaclem,  Heli  Ophni 
et  Phinees  ;  Samuel  dcgcneres  filios  ,  ob  quos 
populus  peliii  regem,  quem  Deus  perSamnelem 
dedit  Saulem. 

USQUE  AD  DIEM  CAPTIVITATIS  SUE.  ]  Hcbr.  llSque 

ad  diem  migrationis  terra;.  Sic  et  Septuag.  Ouae- 
rcs:  Qu.Tnam  fuit  haec  Danilarum  captivitas  in 
qua  finita  fuit  eorum  idololatria  ?  Sunt  tres  sen- 
tentiae  :  prima  accipit  captivitatem  Assyriacam, 
qua  decem  tribus  ,  inler  quas  una  erat  Dan,  a 
Salmanasar  abduclae  sunt  in  Assyriam  anno 
sexio  Ezechiae  regis,  6.  Reg.  17.  2.  Ita  Seder  Olain 
el  Raschi. 

Secunda  censct  peculiarem  hanc  fuisse  tribus 
Dan  capiivitatem  ,  quam  alibi  Script.  non  nar- 
ral.  ItaCajetanus. 

Tertia  asserit  fuisse  eo  tempore,  quo  arcaDei 
subHeli  Pontifice  capta  esl  ,  et  Hebraei  ingenti 
stragc  caesi,  el  magna  clade  aflecti  fuere  a  Phi- 
listhaeis  (  lunc  enim  muUi  ab  eis  bello  capti  in 
captivitalem  fuere  abducli)  ,  tam  ex  tribu  Dan, 
quam  excaeteris  Iribubus.  Ita  Lyran.  Abul.  Va- 
tab.  Arias,  Serarius,  Cencb.  in  Chronol.  Ribera 
in  Oseecap.  10.  Probaiur  primo,  quia  id  signi- 
fieant  vcrba  sequentia  ,  quibus  ait  :  Mansilque 
apud  eos  idolum  Miclice  omni  tevxpore ,  qiio  fuit 
domiis  Dei  inSilo.  Atqui  ha-c  fuil  in  Silo  usque  ad 


Cap.  XVill.  195 

Heli  et  Samuelem.  Ubi  nota  Josue  arcam  cnm 
labernaculo  collocasse  in  Silo,  qnia  Silo  erat  in 
tribu  Ephraim  ,  ex  qua  erat  el  Josue ,  ut  sic 
facilius  in  sua  praesens  tribu  Josue  servaret 
puriim  Dei  cultum.  Addit  Josephus  1.  6.  Antiq. 
c.  10.  id  factum  ob  loci  pulrhritudinem.  Mansit 
in  Silo  arca  a  sexio  anno  Josue  usquc  ad  ulti- 
mum  Heli  per  annos  350. 

Sccundo,  quia  idolum  hoc  non  fuil  in  tribu 
Dan  ,  usque  ad  Salmanasar.  Qoomodo  enim 
publicam  hanc  idololatriam  in  regno  sno  per- 
misisset  David  rex  piissimus  et  potenlissimus  ? 
quomodo  Samuel  ?  quomodo  Josaphai ,  Asa  , 
Ezechias  ? 

Tertio  ,  si  in  Dan  fuisset  idolum  Michae^  Jero- 
boam  ibidem  non  collocasset  suos  viiulos  au- 
reos  quasi  idola  ;  sufTecissei  enini  ipsi  idolum 
Michae  ad  populum  a  Jerusalem  in  Dan  abstra- 
hendum.  Porro  vituli  anni  ipsius  substiluli 
fuere  huic  idolo  Michse,  ut  faciliiis  a  populo  re- 
ciperentur,  utpote  qui  jam  pridem  ibidem  ido- 
lum  Michae  ,  auctoriiate  Jonathan  sacerdotis  , 
qui  erat  nepos  Moysi  et  posterorum  ejus  ,  robo- 
ratum  coluisset. 

Minus  recle  ergoCajct.  pulal  hic  duo  tempora 
vocari  :  unum  ,  quo  Jonathac  sacerdoti  durarit 
posteritas  .  et  hoc  esse  usque  ad  Daniticam 
capiiviiatem  de  qua  dictum  ;  alterum,  quosle- 
leritMichae  idolum,ethoc  fuissead  Philisthaeam 
arcae  captivilatem  ,  Helique  roorlem  uti  jani 
dixi.  Nam  unum  idemque  tempus  notari  hic 
satis  indicant  ipsa  verba  texlus  ,  praesertim  He- 
braici ,  qui  sic  habel  :  Et  consliluerimt  sibi  filii 
Dan  scuiptiie  et  Jelwnalhanem  fiiium  Gersan  ,  fi- 
lii  Mosis.  Ipse  (Jehonalhan)  et  fdii  ejus  fuerunt 
sacerdotes  tribus  Dan  usque  ad  diem  migralionis 
lerrce. 

Idem  ergo  fuit  terminus  et  finis  Danitarum  , 
ac  sacerdotis  et  sacerdotii  idololatrici  ,  ac  con- 
sequenter  idololatriae  apud  eosdcm  Danitas,  ni- 
mirum  clades  Israelis ,  et  capiivitatis  arcae  sub 
Heli ;  lunc  enim  plurimi  ex  Danilis  et  c:eteris 
tribubus  a  Philisthaeis  fuere  in  caplivilatem  ab- 
ducli  ,  ac  inter  alios  idola  haec  Michae  cum  sua 
sacerdote  ,  ut  salis  colligilur  ex  1.  Reg.  h.  10. 
et  Psal.  77.  vers.  61.  ubi  de  hac  strage  agens 
ait  :  Tradidil  in  captivitatem  virtutem  eorum  , 
et  pulchritudinem  (arcam)  eorum  in  manus  ini- 
mici. 

31.  IN  DIEBrS  ILLIS  NON  ERAT  REX    IN    ISRAEL  ,   ] 

qui  suo  imperio  et  poteniia  idololatriam  hanc 
punire  et  evertere  possei.  Impunc  ergo  illa 
grassataest,  et  duravit  per  tempora  Judicum 
usque  ad  Heli  ;  quia  Judices  non  habebant 
tantam  auctoriiatem  et  imperium  ,  quanla  ad 
hoc  malum  tollendum  requirebatur.  Hinc  vide- 
lur  quod  Samuel  sanclissimus  et  zelotissimus 
prophela  ,  creato  rege  Saule  ,  omnibus  modis 
apud  cum  egerit,  ut  ipse  reliquias  idololalriae 
e  domo  Michac  ac  toto  Israele  cum  suis  sa- 
cerdotibus  tolleret  ;  quod  ipsum  fecisse  non 
est  dubium,  et  satis  significat  Script.  1.  Reg.  28. 
versu  9. 


CORXEL.    A    I.AnnE.      TOM. 


26 


i9U  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  XIX. 

CAPUT  DECIMUM  NONUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

UXORE  LiEVlT^f:  AB  INCOLIS  URBTS  GaBAA.  ,  QUI  ERANT  E  TRIBU  BeNJAiVIIN  ,  INFANDA  LIBI~ 
DINE  OCCISA,  MARITUS  LkVITA,  CADAVERE  UXORIS  IN  DUODECIM  PARTES  DISSECTO  ET  AD 
DU0DECI31  TRIBUS  MISSO  ,  OMNES  CONCITAT  AD  TANTUM  SCELUS  VINDICANDUM.  EST  H^EC 
SECUNDA  APPENDIX  AD  LIBRUM  JuDICUM,  IN  QUA  RECENSETUR  HISTORIA  STUPRI  ET  BELLI 
BeNJAMINITICI,  QU^  CONTIGIT  EODEM  TEMPORE  QUO  PR^CEDENS  MiCH^  ,  PAULO  POST 
MORTEM  JOSUE  ET  SeNIORUM  ILLIUS  iEVI.  Na3I,  UT  DICITUR  CAP.  20.  28  ,  CONTIGIT  TE.M- 

pore  Phinees,  qui  patri  Eleazaro  (  hic  enim  pro  Josue  CONSULEBAT  DeU3I  ex  jussu 
Dei  et  Mosis  Num.  cap.  27.  v.  21.  )  in  Pontificatu  successit  sub  idem  tempus, 
Quo  Othoniel  successit  Josue.  Videtur  enim  Eleazarus  Josue  co^vus  paulo 
posT  iLLUM  obiisse.  Unde  Josue  cap.  ult.  v.  ult.  ejus  mors  statim  post  mortem 

JoSUERECENSETUR.  SlCUT  ERGO  IDOLOLATRIA  MlCH^  ET  DaNITARUM  ACCIDIT  SUB  JoNA- 
THAN  NEPOTE  MoSIS  ,  UT  AUDIVI3IUS  CAP.  1  8  ,  30;  SIC  H^C  HISTORIA  EXCIDII  TRIBUS  BeN- 

JAMIN  AcciDiT  SUB  Phinees  nepote  Aaronis  ;  Aaron  autem  fuit  frater  Mosis.  Ita 
Rabbini  ,  JosEPHUS ,  Abulens.  Lyran.  Serar.  et  Geneb.  in  Chronol.  Minus  recte 
ERGO  Sulpitius  et  Arias  censent  hanc  historiam  contigisse  tempore  Heli  Ponti- 
Ficis  ;  SuiDAS  suB  Samsone  ,  et  Masius  sub  Aod  secundo  JuDicE  ,  et  ALii  sub  Otho- 
niele  ,  QUi  fuit  primus  Judex. 

1 .  l^m^x^^^^viT  quidam  vir  Levites  habitans  in  latere  niontis  Epliraim  ,  cjui  aocepit 
^         iiixorem  de  Bethlehem  Juda  ;  2.  quse  reliquit  eum  ,  et  reversa  est  in  do- 
'mum  palris  sui  in  Bethlehem  ,  mansitque  apud  eum  quatuor  mensibus. 
3.  seculusque  est  eam  vir  suus ,  volens  reconciliaii  ei ,  atque  blandiri  ,  et 
(Secum  reducere  ,  habens  in  comitatu    puerum  et  duos  asinos ,  quae  sus- 
c .   J<^6P't  eum  ,  et  introduxit  in  domum  patris  sui.  Quod  cum  audisset  socer 
^^ejus ,  eumque  vidisset,  occurrit  ei  laetus  ,  4.  et  amplcxalus  est  hominem. 
Mansitque  gener  in  domo  soccri  tribus  diebus ,  comedens  cum  eo  et  bibens  familiariter. 
5.  Die  autem  quarto  de  nocte  consurgens ,  proficisci  voluit ,  quem  tenuit  socer  ,  et  ait  ad  eum: 
Gusta  priuspaululum  panis,  etconforta  stomachum  ,  et  sic  proficlsceris.  6.  Sederuntque  simul, 
ac  comederunt  et  biberunt.  Dixitque  pater  puellae  ad  generum  suum.  Quaeso  te  ut  hodie  hic 
maneas  ,  pariterque  Isetemur.  7.  At  ille  consurgens ,  coepit  velle  proficisci.  Et  nihilominus  ob- 
nixe  eum  socer  tenuit ,  et  apud  se  fecit  manere.  8.  Mane  autem  facto  ,  parabat  Levites  Iter. 
Cui  socer  rursum  :  Oro  te  ,  inquit,  ut  paululum  cibi  capias ,  et  assumptis  viribuS;  donec  in- 
crescat  dies ,  postea  proficiscaris.  Coraederunt  ergo  simul.  9.  Surrexilque  adolescens ,  ut  per- 
geret  cum  uxore  sua  et  puero.  Cui  rursum  loeulus  est  socer :  Considera  quod  dies  ad  occasuni 
declivior  sit ,  et  propinquat  ad  vesperum  ;  mane  apud  me  et  jam  hodie  ,  el  duc  laetum  diem  ,  et 
cras  proficisceris  ,  ut  vadas  in  domum  tuam.  10.  Noluit  gener  acquiescere  sermonibus  ejus ; 
sed  slatim  perrexit ,  et  venit  contra  Jebus ,  quae  altero  nomine  vocatur  Jerusalcm ,    ducens 
secum  duos  asinos  onustos ,  et  concubinam.  1 1 .  Jamque  erant  jiixta  Jebus ,  et  dies  mutabatur 
in  noctem  ,  dixitque  puer  ad  dominum  suum  :  Veni  ,  obsecro,  declinemus  ad  urbem  Jebu- 
sa3orum  ,   et  maneamus  in  ea.  12.  Cui  respondit  Dominus :  Non  ingrediar  oppidum  gentis 
alienaj,  quae  non  est  de  Gliis  Israel ,  sed  transibo  usque  Gabaa;  13.  et  cum  illuc  pervenero  , 
manebimus  in  ea,  aut  certe  in  urbe  Ilama.  14.  Transierunt  ergo  Jebus ,  et  coeptum  carpebant 
iler ,  occubuitque  eis  sol  juxta  Gabaa  quae  est  in  tribu  Beiijamin  ;  1 5.  diverteruntque  ad  eam  , 
ut  manerent  ibi.  Quo  cum  intrassent ,  sedebant  in  plalea  civitatis ,  et  aullus  eos  recipere  voluit 
hospitio.    1 6.  Et  ecce  apparuit  homo  senex  revertens  de  agro  et  de  opere  suo  vesperi ,  qui  et 
ipse  de  monte  erat  Ephraim  ,  et  peregrinus  habitabat  in  Gabaa.  Homines  autem  regionis  illiu-; 
erant  filii  Jemini.  17.  Elevatisque  oculis  ,  vidit  senex  sedentem  hominera  cura  sarcinulis  suis 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDIGUM.  Cap.  XIX.  195 

in  plalea  civilatis ,  et  dixit  ad  eiira  :  Unde  venis ,  et  quo  vadis  ?  1 8.  Qui  respondit  ei  :  Profecti 

sumus  de  Betlilehem  Juda,  et  pergimus  ad  locum  nostrum  ,  qui  est  in  latere  montis  Ephraim, 

unde  ieramus  in  Bethlehem  ;  et  nunc  vadimus  ad  domum  Dei ,  nullusciue  sub  tectum  suum  nos 

vult  recipere,  19.  liabentes  palleas  et  fenum  ,  in  asinorum  pabulum  ,  et  panem  ac  vinum  in 

meos  et  ancillae  luse  usus  ,  et  pueri  qui  mecum  est ;  nulla  re  indigemus  nisi  hospitio.    20.  Cui 

respondit  senex  :  Pax  lecum  sit  ,  et  ego  praebcbo  omnia  quse  necessaria  sunt ;  (antum,  quaeso, 

ne  in  platea  maneas.  21 .  Introduxitque  eum  in  domum  suam  ,  et  pabulum  asinis  prjicbuit ;  ac 

postquam  laverunt  pedes  suos ,  recepit  cos  in  convivium.  22.  lllis  epulantibus ,  et  post  laborem 

itineris,  cibo  et  potu  reficientibus  corpora  ,  venerunt  viri  civitatis  illius  ,  filii  Belial  (  id  est 

absque  jugo  ) ,  et  circumdantes  domum  senis  ,  fores  pulsare  coeperunt ,  clamantes  ad  dominum 

domus  ,  alque  dicentes  :  Educ  virum,  qui    ingressus  est  domum   tuam ,   ut  abutamur  eo. 

23.  Egressusqueestadeossenex,  et  ait  :  Nolite,  fratres,  nolite  facere  malum  hoc,  quia  ingres- 

sus  est  homo  hospilium  meum  ,  et  cessate  ab  hac  stultilia.  24.  Habeo  filiam  virgincm  ,  et  hic 

horao  habet  concuhinam  ,  educam  eas  ad  vos,  ut  humilietis  eas,  et  vestram  libidinem  com- 

pleatis  5  tantum  ,  obsecro,  ne  scelus  hoc  contra  naturam  operemini  in  virum.  25.  iNolebant 

acquiescere  sermonibus  illius.  Quod  cernens  Iiomo ,  eduxit  ad  eos  concubinam  suam  ,  et  eis 

tradidit  illudendam  ;  qua  cum  tota  nocte  abusi  essent,  dimiserunt  eam  mane.  At  mulicr ,  rece- 

dentibus  tenebris ,  venit  ad  ostium  domus ,  ubi  manebat  dominus  suus,  et  ibi  corruit.  27.  Ma- 

ne  facto  ,  surrexit  homo  ,  et  aperuit  ostium  ,  ut  coeptam  expleret  viam  ,  et  ecce  concubina  ejus 

jacebat  ante  ostium  sparsis  in  limine  manibus.  28.  Cui  ille  ,  putans  eam  quiescere ,  loqueba- 

tur  :  Surge  et  ambulemus.  Qua  nihil  respondente  ,  intelligens  quod  erat  mortua  ,  tulit  eam  , 

et  imposuit  asino ,  reversusque  est  in  domum  suam.  29.  Quam  cum  esset  ingressus,  arripuit 

gladium  ,  et  cadaver  uxoris  cum  ossibus  suis  in  duodecim  partes  ac  frusta  concidens ,  misit  in 

omnes  terminos  Israel.  30.    Quod  cum  vidissent  singuli ,  conclamabant  :  Nunquam  res  talis 

facta  est  in  Israel,  ex  eo  die  quo  ascenderunt  patres  nostri  de  ^Egypto  ,  usque  in  prsesens  tem- 

pus  ;  ferte  sententiam  ,  et  in  commune  decernite  quid  factoopus  sit. 


2,  Qij,E  EELiQuiT  EUM.  ]  Noster  Inierpres  nJTn 
tiznach,  id  est,  reliquit,  elongavit  se  ,  jam  le- 
gunt  njfn  tizna  per  n  ,  id  est,  fornlcala  est. 
Unde  censent  Rabbini  eam  a  Levila  dimissam 
fuisse  ob  adullerium.  Verum  hujus  criminis 
nec  Septuag.  necChald.  nec  Josephus  memine- 
runt.  Septuag.  vertunt  :  Irala  est  ei.  Ciiald. 
Contempsit  eum.  Josepbus  ait  eam  discessisse 
a  niarito  ob  ejus  zeloiypiam.  Verisimile  est  in- 
ter  eos  fuisse  mores  diversos,  indeque  simul- 
lates  ,  lites  el  jurgia  ,  qualia  inter  conjuges 
crebra  sunt,  ideoquo  uxorem  a  marilo  seces- 
sisse  ad  suos  parentes.  Id  colligilur  ex  illo 
V.  3.  Secutusque  est  eum  vir  suus  votens  reconci- 
liari  ei. 

10.  Et  concubinam,  ]  id  est ,  uxorem  secun- 
dariam. 

12,     A'0.\    KNGREOIAR   OPPIDliM   GENTIS    ALIEN/C  ,  ] 

puta  Jerusalem,  quee  tunc  occupabatur  a  Jebu- 
ScTGis  ;  licetenim  illa  expugnala  sit  a  Caleb  Jii- 
dic.  1.  8.  tamen  |)ostea  eam  recuperarunl  Jebu- 
saei.  Aut  polius  Caleb  urbem  Jerusalem  qiiidem 
expugnavit,  sed  non  arceni  Sion  ;  hanc  euim 
diu  post  expugnavit  David.  Quare  Jebusaei  le- 
nentes  arcem  dominabantur  urbi ,  in  qua  mix- 
tim  habilabant  Judaei  et  Jebusc-ei,  puta  Henjami- 
nilae  ,  uli  diserle  dicluni  est  cap.  1.  21.  et 
Jo9ue  c.  15.  V.  ull.  Hac  ergo  de  causa  Levila  hic 
noluit  pernoclare  in  Jerusalem  ,  ne  cum  Jebu- 
Steis  idololalris  versari  cogerelur. 

15.  Et  NUI,Ll'S   EOS  RECIPERE   VOLUIT  HOSPITIO.  ] 

Menltor ,  um\uU.  sanctus  Ambros.  I.  5.  Hexan)! 
cap.  16.  si  non  Sodomitii:  licec  fuit  causa  supplicii, 
inhospituUias :  imo  Ezechiel  cap.  IG.  ^9.  llaic,  ait, 
fuit  iniquitas  Sodomce ,  superbia,  saluritas  panis 


et  abundanlia,  et  otium  ipsius  et  filiarum  ejus,  ec 
inanum  cgeno  et  paupcri  non  porrigebant. 

16.  FiLii  Jemini,  ]  id  est  ,  filii  Benjamin  ;  hic 
enim  per  aphiTresin  primce  syllabse^en  vocatur 
Jemini. 

18.  Vadimus  ad  domum  Dei  ,  ]  ad  tabernacu- 
lum  et  arcam  foederis  in  Silo ,  devolionis  gra- 
lia  ,  ul  ibidem  invjjcalo  et  adoralo  Deo  ,  inde 
incolumes  redeamus  domum  in  monlem 
Ephraim. 

19.  Habeistes  paleas  et  fknum.  ]  Hinc  liquet 
tum  in  Judsea  non  fuisse  publica  hospitia  ,  sed 
proficiscentes  rerum  annonam  delulisse  ,  ac 
apudamicumvelcivemaliquemhospitium  quae- 
sivisse,  uti  etlamnuai  fit  in  Turcia  ,  Tartaria  , 
Scythia,  elc. 

22.  FiLii  Belial,  id  est  absque  jugo,  ]  scilicei 
homines  effraenes ,  impii ,  scelesli.  Vide  quae  de 
Belial  dixi  2.  Corinth.  6.  15. 

2^.  HaBEO  FILIAM  VIRGIJiEM  ,  ET  HIC  HOMO  HA- 
BET    CONCUBmAM    ,     EDUCAM  EAS  AD   VOS.  ]    pU'C- 

res  an  peccarit  hic  vir  otTerendo  iibidini  Ga- 
baonitarum  filiam  suam,  et  maritus  Levita  edu- 
cendouxorem  suam  ad  evadendam  Sodomiam. 
Resp.  licile  eos  potuisse  volenlibusinferre  gra- 
viorem  injuriam,  offerre  minorem  ad  redimen- 
dam  graviorein.  Minor  auteminjuriaeratviolari 
filiam  vel  uxorem,  quam  virum  libidine  nefan- 
da,  eumque  hospitem,  violando  simul  jus  hos- 
pilii  quod  lum  lemporis  sanctissimum  erai  ei  in- 
violabile  :  sic  volenli  committere  adulterium 
licet  suadere  fornicalionem  cum  meretrice,  ac 
volenli  commilleic  magis  peccatuni  suad(U'e 
minus.  Hoc  cnim  consilium  prudens  esl  el  ho- 


i96 


neslum  ,  non  ciiim  siiacbiUir  liic  miniis  maium 
absoiult:',  sed  suIj  conclitioue  liac:  si  vis  plane 
commiLlcre  majus  |)eccatum  ,  commille  potius 
minus  ;  c|uoil  (!st  objectum  liujus  consilii  piu- 
clens,  el  viro  cordalo  dignum.  [ta  S.  Gbrysost. 
Iiomil.  27.  atl  populiun  et  bomil.  lii.  in  Gencs. 
illi  qui  assuetus  est  jurare  per  Deuui,  suadet  ut 
jurel  potius  per  capul  suum.  Ktsanctus  Augus- 
linus  I.  2.  de  Adulter.  conjug:.  cap.  15.  Si  facturus 
csl ,  ait ,  quod  noii  licet ,  jani  faciat  aduUeriuin, 
et  non  koinicidiuin  ,  id  est,  tVu-iat  minus  pecca- 
tum  ,  potius  quam  majus  ;  idem  docet  S.  Amb. 
1.  1.  de  Abraliamcap.  6.  S.  Gregor.  I.  32.  Mora!. 
cap.  20.  ac  diserte  Gaj(;t.  bic  LJartb.  Fumus  iu 
Summula  Casuum,  Verbo  Tyrannus  ,  D.  Soto 
1.6.  de  justitia  qu;est.  1.  arl.  5.  Adrian.  quodli- 
betl.  qu.  2.  S.  Tbomas  qu;esl.  de  Malo.  Vide  Na- 
varrum  c.  lU.  nura.  40.  in  fine.  Hoc  in  genere  , 
jam  in  parlicuiari. 

Resp.  se-tnido  videri  virtun  bunc  peccasse 
coiilra  pietatem.  H;ec  enim  diclat  palri  ut  filiae 
su:c  pudoriet  bono  consulat ,  potius  quiim  bos- 
pitis  exlerni,  etiamsi  gravior  injuria  ei  inferen- 
da  sit ;  et  contra  justitiam,  si  ea  invita  ct  re- 
pugnante  (  uti  fieii  solet)  violandam  ol)tulit :  et 
conlra  ciuuitalem,  si  in  fllia  erat  periculum 
consensus  in  delectationem  veneream.  Ita  Ly- 
ranus  ,  Abulensis  ,  Dionysius  et  Pereriiis  in 
c.  19.  Genes.  vers.  5.  ubi  simile  dixi  de  LotoITe- 
rente  fllias  Soilomitis  ad  liberandos  liospites. 
Quod  si  pericultnn  consensus  non  erat  in  H- 
lia  ,  ipsaque  sponte  palri  sese  submiserat,  aut 
ad  tantum  nelas  evilanduni  eliam  obtuieral  ,  el 
bocprobrum  sustinendum,  nulUimomnino  fuit 
peccatum. 

Denique  animiperturbatio,  incogitanliaelin- 


COMMENTARIA  IN  L1BRUM  JUDICUM.  Cap.  XX. 

opia  consiiii  culpam  viri  iiujiis  valde  imminue- 


runt. 

Magis  excusandus  esl  Levita  qui,  uf  propriam 
injuriam  iufandam  evaderet,  obluiil  uxoremad 
stuprum  ,  si  ipsa  ad  banc  sui  oblationem  (  ad 
quam  non  obligabalui)  consenlit.  Oni-^^fHK^  enim 
potius  a  sftprohibere  debct  injuriam  ,  priesertini 
lam  uefariam,  quam  ab  alio  ,  puta  ab  uxore. 
Cbaritas  enim  incipit  a  seipso. 

25.  Quoi)  CRKNKNs  EDuxiT,]  ut  objccti  praeseu- 
lia  ct  feminae  pulciiritudine  itlecti  abslinerenl  a 
viro,  nec  ultorius  quid  petercnt,  uli  reipsa  fac- 
lum  est.  Ila  Abul.  et  forle  incolae  Gabaa  pelel)an  l 
virum  simulate  ,  ut  femina  quam  appelel)anl  , 
ct  cujus  per  forum  transeuntis  miram  pulcbri- 
tudinem  viderant,  eis  oirerrelur,  uti  asserit  Jo- 
sepbus. 

Fuil  boc  ingens  scelus  ,  quod  proinde  tolius 
pene  tribus  excidio  Deus  vindicavit.  Unde  de  eo 
dicilur  Osee  9.  9.  Profunde  peccaoerunt  ,  sicul 
in  diebus  Gabaa.  R?cordabitur  (  Dominus  )  ini- 
qailalis  eoruin  ,  et  visitabit  peccala  eorum. 

29.    I.N  DUODECIV)   PAPa'ES  AC  FUUSTA.  CONCIDENS  , 

MisiTiN  OMNEs  TEr.Mi.xos  Isi\\EL,]puta  ad  duode- 
cim  lribus,cuique  tribiii  unam  partem.  Non  pec- 
cavit  bic  marilus,  quia  non  concidit  uxorem  ad 
detionestalionem  corporis  ipsius,  sed  potius  ail 
bonorem  illi  rcstituendum  per  vindiclam  tanti 
llagitii,  quae  paulo  post  reipsa  secuta  est:  naiii 
liac  concisione  omnes  excitaviL  ad  ultionem. 
Ita  Abuteusis. 

Hoc  Levitse  factum  eK;Mnplumque  citat  S.  Atlia- 
nas.  epist.  ad  Ortbodoxos  ;  similique  modo 
Arianorum  nefanda  scelera  conlra  Gatbolico«i 
commissa  recensens,  eosdem  excilat ,  ut  Aria- 
nos  delesleniur. 


CAPUT  VIGESIMUM. 


SYNOPSIS    CAPITIS. 


UnDECIM  TRIBUS  BELLUM  IINFERENTES  BeNJAMINITIS  A.D  VINDICAND.AM  NEFANDAM  EORUM 
LIBIDINEM  ,  SECUNDO  AB  EIS  C^DUNTUR  ,  TERTIO  TANDEM  AGGRF.SSU  EOSDEM  C.^DUNT 
USQUE    AD  INTERNECIONE.M  ,    SEXCENTIS    DUNTAXAT    FUGA  IN  SOLITUDINEM  ELAPSIS. 


GRESSi  itaque  simtomnes  filii  Israel,  etpariter  congregati,  qiiasi  vir  uniis 

;de  Dan  usqueBersabee,  el  terraCalaad,  atlDomimim  in  Masplia;  2.  oin- 

jnesqiie  anguli  populorum  ,  et  cimolse  tribiis  I  rael  iu  Ecclesiam  populi  D  i 

convenerunt ,  quadraginta  milliapeditum  pugnatorum  (3.  Nec  laluit  filios 

jBenjamin  ,  quod  ascendissent  filii  Israel  in  Maspiia  ).  Intcrrogatus{]uc  Le- 

^   'vila,  maritus  mulieris  interfectse  ,   quomodo   taiitum  scelus   perpctratuni 

^^^^^^^esset ,  4.  respondit  :  Veni  in  Gabaa  Binjanin  cum  uxore  mea  ,  illucque 
divcrti ;  5.  et  ecce  homines  civitatis  illins  circumdederunt  nocle  domum ,  in  qua  manebam  , 
volentes  me  occiderc  ,  et  u.KOrem  meam  incredibili  furore  libidinis  vexantes  ,  denique  morluu 
est.  G.  Quam  arreptam  ,  in  frusta  concidi ,  misique  partes  in  omnes  tcrminos  posscssionis 
veslrae;  (luanuntiuam  tantum  nefas ,  et  tam  grande  piaculum  factum  estinlsrael.  7.  Adestis, 
omnes  Glii  Israel ,  decernite  quid  facere  debeatis.  8.  Stansque  oinnis  populus  ,  {piasi  unius  ho- 
minis  serinone  respondit  :  Non  recedemus  in  tabcrnacula  nostra  ,  ncc  suam  quisquam  intra- 
bit  domum  ;  i).  sed  hoc  contra  Gabaa  in  commune  faciamus  :  10.  Decem  viri  eligantur  e 
centum  ex  oainibus  tribubus  Israel,  et  centum  de  mille  ,  et  mille  de  decem  millibiis ,  ut  com- 
porlent  excrcitui  cibaria ,  el  possimus  pugnare  conlra  Gabaa  Benjamin  ,  et  reddero  ei  pro 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  XX.  197 

scclcrc  ,  quod  racrelur.  II.  Convenitque  universus  Israel  ad  civilatem,  quasi  liomo  unus  , 
oadem  menle,imoque  consilio.  12.  Et  miseriint  nuntios  ad  onuicm  trihum  Benjamin  ,  qui 
(licerent  :  Cur  tantum  nefas  in  vobis  reperlum  est  ?  13.  Tradite  homines  de  Gahaa  ,  qui  hoc 
llagitium  perpetrarunt ,  et  auferatur  malum  de  Israel.  Qui  noUierunt  fratrum  suorum  filiorum 
israel  audire  mandatum.  14.  Sed  ex  cunctis  urhihus  ,  quae  sortis  suse  erant ,  convenerunt  in 
Gabaa  ,  ut  illis  fcrrent  auxilium  ,  et  contra  universum  populum  Israel  dimicarent.  15.  In- 
ventique  sunt  viginli  quinque  millia  de  Benjamin  educentium  gladium  ,  preeier  hahifatores 
Gabaa.  16.  Qui  septingenti  erant  viri  fortissimi ,  ita  sinistra  ,  ut  dextera  praelianles ;  et  sic 
fundis  lapides  ad  certum  jacienles  ,  ut  capillum  quoque  possent  percutere  ,  et  nequaquam 
in  altcram  partem  ictus  lapidis  deferretur.  17.  Virorum  quoquc  Israel ,  ahsque  filiis  I3en- 
jamin  ,  inventa  sunt  quadringenta  millia  educentium  gladios  ,  et  paratorum  ad  pugnam. 
18.  Qui  surgentes  venerunt  in  domum  Dei  ,  hoc  est ,  in  Silo  ;  consulueruntque  Deum  , 
atque  dixerunt  :  Quis  erit  m  exercitu  nostro  princeps  certaminis  contra  filios  Benjamin  ? 
Quihus  responditDominus  :  Judas  sit  dux  vester.  19.  Slatimque  Clii  Israel,  surgentes  mane, 
castramelati  sunt  juxta  Gahaa.  20.  Et  inde  procedenles  ad  pugnam  contra  Benjamin  ,  urhem 
oppugnare  coeperunt.  21.  Egressi(|ue  filii  Benjamin  de  Gabaa  ,  occiderunt  de  filiis  Israel  die 
illo  viginti  duo  millia  virorum.  22.  Rursum  filii  Isracl  fortitudine  et  numero  confiden- 
tes ,  in  eodem  loco  ,  in  quo  prius  certaverant  ,  aciem  direxerunt.  23.  Ifa  tamen  ut 
prius  ascenderent  et  flerent  coram  Domino  usque  ad  noctem ,  consulerentquc  cum  ,  et 
dicerent  :  Deheo  ultra  procedere  ad  dimicandum  conlra  filios  Benjamin  fratres  meos,  an 
non?  Quibus  dle  respondit  :  Ascendite  ad  eos,  et  inite  certamen.  24.  Cumque  filii  Israel 
altera  die  conlra  filios  Benjamin  ad  praelium  processissent ,  25.  eruperunt  filii  Benjamin  de. 
portis  Gahaa ;  et  occurrentes  eis  tanta  in  ilios  csedc  bacchati  sunt ,  ut  decem  et  octo  millia 
virorum  educentium  gladium  prosternerent.  26,  Quamohrem  omnes  filii  Israel  venerunt  in 
domum  Dei,  et  sedentes  flehant  coram  Domino  ;  jejunaverun.tque  die  illousque  ad  vesperam 
et  ohtulerunt  ei  holocausta  ,  atque  pacificas  victimas,  27.  etsuper  statu  suo  interrogaverunt. 
Eo  tempore  ihi  erat  arca  foederis  Dei ,  28.  et  Phinees  filius  Eleazari  Glii  Aaron  pnTpositus 
domus.  Consuluerunt  igilur  Dominum  atque  dlxerunt  :  Exire  ultra  dehemus  ad  puo^nam 
contra  Giios  Benjamin  fratres  nostros  ,  an  quiescere  ?  Quihus  ait  Dominus  :  Ascendite  cras 
enim  tradam  eos  in  manus  veslras.  29.  Posueruntque  Glii  Israel  insidias  per  circuitum  urhis 
Gabaa  ;  30.  et  tertia  vice,  sicut  semel  et  his,  contra  Benjamin  exercitum  produxerunt. 
31 .  Sed  et  filii  Benjamin  audacter  eruperunt  de  civitate  ,  et  fugientes  adversarios  longius  pct- 
seculi  sunt ,  ita  ut  vulnerarent  ex  eis  sicut  primo  die  et  secundo ,  et  csederent  per  duas  se- 
mitas  vertentes  terga  ,  quarum  una  ferehatur  in  Bethel,  etaltera  in  Gahaa,  atque  proslernerent 
triginta  circiter  viros  ;  32.  pulaveruntenim  solito  eos  more  caedere.  Qui  fugam  arte  simulanles, 
inierunt  consilium  ut  ahstraherent  eos  de  civilate  ,  et  quasi  fugientes  ad  supradiclas  semitas 
perducerent.  33.  Omnes  ilaque  filii  Israel  surgentes  de  sedihus  suis  ,  telenderunt  aciem  in 
loco  ,  quivocatur  Baalthamat.  Insidise  quoque  ,  quae  circa  urbem  erant ,  paulatim  se  aperire 
coeperunt ,  34.  et  ah  occidentali  urbis  parte  procedere.  Sed  et  alia  decem  millia  virorum  de 
universo  Israel ,  habitatores  urbis  ad  cerlamina  provocahant.  Ingravatumque  estbellum  con- 
tra  GliosBenjamin  ;  et  nonintellexerunt  ((uod  ex  omni  parte  illis  instaret  interilus.  35.  Per- 
cussitque  eos  Dominus  in  conspeclu  fiiiorum  Israel  ,  et  interfecerunt  ex  eis  in  illo  die  vitrinti 
(|uinque  millia  et  ccntum  viros  ,  omnes  heliatores  et  educenfes  gladium.  36.  Filii  autem  Ben- 
jamin  ,  cum  se  infcrioresesse  vidissent,  coeperunt  fugere.  Quod  cernentes  filii  Israel ,  dederunt 
eis  ad  fugicndum  locum ,  ut  ad  proeparatas  insidias  devenirent  ,  quas  juxta  urhem  po- 
suerant.  37.  Qui  cum  repente  de  latibulis  surrexissenl ,  el  Benjamin  terga  cedentihus  daiet 
ingressi  sunt  civilatem  ,  ct  percusserunt  eam  in  ore  gladii.  38.  Signum  autem  dederant  Glii 
Israel  hisquos  in  insidiis  collocaverant ,  ut,  post(|uam  uihem  cepissent,  ignemaccen(]erenl;  uf 
ascendente  in  allum  fumo  ,"caplam  urhem  demonslrarent.  39.  Quod  cum  cernerent  filii  Israel 
in  ipso  ccrtamine  posili  (  pufaverunt  enim  filii  B<Mijamin  eos  fugere ,  et  insfantius  perseque- 
hantur  ,  cfesis  de  exercilu  eorum  Iriginta  viris,  )  40.  (!t  videicnt  (piasi  columnam  fumi  de  ci- 
vitate  conscenderc  ;  Benjamin  quo([ue  aspiciens  letro  ,  cum  caplam  cerneret  civifatem  ,  et 
flammas  in  sublimc  fcrri ;  41.  qni  prius  simulaveraiit  fiigam  ,  versa  facie  fortius  resislehant. 


IDS  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICDM.  Cap.  XX. 

Qiiod  cum  vidisseiit  Qlii  Benjamin  in  fugam  versi  sunt ,  42.  et  ad  viam  deserti  ire  coeperunt , 
illucquoque  eoi  adversariis  persequentibus ;  sed  et  lii  qui  urbem  succenderant ,  occurrerunt 
eis.  43.  Atque  ita  factu  n  est  ut  ex  utraque  parte  ab  hostibus  csderentur ,  nec  erat  ul!a  requies 
morientium.  Gscideruat  atque  prostrati  sunt  ad  Orientalem  plagam  urbis  Gabaa.  44.  Fuerunt 
autem  qui  in  eodem  loco  interfecti  sunt ,  decem  et  octo  miliia  virorum,  omnes  robustissimi 
pugnatores.  45.  Qiod  cum  vidissent  ([iii  remanserant  dc  BMijamin  ,  fugerunt  in  solitudinem  ; 
etporgebant  al  Petram ,  cujus  vocabulum  est  Kemmon.  Inilla  quoque  fuga  palantcs,  et  iti 
diversa  tendentes ,  occiderunt  quin  [ue  millia  virorum.  Et  cura  ullra  tenderent ,  persecuti  sunt 
eos ,  et  interfecerunt  etiam  alia  duo  millia.  46.  Et  sic  factum  est  ut  omnes  qui  ccciderant  dc 
Benjamin  in  divcrsis  locis  ,  essent  viginti  quinque  millta  ,  pugnatores  ad  bclla  promplissimi. 
47.  Remanserunt  itaque  de  omni  numero  B^njamin,  qui  evadere ,  et  fugere  in  soliliulinem 
potuerunt ,  sexcenti  viri ,  sederuntque  in  petra  KemmDn  mensibus  ([uatuor.  48.  Kegressi 
autem  filii  Israel ,  oranes  reliquias  civitatis  a  viris  usque  ad  jumenta  gladio  percusserunt ,  ■ 
cunctasque  urbes  et  viculos  Benjamin  vorax  flamma  consumpsit. 


1.  Egressi  iTAQUE  su.vT  OMNSS  (idest ,  plufiuii, 
omncs  qui  comnioile  domj  abesjc  egrediqu; 
poierant )  ad  Dominum  iii  Maspha.  ]  Quatuor 
erant  urbes  in  Judaea  dict;e  Maspka,  id  est  ,  sps- 
cida,  ait  Abul.  qui  Galaadilicam  hic  inielligii. 
Melius  alii  accipiuni  illam  quae  er.Uin  couriniu 
iribus  Jud;c  eL  Beiijamui;  h  ec  enim  erat  vicina 
Gabaae  quam  punlre  volebaut ,  aeiue  ac  urbi 
Silo,  ubi  erat  tabernaculum  tederis  cum  arca  , 
quod  ex  Masplia  videri  poleral.  Erat  euiin  \Ias- 
pha  in  loco  alto  quasispecula;  uude  ibidem  di- 
cunlur  congregatl  ad  Doinbium  ,  eminus  in  Ta- 
bernaculo  supra  arcam  residentem.  Addeinloia 
Synagoga  siniul  collecta  ad  causaui  piam  ,  uii 
hic  erat ,  Deus  aderat,  illique  pr;eerat.  Unile 
ad  eam  convenientes  dicebantur  congregari  ai 
Dominum.  Hinc  et  alias  saepius  Hebraei  comiiia 
celebrarunt  in  Maspha  ,  ut  paiet  i.  Reg.  7.  10. 
Jerem.  iO.  1.  Machab.  3.  M.  ubi  etcausa  additiir 
cum  dicitur  :  Locas  orationis  crat  in  Masplia  anle 
in  Israel ,  q.  d.  Esto  in  Silo  esset  Tabernacuhmi 
cum  arca,  tamen  in  Maspha  erat  Synagoga  , 
sive  locus  orationis,  ideoque  eo  quasi  ad  Syna- 
gogam  sive  proseucham  convencrunt  Israelitae. 
Unde  Rabbini  Synagogarum  originem  referuut 
ad  Synagogam  celebrcin  et  principcm ,  qu;e  erat 
in  Maspha. 

2.  Om.nesque  anguli  populorum,  ]  h')c  est  om- 
nes  populi  iiabitantes  in  suis  locis,  quasi  angu- 
lis.  Sic  hodie  vocantur  Cantones,  id  est,  Anguli 
Helvetiorum.  Rursum  et  potius  onvies  anguli , 
id  est ,  omnes  primores  ,  draefecti  et  duces  po- 
pulorum,  omnes  Principes  tribuum,  ait  noster 
Salazarin  Proverb.  c.  1.  v.  21.  n.  229.  Hi  enim 
populum  in  unione  et  oflficio  continent  ,  sicut 
anguli  stringunl  coniinentque  totam  domum 
Hinc  angulus  pro  principe  sumitur  ,  ut  cum 
Ghristus  dicitur  factus  in  caput  anguli  ,  ct  esse 
lapis  angalaris,  id  est,  columna,  basis  et  prin- 
ceps  Ecclesic-e  Psal.  117.  22.  Et  Matth.  21.  Ui.  et 
cum  Isaias  ait  cap.  19.  v.  13.  Deceperunt  /Egyp- 
tum  angulum  (  id  est  principum  )  populorum. 
Et  Zachar.  cap.  10.  versu  U.  Ex  ipso  angulus , 
hoc  est,  ex  Juda  prodibit  princeps,  piita  Judas 
Machabaeus.  Similia  sunt  Sophon.  3.  6.  et  1. 
Reg.  \h.  38. 

12.  Et  MISERUNT  NUNTIOS  AD  OMNEM  TRIBUM  BEN- 

JAMiN  ,  ]  per  universas  urbes  et  cognationes 
lienjaminiiarum. 

15.  Lnventique  sunt  viginti  quinque  millia  df, 
Benjamin.  ]  Hobr.  et  Cliald.  habent   26  miUia  , 


quibus  cinseuil  Lyraa.  ct  Abul.  Sed  Septua- 
giuta  c-eque  ac  Latina  Romana  constanter  legunt 
25  miUia  :  alquo  his  plau^.  co;isentit  numerus 
c;esorum  et  siiperstiluai  vers.  35  et  47.  De- 
nique  facile  n2?.31  dianlssa,  id  est  quinque  , 
deprai^ari  paiuil  in  n"J;yi  vescissa ,  id  est  et 
sex. 
13.  Qui  ( iucol;e  Gabaa  )  Septingenti  erant 

Viai  FORTISSIMI  ,  ITA  SINISTRA  UT  DEXLTBA  PR.ELIAN- 
TES,  ET  SIG  FU.NDIS  LAPIDES  AD  CERTU.M  JACIENTES, 
i;r  CAPILLUM  QUOQUE  POSSENT  PERCUrERE.]   Est   hv- 

perbole  ,  q.  d.  peritissimi  erant  fundae  ,  ut  ea 
jacienles  iapidem  ,  certo  scopum  configerent. 
Ita  Lyran.  Abul.  Cajct.  Tales  quoque  erant  in- 
col;e  Balearium  insularum,  qui  a  teneris  exer- 
cebantur  in  jactu  fuad;e  ,  adeo  ut  pueri  jentare 
non  possent ,  nisi  jentaculum  eininus  posituni 
funda  dejecissent,  teste  Slrabone.  Audi  quid  de 
Commodolmper.  scribat  Herodianus  :  Ceroos  tt 
damas ,  item  cornigera  alia  prceter  tauros  ,  cur- 
rens  pariter  ipse  atque  insequens  impetebat  ,  ac 
prmventa  fuga  certissimis  ictibus  prosternebat. 
Leones  vero  et  pantlieras  ,  aliaque  icl  genus  nobi- 
lissima  animaUa,  currens  in  orbem  superne  jaculis 
confodiebat ,  sic  ut  nec  telumquispiam  secundum  , 
nec  valnus  viderit  nisi  letliifcrum.  Nam  ut  primum 
se  fera  concitaverat ,  statim  iUam  vel  in  fronte 
vel  in  corde  sauciahat ,  nuUo  prcBlerea  usus  scopo , 
neque  ad  aliani  corporis  partem  telo  deslinalo  ,  sic 
iit  pariter  cum  vulnere  ipso  conficerelur.  Plura 
t  im  peritoraui  sagittariorum  exempla  recensui 
Thren.  3.  v.  12. 

18.  JuDAS  siT  Dux  VESTER.]  Judus,  id  est  ,  tribus 
Juda,  ejusque  princeps. 

23.  Fratres  meos.  ]  Hostes  vocant  fratres  , 
ut  ostendant  quod,  licet  vitio  sint  punienda  , 
nalura  tamen  est  diligenda  ,  ait  Lyraa.  Hinc 
hostis  olim  erat  hospes  ;  unde  Italicum  hosic. 

QCJIBUS    ILLE    RESPONDIT  :  AsCENDITE    AD  EO  S  ET 

IMTE  CERTAMEN.]  Mira  Dci  ordinatio:  jubcl  eniiii 
uudecim  tribus  semel  caesas  a  Beujamiuilis 
ad  22  millia  vers.  21.  ilcrum  eos  aggredi  , 
et  ab  eis  riirsum  caedi  ad  18  millia  vers.  2.5. 
et  tamen  illae  bellum  justum  piumque  age- 
banL 

Cur  hoc  ?  PriiTii  causa  fuit,  ut  praeterila  eo- 
rum  peccata  castigaret ,  ac  nominaiiin  quoil 
permisissent  idolum  Michae  :  item  cultum  Baa- 
lim  el  Astarolh.  c.  2.  et  3.  Ita  Hebriei ,  Lyran.  ci 
Abulensis. 

Secunda  innuilur  v.  22.  quod  scilicet  nimis  iu 


COMMENTARIA 

sun  forliliuVine  cl  nunuMo  confKlcrent  :  iil  dis- 
cerenl  Dei  essc  \icloriiin)  ,  c;inKiue  ab  co  (laii 
saepc  paucis  el  ckbilioribus  conlra  plurcs  ei  po- 
lenles. 

Terlia,  ul  caslra  iindecini  iriJjuv.m,  iu  qiiilnis 
inulli  crant  scelerali  ,  a  la  ce  cxpurgarct ;  ila- 
quc  digna  icddcrcl,  quibus  vicloriani  largiiclui': 
utque  proi)arel  el  cxcitarel  corum  fidcm  et  ohe- 
dicntiiun  ,  qua^  sane  liic  magna  luit ;  nam  licct 
secundo  ca>si  ,  terlio  lamen  bellum  Dei  jussii 
instaurarunt,  ideoquc  viclores  evascrunt.  Audi 
sauctum  Gregorium  IZj.  Moral.  cap.  13.  Quidisl 
(}uod  in  ullionem  sceleris  ivflimmalur  Israel ,  el 
lamen  prius  ipso  proslcrnilur  :  nisi  quod  prius 
ipsi  purgandi  sunl ,  pcr  quos  aliorum  culpce  fc- 
riuntur  ;  ut  ipsi  Jam  muridi  pcr  ullioncvivcnianl, 
(fui  aiiorumvilia  corrigtre  festinanl?  Confirmal 
exemplo  adultcrse,cujusaccusatoribusait  Cbris- 
tus  Dominus  :  Qni  sine  peccaio  est  veslrum  pri- 
mus  in  illam  lapidcm  millal.  Joan.  8.  7.  de  qui- 
i)us  S.  Gregor.  Ad  alicna ,  inquit  ,  punienda 
peccala  ibanl ,  et  sua  reliqturant.  Revocantur  ila- 
(jue  intus  ad  conscientiam  ,  ul  prius  propria  corri- 
gant ,  et  lunc  alicna  reprchcndant. 

Dcniquc  ui  ostenderel  se  suprcmum  esse  nc- 
cis  cl  vitse  omnium  Dominum;  iiaque  omncs 
sacro  sui  metu  el  reverenlia  pcrcelleret,  uti  ct 
raclum  est.  Vide  Origcn.  liomil.  ih.  in  numer. 
S.  Augusl.  I.  5.  de  Civit.  cap.  21  el  52.  Salvian. 
lib.  de  Provideiiiia  S.  Gregor.  21.  Moral.  cap.  3. 


1.  serm.  de  palicntia 
causis  Deus  permisit ,  in 


S.  tplircm  tom 

Similil)us  de  causis  Deus  permisit ,  in  bello 
contra  Pliaraonem  infidelcm  inito,occidi  Josiani 
piissimum  regem  Juda  ;  et  Ladislaum  rcgem 
Hungarorum  ab  Amuraihe  Imper.  Turcarum  iii 
clade  Varncnsi;  ac  sanclum  Ludovicum  regcm 
Franciap,  volenleni  recuperare  terram  sanctam, 
a  Soldano  A^gypticapi,  et  in  sccunda  expcdi- 
lione  peste  mori ,  ut  miram  ejus  paticntiam 
acueret,  eamque  toti  mundo  oslenderet^  el  mox 
in  coelis  coronarct,  quam  sane  prae  aliis  hcroi- 
cis  ejus  virtulibus  ego  admiror  ct  vcneror.  Sic 
S.  Bcrnard.  ante  sanclum  Liido\icum,  jussu  D(  i 
incitavii  Christianos  ad  capcsscndam  camdcm 
in  lerram  sanctam  cxpcditioncm  ,  quae  tamcn 
male  cessil  caesis  Chrislianis.  UncVe  S.  Beinard. 
^  muUis  impostor  audivit;  sed  ipse  se  lutaius 
est,  ostendilque  per  miracula  hanc  fuissc  Dei 
volunta^nn,  uiipse  citans  hanc  Israelilarum  gc- 
minam  cla(lein  narral  1.  2.  de  Consid.  ad  Eugc- 
iiium  sub  initium. 


IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  X\.  199 

26.   jEjriNAVEUUMQUE  DIE  ILLO    tSQliE   AD    VES- 

1'ERAM.  ]  Ex  boc  loco  et  ex  2.  Regum  c.  1.  et9. 
liquet  Hebrseos  in  jejunio  solilos  j("junare  usque 
ad  vesperam.  Ex  qua  consuetudine  fluxil  su- 
pcrsiitiosa  observatioSaraccnorum ,  Turcarum 
el  Judacorum  postcriorum  ,  qui,  cum  jejunant, 
non  anlc  cibum  sumcre  soleni ,  quam  stellam 
Veneris  sive  Hesperum  (  hanc  enim  colunt  Sa- 
raceni )  conspexerint ,  ut  de  Judeeis  refertsanc- 
tus  liieron.  1.  2.  contra  Jovin.  etTcriul.  lib.  con- 
tra  Psycbicos  sub  finem.  De  Saraccnis  idem 
liquet  ex  c.  2.  Alcorani. 

Ad  vesperam  quoque  olim  jejunabant  Cbris- 
liani :  unde  in  hujus  rei  memoriam  etiamnum 
vesperae  in  jejunio  quadragesimse  ante  pran- 
dium  rcciiantur;  quasi  prandium,  quod  dein- 
de  scquitur  ,  ncn  tam  prandium  quam  coena 
sit. 

37.  Ori  cuM  REPE^TE.  j  Intricaius  esl  hic  ordo 
ct  serics  bisioria',  scd  cum  sicextrices  et  dige- 
I  as  cum  Lyiano  et  Abul.  Israeliiae  se  diviserunt 
in  ires  lurmas  sive  partes  ,  inaequales  tamen  ; 
iina  fuil  insidiaium,  quje  posiia  crant  a  tergo 
uibis  Gabaa,  ut  Bcnjaminitis  ad  Israclitas  inse- 
quendum  egressis  ,  urbcm  ipsam  ingredereiur 
ct  succendcret.  Altera  lurma  erat  decem  mil- 
lium,  qua3  Benjaminitas  urbe  elicuit ,  ut  prior 
luima  insidiarum  jam  dicta  urbem  intercipere 
posset,  quaeque  eos  ad  lertiam  turmam  ,  sive 
aciem  numerosissimam  totius  reliqui  exercitus 
ad  duas  s(miias  consisteniem  ,  simulate  fu- 
giendo  deduxit ,  dum  urbis  captee  signum  a 
prima  turma  per  fiimum  daretur  :  quo  facto 
converterunt  se  ,  et  omnes  turmBe  sive  acies 
Bcnjaminitas  aggressae  sunt ,  ex  eisque  inte- 
remerunt  25  millia  ,   el   insuper  centum  vi- 

lOS. 

/)8.  A  viRTs  usQUE  AD  juMENTA.]  Hiuc  patct  par- 
vulosomnes  fcminasquefnisse  occisos,  lam  in 
Gabaa  ,  quam  inomnibusaliis  urbibusetviculis 
Benjamin  ,  idque  clarius  liquet  in  Hebraeo.  Fe- 
ceruni  crgo  iribum  Bcnjamin  anaihcma,  quale 
praecipilur  facicndum  in  crimine  publicae  idolo- 
latriae.  Deuter.  13.  16.  Et  quanquam  hic  legis 
illius  et  vindictae  metas  modumque  undecim 
tiibus  excesserint  occidcndo  mulieres  et  par- 
vulos  innocentes  ;  divina  tamen  providentia  id 
permissum  est  ad  puniendam  Sodomilicam  et 
effracnem  Gabaanorum  libidinem  ,  simul  ei  re- 
bcllionem  audaccm  et  temcrariam  uniuslribus 
Bcnjamin  contra  caleras  undecim. 


200  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  XXI. 

CAPUT  VIGESIMUM  PRIMUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

JURAIST  UNDliCIM  TRIBUS  SE  NON  DATURASBeNJAMINITIS  FILIAS  SUAS  IN   UXORES  ;     UNDE  MOX 
DOLENTES  DE  TRIBUS  ILLIUS    INTERITU  ,   SEXCENTIS  VIRIS  EX  ILLA   RELIQUIS  UXORESDANT 

400  viRGiNESEX  cladeJabesGalaad  reservatas,  et  ducentas  Siluntinasexraptu. 

^ '  t^^^^^^^^^^^^^^^^^'^  quoque  filii  Israel  in  Masplia  et  dixeruiit  :  Nulhis  nostrtim 
Idabit  filiis  Benjamin  de  filiabus  suis  uxorem.  2.  Veneruntque  omnes  ad 
idomum  Dei  in  Silo ,  et  in  conspectu  ejiis  scdentes  usque  ad  vesperam  , 
^levaverunt  vocem  ,  et  magno  ululatucoeperuntllere  ,  dicentes  :  3.  Quarc, 
(Domine  Deus  Israel,  factum  est  hoc  raahim  in  populo  tuo  ,  ut  hodie  una 
^.tribus  auferretur  ex  nobis  ?  4.  Ahera  aulem  die  diluculo  consurgentes , 
"^^exstruxerunt  ahare  ;  obluleruntque  ibi  holocausla  et  pacificas  victimas,  et 
dixerunt  :  5.  Quis  non  ascendit  in  exercitu  Domini  de  universis  tribubus  Israel  ?  Grandi  enim 
juramento  se  constrinxerant ,  cum  essent  in  Mispha  ,  interfici  eos  qui  defuissent.  6.  Duclique 
poenitentia  fihi  Israel  super  fratre  suo  Beiijamiu  ,  co^perunt  dicere  :  Ablata  est  tribus  una  de 
Israel ,  7.  uiide  uxores  accipient  ?  omnes  enim  in  commune  juraviinus  non  daturos  nos  his 
filias  nostras.  8.  Idcirco  dixerunt  :  Qtiis  est  dc  uuiversis  tribubus  Israel ,  qui  non  ascendit  ad 
Dominum  inMaspha  ?  Et  ecce  invenli  sunt  habitatores  JabesGalaad  in  illo  exercitu  non  fuisse. 
(9.  Eo  quoque  tempore  cum  essent  in  Silo  ,  nullus  ex  eis  ibi  repertus  est.  )  10.  Miserunt 
itaque  decem  raillia  viros  robuslissimos ,  et  pra?ceperunt  eis  :  Ite  ,  et  percutite  habilatores  Jabcs 
Galaad  in  ore  gladii ,  tam  uxores  quam  parvulos  eorum.  1  1 .  Et  hoc  erit  quod  observare  de- 
bebitis;  omiie  generis  masculini  ,  et  mulieres  (lueecognoverunt  viros  iuterficite  ;  virgines  autem 
reservate.  12.  Inventseque  sunt  de  Jabiis  Galaad  quadringeutae  virgines ,  quse  nescierunt  viri 
thorum ,  et  adduxerunt  eas  ad  castra  in  Silo  ,  in  terram  Clianaan.  13.  Miseruntqiie 
nuntios  ad  filios  Benjamin ,  qui  erant  in  Petra  Remmon  ;  et  praeceperunt  eis  ut  eos  sus- 
ciperent  in  pace.  14.  Veneruntque  filii  Benjamin  in  illo  tempore ,  et  datse  sunt  eis  uxores 
de  filiabus  Jabes  Galaad  ;  alias  autem  non  repererunt  ,  quas  simili  modo  traderent. 
15.  Universusque  Israel  valde  doluit ,  etegit  poeuitentiam  super  interfectione  unius  tribusex 
Israel.  16.  Dixerunt([ue  majores  natu  :  Quid  facieraus  reliquis  qui  nou  acceperunt  uxores  , 
omnes  in  Benjamin  feminae  conciderunt ,  17.  et  magna  nobis  cura  ,  ingentique  studio  pro- 
videndum  est  ne  una  tribus  deleatur  ex  Israe!.  18.  Filias  enim  nostras  eis  dare  non  possumus, 
constricti  juramento  et  maledictione  qua  dicimus  :  Maledictus  qui  dederit  de  filiahus  suis 
uxorem  Benjamin.  19.  Ceperuntque  consilium  atque  dixerunt :  Ecce  solemnitas  Domini  est  in 
Silo  anniversaria  ,  quae  sita  est  ad  Septentrionem  urbis  Bethel  et  ad  Orientalem  plagam  y\x  , 
quae  de  Bethel  tendit  ad  Sichimam ,  et  ad  meridiem  oppidi  Lebona.  20.  praeceperuntque  filiis 
Benjamin  ,  atque  dixerunt  :  Ite  ,  et  latitate  in  vineis.  21 .  Cumque  videritisfilias  Silo  ad  ducen- 
dos  choros  ex  more  procedere,  exite  repente  de  vineis,  et  rapite  ex  eis  singuli  uxores  singulas , 
et  pergite  in  terram  Benjarain.  22.  Curaque  venerint  patres  earura,  ac  fratres,  et  adversum 
vos  queri  coBperint ,  atque  jurgari ,  dicemus  eis  :  Miseremini  eorum  ;  non  enira  rapuerunt  eas 
jure  bellantiura  at([ue  victorum,  sed  rogantibus  ut  acciperent ,  non  dedistis ,  et  a  vestra  parle 
peccatuin  est.  23.  Feceruntque  filii  Benjaraiu  ,  ut  sibi  fuerat  imperatum;  et  juxta  nuraeruin 
suum  ,  rapuerunt  sibi  de  his  quae  ducebant  clioros ,  uxores  singulas  ,  abieruntque  in  posses- 
sionem  suara ,  gedificantes  urbes ,  el  habitantes  in  eis.  24.  Filii  quoque  Israel  reversi  sunt  per 
Iribus  et  familias  in  tabernacula  sua.  In  diebus  illis  non  erat  rex  in  Israel ;  scd  unusquisque  , 
quod  sibi  rectum  videbatur ,  hoc  faciebat. 

/i.  Ar,TARE.]Non  peccaruut,  quia  in  sanctuario  tari  imniolent.  Addeillud  prcTcepiunilalumesso 
altarehocerexerunt.  Jamautera,  Deut.  16.  2.  tan-  a  Deo  ob  periculum  idololalrioe;  liic  autem  niil- 
tum  velatur  neextra  sauctuarium  lioslias  ia  al-      lum  ejus  erat  periculum.   Undc  videiur  hic  iu 


COMMENTARIA  IN 

illa  legc  fuisse  dispensalum.  Ita  Abulensis. 
Cajetanus  censet  eos  non  aliud  novuni  aliare 
fal)ricasse,  sed  istud  quod  erat  in  tabernaculo 
reslaurasse.  Quario  et  optime  dicas  boc  novum 
altare  erectum  ob  necessitatem.  Cum  enim  om- 
ncs  tribus  congregalae  essent,  ac  singulae  plu- 
rcs  vellent  Deo  offerre  bostias,  unum  altare 
Tabernaculi  ad  eas  capiendas  non  sufliciebat. 
Quare  ncccssum  fuit  aliud  altare  erigi,  ut  om- 
nibus  satisfieri  posset.  Hic  autem  casus  neces- 
silatis  censebalur  exceplus  a  lege  illa  communi 
unius  aliaris.  Undc  Salomon  in  simili  nccessi- 
taie  aliud  altarc  ercxit,  3.  Rcg.  8.  G/j.  Alias  vero 
ad  boc  opus  fuit  peculiari  Dei  inslinctu  et  dis- 
pensalione,  per  quam  Samueli  in  Rama,  Gal- 
gala  et  Bcihlcbem  sacrificare  licuit,  2.  Rcg.  7. 


11  ct  16.  Davidi  in  Area  Ornan  ,  2.  Reg.  24.  Elise     I 
in  monte  Carmclo ,  3.  Rcg.  18. 

G.  DucTiQUE  POEMTENTiA,  ]  uon  propric  dicta  : 
nec  enim  peccarant  occidcndo  Benjaminiias, 
sed  pcenilentia,  id  esl,  dolore,  q.  d.  dolenlcs 
unam  tribum  Bcnjamin  pene  exslinctam  in  Is- 
rael ;  Deus  enim  volebat  omnes  duodecim  tribus 
conservari,  tum  ad  honorem  Abrahac,  Isaac  et 
Jacob  Patriarcharum,  tum  ad  robur  et  plenitu- 
dinem  Synagogae,  acque  ac  Reipublic?e  Israelis; 
tum  ob  mysteria  numeri  duodcnarii,  prsescr- 
lim  quia  duodecim  Tribus,  etPatriarcbPC  earum 
capita  ct  principes  fuere  typus  duodecim  Apos- 
lolorum  ;  tum  denique  quiaex  Benjamin  nasci- 
Uirus  erat  Saul,  quem  Deus  deslinaverat  pri- 
mum  regcm  Israclis  ,  et  S.  Paulus  Doctor 
Gentium,  acduodecim  millia  signali,  qui  tcm- 
pore  Aniichristi  convertentur ,  eique  resistent, 
Apocal.7.  8.  In  Gabaa,  inquit  S.  Hieronymusin 
Epitaphio  Paulae  ,  urbe  ad  soluni  diruta  pauUdum 
substitit  Paula  recordala  peccati  ejus ,  et  concu- 
bince  in  frusta  divisce  ,  et  tribus  Benjamin  sexcen- 
los  viros  propter  Paulum  Aposlolum  reservatos,  de 
(-lao  prcedixerat  Jacob ,  Genes.  U9.  27.  Benjamin 
lupus  rapax  mane  comedet  prcedam,  et  vespere 
dividet  spolia.  De  Paulo  ergo  recte  bic  dicas  id 
quod  de  Fabio  Maximo  cecinit  Ovid.  lib.  1.  de 
Ponto  Eleg.  2. 


Qui  nasci  ut  posset,  quamvis  ceciaere  trecenli  : 
(Fabii  csesi  ab  Annibale) 

Non  omnes  Fabios  abstulit  una  dies. 

10.  MlSERUNT    ITAQUE    DECEM    MILLIA.  ]     Hcbr. 

Chald.  et  Scpluag.  constantcr  habent  duodecim 
millia.  Sic  cl  Joscphus^  lib.  5.  Antiq.  c.  2.  tJnde 
nonnulli  suspicantur  hic  csse  mendum. 

Et  percutite  iiabitatores  Jabes  Galaad,]  jus- 
tc,  quia  a  communi  undecim  tribuum  praelio  et 
sceleris  vindicta  soli  se  subduxerunt  :  unde  ab 
undecim  tribubus,  boc  est,  a  toio  populo  justam 
mortis  senleniiam  acceperunt.  Dcbcbant  enim 
ipsiin  publica  Reipublicae  causa,  conventu  et 
|)raelio  comparare  ut  cacteri,  ac  Rempublicam 
adjuvare,  ct  propugnare  ut  Cieteri.  Hoc  enim 
jiistilia  legaliscl  aurea  exigit. 

11.  ViRGi.NES  AUTEM  RESERVATE.]  Virgincs  cnim 
magis  amant  primos  sponsos  ,  quam  corrupt^c. 
Virgincs  autcm  dignosccbant ,  non  pcr  cxplo- 
ralionem  matronarum  ,  ul  vult  Abulensis,  sed 
ex  commuiii  fama,  quod  nunquam  fuissent  nup- 
lae.  Vidc  dicta  .Nuincr.  13.  Porro  vidcntur  hic 
undecim  iribus  cx  zelo  nimio  modum  justae 
vindictaj  excessisse  ,  co  quodparvulos  quoquc 
et  mulicrcs  innoccnlcs  occidi  jusserunt. 

C0a>EL.    A   LAPIDE.      TO.VI.   II. 


LIBRUM  JUDICUU.  Cap.  XXI.  201 

18.  Filias  EMM  NOSTRAS  EIS  DARE  NON  POSSUMUS 
coNSTRiCTi  juramento.  ]  Juramcntum  hoc  obli- 
gabat  eo  casu,  quo  Benjaminitis  reliquis,  de 
uxoribus  ,  quae  essent  Israclilides,  alia  ratione 
provideri  poluisset,  ut  ipsi  non  cogerentur  du- 
cere  gentiles  el  alienigenas  ,   vel   cogerentur 
manere  ccclibes  cum  interitu  totius  tribus.  Tunc 
enim  non  obligabat  hoc  eorum  juramenium, 
eo  casu  scilicet,  quouna  tribus  perire  debuis- 
sct,  vel  mulieres  alienigenae  ex  vicinis  assu- 
mendae   fuissent  ,  quod  periculosum   ex  lege 
vciitum  erat;  tum  quia  sicut  votum,  ita  ct  ju- 
ramcntum  factum  de  minori  bono,  quortmajus 
bonum  impediat,  non  obligat  quatcnus  illud 
impedit;et  jurans  censeturtacitc  majus  bonum 
excipere  voluisse  cum  juraret;  nam  alioqui  il- 
'icitum  fuisset  juramentum:    quia  promissio, 
licet  juramento  firmata,  non  censetur  tnfringi, 
quando  in  melius  commutatur;  hic  autem  me- 
lius  erat  non  pcrire  unam  tribum,  quam  non 
dare  illi  filias  suas  uxores.  Vide  Sylvestrum, 
vcrbojuramcntum.  Quocirca  peccassent  Israe- 
lilae,  si  jurassent  se  In  tali  nccessitate  et  peri- 
culo   non    daturos   uxores    Benjaminitis  ,    ait 
Abulensis  ;  putarent  tamen  ipsi,  cum    essent 
simplices  et  rudes,  se  hoc  juramenlo  teneri  : 
undc  rationes  quaerunl  quibus  ci  juramenlo  et 
conservaiioni  tribus  caveatur;et  quamvis  Abu- 
lcnsis  fucatas  eas  fuisse  putct,  et  in  fraudem 
juramenii;  melius  tamen  Lyranus,  Hugo,  Ca- 
jetanus,  Arias  ccnsenl  legitimas  fuisse ;  et  quoad 
Galaadites  mulieres  eis  dalas  palel,  quia  Galaa- 
dilae  bello  non  inlcrfuerant  (unde  ct  meriio  ex- 
cisi  sunt:  debucrant  enim,  ut  recte  Abulensis, 
vocati  adcommunem  vindictam  lanli  sceleris 
venirc);  juramenlum  autem  praescntes  tantum  , 
qui   scilicet  jurarant,   concernebat,  non   ab- 
sentes. 

19.  ECCE  SOLEMNITAS,]  non  nundiuarum,  ut 
vult  Abulcnsis,  sed  festi  alicujus.  Videtur  autem 
hoc  fcstum  fuisse  Tabernaculorum,  quod  ce- 
lcbratur  in  Septembri;  tuncenimcollectis  uvis, 
vites  abundant  foliis  et  pampinis,  sub  quibus 
hi  virginum  raptores  laiitare  potuerunt,  ut  di- 
citur  V.  20.  Ila  Arias,  Serarius  et  alii. 

21.  Rapite  ex  eis  singuli  uxores.  ]  Quaeres 
an  licite  raptum  hunc  consulere  potuerint,  et 
an  Benjaminitae,  consilium  hoc  exsequcndo, 
virgines  Siluntinas  rapere.  Respondeo  affirma- 
live ;  unde  dico  nec  majores  natu ,  raplum  hunc 
consulentes,  fuisse  pcrjuros;  quia  singuli  tan- 
tum  particulatim  jurarant  se  cis  proprias  filias 
non  daturos  ,  non  aulem  non  daturos  aliorum 
filias  communi  decreto.  Similiter  nec  parcntes 
filiarum  fuisse  perjuros,  quia  ipsi  consilii  rap- 
lus  non  eranl  conscii ,  nec  dcderunt  filias  suas  ; 
sed  hae  illis  abreplae  sunt,  imo,  ut  textus  innuit, 
parenlcs  prius  Benjaminitis  petentibus  illas 
negaranl.  Unde  peccutum,  sive  inaequalitas  ab 
eorum  partc  fiiisse  dicitur ,  quia  scilicet  eas 
pcicniibus  jure  suo  Bcnjaminilis,  in  lali  neces- 
sitalc  ncgaranl  ob  jurisjurandi  rcligionem. 

Dcnique  non  fuit  hic  peccalum  raptus,  ut 
recte  Lyranus,  Cajclonus,  Dionysius,  Arias; 
quia  is  lantum  misericordialis  fuit  non  vaklo 
invitis  filiabus,  ncc  etiam  parcnlibus,  nisi  ob 
perjurii  periculum,  quod  hic  nulluni  crat ;  et 
quia  raptus  hic  factus  est  mar.dato  illorum  ad 
quos  spectabatcuratolius  populi,  ct  communis 
boni ,  quorum  erat  in  lali  neccssilate  et  provi- 
dcrc  juramenlo,  et  detQrminare  uxores,  mo 

20 


202 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  JUDICUM.  Cap.  XXI. 


diimque  eas  accipiendi  salvo  juramento,  quas 
quivis  eorum  alioqui  Benjaminllis  dare  debuis- 
set,  ne  tribus  ilia  interiret,  vel  tarde  nimis 
succresceret. 

Similimodo  Romuluset  Romani  instiiuerunt 
ludos ,  et  adventantes  ad  eos  rapuerunt  virgines 
SabJnas ,  ut  eas  haberent  uxores.  Id  faclum  est 
post  annos  700;  tot  enim  Phinees,  a^que  ac 
Oilioniel,  aniecessit  Romam  et  Romulum.  Ro- 
manorum  raptus  contigit  Ih  Kalendarum  Sep- 
lembris,  ait  Plutarchus;  Benjaminitarum  vero 
eodem  mense  Septembris.  Romani  rapuerunt 
Virgines  627,  vel  ut  Halicarnassc-eus  689;Benja- 
minitae  vero  200.  Benjaminitas  ad  raplum  coe- 
git  necessitas  ,  Romanos  liberias  ,  uti  docet 
S.  Auguslinus ,  lib.  2.  de  Civitate  c.  17.  et  lib.  3. 
c.  13.  Unde  Romanorum  rapius  concivit  bella 
et  sirages,  Benjaminitarum  vero  pacem  et  Ite- 
litiam. 

HlcflniiurHisloria  duodecim  Jitdlcumlsraelis, 


qui  fueretypus  duodecim  Aposloloruui,  ac  prae- 
fuere  popuio  a  Josue  usque  ad  Heli,  per  annos 
299,  nimirum  Othoniel  annis  AO,  Aod  80,  Barac 
UO ,  Gedeon  UO ,  Abimelech  3 ,  Thola  23,  Jair  22 , 
Jephte  6,  Abesan  7  ,  Ahialon  10 ,  Abdon  8 , 
Samson  20.  De  quibus  ita  scribit  Rupertus,  lib. 
U.  de  Vicloria  verbi  Dei,  c.  6.  Eranl  unici  et  veri 
Sclvatoris  (Jesu  Cliristi)  vicarii.  Saivatio  per 
illos  duplici  moclo ,  videliceC  judicando,  et  prce- 
liando  administrabatur :  Judicando  quippe  popu- 
lum  ab  idolOTum  servitute  prohibebant ;  prceliando 
ipsi  in  fronte  gradientes  ,  de  hostibus  quibus 
servierant  fortiter  vindicabant.  Erant  ergo  in 
disciplina  judices,  in  prceUo  duces,  in  utroquc 
salvalores ,  Sacramenta  victoriasque  Salvatoris 
cBterni  gestis  prceclaris  et  victoriis  mysticis  prft- 
figurante.  Sicut  enim  speculum  oppositum  soli , 
similem  reddit  imaginem;  ita  et  salvatorum  et 
judicum  illorum  lucida  fides ,  Salvatwi  et  Judici 
ceterno ,  cujus  erant  Vicarii,  similem  prcftuUt  iu 
gestis  suis  pukhritudinem. 


COMMENTARIA 


20$ 


III 


LIBRUM  RUTH 


ARGUMENTUM. 


■  ERTExiTUR  hlc  genealogia  Jii- 
jdae  Palriarchse  a  Phares  filio 
■ejus  usque  ad  Davidem,  ex 
quo  prognatus  est  Christus, 
\hoc  fine  ut  Chrislus   (quem 
jquasi  scopum  et  finem  tola 
'S.  Scriptura  respicit)   osten- 
datur  nalus  ex  Juda ,  uti  pro- 
_       ■Jmiserat,  et  pr.nedixerat  Jacob 
Jndce  filio  suo  benedicens,  Gen,  kO.  10.  Tnducitur 
aulem  hic  in  hanc  genealogiam  Ruth  Moabitis 
et  Genlilis,  sed  mox  facta  fidelis  et  proselyia, 
qui  miro  casu  vel  polius  Dei  providentia  in  eam 
subintroivit  aeque  ac  Rahab  Chananeea  :  Ut  os- 
tenderet ,  ait  S.  Uieron.  non  dedignatum  ex  pec- 
catoriOus  nasci ,  qui  venerat  ut  omniuin  peccala 
deleret ,   alque  gentium  vocalio  et  electio  Judceis 
exclusis  a  Cliristo  facienda ,  in  Rutli  genlili  et  avia 
Cliristi   prcesignificaretur.    Tropol.    ut  in  Ruth 
idaea  et  exemplar  pire  ,  modestac  et  sanctae  uxo- 
ris  daretur.  Symbohce,  ut  indicaretur  nol)ilita- 
tem  generis  dari  a  Deo,  ulpole  qui  Ruth  genti- 
lem  ,  vilem  et  pauperem  ascivit  in  familiam 
Abrahae  et  Juda3 ,  eamque  fecit  genitricem  Da- 
vidiset  postcrorum,  quinetipsius  Chrisli.  Undc 
Ruth  a  Rabbinis  et  S.  Chrysostomo  ,  et  B.  Petro 
Dnmiani  vocatur   Malcr  regni  et  rcgum.  Om- 


nes  enim  reges  Juda  ab  ea  descenderunt. 
Esthic  liber  appendix  libri  Judicum;  unde  et 
ab  Hebraeis  illi  annectitur  :  ejus  enim  historia 
contigit  sub  Judicibus ,  ut  patet  c.  1.  v.  1.  Estque 
praeludium  et  quasimanuductio  ad  librum  Re- 
gum ;  in  eo  enim  gesta  Davidis  et  cajterorum 
regum  ex  Ruth  prognalorum  describuntur. 
Quocirca  recto  ordine  interjicitur  hic  liber  in- 
ter  librum  Judicum  etRegum.  Porro  hic  liber 
ab  omnibus  tamCatholicis  quam  Hoereticis  (ex- 
cipio  Manich.xos,  qui  tolum  vetus  Testamen- 
(iim,  ac  consequenter  et  librum  Ruth,  velut  a 
Deo  malo  profectum  rejiciebant  et  blasphema- 
hant,  teste  S.  Augustino  in  libris  conlra  Faus- 
tum )  habitus  fuit  Canonicus  S.  Scriplurac,  esto  in 
nonnullis  Arabicis  ,  utpote  manuscriptis  dun- 
taxat,  non  exstet. 

Auctor  libri  est  incertus;  a  nonnullis  enim 
censetur  fuisse  Ezechias  rex,  ab  aliis  Esdras  ; 
a  pluribus  vero  Samuel,  idque  vcrisimilius  vide- 
tur,  tum  quia  Samuel  sub  hoc  tempus  vixit,  tum 
quia  ipse  librum  primum  Regum  conscrjpsit, 
ad  quem  hic  liber  dirigitur. 

Scripserunt  in  Ruth  Rupertus,  Abulensls,  Ly- 
ranus,  Hugo,  Dionysius,  Cajetanus,  Serarius, 
ac  Fevardentius  qui  pulchra  et  plurima  morum 
documenla"ex  hoc  libro  elicit. 


CAPUT  PRIMUM. 


SYNOPSIS  CAPITIS. 


ElimELECH  BeTHLEIIEMITES,URGENTKFAME,  CUJI  UXORkNoEMI  ET  DUOBUS  FILIIS  PEREGRI- 
NATUR  IN  MOAB  :  IBI  OMNIBUS  DEFUNCTIS  ,  SOLA  NoEMl  VIDUA  CUM  RUTH  NURU  SUA  IN 
Bethlehem  REVERTITUR. 

1.  *&^^1^^^^N  diebiis  unius  judicis  ,  quando  judices  praeerant  ,  facta  est  fames  in 
"  -Tj^Terra.  Abiitque  homo  de  Bethlehem  Juda,  ut  pcregrinaretur  in  regione 
'  Moabitide  cum  uxore  sua  ac  duobns  liberis.  2.  Ipse  vocabatur  Elimelech, 
ct  iixor  ejus  Noemi ,  et  duo  Glii ,  alter  Mahalon  ,  ct  alter  Chelion,  Ephra- 
taei  de  Bethlehem  Juda.  Ingrcssique  regionem  Moabitidem ,  raorabantur 
ibi.  3.  Et  raortuus  est  Elimelcch  maritus  Noerai ,  remansitque  ipsa  cum 
filiis.  4.  Qui  accepenmt  uxores  Moabitidas ,  quarum  una  vocabatur  Orpha, 
altera  vero  Ruth.  Manseruntque  ibi  decem  annis ;  5.  et  ambo  raortui  sunt ,  Mahalon  videlicet 
et  Chelion  :  remansitque  raulier  orbala  dtiobus  liberis  ac  marito.  6.  Et  surrexit,  ut  in  patriam 
pergeret ,  cum  utraque  nuru  sua  de  regione  Moabitide  :  audierat  cnim  quod  rcspexisset  Domi- 
nus  populum  suum  ,  et  dedissct  ei  escas.  7.  Egressa  est  itaque  de  loco  peregrinationis  suse,  cum 
utraquc  nuru  ,  et  jam  in  via  revertendi  posita  in  terram  Juda  ;  8.  et  dixit  ad  eas :  Ite  in  doraum 


20a  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  RUTH.  Cap.  I. 

nialris  veslrae ,  faciat  vobiscum  Dominiis  misericordiam  ,  sicut  fecistis  cum  mortuis  et  mecum. 
9.  Det  vobis  invenire  requiem  in  domibus  virorum  quos  sorliturae  estis.  Et  osculata  est  eas. 
Quae  elevata  voce  flere  cceperunt ,  1 0.  et  dicere  :  Tecum  pergemus  ad  populum  tuum.  1 1 .  Qui- 
bus  iila  respondit  :  Revertimini ,  fih"se  mex  ,  cur  venitis  mecum  ?  num  ultra  habeo  filios  in 
utero  meo  ,  ut  viros  ex  me  sperare  possitis  ?  12.  Revertimini ,  filiae  meae ,  et  abite  :  jam  enim 
senectute  confecta  sum  ,  nec  apta  vinculo  conjugali ,  etiamsi  possem  hac  nocte  concipere  et 
parere  filios ,  13.  si  eos  exspectare  velitis,  donec  crescant ,  et  annos  pubertatis  impleant ,  ante 
eritis  vitulae  quam  nubatis.  Nolite  ,  quseso  ,  filise  meae  :  quia  vestra  angustia  magis  me  premit , 
et  egressa  est  manus  Domini  contra  me.  14.  Elevata  igitur  voce  ,  rursum  flere  coeperunt  : 
Orpha  osculala  est  socrum  ,  ac  reversa  est  ;  Ruth  adhaesit  socrui  suae.  15.  Cui  dixit  Noemi  : 
En  reversa  est  cognata  tua  ad  populum  suum  ,  et  ad  deos  suos  ,  vade  cum  ea.  16.  Quae  res- 
pondit  :  Ne  adverseris  mihi  ut  relinquam  te  et  abeam  :  quocumque  enim  perrexeris  ,  pergam  ; 
et  ubi  morata  fueris  ,  et  ego  pariter  morabor.  Populus  tuus  populus  meus  ,  et  Deus  tuus  Deus 
meus.  17.  Quae  te  terra  morientem  susceperit ,  in  ea  moriar  :  ibique  locum  accipiam  sepul- 
turae.  Haec  mihi  faciat  Dorainus  ,  et  addat ,  sl  non  sola  mors  me  et  te  separaverit.  1 8.  Videns 
ergo  Noemi  quod  obstinato  animo  Ruth  decrevisset  secum  pergere  ,  advfersari  noluit ,  nec  ad 
suos  ultra  reditum  persuadere.  19.  Profectaeque  sunt  simul ,  et  venerunt  in  Bethlehem.  Quibus 
urbem  ingrcssis ,  velox  apud  cunctos  fama  percrebuit ;  dicebantque  mulieres  :  Haec  est  illa 
Noemi.  20.  Quibus  ait :  Ne  vocetis  me  Noemi  ( id  est ,  puichram  )  ;  sed  vocate  me  Mara  ( id 
est,  amaram )  ;  quia  amaritudine  valde  replevit  me  Omnipotens.  21,  Egressa  sum  plena  ,  et 
vacuam  reduxit  meDominus.  Cur  ergo  vocatis  me  Noemi  ,  quam  Dominus  humiliavit ,  et  af- 
flixit  Orauipotens  ?  22.  Venit  ergo  Noemi  cum  Ruth  Moabitide  nuru  sua  ,  de  terra  peregri- 
nationis  suae  ,  ac  reversa  est  in  Bcthlehem  ,  quando  primum  hordea  metebantur. 


1.  Is  DiEBUs  UMus  jrnicis.]  Quoeres  :  Quis  fuit 
liic  Judex,  sub  quo  lictc  fames  et  conjugium 
Rutli  cum  Booz  contigit  ?  Primo,  Joseplius  , 
Zonara,  et  Magislcr  Hisioria)  Scliolaslicc  ccn- 
sent  luisse  Heli  Pontilicem.  Verum  id  dici  ne- 
quit  ;  nam  Heli  judicavit  kO  annis  ,  deinde 
Samuel  et  Saul  annis  loiidem  :  his  successit  sta- 
tim  David,  anuo  iXlalis  trigesimo.  Jani  David 
genitus  fuit  a  Jesse  ,  liic  ab  Obed,  hic  ii  Booz, 
quse  omnes  generationes  tam  paucis  annis ,  sci- 
Hcet  octoginta  ,  quibus  prsefuere  Heli,  Saul  et 
Samuel,  fieri  non  potuere. 

Secundo,  Rabbini  et  Lyranus  censent  Judicem 
hunc  fuisse  Abesan,  de  quo  Judic.  15  ;  adeoque 
Abesan  esseBooz.  Lilterae  enim  utriusque  nomi- 
nis  fere  sunteaedem.  Verum  obstat  ratio  tempo- 
ris;  nam  Abesan factus  est  Judex  anno  272  a  capta 
Jerichunlc  per  Josuo,  c.  6.  quando  SaUiion  duxit 
Rahab,  quse  exploratores  Josue  exceperat,  ex  ea- 
que  genuit  Booz,  qui  fuit  marilus  Rulh  ;  quare 
Booz,  si  est  ideni  cuni  Abesan,  fuit  circiler  272 
annorum,  quod  illo  icvo  erat  insuelum  et  im- 
possibile;  tunc  enim  nemo  tandiu  vixit. 

Tertio,  Seder  Olam  censet  fuisse  Aod  secun- 
dum  Judicem. 

Quarto,  Abulensis  in  c.  h.  Ruili  quaest.  90. 
censet  fuisse  Barac,  sub  cujus  ullimis  annis 
contigerit  lisec  fames.  Accedit  Torniellus,  nisi 
quod  hic  sub  annum  vigesimum  Barac  eam  ac- 
cidisse  ari)itretur. 

Quinlo  valde  apposite  noster  Salianus  censct 
famem  hanccontigisse  sub  Ai)imelecli,  filio  Gc- 
deonis;  conjugiuni  vero  Booz  cum  Ruth,  sub 
ejus  successore  Thola,  dc  quo  pliu-a  c.  k.  2L 

Facta  est  famks  in  TEnR.v,]  noa  universa, 
sed  Israel,  ut  habet  Chald.  ad  iilam  enim  evi- 
landam  Elimelech  coucessit  iu  Moab  ,  eo  quod 
ibi  non  essct  fames.  Vcrisimile  est  famem  hanc 
ob  peccaia  populi  iiDeo  fuisse  iunnissam ;  Deus 


enim  solet  publica  scelera  publica  fame  vel 
peste  castigare.  Talia  autemfuere  parricidiaet 
idololatriaab  Abimelech  etSichimiliscommissa. 

Fabulantur  Rabbini  stalionem  aliam  solis  , 
qualis  fuit  sub  Josue,  praeivisse  hauc  famem, 
ejusquecausamexslilisse,  atquehanc  slationem 
Elimelech  utpoie  virum  sanctum  precibus  a 
Deo  impetrasse,  ideoque  ipsum  esse,  de  quo 
dicitur  1.  Paral.  U.  22.  Qai  stare  fecit  solem.  Ubi 
fuse  hac  de  re  agam. 

2.  Ipse  vocabvtur  Elimelecu. ]  Perperam  Jo- 
sephus,  Zonaras  et  Theodoretus  eum  vocant 
Abimelech.  Elimelecli  Hebr.  idem  est  quod  Deus 
meus  rex,  vel  Dei  mei  rex ,  SiUl  fortis  mei  rex. 
Fuit  hic  vir  primarius  et  dives  ,  utpote  ex 
familia  Salmon  Principis  tribus  Juda ,  ejusqne 
filio  Booz  propinquus. 

Ephrat/EI,]  id  est,  oriundi  ex  Bethlehem  , 
qunc  alio  nomine  dicebaiur  Ephrata.  Sic  et 
David  dicilur  filius  viri  Ephratcei ,  id  est,  Belh- 
lehemitcT,  1.  Reg.  12.  12. 

Alibi  vero  Ephratceas  vocatur  is  qui  erat  ex 
tribu  Ephraim,  ut  Judic.  12.  5.  et  1.  Regum  , 
1.  v.  2  etS. 

Et  uxor  ejus  Noemi.  ]  Noemi  hebr.  idem  ost 
quod,  palchra,  saavis ,  amana,  qualis  haec  fiiit 
tam  dictis  quam  factis.  R.  Simeon  ait  eam  dic- 
tam  Noemi,  propterilludPsalm.  89.  17.  Sitsplen- 
dor  Domini  Dei  nostri  saper  nos  ;  nam  ibi  pro 
splendor  hebr.  est  noam. 

Rabbini  tradunt  hancfuisse  filiam  fratris  Sal- 
monis,  idcoque  neplem  Nahassonis,  qui  Tuit 
princeps  tribus  Juda.  Nahassou  enim  genuit 
Salmon  ejusque  fratrem  ,  qui  fuit  pater  Noemi. 
Porro  heroicas  Noemi  virtuteshas  ex  hoc  libro 
colligit  Serarius.  Primo  enim  elucet  hic  cjus  in 
vero  Dei  cultu  ,  etiam  cum  in  idololatrarum  ro- 
giouem  extrusa  cssct,  constantia.  Secundo,  ze- 
lus  dum  ad  cumdemculium  nurum  suam  Ruth 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  RUTH.  Cnp.  I. 


205 


aiUUixU.  Tcrlio,  priulcniia,  dumiam  peritehu- 
jus  exploravit  animum  et  conrirmavil.  Quarto, 
in  adversisasperisque  rebus  toieranlia,  maximc 
in  famc,  inopia,  et  quodam  veUiti  exilio.  Quinto, 
patria;  amor,  dum  adillam  vctuKTJam  etdecre- 
pita  redire  voluit.  Scxlo  ,  sapientia  in  Rutli 
conservanda  ,  dirigcnda  ,  et  ad  felicissimum 
landem  connubium  provehenda,  e  quo  salus 
mundi,  terric  gaudium,  coelorum  hctitia  Chris- 
tus  Jesus  prognalus  cst 

Et  DIO  FILII,  ALTER   MAIIALON,  ET  ALTER  ChE- 

LiON,]  Mahalon  hebr.  idem  estquod  infirmitas  vel 
cliorus  :  Chelion  vero  defeclus ,  vel  deficientia. 
Apposite  ,  quia  uierque  praematurc  in  Moai) 
diem  obiit.  Rabbini  tradunt  hos  duos  essc  eos 
qui  1.  Paral.  h.  in  Hebrseo  vocantur  Joas  et  Sa- 
raph,  quod  Noster  verlit  securus  ei  incendens , 
quia  desperantcs  de  Israelis  a  fame  liberationc, 
secure  nimis  et  remisse  in  Moab,  id  est,  terra 
idololatrarum  degebant,  ibique  duxeruntuxores 
Moabilides  ;  ideoque  ainnt  eos  a  Deo  addictos 
cxitio  et  incendio.  Sed  ha2c  eorum  de  more 
suntcommenta,  aut  potius  figmenta. 

h.  QVI  ACCEPERUNT  UXOUES    MOABITIDAS.]   Rab- 

bini ,  ut  dixi,  aiunt  eos  graviter  hac  in  re  pec- 
casse.  Nec  est  quod  cogal eos  a  pcccalo  excusare, 
ait  Abulensis.  Excusari  tamen  possunt  partim 
necessitate,  quod  in  Moab  non  invenirentfemi- 
nas  IsraeUtides,  quas  ducerent ;  ac  ipsis  ulpote 
juvenibus,  in  fervorc  setatis,  diflicilis  et  pericu- 
losusesset  caelibatus.  Rursum,  quodNoemi  eo- 
rum  mater  pia  femina  videtur  eos  ad  hoc  con- 
jugium  direxissc  exDei  instinctu,  qui  per  Ruth 
destinabat  nasci  Davidcm,  et  ex  eo  Christum. 
Addunt  aliqui  Orpham  et  Ruth  fuisse  ab  idolis 
conversas  adDcum  verum,  quarelicilepotuisse 
duci  a  Mahalon  ct  Chelion  Hebraeis,  uti  Sahnon 
duxit  Rahab  Chananacam  ad  Judaismum  con- 
versam ,  Josue  c.  2;  licitum  enim  Hebraeis  erat 
Chananocas  ducerc,  si  illce  ad  Judaismum  con- 
verterentur. 

Verum  haec  responsio  hic  non  habet  locum  ; 
nam  Orpha  ad  idola  sua  rediit,  et  Ruth  tunc 
demum  conversa  est  cum  secuta  Nocmi,  cum 
ea  ex  Moab  migravit  in  Bcthlehem,  ut  patet  ex 
sequentibus  : 

QuARUM  UNA  vocABATUR  Orpha.  ]  Hauc  Goliath 
giganlis,  quem  David  prostravit,  fuisse  matrem 
asserunt  Thalmudici,  ctPhilo,  seu  potius  Pseu- 
dophilo  in  Antiquit.  Biblicis,  ac  Prudenlius  in 
Hamartigenia,  dum  ail  eam  prjcNocmi  sequela 
maluisse  semiferi  slirpeni  nutrice  Golice.  Ralio 
eorum  est  quod  mater  Goliath  vocetur  Rapha 
vel  Harapha,  1.  Reg.  21.  19  et  22.  ac  1.  Paral. 
20.  V.  6  et  7.  Harapha  autcm  idem  videtur  quod 
Orpha.  Verum  errant ;  nam  primo,  Harapha  erat 
Pliilisthaea,  Orpha  vero  Moabilis.  Secundo,  Ha- 
rapha  erat  ex  Gclh  urbe  Palaestinae;  Orpha  vero 
ex  urbe  Petra.  Teriio ,  Harapha  fuit  tempore 
Saulis  et  Davidis  ;  Orpha  vero  longe  anlerius, 
scilicct  temporc  Ruth  et  Booz,  qui  fuit  proavus 
Davidis.  Quarto,  Orpha  hebr.  per  "J  Ain,  Ha- 
rapha  vero  per  n  He  scribitur.  Porro  Orpha 
hebr.  idcm  est  quod  cervicosa,  vel  ore  nudala. 
Undc  R.  Samuel  in  Sulha  cap.  8.  ait  matrcm 
Golialh  fuisse  mcretricem  ,  ideoque  dictam 
Horphani  ,  ([uia  eam  omnes  decervicabant  , 
deprimebant,  dedecore  veluti  scortum  afficie- 
hant  :  Haraphani  vero ;  quia  eam  omnes  grano- 
rum  ac  Iriticorum  ,  quae  2.  Reg.  29.  et  Prov.  27 
ei  21.  harpihoih  vocantur,  inslar  contundcbant. 


Verum  alia  est  Orpha  haec  ab  Harapha  matro 
Goliath,  uii  janiostendi;  imo  nonmater,  sei\ 
pater  Goliath,  1.  Paral.  20  v.  6  et  7.  vocatur 
Rapha  vel  Harapha;  ah  eo  enim  posteri  Gigan- 
tes  dicti  sunt  Raphaim  ,  ut  ibi  dicilur  v.  h.  de 
quo  plura  1.  Rcg.  21.   v.  19  et  22. 

Altera  vero  RuTii.]  Thalmudici  Iradunt  Ruth 
fuisse  filiam  Eglon  regis  Moab,  quem  occidit 
Aod,  Judicum  3.  ut  sic  Davidi  suo  prosapiam 
regiam  ex  Moab  concilieni;  sed  nuganlur.  Quo- 
modo  enim  rex  Moab  filiam  suam  dedisset  ex- 
teris  pauperibus  etpene  fame  pereuntibus? 

PorroRulh  eral  ex  Moab  quae  est  pars  Arabia^ 
Pelrae ,  cujus  metropolis  erat  url)s  dicta  Petra, 
eo  quod  in  rupe  csset  sita  (quam  BeUonius  , 
lib.  2.  c.  53  opinatur  esse  Mecham,  ubi  exstat 
sepulcrum  Mahometis;  sederrat),  id  patet  ex 
illo  Isaiae  16.  Emitte  agnum,  Domine ,  Domina- 
torem  terrce ,  de  petra  descrti  ad  montem  ftlict 
Sion.  Et  inlelUgebatur  de  Messia  qui  futuras  erat 
de  filiis  David  :  et  ipse  Davidfuturus  erat  de  stirpe 
Buth  ,  qui  venturus  erat  de  urOe  Moab ,  quce  voca- 
tur  petra  deserti,  ait  Abulensis  hic  qucest.  IG. 
Vide  dicta  Isaise  16.  v.  1. 

Porro  Rulh  hebr.  idem  est  quod  irrigua  vcl 
ebria  ,  a  radlcc  ri""!  rava ,  id  est,  irrigare , 
aut  potius  visio  vel  prophetia,  a  radice  HNl  raa, 
id  est,  vidit;  quasi  Ruih  idem  sit  quod  Rauth. 
hul  aspiratio,  ait  auclor  Imperfect.  in  Matlh.c.  1. 
a  radice  mi  ravach,  id  est,  spiravit,  inspiravit; 
quasi  Ruth  sitidcm  quod  Raciiut ,  quia  sine  Dei 
inspiralione  nec  dixisset,  nec  fecisset  ea  quae 
dixit  el  fecli.  Unde  in  ea  ,  ait  idem  aucior, 
laudatur  dilcctio  generis  Israel ,  simplicitas  , 
obedientia  ,  fides.  Cabalistce  aiunt  Ruth  per  ana- 
strophenesse  Tur ,  id  est,  turtur  ;  quia  ipsa  ut 
turturgemendomaritum  suumdefunctum  luxit. 
Thalmudici  dicunt  eam  \oci\iam  Ruth,  co  quort 
exea  prognatus  sit  David,  quem  Deus  praevide- 
rct  fore  mTt^l  bescirolh,  id  est ,  in  canticis, 
psalmis  et  laudationibus. 

Denique  non  videtur  Rulh  fuisse  soror  Orpliae 
nec  consanguinca  in  gradu  propinquo,  sed  per 
afUnitatcm  cognata  ,  ut  dicam  v.  15. 

8.  Ite  in  domum  matris  vestr^.  ]  Hebr.  et 
Septuag.  Ite,  redite ,  unaquceque  in  doynumma- 
tris  sucB.  Hinc  liquet  cas  non  fuisse  sorores, 
nec  eamdcm  hal)uissc  matrem',  sed  divcrsam. 
Suadet  Noemi  nuribus  suis  Orphae  et  Ruth  rc- 
ditum  ad  suos  Moabitas,  ut  commodius  apud 
suos  vivant,  utquc  ipsa  earum  cura  exonere- 
lur;  ac  ut  ipsas  adhuc  infideles  non  deducat 
apud  populum  fidelem  in  Isracl;  hoc  enim  fuis- 
sct  scandalum.  Quarc  tacite  (quod  alias  s.nepc 
aperle  feccrat)  cas  adhortaiur,  ut  convertant 
se  ad  fidem  ct  religionem  Israelitarum  ,  ([.  d. 
Si  vultis  mecum  pergere  in  Israel,  Israeliiic(^ 
in  fide  et  cultu  unius  veri  Dei  vobis  vivendum 
est.  Si  id  facere  non  vultis ,  redite  ad  vcstros 
Moabitas  infideles. 

Faciat  vobiscumDominus  misericordiam,  sicur 
FECisTis  CUM  MORTUis  F.T  MECUM  ;  ]  mortuos  cnim 
maritos  veslros  (qui  niei  erantfilii),  dum  vive- 
rent,  coluistis  ea  observantia  et  aniore,  qua 
par  esl;  mortuos  vero  decenter  sepelislis,  luxis- 
lis,  memoria  conservastis  ,  celebraslis,  el  iii 
corum  graliam  viduae  huc  usque  mecum  per- 
mansistis,  me  alcndo,  fovendo,  juvando.  Unde. 
Chald.  verllt :  Faciet  Dominus  bonum  vobiscum 
sicut  id  quod  fecistis  cummaritis  vcslris  dormien- 
tibus;  quod  renuistis  viros  accipere  post  inortem 


205  COMMENTARIA  IN 

eoruni  :  el  iiieciim,quod  aluistis  et  sustenlastisme. 
MuIlo  magis  fitleles  amici  defunclis  exliibeni 
misericordiam,  cum  pro  animabus  eorum  oraiit 
et  sacrificant,  uli  fecit  S.  Ami)rosius  Theodosio 
Imperatori ,  sicut  ipse  narral  Orat.  de  obilu 
ejus  :  Ddexi,  ait,  et  prosequor  eum  usque  ad 
reglonemvivorum,  donec  fletuet precibus  inducam 
virum,  quo  sua  meritavocant ,  in  montem  Domini 
sanclum,  ubi  perennis  vita,  ubi  corruptelcF,  nulla 
conlagio ,  nallus  gemitus  ,  nullus  dolor ,  nulLa 
consortia  inorluorum ,  vera  regio  viventiam,  ubi 
vwrtale  lioc  indaat  immortalitatem ,  et  corrupli- 
bile  hoc  induat  incorruptionem.  Magna  requies, 
(juce  votum  impleat  diligenlis,  magna  promissio. 

11.  NUM  UI.TRA  IIABEO  FILIOS  IN  TJTERO  MEO  ,  UT 
UARITOS    EX  ME  SPERARE   POSSITIS?]  HinC  COlligl- 

lur  pra3lcr  lcgeni  Deuler.  20.  quie  jubet  Judaeis 
j^uscitari  semen  (id  est,  prolem)  fratri  sine  11- 
beris  defuncio ,  idipsum  in  usu  fuisse  apud  Gen- 
tiles.  Unde  Tbamar,  Cliananaea  ante  legem  et 
Mosen,  suscilavit  semen  filiis  Judae  ipsique  Ju- 
dee,  Gen.  38.  Cum  enim  femina  in  aliqua  fami- 
Jia  nupsisset,  raarilo  mortuo  eidem  familioe 
adhaerebat ,  ex  eaque  alium  maritum  exspeo 
labat,  nec  transibat  ad  aliam;  idque  honestalis 
et  affinitalis  jam  cum  ea  contraclae  causa. 

Porro  Cajeianus  et  Serarius  hinc  collignnt 
suscitalionem  hanc  seminis  fratri  defuncto  , 
usilalam  in  fratribus  quoque  uterinis  duntaxat. 
Nam  si  Noemi  vidua  rursum  alteri  nupsisset , 
indeque  naios  filios  dedisset  maritos  Orphie  et 
Ruth  ;  illi  marili  utique  fratres  tantum  uterini 
fuissent  Mahalon  et  Clielion,  qui  corum  priore-^ 
fuerant  mariii  ;  quod  inteliige  ,  si  fratres  illi 
uterini  patres  habuissent  quidem  diversos,  sed 
ox  eadem  tamen  tribu  et  familia  ;  tunc  enim 
lixor,  marito  suo  sine  prole  defuncto  ,  suscita- 
bat  semen  ex  ejus  fratre  vel  consanguineo 
ejusdem  familine  ;  ad  quod  faciendum  non  vi- 
detur  fuisse  obligata,  si  posterior  frater  uleri- 
nus  ex  patre  alterius  tribus  vel  familiae  fuisset 
progenitus. 

13.    ANTE  ERITIS  VETrL.i;  QUAM  NURATIS.  ]  Hcbr. 

est  r\2iVT\  teagena ,  quod  alii  Jiy  og ,  id  est, 
uri,  «5fH/a7-/derivanles  verlunt  :  JSSum  aduremini 
absque  marilo?  quasi  Apostolus  huc  aUudat, 
dum  ait :  Melius  est  nubere  quam  uri,  1.  Corinlh. 
7.  Germanius,  Septuag.  Chakl.  Vatablus,  Pagn. 
Marinus  et  passim  recentiorcs  vertunt  :  Num 
detinebimini  vel  retardabimini ,  ut  manealis  vi- 
duce  donec  ego  novos  vobis  gignam?  q.  d.  Num 
vos  obligabitis  (lioc  enim  significat  zaT-:;/-:c7&at,  ut 
vertunt  Sepluag.)  ad  manendum  in  viduitate  , 
donec  ego  novos  flhos  procreem,  qui  vestri 
fiant  mariti  ?  Hebrc-ea  hic  sunt  obscura ,  sed 
ea  planc  et  clare  sic  vertas  :  .Si  dicerem  :  Est 
milii  spes  ;  eliam  fui  liac  nocte  cum  viro ,  et  genui 
rtiam  fdios:  An  propterea  exspectaretis  quousque 
magni  fierent?  an  propterea  dilferretis,ut  non  es- 
setis  cum  viro ?  juxla  hunc  sensum  explicandi 
sunt  Septuag.  pariter  obscuri. 

15.  E.\  REVERSA  est;  ]  quia  Orplia  minus  ama- 
bai  Noemi  quam  I\uth  ;  hinc  Ruth  adhacsit 
Nocmi ,  Orpha  vero  ab  ea  ad  suos  recessit. 

COGN.ATA  TUA. ]  Orphafratria  tua,  quoe  scilicet 
niaritum  habuit  fratrem  mariti  lui ;  vos  enim 
dufc  nupsislis  duobus  fratribus,  ac  proinde  per 
nupiias  cimi  iis  factas,  cslis  cognatae,  hoc  est, 
.uTines.  Hoc  enim  significat  Hebr.  nai^  iebama. 

Ad  populum  suum  et  A.D  DEOS  suos.  ]  Nou  quasi 
AOemi  horlelur  nurum  suam  Ruth,  ut  instar 


LIRRUM  RUin.   Cap.  I. 

Orphae  redeat  ad  deos  Gentium,  quos  hactenus 
in  terra  Moabcoluerat;  illud  enim  suaderefuis- 
setpeccatum;  sed  volens  eam  consolari,  horta- 
lur  utredeat  ad  populum  suum,  ibique  rursum 
nubat;  permittit  vero  ut  pergat  deos  suos  co- 
lere  ( quod  connexum  erat,  quodque  ipsam 
facturam  sciebat,  si  ad  suos,  quierant  idolola- 
Irae  ,  rediret);  idque  facit  ut'  sincerum  et  con- 
stantem  Ruth  nurus  suae  animum  exploret,  qui 
necessarius  erat  ad  religionem  cum  patria  mu- 
tandam ,  constanterque  retinendam,  ne  ipsa 
postea  quereretur  se  Noemi  socrus  suae  artibus 
vel  fraudibus  impulsam  transisse  in  alienam  ac 
minus  sibi  gratam  religionem.  Ita  Abulensis. 
Et  AD  DEOSsuos.]Hinc  patet  Orpham  non  fuisse 
ad  Deum  conversam,  sed  patriae  religioni  et 
idolis  cjusdem  semper  adhaesisse  ;  Ruth  vero, 
quia  patriam  cum  Noemi  mutavit,  mutavit  et 
religionem  ac  in  Israelilarum  coloniam  et  sy- 
nagogam  transiit.  Disce  hic  quam  noxium  sit 
inter  infideles  haerelicos  et  impios  degere;  quani 
bonum  vcro  inter  fidelcs  et  pios  :  illi  enim  ma- 
nent  vel  liunt  infideles,  haeretici,  impii;  Jii  vero 
fidelesorihodoxi  et  pii,  juxta  illudpsal.  17.  Cum 
sancto  sanctus  eris ,  et  cum  perverso  perverleris. 
Sic  Orpha,  rediens  ad  suos  infideles,  mansit  in- 
fidelis  ;  Rulh  vero,  Iransiens  ad  fideles ,  facta  est 
fidelis. 

16.  Ne  adverseris  mihi  ut  relinquam  te,] 
Chald.  Ne  me  irrites ,  ne  me  cogas.  Hinc  patet 
Ruth  iniiiatam  fuisse  sacris  Judaicis  per  baplis- 
mum  ,  non  qui  esset  sacramentum ,  sed  qui  es- 
set  ablutio  corporis,  sicut  masculi  initiabantur 
per  circumcisionem.  Audi  Thalmudicos  rituni 
hujus  iniliaiionis  describentes  :  Qui  proselytiis 
esse  vult,  tria  ei ,  siquidem  mas  sit,  necessa- 
ria  ;  ut  nimirum  circumcidatur,  baptizetur,  et 
in  holocaustum  offerat  vcl  pecudem,  vel  par 
luriurum  aut  columbarum  ;  si  femina  vero 
fuerit,  duo  tantum  posteriora  faciat,  baptizetur 
nimirum  ,  et  holocausli  offerat  victimam. 

POPULUS  TUUS,  POPULUS  MEUS  :  DeUS  TUU5  , 

Deus  meus.]  Magnus  fuit  hic  Ruth  amor,  obser- 
vantia  et  fideiitas  erga  Noemi  socrum  siiam, 
qua  palriam  cum  extera  regione,  et  domesticani 
(idem  cum  peregrina  Judaeorum  religione  com- 
mutare  constanter  decrevit ;  quia  videbateain 
tam  sapientem  et  probam,  tolque  virtutibus 
et  gratiis  prnedilam  ,  ui  certo  sibi  persuaderet 
illam  veram  habere  fidem  et  religionem,  ac 
Deum  ejus  esse  Deum  verum.  Unde  hoc  exem- 
pluni  nuribus  imitandum  proponit  Origenes, 
iib.  1.  in  Job.  dicens  :  Beata  Rutli  tantum  detulit 
socrui  suce  veterance  ut  usque  ad  mortem  non  sit 
passa  eam  relinquere.  Idcirco  sane  in  Scriptura 
perpetuo  magnificatur ;  apud  Deuni  vero  in  infinila 
sccula  beatificalur.  Judicabit  niliilominus  atque 
condemnabit  in  resurrectione  omnes  malignas  et 
impias  nurus,  qucv  soceris  vel  socribus  suis  conlu- 
meliam  vel  injuriam  ingesserint  :  nonreminiscen- 
tcs,  quod  ipsi  eis  viros  genuerint  atque  nutrierinl ; 
ct  pro  substantia  et  pro  victu  illis  laborcm  acqui- 
sierint.  Ex  quibus  hanc  conclusionem  elicit  : 
Si  igitur  diligisvirum  tuum,  6  mulier ,  dilige  et 
eos  qui  genuerant  eum  et  nutrierunt  sibi  filium  , 
libi  veromaritum.  Noli  separare  filium  d  patre  vel 
matre.  Noli  compellere  filium  patrem ,  aut  matrem 
inhonorare ,  ne  in  condemnationem  incidas  apud 
Dominum  Dcum ,  in  clie  terribilis  inquisitionis 
atquejudicii.  Sufjiciat  tibi,  6  mulier ,  quia  possi- 
dcs   virum    quem  non   nutristi,  et  substantiam 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  RUTII 

tuam  qaam  non  acquisioisti;  quia  venis  in  clo~ 
mum  quam  non  cedificasti,  et  eris  domina  atqae 
notestatem  habens  laborum  alienoram,  proquibas 
la  nullatenus  laborasti.  Noii  ergo  relribueremala 
his  qai  tibi  prceparaverunt ,  alque  suo  labore  ac- 
qaisierant  omnia  sive  virum, 


Cap.  I. 


•i07 


sive  subslunliam.  O 
mulier,  ne  ascendat  super  te  maledictio  a  Domino 

Oeo.  ,       .       .        .         . 

Riirsum  ,  S.  Hieron.  (velquisquis  est  auclor, 
stylus  enim  dissonat ,  cslo  sit  grandiloquus) 
lomo  9.  tract.  de  vera  Circumcisione,  asserit 
Ruthhoctamanimosopioqueresponsomeruisse 
ut  fieret  maler,  id  est  ,  avia  Chrisli;  unde  ex- 
Clamat :  O  virtutem  viris  etiam  prceferendam  ! 
AbrahcB  fideni  incircumcisce  gentis  muiier  imila- 
tur,  quam  virilis  circumcisio  dereliqait ,  et  per 
aliena  vesligia  merilum  juslificalionis  ingreditur, 
di  qitibas  majoram  cceca  hcereditas  deviavit.  Deos 
suos  Moabita  conlemnit ,  cum  tu,  Israei ,  deside- 
res  alienos ;  iila  in  unum  Deum,  suorumjam  obiita 
conjurat ;  et  ta  post  multiludinem  fornicaris  idolo- 
rum  :  hinc  eiigitur  a  Dornino ,  hinc  fit  Israeiita 
mente,  non  genere;  fide ,  non  sanguine;  virtute , 
non  tribu  :  hinc  usque  adeo  benedicitar ,  ut  pro- 
phetarum  tuorum  mater  vocetur  et  regum. 

H^CMIHI  FACIAT  DOMINUS  ET  H^C  AUDAT,]  SCi- 

licet  immittat  mihi  morbum ,  paupertatem  , 
persecutiones ,  et  his  pejora  addat,  Haec  enim 
in  juramento  hoc  Hebraeorum  subintelliguntur; 
ipsi  enini  per  euphemismum  illa  subticenl  boni 
ominis  causa,  ne  scilicet  illa  quae  sibi  impre- 
cantur,  revera  eveniant.  Tale  erat  jurameniuni 
Romanorum  in  foedere  ,  quod  rocensel  Fesius, 
1. 11.  Jovem,  inquit,  tapidemjuraluri,  silicem  te- 
nentes,  his  verbis  utuntur:Si  sciens  falio,  tum  me 
Diespiter  salva  urbe  arceque  bonis  ejiciat,  ut  ego 
hunc  lapidem.  Et  lapidem  tunc  manii  exculie- 
bant. 

Allegdrice  ,  Ruth  hic  typum  gessit  Ecclesiae  h 
Gentibus  adChristum  transeunlis.  Audi  sanc- 
lum  Chrysostomum,  hom.  3.  in  Matth  :  Consi- 
dera  e<x  qace  inRuth  facta  sunt ,  nostris  quadrare. 
Hcec  enim  erat  et  alienigena,  etin  extremam  de- 
lapsa  pauperiem;  sed  vldens  eam  Booz,  nec  ipsius 
paupertatem  despexit ,  nec  generis  ignobilitatem 
abominatus  est :  sicut  et  Chrislus  Ecclesiam  sus- 
eipiensel  alienigenam,  et  magnorum  iaborantem 
penuria  bonorum,  accepit  eam  consortem.  Sub- 
dit  deinde  modum :  Sed  quemadmodum  Ruth  illa, 
nisi  prius  reliquisset  parenles  ,  nisi  domum  con- 
tempsisset  ,et  gentem,  et  patriam  atque  cognalos, 
nunquam  tali  fuisset  juncta  connubio  ;  ita  Ecclesia 
eliam  non  anie  amabilis  efficitar  spcmso ,  qulim 
patrios  mores  ritusque  reliquerit.  Quod  propheta 
quoque  ad  ipsam  loquens  ait  Psal.  Ul\.  Obliviscere 
populum  tuumet  domum  patris  tui,  et  concupiscet 
rex  decorem  luum.  Hoc  Ruth  etiam  fecit,  et  id- 
circo  ceque  ac  Ecclesia  mater  regum  effecta  est. 
Ipsius  enim  ex  stirpe  est  David. 

AudietS.  Ambrosium,  lib.  3.  in  Lucam  posl 
medium  :  Quomodo  inlravit  (Ruth)  in  Ecclesiam, 
nisi  quia  sancta  et  immaculata  moribus  supra  le- 
gem  facta  est?  si  enim  lex  impiis  et  peccatoribus 
posita  est;  utique  Ruth ,  quce  definitionem  legis 
excessit,  et  intravit  in  Ecclesiam,  et  facta  est  Is- 
rcKlitis,  et  meruit  inter  majores  dominici  gregis 
computari,  propter  cognationem  menlis  electa , 
non  eorporis  ,magnum  nobis  exemplum  est;  quia 
in  iiianosirumomnium,  qui  coUecti  ex  gentibus 


sumus ,  ingrediendi  in  Ecciesiam  Domini  flgura 
prcecessit.  Ilanc  igitur  cemulernur ,  ut ,  quia  hcti 
moribus  hanc  prcerogativam  meruit  adciscendce 
societalis  suce  ,  sicat  historia  docet ,  nos  qaoque 
propter  morum  electionem  in  Ecctesiam  Domini 
meriti  saffragantibus  adlegamur. 

20.  Ne  me  vocetisNoemi  (idestpulchram,  ilcm 
decoram,  jucundam  ,  suavem,  hilarem) ;  sed 

VOCATE  ME  MaRA  (ID  EST,  AMARAM),  QUIA  AMAUI- 
TUDINE  VALDE  REPLEVlT  ME  OmNIPOTENS.]  Privavit 

enim  me  marito  et  utroque  filio,  fecitque  vi- 
duam  et  orbam.  Idem  dicerc  poierat  B.  Virgo  , 
videns  filium  suum  crucifixum  et  nioriuum. 

Tropol.  cum  ob  doles  aliquas  laudamur,  de- 
fectus  nosiros  inspiciamus ,  ilaque  laudes  in  ]a- 
menta  vertamus,  uii  Noemi  exemplo  fecit  S.  Grc- 
gor.  lib.  2.  epist.  6^.  cum  a  Narse  laudatus  fuisset : 
Multa  milii ,  inquit ,  dulcissima  charitas  veslra 
per  epistolas  suas  in  bonce  operationis  laudibus  est 
locuta;  ad  quce  omnia  breviter  ego  respondeo  : 
Notite  me  vocare  I^oemi,  id  est,  pulclirum,  sed 
vocate  me  Mara,  id  est,  cimarum,  quia  amaritu- 
dine  plenus  sum.  Et  lib.  1.  epist.  6.  ad  cumdem 
dolens  se  e  quiele  monaslerii  eveclum  ad  cu- 
ram  Ponlificaiem  -.Simiam,  \m\w\\. ,  Leonem  vo- 
cas.  Qaod  eo  modo  vos  agere  consplcimus ,  quo 
nos  scabiosos  scepe  catulos,  pardos  vet  ligres  vo- 
camus.  Ego  enim,  bone  vir ,  quasi  fitios  perdidi ; 
qaia  per  terrenas  curas  recta  opera  amisi.  Nolile 
ergo  mevocareNoemi ,  id  est ,  pulchrum;  sedvo- 
cate  me  Mara,  quia  amaritudine  plenus  sum. 

Idem  respondit  S.  Leandro  ,  lib.  7.  epist.  125. 
Idem  fccitS.  Digna  virgo  et  marlyr  in  Hispania 
anno  Domini  853  sub  Mahomad  Saraceno,  de  qua 
ita  scribit  S.  Eulogius  illi  coaevus,  et  in  eadem 
pcrsecutione  mariyr.  in  Memor.  SS.  1.  3.  c.  7. 
llcec  puelta  cum  pro  summa  hamiUtate  atque  obe- 
dientia  inter  convirginales  altimam  sejadicaret , 
essetque  incomparabiU  apparatu  obsecundalrix , 
nunquam  tamen  appeUari  se  dignam  patiebalur  , 
dicebatque  cum  tacrymis  :  ISolite  me  dignam  voca- 
re ,  ted  magis  indignam;  quia  cujus  meriti  sum  , 
etiam  nomine  debeo  insigniri. 

Pro  omnipotens  hebr.  est  Saddai,  quod  et  cor- 
nucopiam,  siveDcum  omnibus  bonis  abundaii- 
lem ,  mammosum  ,  aeque  ac  casliganlem  <t 
vastantera  significat  :  uirumquehuic  loco  com- 
petit.  q.  d.  Deus  qui  quasi^a^^c/at,  id  est,  Mam- 
mosus ,  olim  me  conjugio  honorato  et  prolibus , 
opibusque  cumularat ;  nunc  quasi  Sadclai,  id 
est,  vaalans,  iisdem  me  spoliavit  et  vaslavit. 
idem  tamen,  ut  spero,  misertus  mel,  rursuni 
ut  prior  Saddai  benigne  solabitur,  ditabit  et 
beabit.  Ipse  enim  suos  mortificat  et  vivificat , 
tleducit  ad  inferos  et  reducil.  Vi  de  quae  de  Saddai 
dixi,  Genes.  17.  1. 

22.  Reversa  est  in  Bethlehem,  quando  primuu 
iiORDEA  metebantur,]  sciHcel  iu  Paschate.  Di« 
enim  secunda  Paschaiis  Hebraei  ofrcrcbaut  Deo 
primitiasspicarum,  ac  deindedie  tertia  eas  de- 
metebant.  Unde  Chald.  vertit  :  i//ce  (Noemi  et 
Ruth)  ascenderunt  in  Bethtehem  in  ipsis  Paschie 
ascensionibus  ,  seu  cum  atlesset  Paschalis  dies, 
et  in  ilto  ctie  cceperunt  fUii  Israel  metere  gomer  seu 
manipulum,  quielevari ,  seu  coram  Domino  offerri 
solebat ,  et  erat  ex  hordeis. 

Simili  modoJosue,  reducensHebrtXOsexjEgyp- 
lia  serviiute,  ingressus  est  in  terram  promU- 
sam  in  Paschaic,  Josuc  c.  2. 


208  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  RUTH.  Cap.  il. 

GAPUT  SECUNDUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

RL'TH  I.\  AGRO  BoOZ  SPICAS  COLLIGIT  ,  AC  BEMGNE  A  BOOZ  EXCIPITUR  ET  PASCITUR  ;  DO.MUM 
KEVERSA  NOEMI  SOCRUI  SU^  RELIQUIAS  AFFERT  ,  AB  EAQUE  AUDIT  BOOZ  SIBI  ESSE 
AFFINEM.  « 

1 .  |pj^^^<^^^^ R  A T  autem  viro  Eliiiielech  consanguineus  ,  homo  potens  ,  et  magnarum 

sopum,  nomine  Booz.  2.  Dixitque  Ruth  Moabitis  ad  socrum  suam  :  Si 
jljuhes  ,  vadam  in  agrum  ,  et  coUigam  spicas  quie  fugerint  manus  meten- 
'tium  ,  iibicumque  clementis  in  me  patrisfamilias  reperero  gratiam.  Cui 
l^illa  respondit  :  Vade  ,  filia  mea.  3.  Ahiit  itaque  et  colligebat  spicas  post 
iterga  metentium.  Accidit  autem  ut  ager  ille  haberet  dominum  nomine 
^Booz  ,  qui  erat  de  cognatione  Elimelech.  4.  Et  ecce  ipse  veniebat  de 
Belhlehem  ,  dixitque  messoribus  :  Dominus  vobiscum.  Qui  responderunt  ei  :  Benedicat  tibi 
Dominus.  5.  Dixitque  Booz  juveni  qui  messorihus  praeerat  :  Cujus  est  hsec  puella  ?  6.  Cui 
respondit  :  Ha3C  est  Moabitis  qu?e  venit  cum  Noemi  de  regione  Moabitide  ,  7.  et  rogavit  ut 
spicas  colligeret  remanentes  ,  sequens  messorum  vestigia  ;  et  de  mane  «sque  nunc  stat  in  agro, 
et  ne  ad  raomentum  quidem  domum  reversa  est.  8.  Et  ait  Booz  ad  Ruth  :  Audi  ,  filia  ,  ne 
vadas  in  alterum  agrum  ad  coUigendum  ,  nec  recedas  ab  hoc  ioco  ;  sed  jungere  puellis  meis  ; 
9.  et  ubi  messuerint,  sequere.  Mandavi  enim  pueris  raeis,  ut  nemo  molestus  sit  tibi ;  sed 
etiam  si  silieris  ,  vade  ad  sarcinulas ,  et  bibe  aquas  de  quibus  et  pueri  bibunt.  1 0.  Quae  cadens 
in  faciem  suam  et  adorans  super  terram  ,  dixit  ad  eum  :  Unde  raihi  hoc  ,  ut  invenirera  gratiam 
antc  oculos  tuos,  et  nosse  me  dignareris  peregrinam  mulierera  ?  1 1 .  Cui  ille  respondit :  Nun- 
tiata  sunt  mihi  omnia  qupe  feceris  socrui  tuae  post  mortem  viri  tui  ;  et  quod  reiiqueris  parentes 
tuos ,  et  terram  in  qua  nata  es  ,  et  veneris  ad  populum  quem  antea  nesciebas.  12.  Reddat  tihi 
Dominus  pro  opere  tuo  ,  et  plenam  mercedera  lecipias  a  Domino  Deo  Israel ,  ad  quera  venisti , 
el  sub  cujus  confugisti  alas.  13.  Quse  ait  :  Inveni  gratiam  apud  oculos  tuos,  Domine  mi,  qui 
consolatus  es  rae  ,  et  locutus  es  ad  cor  ancill?e  tuse  ,  qu?e  non  sum  similis  unius  puellarum 
tuarum.  14.  Dixitque  ad  eam  Booz  :  Quando  hora  vescendi  fuerit ,  veni  huc ,  et  comede  pa- 
nem  ,  et  intinge  bucceliam  tuam  in  aceto.  Sedit  ilaque  ad  messorura  latus ,  et  congessit  po- 
ienlam  sibi ,  comeditque  ct  saturata  est  ,  et  tulit  reliquias.  1 5.  Atque  inde  surrexit ,  ut  spicas 
ex  more  colligeret.  Praecepit  autem  Booz  pueris  suis  ,  dicens  :  Etiamsi  vobiscum  metere  vo- 
luerit  ne  prohibeatis  eam  ;  1 6.  et  de  vestris  quoque  manipulis  projicite  de  industria  ,  et  reraa- 
iiere  permittitc  ,  ut  absque  rubore  colligat ,  et  colligentem  nemo  corripiat.  17.  Collegit  ergo 
inagro  usque  ad  vesperam  :  et  quse  collegerat  virga  csedens  et  excutiens ,  invenit  hordei  quasi 
ephi  mensuram,  id  est,  tres  modios.  18.  Quos  portans  reversa  est  in  civitatem ,  et  ostendit 
socrui  siise ;  insuper  protulit ,  ct  dedit  ei  de  reliquiis  cibi  sui ,  quo  saturata  fuerat.  19.  Dixitque 
ei  socrus  sua  :  Uhi  hodie  coUegisti ,  et  ubi  fccisti  opus  ?  sit  benedictus  qui  misertus  est  tui. 
Indicavitque  ei  apud  quem  fuisset  operata  ;  et  nomen  dixit  viri  quod  Booz  vocaretur.  20.  Cui 
respondit  Noemi  :  Benedictus  sita  Domino  ;  quoniam  eamdem  gratiam  quam  praehuerat  vivis  , 
servavit  et  mortuis.  Rursumque  ait  :  Propinquus  noster  est  horao.  21 .  Et  Rutli :  Hoc  quoque, 
inquit,  prsecepit  mihi ,  ut  tamdiu  raessoribus  ejus  jungerer  ,  donec  omnes  segetes  meterentur. 
22.  Cui  dixit  socrus  :  Melius  est ,  filia  mea  ,  ut  cum  puellis  ejus  exeas  ad  melendum  ,  ne 
in  alieno  agro  quispiam  resistat  tibi.  23.  Juncla  est  itaque  puellis  Booz ;  et  tamdiu  cum 
eis  messuit ,  donec  hordea  et  triticura  in  horreis  conderentur. 

1.  HoMO  POTENs  ET  MAGNARUM  OPUM.  ]  Hebr.  liic  est  aplius.  Boozenim  parabalur  mariius  ad 

Sin  "n^a  U1N  isgibbor  cliail,  id  est,  vir  polens  coiijiigium  cum  Hulh  ,  in  quo  maxime  spectari 

vel  fortis  robore.  Ita  Septuag.  hoc  est ,  robustus  soleni  opes. 

tam  corpore  j    quJim  atiimo  ;    aut  vir  polens  3.  Colligeb\t  spicas  post  tergi  metentium, 

opibus :  has  enim  cliail  quoque  significat,  idque  uli  faciunt  paupere»  ctfamelici,  qui  posl  sege- 


teni  domessam  el  iii  accrvos  collectam  ,  deci- 
(.liias  el  reliquas  spicas  legendo  faciunt  spicile- 
gium  :  quod  lege  \eteri  non  tantum  licilum 
erat ,  sed  et  conmiendatum  a  Deo,  imo  messo- 
ribus  jussum  ut  de  industria  spicas  aliquas 
pauperibus  colligendas  relinquerent.  Levit.  c. 
19.  9.  et  c.  23.  22.  Sic  Antigonus  succedens 
Alexandro  Magno  aiebat  :  Alexander  messuit , 
ego  spicas  lego.  Sic  et  nos  post  messem  tot  Pa- 
trum  et  Doctorum  ,  facimus  sapientiae  spicile- 
gium. 
U.  NOMiNE  Booz.JHebr.  Vji  Booz,  ait  Pagnin. 
*  m  i\om,  Hebr.  idem  est  quod  m  forlUudine;  vel 
in  60  fortitudo  ,  hoc  est  fortis.  Talis  hic  fuit  ,  ul 
patct  V.  1.  Hinc  Auctor  Imperfecti  bom.  1.  in 
Mallh.  Booz  interpretalur,  pr(p.valens.  Hinc  et 
du;e  columnaein  templo  Salomonis  vocabantur 
laclunet  Booz.S.  Reg.  7.  21.  idest,  directio  et 
fortitudo ,  ut  exponunt  Sept.  2.  Paral.  3.  17. 

U.  DlXlTQUE  BOOZ  MESSORIBUS  :   DOMINUS  VOBIS- 

CUM,]  q.  d.  Dominus  vobis  adsit,  cooperetur  , 
benedicat ,  vosque  roboret  et  prosperet.  A  Deo 
enim  bonitas  messiset  cujuslibet  rei  exspectan- 
da  et  postulauda  est.  Hinc  Varro  lib.  1.  de  ro 
rustica:  (^ft/a  Dii ,  ■aM  ,  facientes  adjuvant ,  prius 
invocari  vult  XII  Deos  Consentes,  non  urbanos  , 
sed  agrestes,qui  agricolarum  duces  sunt,  Jovem, 
Tellurem,  Solem,  Lunam  ,  Cererem  ,  Liberum, 
Rodigum,  Floram,  Minervam,  Venerem,  Lym- 
pliam  ac  bonum  Eventum. 

Hic  primimi  iila  salutandi  formula  :  Dominus 
vobiscum  ,  invenitur  ,  quam  post  Booz  alii  usur- 
parunt,  ut  Propheta  missus  a  Deo  ad  Asa  regem 
Juda,  dum  victor  cum  exercitu  reverlerelur: 
Dominus  vobiscum,  inquit,  quia  fuistis  cum  Do- 
muio,  2.  Paral.  15.  el  postea  Gabriel  salutans 
B.  Virginem  dicendo  :  Dominus  tecum,  ac  tan- 
dem  Ecclesia  eamdem  induxil  in  Missce  sacrifi- 
cium  et  omcium  Ecclesiasiicum  :  de  quo  vide 
Bellar.  Iib.  2.  de  Missa  cap.  16.  et  Joannem  Du- 
ranlum  de  ritibus  Ecclesias  lib.  2.  c.  15.  et 
B.  Petrum  DamianiOpusc.  11.  Undel.  Zi.  Ration. 
c.  de  salute  ad  populum  ,  Guilielmus  Minaten- 
sis  Episcopus  :  Ilujusmodi,  ait,  mutufe  salutatio- 
nes  notant  ,  quod  sacerdotis  et  populi  unus  debet 
esse  affectus.  Et  est  sensus  :  Tu  pro  nobis  faclurus 
es  preces  ad  Dominum ;  et  quia  Dominus  Deus  il- 
las  tantum  preces  approbat  et  exaudit ,  quce  ex 
bono  corde  procedunt ,  oramus  et  nos  similiter  pro 
te,  ut  ille  sine  quo  nuUum  est  bonum ,  sit  cuni 
Spiritu  luo ,  ut  qui  tecum  est  in  ore,  sit  et  in 
rorde  et  maneat.  Et  pergit :  Potestctiamdici,  quod 
in  liac  responsione  populus  se  refert  solum  ad 
actionem  immolalionis  ,  ad  quam  sacerdos  proce- 
dit ,  in  qua  per  spiritum  totaliter  elevatus ,  et 
ab  omni  terrenilate  prorsus  abstractus  esse  de 
bet. 

Et  Isidor.  Pelus.  lib.  1.  Ep.  22.  Illud  autem 
quodaplebe  respondetur  :  Et  cumspiritu  tuo,  lianc 
habet  sententiam:  Pacem  quidemnobis  tribuisti, 
Domine,  lioc  est  mutuam  inter  nos  concordiam. 
Pacem  autem  nobis  da,  lioc  est  ejusmodi  tecum 
conjunctionem,  quce  nullo  modo  divelli  possit ,  ut 
cum  Spirilu  luo  pacati,  quem  nobis  in  creatio- 
nis  inttio  indidisti,  d  lua  charilate  nequeamus 
divelli.  ' 

Denique  in  Concil.  Braccarensi  can.  vigesimo 
primo.  Placuit ,  inquit,  ut  non  aliter  episcopiel 
aiiter  preshyteri  populum  ,  sed  uno  modo  salutent 
aicentes  :  Dominussit  vobiscum,sicut  in  libroRulh 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  RUTII.  Cap.  If. 


209 


legitur. 


COP.NEI..    A    LAPIDE.      TOM.    U. 


OEconomice  Booz  vlsitans  agrum  et  mcssores 
docet  heros,  ut  sua  'socpe  praedia  et  operarios 
visitent:  Sub  hoc  enimmeta ,  cumfamilia  villicus 
erit  in  officio  ,  ail  Calo  de  re  ruslica,  c.  2.  Unde 
Plinius  I.  8.  c.  6.  Majores ,  ait,  fertilissimum  in 
agro  oculum  domini  esse  dixerunt.  Et  AristOt. 
lib.  1.  OEconom.  Optimum  agrorum  stercus,  in- 
quit,  sunt  domini  vesligia. 

QVI  RESPONDERUNTEI  :  BeNEDICAT  Tini  DOMINUS.] 

Disce  hlc  priscam  piamque  salutandi  et  resalu- 
tandi  formulam.  Herus  enim  prior  comiter  salu- 
tans  operarios  ait :  Dominus  vobiscum ;  illi  aliis 
verbis,  sed  idem  significaniibus  ofTiciose  eum 
resalutant  :  Benedicat  tibi  Dominus ,  hoc  est,  Do- 
minus  pariter  tecum  sit ,  tibique  benefaciat,  bo- 
nisque  suis  te  cumulet  et  fortunet. 

7.  Etrogavit  (Ruth  prcefectum  messorum)  ut 
spicAs  colligeret.  ]  Ex  lege  spicae  hse  erant 
pauperum  ;  quare  Ruth  eas  legere  poterat  s\nv. 
rogatu  ;  maluit  tamen  rogare,  utmessores  sibi 
magis  devinceret,  et  liberaliores  faceret  adplu- 
res  sibi  spicas  relinquendum. 

10.  Et  adorans ,  ]  id  est,  reverentiam,  ei  exhi- 
bens  corporis  demissione,  vel  capitis  curvalione. 

12.  Ad  quem  venisti  et  sub  cujus  confugisti 
ALAS?]  Alas,  id  est,  curam,  protectionem,  pro- 
videntiam  ;  sic  enim  pulli  confugiunt  sub  alas 
gallinie;  ut  ab  ea  ab  Injuriis  aeris,  aeque  ac  a 
milvis  rapacibus  proiegantur.  Simili  enim 
modo,  arfa/as,  idest,  proteciionem  Dei  con- 
fugere  debemus,ut  ab  eo  a  malis  omnibus  cor- 
poris  el  animi,  ac  a  daemonibus  defendamur 
juxta  illud  Davidis  :  Sub  umbra  alarum  tuarum 
protegeme.  Ps.  16.  8.  Et:  Scapulis  suis  obumbrabit 
tibi ,  et  sub  pennis  ejus  sperabis.  Psal.  90.  i(i.  Hinc 
et  Christus  ait  Jerosolymae  :  Quoties  volui  con- 
gregare  filios  tuos  ,  quemadmodum  gaUina  con- 
gregat  puUos  suos  sub  alas  ,  et  noluisli?  Matt.  23. 
37.  Vide  ibi  dicta.  Hinc  Ghald.  lioc  loco  vertit  : 
Quia  venisti  ut proselyta  fieres^et  teipsam  abscon- 
(/emj^vel  separares)  sub  umbra  majestatis  glo- 
rioe  ipsius. 

13.  INVENI  GRATIAM  APUDOCULOS  TUOS  ,  DOMINK 

Mi,]  qu6d  tam  benigne  me  exceperis  paveris- 
que.  Hebr.  et  Septuag.  habent  in  optativo  :  In- 
veniam  gratiam  ,  idque  appositum  est  :  optat 
enim  petiique  ut  Booz  gratiam  sibi  exhibitam 
continuare  etprorogare  pergat, 

Qui  (Hebr.  et  Sept.  quia]  consolatus  es  me, 
et  locutus  es  ad  cor  ancill/e  tu/E.  ]  Idem  ,  vel 
quasi  idem  sunt  consolari ,  et  loqui  ad  cor,  sci- 
licet  loqui  placentia,  grata  ,  jucunda,  solarj  , 
blandiri. 

QU.E  N0\  SUM  SIMILIS  UNIUS  PUELLARIUM   (Hcbr. 

mDSUJ  sephacoth,  id  est ,  ancillarum)  tuarum.  ] 
Ecce  mira  humilitas  Ruih,  quae  se  facit  ancillis 
omnibus  Booz  inferiorem  ,  et  ancillarum  ancil- 
lam  ,  ideoque  meruit  fieri  ejus  uxor.  Sic  B.  Vir- 
go  dicens  :  Ecce  anciUa  Domini ,  fiat  mihi  secun- 
diim  verbum  tuum  ,  meruit  fieri  mater  Dei.  Hinc 
Ordo  virginum,  quae  vulgo  Annuntiata?  vocan- 
tur,  queminstituit  B.  Joanna  ,  filia  Ludovici  XI 
et  uxor  Ludovici  XII  Regum  Franciae,  illam 
quae  praeest  caeleris  monialibus  nuncupat  Ma- 
trem  Ancillam ,  aeque  ac  S.  Franciscus  sui  Or- 
dinis  stiperiores  appellari  voluit  Ministros,  ut 
impleant  illud  Christi  :  Qui  major  est  vestrum 
erit  minister  vester.  Matth.  23.  11. 

\U.    iNTINGE    BUCCELLAM    TUAM    IN  ACETO.  ]  NOta 

hic  frugalitatem  illiusaevi,  qua  operarii  non 
aliud  habcbant  ombamma  vel  obsonium  qu^m 

27 


210 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  RUTH.  Cap.  III. 


aceium  ,  quo  iniingenies  paneni  faciebani  of- 
fam.  Acelum  enim  in  aestu  laboranles  refrige- 
rat,  nervos  aslringit,  vires  corroboral,  pulre- 
dinem  tollit.  Unde  etiamnum  in  Ilalia  rustici 
panem  acelo  atjua  diluto  inlinctum,  quasi  of- 
fam  manducanl.  Fmi,  ait  Plinius  lib.  23.  c.  1. 
etiam  viliam  transit  in  remedia.  Acelo  summa  vis 
est  inrefrigerando :  non  tamen  minor  in  discu- 
tiendo.  Et  postea :  Per  se  haustumfaslidia  discu- 
tit,  singultus  cohibet,  sternutamenla  olfactu.  El 
Raschi :  Acetum,  ail,  jucundum  in  cestu. 

15.  Et  congessit  ,  ]  ipsa  Ruth,  dante  et  in  si- 
num  ejus  congerenle  ipso  Booz  ,  ut  habent  Sep- 
tuag.  et  Hebr.  quod  enim  ipse  vel  ejus  Vicarius 
dabat  affatim  ,  lioc  ipsa  congerebat. 

POLKNTAM  siBi.  ]  Polenta  hebr.  iSp  cali ,  a.\tjinQv, 
»;st  toslum  far  sive  hordeum.  Fiebat  autem  sic, 
ait  Calo  1.  de  re  rustica  c.  108  :  Perfusum  aqua 
hordeum  siccabant  nocte  una  ,  postero  die  fringe- 
bant ,  deinde  inolls  frangebant  servabantque  in 
mulios  dies.  Audi  Senecam  epist.  111.  Disceparvo 
essecontentus,  et  illam  vocemmagnus  atque animo- 
sns  exclama  :  Habeamus  aquant,  habeamus  polen- 
tam.  Joviipsidefelicilate  conlroversiam  faciamus. 
Idem  epist.  18.  ISon  injucanda,  a'it,7-es  est  aqua  et 
polenia,  aut  frustam  hordeacei  panis,  sed  summa 
voluptas  est ,  posse  capere  etiam  ex  his  voLup- 
tatem. 

Et  TULiT  RELiQuiAS]  cibl  ct  polcntae  domum 
ad  Noemi  socrum  suam,  uteam  pasceret  v.  18. 
Vide  quam  ofTiciosa  sit  Ruth,  ideoque  a  Booz 
amata ,  evecta,  ei  iii  conjugem  ascita.  Ita  vide- 
mus  eos  qui  officiosi  sunt  amari,  evehique  ad 
magna. 

20.  QHONIAM  EAMDEM  «RATIAMj  QUAM  PB^BUK- 
RAT  VIVIS  ,  SERVAVIT   ET  MORTUIS,  ]  q.  d.  BOOZ  si- 

cut  benefecit  Elimclech  maritomeo,  ejusque 
liiiis  Mahalonet  Chelion  ,  quasi  sibi  consangui- 
ueis,  dum  viverent,  ita  nunc  pergit  benefacere 


iis  morluis,  dum  eorum  uxoril)Us,  quae  supcr- 
stites  sunt,  sciUcet,  mihi  Noemi,  et  libi  Rulh,  be- 
neficus  cst,  nosque  aliietpascit. 

Propi.nquus  noster  est  noMO.  ]  Additur  in  He- 
braeo:  credeinploribus  noslris  ipse  est,  seu  evin- 
dicibus,  id  est,ex  iis  ad  quos  pertinetjus  libe- 
randi  nos  aborbilale,  redimendi  facultates  nos- 
tras,  vindicandi  nomen  filiorum  meorum  ma- 
ritique  lui  ab  interitu  et  oblivione,  semen  iis 
ac  posteritatem  erigendo  ,  ut  habelur  Levit. 
25.  25. 

Ubi  nola  :  propinquus  vocatur  Hebr.  SxiJ  goel , 
idest,  redemptor ,  tripliciter  ,  scilicet  agri  uxo- 
ris  et  hsereditalis,  famae  et  injuriae.  Agri ,  quia 
si  a  quopiam  ager  essel  venditus  alicui  exierno, 
propinquus  veudiloris  liabebat  jus  redimendi 
agrum,  reddendo  pretium  ejus  emptori  ,  qui 
agrum  emerat.  Uxoris ,  quia  si  quis  sine  liberis 
esset  dtfunctus,  propinf|uus  ejus  habebatjus, 
imo  debitum  ducendi  ejus  uxorem,  ut  ei  libe- 
ros  suscitaret,  sicque  eam  cum  sua  liseredilate 
quasi  redimebat ,  sibique  vindicabat.  Famce  et 
injarice,  quia  si  quis  ab  alio  fuisset  occisus  ad 
propinquum  occisi  spectabat  caedem  ejus  vin- 
dicare,  et  occisorem  ad  necem  deposcere , 
eumque  apud  judices  reum  nioriis  peragere  : 
ut  hac  ratione  occiso  quasi  suum  jus,  id  esl  , 
suam  famamet  innocentiam  restiiueret. 

22.  Melius  est,  etc.  ut  cum  puellis  ejus  exeas 
AD  METENDUM  ,  ]  nou  ut  lu  mctas  ,  sed  ut  jungas 
te  metentibus,  ut  spicas  deciduas  colligas,  uii 
dictum  est  v.  15.  et  seq.  Unde  in  Hebraeo  non 
est  t6  ad  metendum  :  caret  ergo  fundamento  ex- 
posilio  Abulensis  qui  sic  explicai,  q.  d.  Noemi  : 
suadeo  libi,  oRuth  mea  nurus  dilecta,  utoperam 
luam  impendas  Booz,  demetendo  ejus  segetes  , 
idque  gratis  et  sine  pretio  ,  ut  hoc  officio  faci- 
lius  eum  libi  concilies,  et  viam  ad  matrimonium 
cum  eo  ineundum  slernas. 


CAPUT  TERTIUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

RlTH  SUASU  NoEMI  MATRIMONIUM  BoOZ   JURE   AFFINITATIS  POSTULAT  ;  ILLE  SE  EAM   DUC- 
TURUM  PROMITTIT,  IDEOQUE   HORDEO  ONUSTAM  AD  NoEMI  REMITTIT. 


1 .  i0a^^M^»*^^SihOSTQUAM  autera  reversa  est  ad  socrum  suam ,  aiidivit  ab  ea  :  Filia  mea  , 

quseram  tibi  requiem  ,  et  providebo  ut  bene  sit  tibi.  2.  Booz  iste,  cujiis 
puellis  in  agro  juncta  es ,  propinquus  no.^ster  est  ,  et  hac  nocte  aream 
hordei  yentilat.  3.  Lavare  igitur,  et  ungere  ,  et  induere  cultiorihus  vesti- 
mentis,  et  descende  in  aream.  Non  te  videat  homo ,  donec  esum  potumque 
finierit.  4.  Quando  autem  ierit  ad  dormiendum  ,  nota  locum  in  quo  dor- 
miat;  vcniesque  et  discooperies  pallium  quo  operitur  a  parte  pedum  ,  et 
projicies  te,  etibi  jacebis :  ipse  autem  dicet  tibi  quid  agere  debeas.  5.  Quae  respondit  :  Quid- 
quid  prseceperis  faciam.  6.  Descenditque  in  aream  ,  et  fecit  omnia  quae  sibi  imperaverat  socrus. 
7.  Cumque  comedisset  Booz  ,  et  bibisset ,  et  factus  esset  hilarior,  issetque  ad  dormiendum  juxta 
acervum  manipulorum  ,  venitabscondile  ,  et  discooperto  pallio  a  pedibus  ejus  se  projecit.  8.  Et 
ecce  ,  nocte  jam  media  expavit  homo  et  conturbatus  est  :  viditque  mulierem  jacentem  ad  pedes 
suos  ,  9.  et  ait  illi :  Quae  es  ?  illaque  respondit :  Ego  sum  Rulh  aucilla  tua ;  expande  pallium 
tuum  super  famulam  tuam  ,  quia  propinquus  es.  1 0.  Et  ille  :  Benedicta  ,  inquit ,  es  a  Domino, 
filia  ,  et  priorem  misericordiam  posteriore  superasli ;  quia  non  es  secuta  juvcnes ,  pauperes  sive 


COMMENTARTA  IN  LIBRUM  RUTH.  Cap.  III.  211 

divites.  1  I .  Noli  ergo  meluere;  sed  (luidqiiid  dixeris  mihi ,  faciam  tibi.  Scit  enira  omnls  popu- 
lus  qui  habitat  intra  portas  urbis  meae,  mulierem  te  esse  virtutis.  12.  Nec  abnuo  me  propin- 
((uum  ,  sed  est  alius  me  propinquior.  13.  Quiesce  hac  nocte  ;  et  facto  mane  ,  si  te  voluit 
propinquitatis  jure  retinere  ,  bene  res  acfa  est  :  sin  autem  ille  noluerit ,  ego  te  absque  ulla 
dubitalione  suscipiam  ,  vivit  Dominus.  Dormi  usque  mane.  14.  Dormivit  ilacjue  ad  pedes  ejus 
usque  ad  noctis  abscessum.  Surrexit  ilaque  antequam  homines  se  cognoscerent  mutuo  ,  et  dixit 
Booz  :  Cave  ne  quis  noverit  quod  huc  veneris.  15.  Et  rursum  :  Expande  ,  inquit  ,  pallium 
tuum  quo  operiris ,  et  tene  utraque  manu.  Qua  extendente  ,  et  lencnle  mensus  est  scx  modios 
hordei ,  et  posuit  super  eam.  Quse  portans  ingressaestcivitatem,  16.  et  venit  ad  socriim  suam. 
Quae  dixil  ei  :  Quid  egisti ,  filia  ?  Narravitque  ei  omnia  quae  sibi  fecisset  homo.  17.  Et  ait  : 
Ecce  sex  modios  hordei  dedit  mihi  ,  et  ait  :  Nolo  vacuam  te  reverti  ad  socrum  tuam.  18.  Dixit- 
que  Noemi  :  Exspecta  ,  filia,  donec  videamus  quem  res  exitum  habeat.  Neque  enim  cessabit 
horao  ,  nisi  compleverit  quod  locutus  est. 


1.  PosTQnAM  AUTEMREVERSA  EST  (peraclamesse) 
AD  socRUM  suAM]  Noenii.  Legil  Inierpres  2Wr\ 
tascab,  id  est,  reversa  est:  jam  aliis  punctis  le- 
gunt  leseb,  id  est ,  sedit ,  commorata  est. 

Ou.ERAM  TiBi  REQuiEM,]  id  esi ,  quoeram  tijji 
lionesium  et  opulentum  conjugium,  in  quo  a 
paupertatis  famisque  iaboribus,  CcTterisque  li- 
})era  ,  in  mariti  divitis  et  placidi  cura  et  provi- 
deniia  conquiescas,  vitamque  agas  quietam , 
hilarem  et  jucundam  ,  nimirum  quaeram  iii)i 
mariium  divitem ,  aeque  ac  benignum ,  cum  quo 
concorditer  el  bilariter  vivas  ;  nam  cum  maritis 
asperis  et  rixosis  non  est  quies  uxori.  Porro 
Abeu  Esra  :  Non  solent  puellce  quiescere ,  inquil, 
donecnupserint.  Kst  en\mconjiig\uxn  quasijuven- 
tutis  portus,  aitPlutarcb.  ne  per  vagas  libidines 
caslitatis  faciat  naufragium. 

3.  Lavare  et  ungere,  ]  oleo  simplici  ,  quasi 
pauper,  sed  honesta  :  taics  enim  lunc  oleo  un- 
gebantur  ad  nitorem  eilEelitiam.  Suadet  Noemi 
nurui  suee  Ruth  ui  ungaiur  oleo,  non  Nardino, 
autsimili  bene  olenti  et  illecebroso,  sed  natu- 
raliet  simplici ;  nec  ut  stibio,  cerussa  ,  aliisque 
pigmentis  et  fucis  facieu)  suam  coloret  et  im- 
mntet ,  sed  ut  facie  lota  et  nitida,  et  cultioribus 
vestibus  induta  compareal  coram  Booz  ;  ut  sci- 
licei  ornaia  modeste  eum  invitet  ad  matrimo- 
nium  sibi  quasi  debitum.  Ornatus  enim  modes- 
tus  vestium,  et  magis  morum  et  virtutum,de- 
cet  matronam  lionestam  et  castam ,  uti  docet 
S.  Petrus  epist.  1.  c.  3.  v.  6.  Porro  quod  de  Cleo- 
palra  dixit  Lucanus  lib.  10. 

Vullus  aclest  verbis  ,  facies  formosa  perorat , 

in  caeieris  pariter  verum  est. 

tx.  Ft  PROJiciESTE,  et  iBijACEBis ,  ]  nou  uuda  ; 
hocenim  inverecundum  ,  et  illecebrosum  fuis- 
»et,  sed  cultioribus  veslibus  induta  ,  ut  dixit 
V.  3.  Quare  licet  Lyran.  et  Dionys.  imo  S.  Am- 
bros.  1.  3.  de  fide  c.  5.  hoc  consilium  Noemi  et 
factum  Ruth  accusent ,  quasi  parum  honestum 
ci  illecebrosum  ,  tamen  utramque  excusani 
Theodor.  Auctor  Imperfecti,  Abulensis,  Salianus 
et  Seiarius  et  alii;  tum  quia  totus  bic  ornatus 
el  apparatus  erat  honestus  el  modeslus  :  tiun 
quia  co  non  aliud  petcbatur  quam  malrimo- 
nium  debitum  ;  lum  quia  tam  Booz  quam  Ruth 
erant  grandaevi,  probatae  et  castac  vitae,  uteis 
de  fornicaiione  non  esset  metuendum;  tum  quia 
haec  res  dirigebalur  a  Noemi,  quse  sapiens  etpia 
iTai  malrona,  ac  magis  k  Deo,  qui  hoc  conju- 


gium  contrahi  volebat,  utexeo  nascereiur  Da- 
vid,  et  ex  eo  Ghristus.  Unde  Auctor  Imperfecii 
in  cap.  1.  Matth.  ait  Rutli  hebr.  idemessequod 
inspiratio,  eo  quOd  inspirata  h  Deo  hoc  egerit  : 
Nisi,  ait,  inspiratio  Deifuisset  in  Rutli,  non  dixis- 
set  qure  dixit ,  nec  fecisset  quce  fecit.  Nam  aliis  fe- 
minisetviris  hoc  factum  Ruth  non  est  imitan- 
dum,  quia  periculosum,  et  ad  fornicationem 
illiciens.  Pergit  Auctor  Imperfecti :  Quidprimum 
laudatur  in  ea?  dilectio  generis  Israel?  aut  sim- 
plicitas?  aut  obedientia  ?  aut  fides  ?  Dilectio  qui- 
deni  generis  Israel,  quia  sic  desiderabat  fUiossus- 
cipere  ex  semine  Israel,  et  una  fieri  ex  populo  Dei. 
Si  enim  communicationem  viri  desiderasset  quasi 
puelia  lasciva ,  aliquem  juvenum  polius  appetisset. 
Quoniam  autem  non  tascivice  suce ,  sed  religioni 
satisfacere  cupiens  fuil ,  familiam  potius  sanctam 
eiegit ,  quam  Juvenilem  celatem.  Simplicitas  au- 
tem ,  non  ultronea  sub  paliium  ejus  ingressa  est ; 
nec  cogitavit  ne  forte  sperneret  eam  ,  quasi  vir 
Justus  Lascivam  pueliam ,  aut  ne  deluderet  eam,  et 
quod  gravius  erat  conlemneret  delusam,  sicut  fa- 
ciunt  muiti :  sed  obaudiens  facta  socrus  suce  consi- 
liis  fidenter  credidil ,  quod  prosperaturus  fueral 
Deus  actum  ipsius ,  sciens  conscienliam  suam  , 
quianon  libido  ad  lioc  eam  compulerat ,  sed  re- 
ligio  erat  liortata. 

7.  Et  discooperto  palmo  ,  id  est,  stragulo 
lecti  A  PEDiBUS  Ejis  sE  PROJECiT ,  ]  scilicct  vcsti- 
tam,  non  ad  latus  Booz,  sed  transversim  ad  pe- 
des  ejus;  hoc  enim  honeslas  exigebat, 

8.  ViDiTQUE  MULiEREM.  ]  Licct  cnim  esset  nox, 
lamen  quia  sub  dio  in  area  dormiebat ,  ac  lu- 
cente  luna  vel  stellis  ,  facile  videre  poterat  Ruth 
esse  mulierem  ,  non  virnm  ;  etiamsi  quaenam 
esset  ex  facie,  dignoscere  nequiret  obnoctis  ca- 
liginem. 

9.  EXPANDE      PALLIUM     TUUM    SUPER    FAMULAM 

TUAM,  QuiA  PROPiNQuus  Es ,  ]  hoc  cst ,  duc  m^; 
uxorem,quia  ad  hoc  quasi  propinquus  tene- 
ris,  ut  suscites  semen  marito  meo  sine  liberis 
defuncto.  Unde  Chald.  vertit :  Accedat,  quoeso, 
nomen  tuum  anciilce  tuce ,  ut  me  uxorem  ducas , 
habeasque  thori  consortem.  Addit  Lyran.  spon- 
sum  solitum  exlremitalem  pallii  sui  super  spon- 
sam  ponere ,  ut  hoc  gestu  significaret  se  eam  in 
suam  potestatem  et  tutelam  accipere.  Accusant 
nonnulli ,  ut  dixi,  hoc  dictum  factumque  Ruth  , 
quasi  quae  nimis  periculoseBooz  castitatemten- 
tarit,et  suam  exposuerit.  Verum  alii  passim 
excusant,  quod  confisa  castitali  Booz  el  suje  , 
utpote   per  lot  annos  probatae  ,  censerct  ni! 


212 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  RUTH.  Cap.  III. 


uli  rcvera  ex  eventu  paluit  nil 


csse  pencu! 
fuisse. 

Addit  Abulensis  Ruth  petiisse  hac  phrasi  con- 
cubitum  Booz.  Veruni  hoc  non  est  verisimile;  si 
lamen  eum  petiit,  petiit  ul  actum  conjugalem, 
non  ut  fornicarium.  Tunc  enim  clandeslina 
matrimonianon  erant  vetita  :  quare  per  consen- 
sum  niutuum  sive  verbis  expressum,  sive  co- 
|)ula  carnali  indicatum,  contrahebatur  matri- 
monium.  Si  ergo  iioc  petiit  Ruth  ,  nonnisi 
debitum  conjugale  petiit,  ac  per  illud  petiit  ip- 
sum  conjugium;  idque  fecit,  tum  ul  suas ,  ac 
socrus  suse  Noenii  viduitati  et  paupertati  per 
opes  marili  divitis  prospiceret :  tuni  ut  nomini 
et  niemoriae  mariti  sui  sine  liberis  defuncti, 
suscitando  ei  semen  ex  alio  marito,  consule- 
ret ;  qui  erat  aclus  charilatis  et  amoris  conju- 
gahs  :  tum  ut  Dei  legi  per  consuetudinem 
extensae  ,  jubenti  marilo  suscitare  semen,  sa- 
tisfacerel,  ipsumque  Booz  ad  eidem  satisfacien- 
dum  impelleret:  qui  erat  actus  obedienti.e  el 
religionis. 

Alleg.  S.  Hieron.prooemioinOsee:5a/mon,  ait, 
viramjustam  Booz  de  Rahabmeretrice  generavit, 
qai  lUUli  Moabitem  pinna  pallii  sai  operiens,  et  ja- 
centem  ad  pedes  ad  caput  evangelii  translulit,  fit 
I.  5.  in  IsaicC  c.  1(3.  O  Moab  in  quam  descevitarus 
esl  ieo,  et  de  qua  ne  reliqaice  quidem  saloari  po- 
terunt,  liabelo  soiatium  koc  :  Egredietur  de  te  ag- 
nus  immaculatas ,  qui  tollat  peccata  mundi ,  qui 
dominetur  in  orbe  lerrarum.  De  pelra  deserti  , 
hoc  est  Rulh,  quce  mariti  morte  viduala,  de  Booz 
genuit  Obed  ,  et  de  Obed  Jesse  ,  et  de  Jesse  David, 
et  de  David  Christum. 

10.  Et  priorem  miskricordiam  posteriore  su- 
PERASTi.  J  iiehr.  Meliorem  fecisti  gratiam  posle- 
riorem  priore.  Valabl.  Prcestaniiorem  fecisli  pie- 
latem  tuam  posteriorem  priore,  q.  d.  Pia  fuisti  in 
virum  tuum  viventem,  sed  pientior  nunc  es  in 
niortuum,  duin  allahoras  ut  illi  sine  libcris  de- 
fuiiclo  suscites  semen  per  matrimonium  cum 
illius  propinquo.  Audi  B.  Petrum  Damiani  lih. 
8.  epist  l^.  ad  sorores  :  Rulh  socrai  reverentiam 
dignam  exkibuit,  matronaiem  pudicitiam  tenuit ; 
defunctoviro  fidemservavil :  idoiis deditampatriam 
parentesque deseruit ,  el  adcullum  veri  Deisine  ullo 
doctoris  magisterio ,  nobiiis  proselyta  Irunsivit. 
Ecce  igilur  Juditk  prospera ,  quibus  in  vila  fui- 
ciebaiur  abjiciens;  Ruth  advei^sa  quibus  premeba- 
tur  ampleclens.  Utraque  sciiicet  mente  una ,  licet 
diversa  fortana,  uni  Deo  non  immerito  placuit ; 
quia  nec  adversis  ita  succubuit ,  nec  in  prospera 
suimet  obliviscens  ,  sese  illa  dejecit.  Sed  iUa  tole- 
rabat  quibus  abundabat ,  isla  fruebatur  qua  pa- 
liebatur  ;  utraque  nimirum  de  mundancB  incon- 
stanlioi  allernitatibus  asserens :  sicul  tenebrceejus, 
ilael  lumen  ejus. 

]  1.  Scrr  EMM  OMNIS  POPULUS  ,  QUI  HABITAT  INTRA 

PORTAS  URBis  MEyE.  ]  Hebr.  Scil  omnis  porta  populi 
mci ,  quod  Vatabl.  ct  alii  exponunt,  q.  d.  Scit 
«Miim  omnis  Senatus  populi  mei.  Judices  enim 
'■t  Senatus  olini  in  portis  sedebant  el  judica- 
hant,  ut  a  rusticis  el  exleris  facile  adiri  el  con- 
veniri  possent.  Plenius  Nosler  portam  popaliex- 
plicat  per  con\erii\onem  popalam  portce,  hocest 
populum  intra  portas  habitaniem. 

MuLiEREM  TE  ESSE  viRTUTis.  ]  Hebr.  Sti  ckaii , 
lioc  est,  streiiuitatis  ,  forlitudinis  ,  rohoris  , 
q.  d.  sciunl  omnes  te  esse  viraginem  strenuam, 
.sedulam,  lahoriosam.  Uude  Sepluag.  vei'iunt  : 
-/.ivyjv   Q<jjv.ix.i',>i ,    id    est  ,   muliercni   poteniein   et 


«vSpetav,  id  est,  virilem.  ChA\i\.  Aperlum  esl  anle 
omnes  ,  qui  sedent  in  porta  magnce  Scmhedrim 
(id  est ,  Congrcgationis  siveConcilii )  popali  mei, 
te  mulierem  esse  Juslam ,  el  in  le  robur  sive  vint 
esse  cul  aspiciendam  prceceptorum  Dei  lucei'- 
nam. 

12.  Sed  est  alius  me  propinquior.  ]  Sciebat  uti- 
que  hoc  Noemi;  sed  noratejus  ingenium  quod 
nollet  pauperculam  et  extraneam  Ruih  uxoreni 
accipere  ,  uti  eventus  oslendit,  ideoque  noii 
eum,  sed  Booz  modestiorem  el  pientiorem  a<l 
matrimonium  ejus  honesle  invitandnm  cen- 
suit.  Iia  Abulensis,  Serarius  et  alii. 

13.  Bene  res  acta  est.  ]  3113  tob ,  id  est,  bo- 
nam  est.  Rahbini  nonnulii  t6  tob,  accipiunt,quasi 
nomen  proprium  propinqui  ,  quasi  ille  nuncu- 
palus  fuerit  Tob ,  id  est ,  bonus  ,  sicut  Tobias  dic- 
tus  est  quasi  bonus  Deo,  vel  bonilas  Dei.  Unde 
Raschi:  Salmon ,  inquit,  Elimelech  et  Tob  fratres 
fuerunt.  Verum  Sept.  Chaltl.  Noster  et  alii  to  Tob 
accipiunt  ul  nomen  appellativum  ,  vertuntque 
in  genere  neutro  :  bonum  est. 

Ego   te  absque  ulla  dubitatione  suscipiam  ] 
in  conjugem.  Mirare  hic  insignem  charitalem  , 
seque  ac  castitatem  Booz,  uipote  qui  Ruih  accu- 
bantem  nec  tangere  voluerit,  sed  mairimoniuni 
promiserit,    Audi   Auctorem   Imperf.    hom.   I. 
in  Matth.  Qaid  in  Booz  prcBdicalur  ?  kumilitas  , 
castitas  et  religio.  Humilitas  quidem  et  caslitas  , 
qaia  non  contigit  eam  quasi  lascivas  puellam: 
nec  abiwrruit  eamquasi  castas  lascivam :  sed  mo.i 
utverbum  ejus  de  lege  proximilatis  audivit ,  nihil 
liorum  omniuin  lascivice  imputavit ,  sed  universa 
religioni  adscripsit.  JSec  despexil  qaasi  dives  paa- 
pereni:  nec  veritus  est  quasi   maiuras  adolescen- 
tulam;  sed  paratior  fide  quam  corpore  mane  pro- 
cessit    ad  portam   et  provocavit    quemdain    e.v 
genere  ,  quemjure  propinquitalis  CBStimabat  pro- 
pinquiorem,  obtinuit,  prceoaluit  non  tantum  Jarr. 
proxiinitalis  ,  quantum  Dei  eligenlis  favore.  Id- 
circo  forte  prcBvcdens  diclus  est.  Booz  enim  hebr. 
idemestquod /br^/i,  Hinc  Thalmudici  Boozcon- 
feruiu  cum  castissimo  Joseph.   Uiide  R.   Eliezer 
c.  39.  Tres  fuerant ,  ait,  qai  coram  Creatore  sao 
concupiscenliam    domuerunt  :   Joseph,    Booz    et 
Phaltiel  niius  Lais .  de  quo  2.  Reg.  3.  15.  Audiet 
M)u\en>r,em  :  Profeclo  ,  in^iuit,   admirandumest, 
eliamsi  ferreus  aal   adamanlinus  esset  ,   ct  os^a 
ejus  cenea,  et  caro  lapideu.  Tulit  tamen  istainci- 
tainenta  venerabilis  Booz  ,  virtatis  desiderio  seip- 
suin  temperans.  Et  inferius  :  Sola  ergo  rcverentia 
konestatis,  et  Juris  ainor  ipsuai  Booz  tenuerunl  , 
ne  venereum  expleret  opas.  Valde  ergo  laudabili^i 
est  vir  ille ,  qai  dala  taliopportanilate  ,  tanlis  Vc- 
nereis  flammis  resislere  poluit  ,  ideo  nec  ii  no- 
bis  sub   silentio   prcetereundus  est ,    sed   aliqaali 
laude  canendus.    Jure  ergo    de  talibus  parenl'- 
bus  Ckristus  nascivoluit,  quialanlcevirtutis  exsli.- 
terunt. 

Porro  castitatom  Boozmullum  adjuvit  durilios 
lecli  et  frigus;  quod  scilicet  non  in  lecto  plii- 
meo,  sed  in  an;a  ,  sub  dio  in  aere  frigidocuba- 
ret.durities  enim  lecli  el  frigus  valde  infrin- 
giint  ardorem  concupiscentiae;  qua  de  caus:i 
Pharisiei,  ut  alihi  divi ,  cuhanti-s,  laminani 
plumbi  renibns  (  in  qiiil)us  origo  esl  seminis) 
admovebant  ad  eos  refiigerandos,  itaque  evi- 
tandas  nocliiri)as  in  somnis  pollntiones.  Hine 
quoquemuliiReiigiosi  incedunt  nudipedes.  Nuili 
enim  frigidique  pedes  valde  reslingiuinl  calo- 
rem  nalurse  aeslumque  Uixurias  uli  experientia 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  RUTH.  Cap.  IV.  213 

consiat.  Hinc  denique  S.  Antonins,  S.  Hilarion,  Rutli  Iios  sex  modios  Inimeris  portare.  Nam  si- 

ol  S.  iMacluuius,  caeterique  Anachorela'  non  in  ligokvioresl  irilico,  hordeum  siligine,el  avena 

leclis,  sed  humi  dormiebant.  S.  Franciscus  tesle  liordeo.  Erat  enim  ipsa  mulur  virlutis  ,  ut  dixit 

S.  Bonav.  in  domum  Cardinalis  cujusdam  invi-  v.  11.  id  est,  virilis  ,  fortis  et  robusta. 

natus,  cum  nociu   in  lecto   molli  decumberet  Symboi.  R.  Salomon  npud  Lyran.  per  sex  mo- 

ncres    sensit    da-monum    infestaliones  ;  quare  dios  accipit  sex  dona  Spirilus  S.  quia  lot  sunt 

moxexea  profugit ,  dictilans,  molUbus  dcevwnes  in  Hebrseo  Isaiae  U.  v.l.  et  seq.  Aben  Esra  vero 

(id  tentandum  allici ,  asperis  vero  delerrcri  et  fu-  per  sex  modios  accipit  sex  justos,  qui  ex  Ruth 

irari.  progignendi  erant,  scilicetDavidem ,  Danielem, 

15.   Mensus  est  sex  modios  hordei.  ]  Poierat  Ananiam,Misaelem,  AzariametMessiam. 

CAPUT  QUARTUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

IJOOZ  C0RA3I  JUDICIBUS,  PROPINQUIORE  JURE  SUO  CEDENTE,  ADIT  POSSESSIONEM  ElIMELECH 
DEFUNCTI  ,  EJUSQUE  NURUM  RUTH  ACCIPIT  UXOREM  ,  EX  QUA  GIGNIT  ObED  PATREM  JESSE, 
CUJUS  FILIUS  FUIT  DaVID  REX. 

'  •  '^^^^^^^^^^^^'^''^  ^''8^  ^^^^  ^^  portam,  et  sedit  ibi.  Ciimque  vidisset  propinquuin 
iprseteriredequoprius  serino  habitus  est,  dixit  ad  eum  :  Declinapaulispcr  et 
^sede  hic  ,  vocans  eum  nomine  suo.  Qui  divertit,  etsedit.  2.  Toilens  aulem 
^Booz  decem  viros  de  senioribus  civitatis,  dixit  ad  eos :  Sedete  hlc.  3.  Qni- 
>bus  sedentibus  ,  locutus  est  ad  propinquum  :  Partem  agri  fratris  nosd  i 
(Elimelech  vendet  Noemi ,  quse  reversa  est  de  regione  Moabitide;  ^).  (juod 
audire  te  volui ;  et  tibi  dicere  coram  cunctis  sedentibus ,  et  majoribus  natu 
de  popuio  meo.  Si  vis  possidere  jiu-e  propincjuilalis  ,  eme ,  et  posside  ;  sin  autem  displicet  tibi, 
lioc  ipsum  indica  mihi ,  ut  sciam  quid  facere  dcbeam.  Nullus  enim  est  propinquus  ,  excepto  te  , 
((ui  prior  es ;  etme,  qui  secundus  sum.  At  ille  respondit  :  Ego  agrum  emam.  5.  Cui  dixit 
Booz  :  Quando  emeris  agrum  de  manu  mulieris ,  Rulh  quoque  Moabitidem ,  (juse  uxor  de- 
fiincti  fuit ,  debes  accipere ,  ut  suscites  nomen  propinqui  lui  in  hseredilate  sua.  6.  Qui  res- 
pondit  :  Cedo  jiiri  propinquitatis;  neque  enim  posterilalem  familiae  meae  delere  debeo  ,  tu  meo 
utere  privilegio  ,  quo  me  libenter  carere  profileor.  7.  Hic  autem  erat  mos  anliquilus  in  Israel 
inter  propinquos  ,  ut  si  quando  alter  alleri  suo  juri  cedebat  ut  esset  firma  concessio,  solvebat 
homo  calceamentum  suum  ,  et  dabat  proximo  siio.  Hoc  erat  testimoniurn  cessionis  in  Israel. 
8.  Dixit  ergo  propinquo  suo  Booz  :  Tolle  calceamentum  tuum.  Quod  statim  solvit  de  pede 
suo.  9.  At  ille  majoribus  natu  ,  et  universo  populo  :  Tesles  vos ,  inquit ,  estis  hodie  ,  quod 
possederim  omnia  quse  fuerunt  Elimelech  et  Chelion  ,  et  Mahalon  ,  tradente  Noemi  ;  10.  et 
Ruth  Moabilidem ,  uxorem  Mahalon ,  in  conjugium  sumpserim  ,  ut  suscitem  nomen  defuneti 
in  hsereditate  sua  ,  ne  vocabulum  ejus  de  familia  sua  ac  fratribus  et  populo  deleatur.  V^os  , 
iu(|uam  ,  hujus  rei  testes  estis.  1 1 .  Respondit  omnis  populus  qui  erat  in  porta  et  majores  natu  : 
i\os  testes  sumus  ;  faciat  Dominus  hanc  mulierem  quae  ingreditur  domum  tuam  ,  sicut  Rnchel 
et  Liam ,  (juse  sedificaverunt  domum  Israel  ;  ut  sit  templum  virtutis  in  Ephiala  ,  et  habeat 
celebre  nomen  in  Bcthkhem.  12.  Fiatque  domus  tua  ,  sicut  domus  Phares  qnem  Thainar 
peperit  Judae  ,  de  semine  (|uod  tibi  dederit  Dominus  ex  hac  puella.  13.  Tulit  uli(|ue  Booz  Rrth, 
ct  accepit  uxorem  ;  ingressus^iue  est  ad  eam  ,  et  dedit  illi  Dominus  ut  conciperet ,  et  pareret 
(ilium.  14.  Dixerunt(|ue  mulieres  ad  Noemi  :  Benedictus  Dominus ,  qui  non  est  passus  iit  de- 
ficeret  successor  familise  tuae  ,  et  vocarelur  nomen  ejus  in  Israel.  15.  Et  habeas  qui  consoletur 
aiiimam  tuam  ,  et  enutriat  seneclutem.  De  nuru  enim  tua  nalus  est  quse  te  diligit ;  et  multo  tibi 
melior  est  quam  si  septem  haberes  filios.  16.  Susceptumque  Noemi  puerum  posuit  in  sinu  suo, 
et  nulricis  ac  gerulae  fungebatur  officio.  17.  Vicinae  autem  mulieres  congratulantes  ei ,  et 
dicente.s  :  Nalus  est  filius  Noemi  ;  vocaverunl  nomen  ejus  Obed  :  hic  est  pater  Isai  ,  patri.s 
David  18.  Hae  sunt  generaliones  Phares  :  Phares  genuit  Esion  ;  19.  Esron  genuit  Aram  ; 
Aram  genuit  Aminadab  ;  20.  Aminadab  geuuit  Nahasson  ;  Nahasson  genuit  Salmon  ; 
21 .  Saiaion  g«nuit  Booz  ;  Booz  genuit  Obcd  ;  22.  Obcd  genull  Isai ;  Isai  gcnuit  David. 


m 

1.  AscENDiT  ERGO  Booz  AD  PORTA.M.  ]  In  porta 
enim  sedebant  judices  coram  quibus  haec  causa 
cessionis  juris  propinquitaiis  legitime  agenda 

VocANSEUM  NOMiNE  suo.  ]  Hcbr.  vocans  ijqSk 
*:Sd  Peloni  atmoni,  quod  Cajet.  vertit :  sede  liic 
talis  ,  viduae  scilicet  Ruiii  propinquus.  Septuag. 
declina  huc  abscondite.  Gbald.  vir  qui  absconditor 
fisivicB  suce,  idest,  qui  videri  non  vult. 

Verius  est  ■zhpeloni  alinoni ,  ad  verbum  signifi- 
care  taUs  singuLaris,  velcertusquidani,  q.  d.  Tu 
talis  et  talis  veni  iiuc,  et  audi  me;  liabeo  enini 
ne"^otium  quod  tecum  traclem.  Sic  enim  so- 
lemus  advocare  cxteros ,  quorum  nomina  noii 
scimus ;  vel  si  scimus  ea,  nominare  nolumus. 
Unde  dirhpeloni  videtur  derivatum  Hispanicum 
Fulano ,  Greeci  vocant  o:tvx,  Itali  un  tale,(^i\\\\aa 
q  uidam. 

Porro  videtur  Booz  eum  nomine  suo  compel- 
lasse  sed  noluitScript.  ejus  nomenexprimer(% 
eo  quod  indignus  esset  nominari :  utpote  qui 
nollet  semen  et  nomen  fratris  sui  defuncti  sus- 
citare.  Ita  ^bulensis;  juste  enim  nomen  ejus 
jeterna  obUvione  sepelitur,  qui  Qomenfratris 
el  propinqui  sui  eadem  sepeliri  permittit. 

D  eniqueiaaSi^  a/mont  derivatur  a  nSx:  neelam, 
id  esl,  obmutuit,  quia  cujus  nomen  reticetur, 
illud  quasi  mutum  non  auditur,  et  ut  sic  di- 
cam,  obmuiescit ;  talis  ergo  dicitur  almoni  : 
idem'  dicitur  ijSd  peloni,  a  nSd  pele,  id  est,  oc- 
cultum  et  mirabile,  quia  ea  qure  occulta  mira- 
mur.  Ita  Serarius. 

3.  Pahtem  a.grifratr[snostri  Elimelech  ven- 
detNoemi,]  cjus  vivi  uxor ,  nuncvidua  defunc- 
li  -.vendet,  inquam,  tam  pro  se,  quam  pro  nuru 
sua  Rutli  alenda  :  amb«  enim  erant  pauperes. 
Licet  enim  uxores  non  succederent  apud  Ju- 
daos  in  liaereditatem  maritorum  ,  aut  aliorum 
propinquorumvel  afnniumdefunctorum,  tamen 
ex  lioc  loco  colligitur  illas  liaereditatis  marito- 
rum  usumfructum  liabuisse  ad  viiam,  adeoque 
eamdemvendere  potuisse,sed  ita  uljusemendi 
proxime  spectaret  ad  propinquos  mariti  de- 
functi,  adquos  post  mortem  uxoris  viduaede- 
volvenda  erat  lioereditas.  Unde  et  qui  e  propin- 
quis  haereditatem  hanc  ,  v.  g.  agrum  emere 
volebat ,  debebat  defuncti  viduam  relictam  uxo- 
rem  ducere,  ut  ilU  ,  cujus  haereditaiem  nactus 
erat,  seraen  suscitaret.  Porro  verisimile  est 
agrum  hunc  Elimelech,  eo  tempore  quo  ipse 
peregrinabatur  in  Moab,  aUcuielocatum  fuisse, 
qui  quotannis  ex  ejus  fruclibus  annuum censum 
persolveret.  Ita  Ahulensis,  Lyranus,  Fevarden- 
lius  et  alii. 

6.  CEDO  JURl  PROPINQUITATIS  :  NEQUE  ENIM  POS- 
TERITATEM   FAMILI^  ME^  DELERE   (Hcbr.   COrrum- 

pere.Sic  etSeptuag. )  debeo,]  q.  d.  Est  mihi 
uxor,  sunt  filii  et  fiUse  :  illos  alere  debeo ,  ut 
meam  familiam  et  nomen  propagent ;  quare 
nolo  secundam  uxorem  Rulh  mihi  accersere , 
ne  et  illam  cum  filiis  alere,  itaque  meis,  quos 
jam  genui,  aUmoniam  detraliere  vel  minuere 
debeam  ,  atque  filios  ,  saltem  primogenitum, 
ex  Ruth  procreandos  non  mihi ,  sed  alteri  gig- 
nam,  ut  scilicet  ejus  marito,  qui  propinquus 
meus  fuit,  semen  et  nomen  suscitem.  Unde 
Chald.  vertit  :  Non  possum  mihi  vindicare  ob 
caasam  seu  colorem  hunc  ;  quia  uxor  mihi  est,  ad 
quamassumere  aliam  mihi  nonfacultas  ,  neforle 
oriatur  indomomeajurgium,etcorrumpam  hcere- 
ditatemmffam.  Vindicatu  libi possessionemmeam, 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  RUTH.  Cap.  IV. 

quia  tibi  uxornulla,  et  ego  non  poiero  mihi  vin- 
dicare. 

7.  Solvebat  iiomo  calceamentum  suum.  ]  Erat 
haBC  excalceatio,  caeremonia  polilica  ;  scilicet 
erat  signum  quod  excalceans  cederet  jure  suo  ,• 
ac  sicut  calceum,  sic  et  jus  suum  tradebat  alteri 
propinquo  ad  emendum  agrum  sui  propinqui 
defuncti,etadejusviduamducendamin  uxorem. 
Porro  excalceaiio  ha^c  erat  duplex  :  una  in  poe- 
nam;  si  enim  frater  germanus  nollct  fratris  sui 
sine  Mberis  uxorem  ducere,  iiaquc,  ei  susciiaro 
semen,  lexjubebat  Deut.  25.  9.  eum  eiiaminvi- 
tum  excalceari,  et  in  faciem  ejiis  conspui ;  qu<'u 
ingens  erat  poena  ,  coniumelia  et  ignominia. 
Altera  in  signum  cessionis  juris  :  si  enim  quis 
non  esset  fraier  germanus  defuncti,  sed  cogna- 
tus  in  secundo  ,  teriio  ,  vel  quarto  gradu  ,  non 
tenebatur  quidem  ex  lege  Deuter.  25.  (haec  enim 
solos  fralres  germanostangit )  uxorem  defuncli 
ducere  ad  suscitandum  illi  semen;  tenebatur 
tamen  ad  id  ipsum  ex  quadam  honestate  et  con- 
suetudine;  si  tamen  id  facere  nollet,  vei  non 
posset ,  coram  judicibus  excalceabat  se  ,  cal- 
ceumque  suum  alteri  propinquo  tradebat ;  ut 
hoc  signo  significaretsejus  suum  illi  resignare, 
tam  ad  agrum  defuncti  emendum ,  quiim  ad  vi- 
diiam  ejus  accipiendam  inuxorem. 

Allegor.  S.  Ambr.  lib.  3.  de  fule  c.  5.  Desig- 
nabatur ,  \n(\m\.,  futurus  ex  Judceis  ,  ex  quibus 
Christus  secundum  carnem,  qui  proximi  sui,  hoc 
est  populi  mortui  semen  doctrince  coeleslis  semine 
suscitaret  ,  cui  calceamentum  nuptiale  Ecclesice 
copulandcB  prcescripta  legis  spirilalia  deferebanl. 
Non Moyses  sponsus : illi  enimdicitur  Exodi  3.  Solve 
calceamentum pedum  tuorum,  ut  Domino  suo  cedat. 
Non  Jesus  Nave  fdius  sponsus.  Nam  et  ipsi  dicitur 
Jos.  5.  Solve  calceamentum  pcdum  tuorum  ,  ne  ex 
simililudine  nominis  sponsus  crederetur.  Non  aliut 
sponsus  ,  sedsolus  Christus  est  sponsus,  de  quo 
dixit  Joannes  :  Qui  habet  sponsam  sponsus  est.  Illis 
igitur  calceamentum  solvitur,  huic  solvi  non  po- 


test ,  sicut  dixit  Joannes  :  Non  sum  dignus  solven 
corrigiam  calceamenti  ejus.  Solus  ergo  C/iristus 
est  sponsus  ,  cui  illa  veniens  ex  gentibus  sponsa, 
ante  inops  atque  Jejuna,  sedjam  Christi  messe  di- 
ves  innubat ;  quce  manipulos  fecundce  segelis,  ver- 
bique  reliquias  gremio  legat  mentis  interno ,  ut 
exhaustam  illain  viduam  morte  filii ,  alque  inopem 
defuncti  populi  mntrem  novis  pascat  idimentis  , 
nonrelinquens  deslitulam  viduam ,  et  novos  quce- 
rens.  Solus  ergo  Chrislus  sponsus  est ,  qui  nec  Sy- 
nagogce  ipsi  manipulos  suce  messis  invidebat. 

Porro  pro  calceamentum  suum  Chald.  vertii : 
npmj  narteke,  id  est,  vaginam ,  vel  potius  chiro- 
thecam  suam.  Forte  utrumque  fiebat,  ut  scilicei 
cedenssuo  jureet  possessioneexueret  calceum, 
et  simul  chirothecam  ,  eamque  alieri  iraderet  , 
significans  hoc  signo  sejus  suum  illi  resignare. 
Sic  enim  et  nunc  nonnullis  in  locis  per  chiro- 
thecam  jus  resignatur.  Hocenim  signum  resig- 
nalionis  appositum  et  quasi  connaturale.  Aut 
olim  hnec  resignatio  fiebat  per  calceum  ,  poslea 
vero  per  chirothecam.  Unde  Judaei  nunc  suos 
contractus  et  resignaiiones  faciunt  per  resigna- 
tionem  lintei,  quam  ipsi  vocant  emptionem  su- 
dar,  id  est  sudarii,  teste  R.  Elia.  Fuse  de  his  agit 
Abulensis  et  Serarius;  Christiani  vero  haerediia- 
tem  domus  adeunt  per  clavium  acceptionem  , 
agri  vero  per  pedum  positionem. 

11.  Qu.E  ^difigaverunt  domum  Israel,  ]  puta 
genuerunt  filios  postcros  et  ncpotes  Jacobi  Pa- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  RUTH.  Cap.  IV 

triarclise,  qiii  alio  ncmiiie  i»  Dco  vocaius  esi 
Israel,  id  est  ,  Dominans  Dco ,  eo  ciiioti  luctaiis 
cuui  Angelo  Dei  illi  prsevaluissel.  Cen.  28.  Ra- 
chel  enini  ei  Lia  iixoies  Jacoho  genueiiinl  12 
(ilios:,  li  quibiis  lola  dcmuf,  id  esl ,  sllriis  el  la- 
luilialsraelispropagalael  niireniulliplicala  fuil. 
Unde  Cliald.  addit  inducdtchn  tribubus,  quia  lii 
(kiodecini  Jaccbi  filii  fuere  tluodecini  tiibuuni 
parenles,  ideoque  Patriaicliiv. 

13.   TCMT    ITAQIE  POOZ   RlTll    KT  ACCI.riT    TJXO- 

nEM.]  Licite  id  fecil,  quia  ipsa  jam  erat  proselj- 
la  et  conversa  ad  Judaisnmnj.  ^ani  lex  illa  Deut. 
23.  jubens  ne  Woabiles  ingiedialur  iii  Ecclesiani 
Dei ,  viros  lantiini  conceinit,  non  iVminas  ,  uii 
docet  Abulcnsis.  Aliler  respoiidet  S.  Augusl.  iii 
Deut.  q.  55.  Qucrslio  ,\m\\\\\.,  quovwdo  iniravcril 
Ecctesiam  Domini  Bulli,  quoi  Noabilis  fuerit ,  de 
qua  etiavi  caro  Dcmini  origincvi  ducit.  Kisiforle 
islavi  mystice iroplictavfrit  intratui  avi  ,  quod  ait 
usque  ad  decimavi  gcntrationcm.  Coniputantur 
enim  deccvx  generationes  ex  Abraltom,  qucmdo  fuit 
el  Lot,  qui  genuit  Moabilas  et  Amvionitas  Gen. 
19.  el  2)1.  Sunl  auteni  islcT  generationes  :  Abra- 
ham  ,  Isaac,  Jacob,  Judas,  Pluires  ,  Esron,  Aravi , 
Aminadab,  Naason,Saln}on,  cujus  fiiiusBooz. 

Haec  respoiisio  esi  ingeniosa  ,  sed  non  ge- 
miina.  Nam  in  Deut.  additur:  incetcrnuvu  Mora- 
liler  audi  Auclorem  Imperfecli  liom.  1.  in  Matlli. 
Buth  ,  ail ,  pro  vierito  fidei  suce  nupsit  Booz,  quia 
propriam  gentevi  conltvipsit ,  et  tcrravi,  el  ge- 
nus  ,  et  eiegit  Israel,  el  non  despexit  socruvi,  vi- 
duam  simul  et  peregrinam  ,  dcsidtrio  ducla  genc- 
ris  ejus  magis  quiivi  sui,  Deos  patrum  suorniii 
repuiit,  et  Deum  viventem  elegit.  Bursus  Booz  pro 
merilo  suce  fidei  iilavi  accepit  in  uxortvi,  ut  cx 
conjugio  tali  sanctificalo  genusnascerelur  regale. 
I^avi  Booz  senior  constitutus  non  sibi  uxortvi  ac- 
cepit  ,  sed  Deo  :  non  propter  passionevi  corpo- 
ris  sui  ,  sed  propter  Justitiam  legis  ,  ut  sus- 
citaret  sevien  proximo  suo ;  non  viagis  amore 
qudmreligione  fervenlior  :  cttate  scncx  ,  Juvcnis 
autem  fide  ;  et  ideo  forsan  nominalus  cst  in  virtu- 
te ,  velvirtus  in  ipso  proevaiens.  Quoniam  qui  secun- 
diim  celatem  ad  ineundum  conjugium  est  in  vir- 
tute,  nominabiliset  laudandus,  quia  est  in  virtute; 
sedqui  extra  ettatem  conjugalem  Jam  factus,  ac- 
cepit  ex  religione  virlutem  ad  conjugium  ineun- 
dum,  sicut  iste  Booz,  ille  laudabilis  et  nominabiUs 
esl,  quia  existit  invirtute  :  et  illius  talisviri  virtus 
in  ipsoest.  D.  Hier.  ep.  25.  Vide,  ait,  quantime- 
riti  sit  desertcB  prcestitisse solatium.  Exejussemine 
Chrislusoritur. 

16.  StSCEPTCMQUE  NOEMI  PUERUM  POSCIT  IN  SINU 
SUO,  ETNUTRICIS  AC  GEUUL/E  FU.NGtBATUP.  OFFICIO,  ] 

docens  puerum  ambulare,  loqui,  colereDeum, 
parentibus  obedire  ,  legem  Dei  audire,  turpia 
lugere  ,  lionesla  sequi ,  benelicenliam  in  omnes 
exercere,  nulli  nocere,  coeliim  ambire,  elc. ;  a 
puerilia  enim  pendet  adolescenlia  ,  virilis  alas, 
lolaquc  hominis  vita.  Quare  puerorum  recta 
instituiio  summi  esimomenti  ad  eorum  salutem 
aeque  ac  ad  Rcipubl.  bonum.  Quocirca  S.  llie- 
roii.  epist.  ad  Laelam  de  filiola  ejus  Paula,  quse 
uepiis  eratS.  Pauke,  ila  scribit:  Ipse,  si  Baulam 
miseris  ,et  magistrum  et  nutricium  spondeo ;  ges- 
lubo  humeris,  balbutienlia  senexverba  formabo  ; 
multo  gloriosior  mundi  philosopho,  qui  non  regevi 
Maccdonum  Bahylonio  periturum  veneno  ,  sed  an- 
cdlam  et  sponsam  Christi  erudiam  regnis  ccelesli- 
bus  offerendam. 
17.  Vocaveui;nt  nomen  ejus  Obed.  ]  Obedhthv. 


215 


idtm  eslqiiod  serviens,  susleiilans,  sublevans. 
ait  Pagnin.  Vocaiunlergo  eum  06ec/,  quasi  op- 
laiilesel  aiiguianles  ul  hic  filiiis  |)ai'enlihiisjara 
laboie  el  celale  graiulaevis ,  cbset|uiis  suis  ser- 
viret ,  (  onnique  ^t  iieclam  solarelur  el  sustt-n- 
larel.  Unde  \ersu  16.  diciint  deeo:  Qni  consolc- 
tur  iintvuivi  luom  cl  tnulriut  sencctultm.  Ita 
Joseiibus,  Serarius,  et  alii :  sic  apud  Romanos 
vocalus  est  Scipio,  eo  quod  ipse  junior  parenli 
seni  et  caecuiienli ,  inslar  scipionis,  ciii  iiice- 
dens  incuniberet,  subserviret.  Obcdvmm  hebr. 
id(  m  esl  quod  laliiie  scipio  si\e  susleniaculum 
Unde  maierTobiabCap.  5.  23.  filiunisuiim  vocai 
baculum  scncctulis.  PorioCoinelius  cognomeiuo 
Scipio,  a  quo  Scipionuni  gens  patricia  iniiium 
habuit,  patK  m  luminibus  carenicm  pro  baculo 
gerebat,  quem  Cranjmalici  scipionem  appelkint  • 
hiiic  illi  cognomen  Scipionis\ndiimr),  quod  dein- 
de  posleris  ejus  adhaesit,  ait  Macrob.  lib.  1. 
c.  U.  Rursiim  :  Obed  liebr.  idem  est  quod  colens  ', 
scilicet  D(  iim,  uiexChaldaeo  aiiFevardentius  ■ 
fuit  enim  Obed  pius  tam  in  Deum  ,  quam  in  pa- 
rentes,  seque  ac  Jesse  ejus  filius,  a  quibus  Da- 
vid  suxit  suam  virlutem  et  pietatem. 

Dices  :  Filius  liic  potius  vocanduserat  Maha- 
lon,  quia  ( i  suscilabaUir  semen.  Resp.  Abulen- 
sisq.  85.  Oportuisset.  fiUum ,  qui^  posteriorima- 
trivionio  privius  nascebatur ,  defuncti  nomine  af- 
fici ,  siquidtm  qui  defuncti  uxorcm  duceret ,  vertis 
ac  proprius  iilius  fruleresset,  non  autevi,  sifrater 
improprie,  idesl ,  cognatustantum  esset. 

Allegor.  Booz  repra\sental  Chrislum  ;  Rmh 
Ecclesiam  e  genlibus  convocalam.  LegeAucto- 
reni  Imperfecti  licm  1.  inMatili. 

MoralitervideHugonem,  Dion.  Fevaidentium 
Seraiium,  ac  prBeseriim  Ludovicum  de  Puent<^ 
in  prioreparle  ducis  sui  spiriialjs  ;  uhi  ex  dictis 
faclisque  Rulh  pulclira  et  singularia  elicil  mo- 
rum  documenta. 

21.  SaLMON    GEKUITBOOZ,    BOOZ   ACTEM    GENIJIT 

Obed.  ]  Ariasin  Apparalu  Bibl.  Rcg.  iract.  de  no- 
minibus  Hebraicis  censet  Sahnon  idem  esse 
quod  Salovwn,  sed  fallilur :  .Srt/njon  enim  scri- 
bitur  per  sin;  Salomon  vero  per  schin.  Rursum 
Salomon  hebr.  dicitur  HdSu^ .St'/o?no/t,  habetque 
ullimam  litleram  He ;  y^rih^Salmon  vero  habet 
ultimam  I\un.  Denique  Salmon  hebr.  idem  est 
quod  vestitus  aut  vestiens;Salomon  vero  idem  est 
quod  pacificus,  lla  Serarius. 

22.  OiJtD  GENUiT  IsAi  (  qui  csl  Jessc  )  Isai  ge- 
NiiiT  David.  ]  Jesse  hehr.  idem  esl  quod  miinus 
vel  existens  aul  debilor. 

Kota  :SaImon  fuit  maritus  Rahab,  quae  Jeri- 
chunlem  prodidil  Hebiaeis,  Josue  2  ;  a  Rahab 
aulem  et  Salmon,  id  est,  ab  ingressu  Hebraeo- 
rum  in  Chanaan  usque  ad  annum  quartum  Sa- 
lomonis  lluxere  aiini  /|/iO,  ut  colligitur  ex3.  Reg. 
6.  2  ;  ab  annis  enim  80,  qui  ibi  numeianiur  de- 
mendi  sunt  /|0,  qui  ab  ingressu  Hebraeorum 
lluxerein  peregrinatione  per  desertiini  ,  usque 
ad  ingressum  in  Chanaan.  Ergo  his  /i/iO  annis 
lantiimquinquefueregeneraliones.Salmoncnim 
genuit  Booz,  Booz  geniiit  Obed  ,  Obed  genuil 
Jesse,  Jesse  genuit  David,  David  geniiit  Salo- 
moncm.  Unde  nonnulli  censent  singulos  qua- 
tuor  primos,  scilicet  Salmon  ,  Booz ,  Obed  et 
Jesse  ,  genuissc  anno  aelalis  ccntesimo  ,  ul 
coiilleni  /i/iO,  annos  jam  dicios.  Iia  Abulensis, 
Serarius,  Dion.  Cajel.  hic  Salmeron,  Barradius 
et  Maldon.  in  Matt.  c.  1.  Vcrum  hocviolenium 
videtur,  elex  nccessilaic  confictum.  Planius  Ly- 


216 
ran 


COMMENTARIA  IN  LlBRUM  RUTH.  Cap.  IV. 

!a3")rar(l:is,  Guhariiuis,  Jaii-  bubus  nonquinque,  sed  longe  plures  fucre  ge- 


R.  Salonion 
sen.  et  Salianus  trcs  ponunt  Booz,  qui  omnes 
unico  hoc  nooiine  Booz  contineanLur  ;  sicut 
Matt.  1.  noinine  Jechonine  coniinetur  taiiilJoa- 
kim  paler ,  quam  Joachim  filius,  de  quo  mox 
plura.  Sic  ergo  has  generaiionum  series  distri- 
buit  Salianus  tom.  2.  anno  Debborae  et  Barac  21. 
SaUnon  in  ingressu  Chananitidis,  quando  duxit 
Rahab  in  uxorem ,  quartum  circiter  et  trigesi- 
mum  agebat  annum;  ipsa  vero  ferme  25.  Post 
aliosexeasusceptos  liberos,  genuitanno  ^etatis 
sexagesimo  primum  hujus  nominis  Booz;  de 
summaergo4i0  annorum,  qui  numeranlur  ab 
ingressu  in  Chananaeam,  usque  adjacla  temph 
fundamenta,  tollendierunt26  anni.  Boozautem 
primus  ac  secundus  genuerunt  65  aelatis  anno, 
terlius  autem  septuagesimo,  Obed,  item  et  Isai 
70;  quibus  adde  70  annos  vitae  Davidis  ,  et  qua- 
tuor  de  regno  Salomonis,  ellicies  omnino  /i^O 
annos. 

Exhisautemprobabilitercollectum  vides  pri- 
mum  Booz  natum  decimo  Othonielis  anno  :  se- 
cundum,  35  Aodi;  tertium,  20Baraci,  duxisse- 
que  Rutham,ac  genuisseObed,  septimo  anno 
Tholae;  Isai  autem  natum  primo  Samsonis  ,  et 
genuisse  Davidem  anno  undecimo  Samuelis 
ineunte. 

Si  quis  tamen  malit  dicere  Salmon,  Booz,  Obed 
etJesse  genuisse  anno  centesimo,  poiius  quam 
duos  Booz  unisacr.-e  Script.  adjungere  audeat, 
dicat  similia  exsiare  illius,  imo  posterioris  sevi 
exempla.  S.  Servatius  enim  Trajectensis  Episco- 
pus  et  patronus  vixit  373  annos ,  teste  Sigeberto 
in  Ghron.  Celebratur  inHisloriisJoannes  detem- 
poribus  qui  vixit  300  annos.  Maffeius  lib.  11.  hist. 
Indicae  trecentos  pariter  annos  cuidam  Indo  as- 
signat.  Verum  haec  portenta  suntet  quasi  mira- 
cula,  quae  in  uno  duntaxat  contigerunt;  hic 
autem  oportet  asserere  longiBvitatem  hanc  con- 
Ugissequatuor  hominibussibi  invicemcontinua 
generatione  succedentibus  ,  quod  est  inaudi- 
tum;  praesertim  cum  David  eorum  filius  vi- 
tam  homini  sua  setate  circumscribat  70  annis  : 
Dies  annorum  nostrorum  ,  inquit,  in  ipsis  septaa- 
ginta  anni.  Psalm.  89.  Porro  saepein  Script.  ge- 
nerationes  et  nomina  aliquorum  generantium 
subticentur ,  utMatth.  1.  v.  3.  ubi  dicitur:  Jomm 
autem  genuit  Oziam.  Joram  enim  genuit  Ocho- 
ziam:  Ochozias  genuitJoas,  Joas  genuit  Ama- 
siam,  Amasias  genuit  Oziam.  Ibidem  v.  11.  Jo- 
sias  autem  genuit  Jeclioniam,  ubi  Jechonias  poni- 
lur  pro  duobus,  scilicet  pro  Joakim  sive  Jeco- 
nia,  et  Joachim  sive  Jechonia  ;  scilicet  Josias 
genuit  Jeconiam,  Jeconias  autem  genuit  Jecho- 
niam.  Accedit  ratio  :  nam  hisce  MO  annis ,  qui 
fluxere  a  Salmon  ad  Salomonem,  in  caeteris  tri- 


nerationes. 

Exempium  umun  e  multis  clarum  nccipc  1.  Pa- 
ralip.  6.  v.  33.  Ab  Heman  qui  fuit  Cantor  tem- 
pore  Davidis,  ascendendo  ad  Core  qui  vixiitem- 
pore  Mosis,  eique  rel)el[ans  a  lerra  absorptus 
fuit,  Numer.  16.  numerantur  octodecim  genera- 
tiones.  Sic  enim  ait  :  Heman  Cantor  fiUus  Joliel , 
fiUi  Samuel ,  fiUi  Elcana,  fiUi  Jeroliam,  fiUi  EUel, 
filii  riioliu,  fiUiSapli,  filu  Elcana  ,  fiUi  Maliutli  , 
fiUi  Amasai,  fiUi  Elcana,  fiUi  Joliel ,  filii  Azarice  , 
fiUi  Soplwnice,  fiUi  Tlialiat ,  fdU  Asir  ,  fiUi  Abia- 
sapli,fiUi  Core.  Numera  ra  filU  decies  octies  repe- 
titum,  et  videbis  octodecim  generationes  hic 
censeri. 

Quare  verisimile est  hic  pariter  aliquas  praeter- 
iri,  et  nonnullos  filios  intermedios  quasi  obs- 
curiores  omitti,nominari  vero  tantum  illustrio- 
'res,  uti  Naasson,  quia  ipse  fuit  princeps  tribus 
Juda  in  ingressu  terrae  sanctae,  duxitque  Rahaii 
uxorem  ;Booz,  quia  ipse  fuit  maritus  Ruih,  cujus 
historia  hic  texitur ;  Obed ,  quia  ex  eis  natus 
est  Isai ,  qui  fuit  pater  Davidis  regis. 

Denique  Rabbini  in  Juchasin  pag.  10.  Iradunt 
Ruth,  cum  nupsit  Booz,  fuisse  annorum  40  ac 
deinde  diu  admodum  vixisse  :  Nam  fait,  in- 
quiunt,  adliuc  tempore  Salomonis  ,  et  acl  ejus  la- 
tus  una  cum  Betlisabea  sedebat  in  tlirono  regio. 
Sic  et  filium  ejus  Obed  aiunt  vixisse  /iOO  annos , 
sed  haecincredibilia,  ideoque  conficta  videntui'. 

Tropol.  S.  Chrysost.  hom.  1.  in  Matlh.  Talis  , 
inquit,  Booz  ex  taU  conjuge  Rulli,  qaalem  filiuin 
genuit?  Obed,  qui  interpretatur  subditus.  Nunc 
autem  qaidivitias  eligunt  et  non  mores,  pulchritu- 
dinem  ,  et  non  fidem;  et  quod  in  meretricibus  solet 
quceri ,  lioc  in  conjagibus  optant ,  propterea  not 
generant  fiUos  subditos  vel  sibi ,  velDeo,  sedcoyi- 
tumaces  et  contraseet  contra  Deum,  ut  fiUi  eorum. 
non  sint  fructus  justce  conjunctionis  eorum,  sed 
pcena  condigna  irreligiositatis  ipsorum.  Iste  autem 
Obed  qui  sabditus  dicebalur  ,  quid  genuit?  Jesse  , 
id  est ,  refrigerium;  Jesse  enim  Latino  sermone 
refrigerium  appeUatur.  Nam  vere  quicumque  sub- 
ditus  est  Deo  et  parentibus  suis ,  tales  fiUos  gene- 
ratDeo  prcestante,  a  q uibas  refrigeretar ,  qaoniam 
qui  honorat  palrem  honorabitur  a  filiis  sais ;  qnl 
autem  contumaces  existunt  aut  in  Deum,  aut  in 
parentes,  generanles,  nonrefrigeriasibi  generant , 
sed  dolores ;  ut  d  fiUis  suis  recipiant  quod  fecerunl 
in  parentibus. 

Addit  Chrysost.  forte  Obed  sic  appellatum  quod 
eo  nascente  Hebrael  Philisthaeis  essent  subditi  ,  a 
quibus  liberatifuereperSamuelem^subquovixit 
Jesse  filius  Obed;ideoque  eum  vocatum  esse 
Jesse,  idest,  refrigerium. 


COMMENTAUIA 


217 


IN 


LIBRUM  PRIMUM  SAMUELIS, 

SIVE 

R  E  G  U  M. 

AllGUMENTlM. 


iBRi  Regum  recto  temporum 
ordine  proxime  sequuntur 
ibrum  Judicum,  cujus  appen- 
dixest  liber  Ruili.PostJudices 
•^  enim  in  Israele  regnarunt 
^Reges  ,  quorumgesla  hic  dc- 
l^- scribuniur,  ideoque  libri  Re- 
gum  nuncupantur.  llaqiie 
liber  Judicum  desinit  in 
Samsone,  qui  ante  Heli  uliimus  fuit  Judex,  ju- 
dicavitque  annis  20.  Judic.  16.  ult.  Samsoni 
proxime  successil  HeliPonlifex,  qui  quasiJudex 
pr.xfuit  Israeli  ^O  annis  :  Heli  successit  Samuel 
et  Saul  lotideui  annis.  Samuel  ergo  absolufe 
ultimus  fuit  Judex  :  nam  sub  eo  populus  peiiit 
Regem,  qiieni  Samuel  jussu  Dei  eidem  primum 
deditSaulem.  Hic  igitur  mulavit  statum  Reip.  ac 
Aristocratiam  Judicumconveriitin  Monarcliiam 
Regum.  Heli  autem  licet  Jiidicis  gesta ,  non  in 
libro  Judicum,  sedin  hoc  Libro  Regum  praemit- 
tunlur,  quia  sub  ipsolloruit  Samuel  Propheta^ 
qui  principatum  mutavit  in  regnum,  de  quo 
mox. 

Hisce  igitur  quatuor  Regum  libris  Spirilus 
sanctus  prosequilur  historiam  genlis  Judaicc, 
i't  Ecclesi.-c  sive  Synagogtne  veteris  proxime  a 
Judicum  exilu,  quoriim  ultimus  fuitSamuel, 
cujus  hic  gesta  prsemiltuntur;  quia  abeofacia 
est  mutatio  regiminis  arislocratici  in  monarchi- 
cum  etregale.  Unde  Regum  nomine  hi  libri  in- 
scribuntur.  Nam  in  primo  libro  agilur  de  ortu, 
educalione  et  principatu  Samuelis,ac  deregno, 
actis  et  morle  Saulis  ;  in  secundo  agitur  de  reg- 
no  Davidis,  qui  Sauli  a  Deo  ob  inobedientiam 
rejecto ,  a  Samuelejussu  Dei  surrogatus  est  : 
quocirca  hi  duo  primi  Hebr.  vocantur  libri  Sa- 
muelis,  sive  quia  a  Samuelis  gestis  incipiunt, 
sive  quodgesta  Saulis  et  Davidis,  gesta  Samue- 
lis  censeantur,  eo  quod  Samuel  eos  reges  con- 
stituii. 

Porro  hi  duo  primi  libri  complectuntur  tem- 
pus  quo  Heli ,  Samuel ,  Saul  et  David  pracfuerunt 
Israeli,  quod  fuit  120  annorum.  Nam,  ut  dixi, 
Heli  prrefiiit  annis  UO  totidem  Samuel  et  totidem 
denique  David. 

Duo  voio  posleriores  libri,  scilicet  tertius  et 
qunnus  Rcgum  enarranl  acla  Salomonis,  qiii 
Davidi  palri  successit,  ejusque  filiorum  et  nc- 
poliim,  (|ui  iii  Juda  a  Salomone  usque  ad  ulti- 
inumSedeciam  rcguariint;  itemgesta  Jeroboam 
el  posterorum  ejus.qui  schismafacienles  a  Ro- 
boam  et  Juda,  iu  Israele,  in  decem  iribubus 

CORNEL.    A    T.AriDF..    TOM.    IF. 


regnarunt  usque  ad  ultimum  regem  Osee,  qui 
a  Salmanasar  captivus  abductus  esl  in  Assyriam 
anno  sexto  Ezechiae  regis  Juda.  Igitur  hi  duo  li- 
bri  historiam  omnem  Regum  tam  Juda  quam 
Israel  a  primo  ad  utimum  per  annos  630  per- 
texuni.  In  qua  ad  litteram  multa  virtutum, 
multa  eliam  divinse  providentiic,  Deique  jusle 
infideleset  impios  punientis,  et  fideles  piosque 
praemiantis  exempla  passim  describuntur  : 
multa  quoque  prophetice  dicta  intexuntur,  qua? 
ad  institutionem  fidelium  et  mores  dirigendos 
multum  conferunt.  Audi  S.  Greg.  hic  in  Prooe- 
mio  :  Hisloria  Regum,  quia  eo  Spirilu  condila , 
quo  et  ca^tera  ScripturcB  sanctce  volumina  cognos- 
cuntur ,  non  debet  credi  eis  esse  minor  Sacramen- 
tis ,  quibus  non  est  inferior  titulo  aucloritatis. 
Nam  omnes  scriplores  ejus  fuisse  Prophetce  refe- 
runtur  ,  qui,  ciim  historica  narrant,  spiritalia 
signant ,  exleriora  loquuntur,  et  inlima  innuunt ; 
terrena  proponunt ,  ut  ccclestia  exsequantur ,  elc. 
Et  posl  nonnulla  :  Suavis  est  historia  Regum  in 
superficie  litterce ,  altior  in  lypis  allegorice ,  mo- 
ribus  instruendis  utilis ,  lucida  in  exemplis  exhi- 
bendis.  Et  D.  August.  lib.  17.  Civit.  cap.  1.  Ipsa 
Scriptura  qucB  per  ordinem  Reges  eorumque  facta 
et  eventa  dirigens ,  videtur  tanquam  historica  dili- 
gentia  rebus  geslis  occupata  esse  narrandis,  si 
adjuvante  Spiritu  Dei  conslderata  tractetur,  vei 
magis  vel  certe  non  niinus  prwnunliandis  fi-iluris  , 
quiim  prceteritis  enuntiandis  invenietur  inlenta. 

Porro  duo  primi  libri  ab  Hebrneis  vocanlur  li- 
bri  Samuelis,  imo  ab  eis  aeque  ac  Syris  vocan- 
tur  Prophelia  Samuelis  ;  duo  vero  posleriores 
soli  ab  eis  vocantur  Libri  regum  vel  regnorum, 
quod  in  eis  piurium  regum  tam  Jiidam  quiim 
Israel  regna,  id  est,  regnationes  modique  reg- 
nandi  recenseantur. 

Ubi  nota  quanlumdifferat  historia  sacraijpro- 
fana  :  illa  enim,  cum  spiritu  divino  conscripla 
sit,  narrat  res  humanas  ut  a  divina  providentia 
gubernantur;  hrec  vero  spiriiu  liumanocompo 
sita  referteas  ,  uthominum  prudentia  et  indus- 
tria  proveniiint ;  itaque  illa  docet  prudcnliam 
divinam  ,  qua  mens  pio  cultu  Deo  adluereat, 
ejusque  ope  el  religione  polissimum  nitatur; 
h.TC  vero  prudentiam  humanam  et  minutas 
quasdam  cauliunculas  hominum  induslri.i  in- 
venlas,  quae  plerumque  paruni  habent  virium  , 
et  saepe  afferunt  p(>riculum.  Quare  nihil  con- 
grueutius  principum  instructioni  quam  sacr.ne 
histori;e,  pr.esertim  lib.  Regum  explicatio.  Indc 
enim  clare  int(>lligent  fundamentum  regni  et 

28    - 


218 


ARCUMENmf. 


poliliiT,  toiiiisfiiieprospcriiatisin  vera  religiono 
et  justitia  collocandum  :  extra  lioc  niliil  Ciiris- 
liano  principi  fore  firmum  aut  tranquillum. 
Profiiit  id  plurimum  Carolo  V.  Imper.  cui  ado- 
lcscenti  Adrianus  (postea  sextus  ejus  nominis 
Ponlifex)instilutor  suasitlectitare  libros  Regum. 
Unde  ille  ea  hausit  gubernalidi  documenta  et 
principia,  quae  illum  non  solum  Calholicum 
(^ITfccrnnt,  sed  etiam  in  maximum  et  potcntis- 
simumprincipemsuccessibusfelicemevexerunt. 
Pari  modo  referi  Cicero  ad  Quintum  fratrem, 
Scipionem  Africanum  assidue  lectitasse  paediani 
Cyri,  indeque  lantum  inbelloaique  ac  pace  Du- 
ceni  et  Principem  evasisse.  Lamprid.  in  Alex. 
Severo  referl  eum  solituni  legere  Rcmpub.  Pla- 
tonis  ;  Plutarc.  in  Alex.  Magno  scribiteum  ssepe 
ad  nianum  habuisse  Homerum,  ex  cujus  lec- 
lione  senliebat  sibi  addi  animos  ad  heroica  fa- 
cinora,  quando  in  eo  tanta  Achillem  patrasse 
cernebai.  Porro  Religionem  orthodoxam  essc 
fundamentum  imperiiscribit,  etinculcat  Tlieo- 
dosiolmper.  S.  Cyrill.  lib.  de  recta  fide  sub  ini- 
tium.  Denique  S.  Clemens  lib.  primo  Apost. 
Const.  cap.  6.  docet  Chrisliano  leciitandos  esse 
libi"Os  Regum,  inde  enim  veras  piasque  histo- 
rias  petendas  esse,  non  a  libris  Centilium. 

Allegor.  el  Tropol.  S.  Hier.  epist.  103.  ad  Pau- 
liiuim  :  Samuel ,  inquit,  in  Heli  morluo  et  in  oc- 
liso  Saule,  veterem  legem  abolilam  monslraC 
1'orro  in  Sadocli  atque  Daoid ,  novi  Sacerdotii  no- 
vique  imperii  Sacramenta  testatur.  Melacliim,  id 
est,  Regum  tertius  et  quartus  liber  ii  Salomone 
iisque  ad  Jechoniam;  et  ab  Hieroboam  filio  Nabat 
asque  ad  Osee ,  qui  ductus  est  in  Assyrios ,  regnum 
Judaetregnum  describit  Israel.  Sihistoriam  res- 
picias,  verba  simplicia  sunt.  Si  in  litteris  sensum 
latentem  inspexeris ,  Ecclesire  paucitas ,  et  hcereti- 
rorum  conlra  Ecclesiam  bella  narrantur. 

On)nes  enim  reges  Juda  fuere  typi  Christi  ex 
cis  nascituri,  qui  esi  Rcx  regum  etDominus  do- 
minantium,  ut  ait  hic  S.  Gregor.  Unde  S.  Aug. 
lib.  22.  contra  Faustum  cap.  2^.  Dico,  inquit, 
illorum  hominum  non  tanlum  linguam,  sed  etiain 
vitam  fuisse  propheticam ,  totumque  itludregnum 
gentis  Hebrceorum  magnum  quemdam,  quia  et 
magni  cujusdam,  fuisse  Prophelam. 

Piimum  Regum  librum  scripsii  Samuel  Pro- 
pheta  (unde  duo  primi  libri  ab  Hebraeis  Samue- 
lis   vocaniur)   usque  ad  morlem    suam,  quae 
recensetur  lib.  1.  c.  25.  Ita  censent  S.  Gregor. 
Theod.  Procopius,  Eucher.  Hugo,  Lyran.  Abul. 
(^ajet.  Vatabl.  Serarius,  et  alii  passim  ;  morlem 
vero  Samuelis  et  gesla  post  eain  usquead  finem 
iibri  secundi  scripsit  David,  ail  S.  Isidorus  I.  6. 
Orig.  cap.  2.  aut  potius  Naihan  et  Gadpropheta>, 
qui  Davidi  eranta  secreiis  et  commentariis,  ut 
scilicetejus  actaper  singulos  dies,  quasi  Diaria 
cl  Chronica  sive   Ephemerides  conscriberent, 
uiidiserte  dicitur  1.  Paralip.  29.  in  fine.  llacen- 
setBellar.  et  Sixtus  Senensis  lib.  1.  licet  Abul. 
iiic  et  qu.  Li.  in  c.  17.  libri  Judicum  ,  eos  ab  Isaia 
vel  Jeremia  conscriptos  pulet,  eo  quod  cap,  27. 
V.  6.  Siccleg.  dicatur  facta  Regum  Juda  usque  ad 
(iiemhunc  :  hocenim  non  videtur  dixisse  David, 
"^cd  aliquis  eo  posterior,  ut  Isaias  vel  Jeremias. 
Veriim  haec  particulalibro  jam  composito  addi 
poiuit  ab  Isaia  vel  Jeremia,   uti  similia  addita 
suiii  in  Penlaleucho  Mosis ,  Josue,  Judicum  et 
idiis  libris. 

Duos  posterioresRegum  libros  usque  ad  Jero- 
solymoe  excidium,  ex  priscissingulorum  Regum 


Annalibus  a  Jeremia  scripios  esse  censcl  Proco- 
pius,   Isidorus,   R.  Moses  Kimchi ,    quos  ciiai 
SixtusSenensis  I.  1.  Ilein  Abiilen.  Dion.  ctalii, 
idque  confirmaturex  eo  quod  caput  ullimum 
Jeremiae  idem  sit  cum  capiteultimo  libri  quarii 
Regum.  Isaias  enim  diu  anle  posteriorum  reguni 
tempora  et  caplivilatem  Babylonicam,  quae  hic 
enarrantur,  mortuus  fuil  :  ea  vero  viditJcre- 
mias.  Ubi  nota  :  singuli  reges  suos  habebant  a 
commentariis,  qui  acta  eorum,  siveDiaria  qiio- 
lidie  conscriberent;  sic  enim  gesta  Salomonis 
scripsit  Ahias  Silonites  et  Addo  propheta  ,  utdi- 
citur.  2.  Paralip.  9.   quae  3.  Reg.  11.    vocanlm- 
liberverborum,  idest,  faclorum  dierum  Salomo- 
nis,  ait  Theodor.  et  Abul.  Sic  acta  Roboain  filii 
Salomonis,  aeque  ac  Abicne  regis  filii   Roboam , 
scripsit  idem  AddoetSemeias  propheta,  ut  di- 
citur2.  Paralip.  12.15.  elc.  13.  22.  SicOzi.c  regis 
gesta  scripsitlsaias,  utibidem  dicilur  cap.  2ij. 
22.  aeque  acEzechiae,  uti  ibidem  dicitur  cap.32. 
v.  32;  undeputant  nonnuUi  Isaiam  gesta  Reguus 
scripsisse,  vel  ex  Diariiscollegisse  a  Salomonc 
usque  ad  Manassem,  a  quo  Isaias  interfectus 
est;  reliqua  deincle  usque  ad  captivitalom  Ba- 
bylonicam  postlsaiampertexuisse  Jeremiam.  II a 
Sanchez.  Favet  quodqualuor  capitalsaiae,  scili- 
cet  36.  37.  38.39.  prorsus  eadem  sint  cum  /i. 
Regum  cap.  18.  17  et  20.  Addit  Sanchez  viros 
Ezechias  qui  coUegerunt  Proverbia   Salomonis 
Proverb.  25.  forle  Diaria  quoquecollegisse.  Vidc 
Sixtum  Senen.  verbo  Ezechias.  Sic  pariter  Jeliu 
filius  Hanani  scripsit  verba  dierum,  id  est,  Dia- 
ria,  sive  Commentarios   et   Annales  Josaphut 
regis,  ut  paiet  2.  Paralip.  c.  20.  vers.  3^.  Hiiir 
etiam  a  Sept.  vocatur  liber  Paratipomenon ,  qni 
hebr.  inscribilur  di07-e  haiamim,  id  cst,  verba  , 
hoc  est  gesta  dierum,  quasi  dicat:  liic  libercon- 
tinet  ea  quae  in  libris  Regum  relicta   et  omissa 
suntexiis,  quoe  in  priscis   regum  Diariis  coii- 
scripta  erant.   Ergo  hi  Regum  libri  ex  anliquis 
corum  Diariis  collecti   sunt,   partim   ablsaia, 
caeterisque  viris  ab  Ezechia  ad  hoc  dcpulatis  , 
pariim  aJeremia,  partim  ab  Esdra,  uti  sunt  ca 
quJC  postJeremiam  sub  Cyro  conligerunt. 

Libris  Rcgiim  atlcxunlur  duo  libri  Paralipo- 
menon ,  id  cst,  reliclorum .  sive  residuorum,  ci 
utS.  Hieron.  epist.  ad  Domnionem  ,  ait,  prcetc- 
ritorum;  (\u\'A  hi  supplcnl  ea  quae  in  libris  Rc- 
gum  de  RegibusJuda  (nam  gesta  Regum  Isracl 
vixtanguntur  in  libr.  Paralipomenon)  praeter- 
missa  sunt,  unde  eos  hic  iniexam,  ubi  eadcin 
narrani;   peculiaria  vero  quae  addiint,  in  illis 
ipsis  explicabo.  Paralipomenon  auclor  non  fiiit 
Jeremias,  (luia    capite  ullimo  narratur  solutio 
captivitatis  Babylonicae,  antequam  mortuuscst 
Jeremias  (nisi  quis  dicat  lianc  illis  postea  addi- 
tam,  uti  mors  Mosis  addila  fuit  Deuleronomio ) ; 
iinde  Hebicei,   Lyran.  Abulens.  et  Joan.  Driedo 
lib.  1.  de  Script.  Eccles.  et  Sixlus  Senen.  lib.  1. 
Bibliot.  probabililer  opinanlur  eos  conscriptos 
abEsdra;  quia  idem  cst  finis  Paralipomenon , 
etinilium  Esdrae,  ut  patct  intuenli :  elquiacum 
eadem  hisloria  narratur  in  lib.  Regum,  Parali- 
pomenon  et  Esdra,   narratio    Paralipomenon 
consentii  cum  Esdra,    non  cum  lib.   Regum. 
Rursum  in  fineParaIi[)omenon  narrantiir  gesta 
Cyri,  quic   narrare  non  potuit  Jeremias,   qui 
anteCyrum,  sed  Esdras  qui  post  Cyrum  vixit. 

Dices,  2,  i'aral.  5.  9.  dicitur  :  Fuit  arca  ibi 
(in  templo)  asque  in  prcpsentem  diem.  Hoc  aulem 
de  lempore  Esdrae  dici  neijuit  :  nam  antc  capti- 


ARGIJM 

\ilalem  Jereniias  arcam  extiileral  et  abscondo- 
lat,  ul  palet  2.  Machab.  2.  v.  5.  Resp.  Abulensis 
ro  usque  in  prcesenteni  diem  intelligi  de  diebus 
Naihan,  Addo  et  Ahise,  cjui  primi  Chronica  et 
Diaria  Paralip.  conscripsernnl,  ex  quibus  Es- 
(Iras  ea  descripsit  et  in  ordinem  redegit.  Nani 
;iIioqui  falsumesset  quodin  fine  Paralip.  deCyro 
narralur.  Constat  enim  diu  ante  Cyrum  arcam 
ab  Jeremia  fuisse  al)sconditam. 

Porro  Paralipomenon  liber ,  ail  S.  Hier.  ep.  103. 
adPauIinum,  id  tsl,  instrumenti  veteris  epilome, 
lantus  ac  talis  est ,  ut  absque  illo  si  quis  scientiam 
Script.  sibi  voluerit  arrogare ,  se  ipsum  irrideat. 
Rt  Cassiod.  I.  dedivin.  lect.  c.  2.  In  Paratip.  ait, 
libris  duobus,  ii  patribus  magna  prcedicatur  alili- 
las,  qiu  verani  gesloruni  notitiam  breviter  qui- 
dem ,  sed  plenissime  continere  noscuntur. 

INTERPRETES. 

Ad  lilteram  scripsit  quEesliones  in  Libros  Re- 
gum  et  Paralip.  S.  Hier.  sed  de  iis  merito  dubi- 
taiBellarm.  etalii  an  sint  S.  Hier.  quia  S.  Hier. 
lib.  de  Script.  Eccles.  testaiur  se  scripsisseira- 
ditiones  sive  qiiaestiones  Hebraicas  in  Genesim, 
loca  Hebraica  et  nomina  Hebraica  ,  sed  de  tra- 
diiionibus  sive  quicstionibus  Hebraicis  inLibros 
Uegnm  et  in  LibrosParalip.  nihil  dicit;  praeterea 
in  qucBstionibus  Hebraicis  in  Genesim  adscribit 
idem  S.  Hieion.  passim  verba  Hebraica ;  in 
(|uaestionibus  autem  in  Libros  Regum  et  Paral. 
non  nisi  semel  aut  ilerum  id  facit.  Denique  gra- 
vior  videtur  scriptio  illa  in  Genesim ,  quam  ista 
in  Libros  Regum  et  Paralipomenon  ;  sed  cujus- 
cunique  sit  hoc  opus  ,  non  magni  refert.  Quare 
qu.Tsiiones  has  esse  S.  Hieron.  pernegat  Sera- 
rius,  sunt  tamen  antiqui  aucloris  ;  nam  soepe 
citantur  ab  Angelomo. 

S.  Auguslinus  scripsit  librum  ad  Simplicia- 
num,  in  quo  quinque  quaestiones  ex  Libris  Re- 
gum  resolvit.  llem  in  Canticum  Annae  lib.  17. 
de  Civit.  c.  U.  Adhaec  in  varios  Regum  locos  ser- 
mones  decem  nimirum  196.  200.  201.  20^.  206. 
207.  210.  211.  detempore,  et  primum  inler  Ho- 
milias  50. 

S.  Eucherius  ex  monacho  Lugdunensis  Epis- 
copus,  anno  Domini  Ukl.  tempore  Leonis  primi 
Pont.  et  Theodosii  junioris  Imperatoris,  scripsit 
inLibros  Regum;  quemhisce  elogiis  ornatCIau- 
dianus  Mamerlus,  Episcopus  Viennensis  illi 
coaevus,  lib.  de  statu  animarum  :  Euclieriusviri- 
<tis  cevi,maturi  animi,  terrce  despuens,  cccli  ap- 
petens ,  liumitis  spiritu,  arduus  merilo ,  ingenio 
subtilissimus ,  scienlia  ptenus  ,  eloquio  profluus , 
magnorum  sui  seculi  Pontificum  tonge  maxi- 
mus,  etc. 

Verum,  ut  recte  advertit  Bellarm.  de  script. 
Eccl.  in  Eucherio.  Hi  commentarii  nequeunt  esse 
FMcherii,  eo  quod  auctor  scepe  S.  Gregor.  citet , 
et  ad  finem  exposilionis  Libri  primi  Reguni ,  lec- 
lorem  invitel  ad  moralia  S.  Gregorii  perlegenda , 
sanctus  autem  Gregorius  pLus  cenium  annis  fue- 
rit  Euclierio  posterioi'.  Fortasse  quihos  libros  Eu- 
cherio  tribuerunt ,  ex  eo  permoti  sunt,  quod  Gen- 
nadius  lestatur  scripsisse  Eucherium  ad  Satonium 
et  Uranium  de  obscuris  Sanctarum  Scripturarum 
rapitutis. 

Porro  auctor  horum  commentariorum  vide- 
lur  fuisse  Anglus,  ei  vixisse  paulo  post  tempora 
^.  Gregorii.  ^am  in  terlio  tibro  Commentariorum 
in  LibrosRegum  c.  22.  sic  loquitur  :  ^ostris,  ait. 


ENTUM.  219 

nuper  temporibus  Sanclus  Gregor.  Papa  Evange- 
licis  roboratus  etoquiis ,  Romanamrexit  Ecclesiam 
et  reverendissimi  Palres  Augustinus,  Paulus  et 
alii  socii  eorum  jubente  illo  venerunl  in  Britun- 
niam,  etc.  Atque  ab  hoc  auctore  mutla  iisdem 
pene  verbis  descripsit  Beda  in  suis  qucBstionibus 
super  Libros  Begum,  ait  Beilarm.  loco  citato. 
Unde  Doctores  Lovanienses  et  Sixtus  Senensis 
suspicantur  hos  commentarios  non  esse  Euche- 
rii ,  sed  Bedae. 

VenerabilisBeda,qui  lloruitanno  Domini7S0, 
scripsit  quaestiones  in  Librum  Reguni ,  quic  iii- 
cipiunt :  Post  librumjudicum. 

Angelomus  Gallus  Monachus  Ordin.  D.  Bene- 
dicti  Congregationis  Lexoviensis,  virin  divinis 
Scripturis  nobile  sortitus  ingenium  ,  jussu  Dro- 
gonis  Episcopi  Metensis,  filii  Caroli  Magnilmp. 
collegit  e  Commentariis  veterum  Pairum  opus 
in  h.  Libros  Regum.  Claruit  anno  Domini  830. 
Porro  Angelomus  primo  sensnm  litieralem, 
deinde  allegoricum  prosequilur  ,  idque  fere  ex 
qusest.  S.  Hier.  in  Lib.  Regum. 

Posterioribus  seculis  scripserein  hos  Libros 
Lyran.  Hugo,  Dion.  Abulensis  fuse  et  exacte. 
]\uper  Cajet.  et  Vatab.  JNovissime  noslri  Francis- 
cus  Mendoza,  Gaspar  Sanchez  et  Nicolaus  Se- 
rarius. 

Mysticum  sensum  horum  librorum  iradit 
Commenlarius  Eucherii  jam  citatus.  S.  Augusi. 
nonnulla  variis  in  locis  letigit,  quce  coUegit 
Germanus  quidam  in  opere  lucubrationum 
S.  August.  inBiblia,  collegit  eliam  Godefridus 
Tilmannus  Carthusianus  Parisiensis  in  hos  li- 
bros,  aeque  ac  in  caeteros  biblicos  scnsusmysti- 
cos  exvariis  auctoribus,  sed  fere  ignolis,  Sanctus 
Gregor.  tropol.  scripsitin  sedecim  capila  lib.l. 
Regum;  Origenes  homiliam  unam  in  prima  ca- 
pita.  Exslat  V.  Bedae  expositio  r.llegorica  in  Sa- 
muelem  prophelam,  in  qualuor  libros  distincta 
ad  Accam.  Nonnulla  quoque  ex  liis  libris  alleg. 
explicat  S.  Prosper  lib.  de  promis.  et  praedici. 
Deniquein  Libros  Reguni  et  Paralipom.scripsit 
Procopius  Gazseus,  sed  ejus  comment.  necdum 
vidi,  et  an  impressi  sint  dubitat  Bellarm.  Nos- 
ter  Serarius  hic  testatur  se  eo  manuscripto  ex 
Bibliotheca  Marci  Velseri  usum  fuisse. 

CHRONOLOGIA  REGUM  SACRA  ET  PROFANA. 

Post  Mosen  Josue  prrefuit  Israeli  17  annis, 
deinde  Judices  usque  ad  Samsonem  inclusiye 
per  annos  299,  uti  ostendi  initio  Josue  et  Judi- 
cum.  Judicibus,  puta  uliimo  Samsoni  imme- 
diate  successit  Heli  per  annos  ^O.  Mox  Samuel 
et  Saul  per  totidem  annos,  inde  David  per  toii- 
dem  annos,  Davidi  Salomon  tot  pariter  annis. 
Quocirca  amorte  Mosis  etingressu  Hebraeorum 
in  Chanaan  usque  ad  Heli ,  a  quo  incipiunt  Libri 
Regum ,  fluxere  anni  316.  Quare  cum  Moses 
mortuus  sit  anno  mundi  2W5,  eodemque  anno 
Hebraei  duce  Josue  ingressi  sint  terram  promis- 
sam,sequitur  Helilsraeli  praeessc  cojpisseanno 
mundi  2811.  Illo  enim  mortuus  est  Samsc)n , 
eique  successit  Heli,  qui  fuit  anniis  ante  Chrisli 
nativitaiem  1357.  Post  captam  Trojam  (a  qua 
Gentiles  omnes  suas  computanl  hislorias)  29. 
Haecomnia  juxta  tabulam  Clironologicam  quam 
praefixi  Pentateucho  digessi.  Porro  S.  Cyrillus 
Alexand.  Graecorum  doctissimus,  lib.  1.  contia 
Julianum  hunc  assignat  synchronismum,  siv(; 
combinationem  bistoriae  sacrae  cum  profana  : 


220 


Troja,  ail,  expugoataesi  posiMosen  anno  WO, 
regnante  apud  Hebraeos  judice  Esebon,  apud 
vEgyptios  Vaphre,  apud  AssyriosTeutamo,  apud 
Graecos  Aganiemnone. 

Quinto  anno  post  captam  Trojam  apud  Lati- 
nos  regnavit  iEneas,  apud  Hebraeos  Judex  Sam- 
son. 

Anno  65  post  captam  Trojam  mortuus  est 
Heli  Pontifex,  prophetat  Samuel ,   regnat  Saul. 

Anno  165  post  captam  Trojam  lloruit  Ho- 
merus  et  Hesiodus,  apud  Latinos  Alba,  Syl- 
vius. 

Anno  268  post  captam  Trojam  vixit  Elias  et 
Elisaeus,  regnante  apud  Hebrseos  Joram. 

Anno  275  post  captam  Trojam  Lycurgus  le- 
ges  dedit  Spartanis,  Latinis  rex  Procax  Syl- 
vius. 

Anno  280  post  captam  Trojam  prophetaruni 
Osee,  Amos,  Isaias. 

A  capta  ergo  Troja  usque  ad  primam  Olym- 
piadem  anni  815. 

Prima  Olympiade,  nascilur  Romulus  et  Re- 
mus,  regnante  apud  Hebraeos  Joathan ,  in  Israel 
Phacee. 

Oiymp.  35,  fuit  Thales  Milesius,  vixitque  us- 
que  ad  Olympiadem  68. 

Olymp.  36,  prophetant  Jeremias  et  Soplio- 
nias. 

Olymp.  i6,  Solon  leges  dedit  Allieniensibus, 
abrogans  Draconis  leges. 

Olymp.  ^9,  cum  Judaei  essent  in  Babylone, 
prophetant  Daniel  et  Ezechiel. 


ARGUMENTUM. 

Olymp.   50,   iloruerunt   septeni  Sapientesct 
Anaximander. 

Olymp.  56,  regnat  Cyriis,  prophetant  Aggieus, 
Zacharias.  Haec  omnia  S.  Cyrillus  et  plura. 

Adverte  in  hoc  S.  Cyrilli  computu  Judiceni 
Esebon  esse  Abesan.  Hunc  enim  Sept.  vocgnt 
Ebesan,  pro  quo  Cyrilli  codex  corruptc  liabei 
Esebon,  sub  quo  captam  Trojam  censet  Cyril- 
lus,  iicet  Eusebius,  Salianus  et  alii  pulent  prae- 
cisecaptam  Trojam  anno  ultimo  Ahialon  Judi- 
cis,  qui  proxime  successit  Abesan  :  sed  hoc  iii 
tanto  numeroet  computu  priscorum  annoruni 
exigua  est  differentia,  ac  concordari  potest  di- 
cendo  Trojam  ^  Graecis  obsessam  fuisse  per 
decem  annos  :  quare  sub  Abesan  coepisse  obsi- 
deri,  et  hoc  velle  Cyrillum;  sub  Ahialon  vero 
fuisseexpugnatam,  ethoc  velle  Eusebium,  Sa- 
lianumet  allos.  Rursum  Cyrillus  a  capta  Troj;i 
usque  adSamsonem  numerat  annos  quinque  : 
quare  pro  Esebon  in  Cyrillo  legendum  videiur 
Abdon.  Hic  enim  successit  Judici  Ahialon  pra> 
fuitqueper  oclo  annos  Judic.  12.  8.  ei  seq.  Ab- 
doni  autem  successit  Samson.  Hic  enim  fuit 
ordo  :  Abesan  praefuit  Israeli  septem  annis  posi. 
hunc  Ahialon,  annis  decem  ;  post  hunc  Abdoii 
annis  octo;  post  hunc  Samson  annis  20.  Cyrilliis 
suo  Esebon  sive  Abdon  tantum  tribuit  anno^ 
quinque.  Hinc  rursum  asserit  anno  65  posi 
captam  Trojam,  mortuum  esse  Heli,  eique  sur- 
cessisse  Samuelem ,  cum  praecise  id  contigeiit 
anno69  post  captam  Trojam,  ut  patet  ex  dic- 
tis. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  T.  221 

CAPUT  PRIMUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

ANiN.E  STERILI  EX  VOTO    INASCITUR  FILIUS  ,    VOCATURQUE  Sa.MUEL  ,     QUI  ABLACTATUS   AB  RA 

OFFERTUR  ET  DEDICATUR  DeO  PKR  MANUS  HeLI  PoiNTIFICIS. 
SaMUEL  ENIM    HOC    LIBRO   EST  QUASI   CHORAGUS,    ET   ReGNI  ReGUMQUE   INSTITUTOR  ;    LINDE 

IPSE  expressus  fuit  typus  Christi.  Nam  primo  ,  sicLT  Samuel  natus  est  ex  Anna 

STEhlLI  ,   SIC  ChRISTUS  EX  R.  MaRIA  ViRGINE.   SeCUNDO  ,   AnNA  NATO  SaMUELE  CECINIT 

Canticu.m  Eu.charisticuji  Deo,  sic  R.  Virgo  concepto  Christo  cecinitMagnificat. 

TeRTIO  ,  AnNA  EX  VOTO  SaMUELEM  OBTULIT  DeO  ,  SIC  R.  VlRGO  EIDEM  OBTULIT  SUUlM 
JeSUM.    QuARTO,    ANNiE    FILIUS    DICTUS    EST    SaMUEL  ,    ID    EST  ,    NOMFN    EJUS    DeUS  ; 

R.  MarIjE  Virginis  vocatus  est  Em3ianuel,  id  fst,  nobiscum  Deus  ,  Matth.  1. 
QuiNTO  ,  Samuelfuit  propheta  magnus  et  sanctus;  Christus  fuit  Prophetarum 

SANCTISSIMUS    ET    MAXIMUS.   SeXTO  ,    SaBIUEL    FUIT   JUDEX  ET  VINDEX  ISRAELIS  CONTRA 

Philisth^os;  Christus  fuit  judex  et  vindex  omnium  FiDELiUM  ET  Sanctorum,  pro- 

FLIGANS    D^MONES  ,     MORTEM    ET    GEHENNAM    C^ETEROSQUE    EORUM    HOSTES.    SePTIMO  , 

Samuel  instituit  regnum  ac  primum  regem  Saulem  ,  DEiNDE  Davidem  AUCTORAVIT 

ET  CREAVIT  J  ChRISTUS  INSTITUIT  REGNUM  SACERDOTALE  ET  SACERDOTIUM  REGALE  , 
OMNESQUE  ChrISTIANOS  CREAVIT  REGES,  UT  SCILICET  DOMINENTUR  SUIS  CUPIDITATIRUS  , 
ITAQUE  FIANT  CIVES  ,  IMO  REGES  COELI  ,  JUXTA  ILLUD  \  .  PeTR.  2.  9.  VOS  AUTEM  GENUS 
ELECTUM,  REGALE  SACERDOTIUM  ,  GFNS  SANCTA  ,  POPULUS  ACQUISITIONIS ,  ETC.  DeNIQUE 
SaJIUEL  OMNIBUS  SUIS  DICTIS  ET  FACTIS  PRjELUSIT  IIS  qVM  DICENDA  ET  FACIENDA  ERANT 
A  ChRISTO  ,  VEQUE  AC  C^TERI  JuDICES  ET  ReGES.  UnDE  S.  HiERON.  EPIST.  103.  AD 
PaULINUM   :    In   JuDICUM   LIBRO  ,  INQUIT  ,    QUOT  PRINCIPES   POPULI  ,  TOT   FIGURiE    SUNT 

Jesu  Christi.  Quocirca  Clemens  Alex.  lib.  1.  Strom.  Judices  et  Reges,  QUI  POST 

MoSEN  IsRAELI  PR^FUERUWT  ,  PROPHETAS  WUNCUPAT  ,  NON  QUOD  OBINES  ORE  PROPHETA- 

RiNT  ,  sed  quod  factis  et  regia  dignitate  Christum  in  ^ternum  regnaturum  prje- 
figurarint.Idem  asserit  S.  Gregorius  etS.  Augustinus,  quorum  verba  in  Prooemio 

RECITAVI.  FlNIS  ENIM  ET  SCOPUS  LEGIS,  UT  AIT  S.  PaULUS  ,  ET  PrOPHETARUM  TOTIUS- 
QUE  SACRiE  SCRIPTUR^  ,  EST  ChRISTUS.  IpSE  ENIM  EST  REX  ,  SALVATOR  ,  REDEMPTOR 
MUNDi;  IPSE  EST  HONOR  ,  TIMOR  ET  AMOR  NOSTER  ;  IPSE  SALUS  NOSTRA  ,  IPSE  CENTRUM 
CORDIS  NOSTRI  ,  IPSE  PORTUS  ,  QUIES  ET  SATIES  NOSTRORUM  DESIDERIORUBI  ;  IPSE  VITA, 
GLORIA  ,  FELICITAS  OMNEQUE  BONUM  NOSTRUM  ,  AD  QUEM  PROINDE  UT  SOLEM  JUSTITIAI 
OMNES  ReGES  ,  OMNES  PaTRIARCHjE  ,  03INES  PrOPHET^  ,  OMNES  FIDELES  ET  SaNCTI  , 
SEU  STLLLULvE  AB  EO  LUMEN  GRATIiE  ET  GLORIiE  EMENDICANTES  RESPICIUNT  ,  IPSUMQUK 
DEMISSIS  AD  PEDES  EJUS  CORONIS  SUIS  PROSTRATI  IN  TERRAM  REVERENTER  ADORANT  , 
ApOC.  4.  ET  5. 

JuiT  vir  iinus  de  Ramathaim-Sophim ,  de  monte  Ephraim  ,  et  nomen  ejiis 
)Elcana ,  filius  Jeroham  ,  filii  Eliu  ,  filii  Tholu  ,  filii  Suph  ,  Ephialhgeus  ; 
'2.  et  habuit  duas  uxores  ,  nomen  uni  Anna;  et  nomen  secundse  Phenenna. 
IFueruntque  Phenennse  filii  ,  Annse  autem  non  erant  liberi.  3.  Et  asceii- 
sdebat  vir  ille  de  civitate  sua  statutis  diebus  ,  ut  adoraret  et  sacrificaret 
fDomino  exercituum  in  Silo.  Erant  autem  ibi  duo  filii  Eli ,  Ophni  et  Phi- 
nees  ,  sacerdotes  Domini.  4.  Venit  ergo  dies  ,  et  immolavit  Elcana  , 
dedilque  Phenennee  uxori  suse  ,  et  cuncfis  filiis  ejus ,  et  filiabus  parles  ;  5.  Annae  autem  dedit 
partem  unam  Iristis ,  quia  Annam  diligebat ,  Dominus  autem  concluserat  vulvam  ejus.  6.  Af- 
fligebat  quoque  eam  aemula  ejus  ,  et  vehementer  angebat ,  in  tantum  ,  ut  exprobraret  quod 
Dominus  conclusisset  vulvam  ejus  ;  7.  sicque  faciebat  per  singulos  annos ,  cum  redeunt(; 
tempore  asccndercnt  ad  templum  Domini ;  et  sic  provocabat  eara.  Porro  illa  flebat ,  et  non 


2-11  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  I. 

capiebatoibum.  8.  Dixit  ergo  ei  Elcana  vir  suus  :  Anna  ,  cur  fles  ?  et  quare  non  comedis  ?  et 
(juam  ob  rem  afTligitur  cor  tuum  ?  nuraquid  non  ego  melior  tibi  sum  quam  decem  filii  ?  9.  Sur- 
rexit  autem  Anna  ,  postquam  comederat  et  biberat  in  Silo.  Et  Heli  sacerdote  sedente  super 
sellam  ante  postes  templi  Domini,  10.  cum  esset  Anna  amaro  animo  oravit  ad  Dominum,  flens 
iargiter  ;  1  1 .  et  votum  vovit  ,  dicens  :  Domine  cxercituum  ,  si  respicicns  videris  aiHictionem 
famulse  tuae  ,  et  recordatus  mel  fueris  ,  nec  oblitus  ancillae  tuae  ,  dederisque  serv.ie  tuse  sexum 
vn-ilem  ,  dabo  eum  Domino  omnibus  diebus  vitae  ejus  ,  et  novacula  non  ascendel  super  caput 
ojus.  12.  Faclum  est  autem  ,  cum  illa  mulllplicaret  preces  coram  Domino  ,  ut  Heli  observarel 
os  ejus.  13.  Porro  Anna  loquebatur  in  corde  suo  ,  tantumque  labia  illius  movebantur  ,  et  vox 
penitus  non  audiebatur,  ^stimavit  ergo  eam  Hcli  temulentam.  14.  Dixitque  ei  :  Usque(|uo 
ebria  eris  ?  digere  paulisper  vinum  quo  raadcs.  15.  Respondens  Auna  :  Ne([uaquam  ,  inquit , 
ilomine  mi  ;  nam  raulier  infelix  nimis  ego  sum  ,  vinumque  et  omne  quod  inebriare  potest,  non 
bibi  ,  sed  effudi  animara  raeam  in  conspectu  Domini.  1 6.  Ne  reputes  aiicillam  tuam  quasi  unaui 
de  filiabus  Belial  ;  quia  ex  multitudine  doloris  et  raoeroris  mei  locuta  sum  usque  in  praesens. 
17.  Tunc  Heli  ait  ei  :  Vade  in  pace  ,  et  Deus  Israel  det  tibi  petitionem  tuam  quam  rogasli 
eum.  18.  Et  illa  dixit :  Utinam  inveniat  ancillu  tua  gratiam  in  oculis  tuis  !  Et  abiit  mulier  in 
viam  suam  ,  et  comedit,  vultusque  illius  non  sunt  amplius  in  diversa  mutati.  19.  El  surrexe- 
runt  raane  ,  et  adoraverunt  corara  Domino  :  Reversique  sunt ,  et  venerunt  in  domum  suam 
Ramatha.  Cognovit  autem  Elcana  Annam  uxorem  suam  ,  et  recordalus  est  ejus  Dominus. 
20.  Et  factum  est  post  drculum  dierum  ,  concepit  Anna  ,  et  peperit  filium  ,  vocavitque  nomen 
ejus  Samuel ,  eo  quod  a  Domino  postulasset  euai.  21.  Ascendit  autem  vir  ejus  Elcana  ,  et 
oranis  doraus  ejus  ut  iraraolaret  Domino  hostia  n  soleranem  ,  et  votura  suura.  22.  Et  Anna  non 
ascendit ;  dixit  enira  viro  suo  :  Non  vadara  ,  doiec  ablactetur  infans  ,  et  ducam  eum  ,  ut  ap- 
pareat  ante  conspectura  Domini ,  et  raaneat  ubi  jngiter.  23.  Et  ait  ei  Elcana  vir  suus  :  Fac 
quod  bonum  tibi  videtur,  et  raane  donec  ablacles  eum  ;  preconjue  ut  impleat  Dorainus  verbum 
suum.  Mansitergo  mulier,  etlactavit  filium  suum  danec  amoveret  eum  a  lacte.  24.  Et  adduxit 
eum  secum  ,  postquam  ablactaverat  ,  in  vitulis  tribus ,  et  tribus  raodiis  farinae  ,  et  amphora 
vini ,  et  adduxit  eum  ad  domum  Domini  in  Silo.  Puer  autem  erat  adhuc  infantulus  ;  25.  et 
iramolaverunt  vitulura  ,  et  obtulerunt  puerum  Heli.  26.  Et  ait  Anna  :  Obsecro ,  mi  domine  , 
vivit  anima  tua  ,  domine.  Ego  sum  illa  raiilier  quae  stetit  coram  te  hic  orans  Dominum. 

27.  Pro  puero  isto  oravi  ,   et  dedit  raihi  Dominus  petitionera  meam  quam  postulavi  eum  ; 

28.  idcirco  et  ego  comraodavi  eum  Doinino  ,  cimctis  d'ebus  quibus  fuerit  coramodatus  Domino. 
Et  adoraverunt  ibi  Dominura.  Et  oravit  Anna  ,  et  ait. 

1.  FuiT  viR  UNUS   (singularis,  e^regtiis,  exi-  quodinea  quasi  Academia  resirt^^rcnt  Proplietap, 

mius,  quasi  unus  e  mullis)  de  R.VM.\rH\iM-So-  virique  docti  SS.  Litlerarum  sttidio  dedili.  Unde 

PHiM.  ]  Patria   hfec   Elcanae   el  Samuelis  dicta  Cliald.  verlit  :  Fait  vir  anas  Ramaikceas  ex  pro- 

iuit  Rama,  id  est,  excelsa,  quia  in  manie  sita,  phetaram  discipuUs.  Eliasenim,  Rlisaeus,  eorum- 

etRamula,  et  Ramatha  et  Ramatliaim,  id  est,  qu(5  discipuli    degebant    in    Carmelo   aliisque 

duae  Ramae  :  est  enim  nomen  duale,  quia  urbs  montibus,  tum  ui  tnrbns  fugerent,    tum  ut  in 

Ji;oc  erat  bipartita  et  bicollis,   utpote  in  monie  soUtudine  Dco  soli  vacarent,  tum  ul  e  monti- 

bicipiti  sive  bicolli  siia.  Ita  Serarius ,  licet  San-  i)us  melius  ccelum  siispicerent,  ad  illudque  an- 

chez  puletRamathaimin  dualidici  hanc  urbem,  helarent. 

eo  quod  vicina  esset  alteri  Ram;e,  quae  erat  in  Dii:  mOiVTE  Ephraim.  ]  Tribus    enim  Ephraim 

iribu  Benjamin,  quasi  du.T)  hae  urbes  ob  vicini-  habitabat  in  loco  alio  et  montoso.  Addit  hoc  , 

latem  in  iinum  corpuscoaluisse  videantur.  Ea-  quia  alia  erat  Rama  in  tribu  Benjamin,   alia  iii 

dem  addita  littera  A  dicta  est  Arimathia,  e  qua  tribu  Aser,  alia  intribu  Neplithalim;  haec  vero 

oriundus  fuit  Josephnobilis  DecuriOj  qui  sepe-  sita  erat  in  tribu  Ephraim  ;  imo  Saligniacus, 

livit  Christum,  Matth.  27.  uii  asserunt  S.  Hier.  Adrich.  et  alii  numeraut  quinque  urbes  vel  vil- 

in  locis  Hebr. Beda,  Angelomus.Rabanus,  Hugo,  las,  quarum  nomen  eratRama.  Priina  enimerat 

Dion.  et  alii.  juxta  Thecuam,   in  via  Hebron.   Secunda,   iii 

Porro  Ramatha  sive  Ramalhaimcognominala  Nephthalim,  proximacastroSephet.Tertia,juxia 

t^.slSopkim,  id  est,  specalantium ,  quod  in  ea,  Sephorim.  Quarta,  in  Silo.  Quinta,  juxta  Gabaa, 

iitpotein  alto  monte  sitae  essent  urbis  et  regio-  quae  omnes  vocantur  Rama,  id  est^  excelsa  , 

iiis  totius  speculares  lurres,  et  in  iis  excubiaa  quia  in  montibus  sit^e. 

.speculatorum.  Ita  Valabl.  Gajet.  Sanchezet  alii.  Hinc  S.  Gregor.  putatSamuelem  ,  in  Rama  na- 

S.  Hieron.  (vel  quisquis  est  auctor)   in  quaest.  tum,  fuisse  prognatum  a  tribu  Ephraim;  sed 

i.yran.  et  R.  SalomoncensentRama  fuisse  oppi-  certum  est  eum  fuisse  oriundum  e  tribu  Levi, 

ilum  spcculatorum,  idesi,  contcmplaiivorum  ,  adeoqueaLevi  per  Caathet  Isaar,  non  vero  per 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  IIRGUM.  Ciip.  I. 


Amram  el  Aaron  fui.-se  progenilum,  ideoquc 
fuisse  Lcviiani,  non  Saceriloleni,  ut  palet  1.  Pa- 
raiip.  6.  33. 

Dices  :  Si  Samuel  erat  ex  IrihuLevi,  quomodo 
naius  est  in  Rama,  quic  eral  tril)us  Ephraini? 
l\esp.  Causa  esl,  quod  tribus  Levi  in  divisionc 
Chananfpae  non  accepei al  sorlem  propriam,  uii 
caeterse  tribus,  sed  per  eas  sparsa  erat,  adeo- 
que  in  iis  sua  hahebat  oppida,  inter  quae  erat 
llama.  Cujus  dispersionis  causas  quatuor  dat 
Lyran.  in  c.  21.  Josue:  Prhnum ,  ne  cuUus  Deiad 
umwi  tantum  tribum  pertincre  vidtrelur.  Secun- 
dam,  ne  una  tribus  vel  duce  de  su.stenlalione  Levi- 
laruin  nimis  gravarentur,  Terliam,  cjuia  apud 
omnes  gentes  illi  qui  intendimt  cultui  divino  d  toto 
populo  sustentatur.  Quartum,  quia  Levilce  tcne- 
bantur  docere  populum  de  his  qum  cul  cultum  divi- 
nuvi  pertinebant,  facilius  autem  docerent  per  om- 
nes  tribus  dispersi,  qucim  in  unam  congregati. 

Has  Lyraui  raliones  ihidem  oppugnal  Al)ul. 
qucest.  8.  sed  frustra.  Hinc  patet  Samueleui 
aeque  ac  Elcana  fuisse  Levitam ,  non  Sacerdo- 
lem;  quia  ex  Caath  per  Core,  non  per  Aaron 
sacerdotem  descendit;  unde  dicilurPsal.  98.  6. 
Moses  et  Aaron  in  sacerdotibus  ejus,  et  Samuel 
inter  eos  qui  invocant  nomen  ejus,  Samuel  lamen 
ex  Dei  dispensatione  Sacerdotis  oflicio  functus 
est,  et  ul  Sacerdos  sacrificium  Deo  ohlulit,  ut 
audiemus  in  seq.  ita  Abul.  et  alii.  Hinc  et  He- 
man  ct  Asaph  canlores  fuere  filii  Joal,  filii  Sa- 
muel,  filii  Elcana,  ut  diciiur  1.  Paralip.  6.  33. 
Gantores  auiem  erant  Levitae,  non  Sacerdoles. 
Ex  citato  Paralip.  loco  pariter  patet  pium  Sa- 
muelcmex  impio  Core,  quem  Mosi  rebellaniem 
lerra  dehiscens  vivum  absorpsil,  Numer.  IG. 
fuisse  progenitum.  Ita  Deus  ex  spina  rosani  pro- 
diixit. 

Et  nomen  ejus  Elcana.  ]  Elcana  hebr.  idem 
est  quod  Dei  fortis  possessio.  Talis  est  vir  fidelis 
et  juslus,  qui  per  fidem,  spem  et  charilatem  in 
uno  Deo  recumhens  fit  Elcana  ,  id  est,  Dei  pos- 
scssio,  ut  nec  homines,  nec  dacmones,  necmi- 
nas,  nec  tormenta,  nec  mortem  quamlibet  li- 
n)ere  debeat. 

FiLius  Jerouam,  ]  ila  legendum  cum  Roman. 
hebr.  Chald.  Septuag.  Perperam  ergo  in  Bibliis 
Regiis  pro  Jeroham  legilur  Jeroboam. 

Ephrath.eus.  ]  Cur  Elcana  vocatur  Ephra- 
thaeus?  Resp.  primo  Gajet.  :  quia  Ephraihceus 
llebr.  idern  estquod  augustus  ,  opulentus ,  mag~ 
nificus;  talis  autem  erat  Elcana.  Verum  haec 
ratio  est  symbolica,  non  lilleralis  :nam  adlitte- 
ram,  Ephraii ,  id  est  Ephraihacus,  est  nomen 
Palronymicum  ,  notans  patrem  vel  patriamEl- 
canae. 

Sccundo,  S.  Hier.  in  quaest.  hebr.  Angelomus, 
Uupert.  Hugo,  Glossa,  Dion.  dicunt  Elcana  dici 
Ephrathaeum,  eo  quod  ab  Ephrata  uxore  Caleb 
1.  Paralip.  2.  19.  prognalus  sil,  ita  ut  Elcana  et 
Samuel  per  pairem  descendantex  Levi,  per  ma- 
trem  vero  ex  Caleb  et  Juda,  sicut  versa  vice 
Christus  eorum  antilypus,  ac  B.  Virgo  ejus  ma- 
ter  per  patrem  descendunt  a  Juda,  per  malrem 
a  Levi,  ut  tam  regalem  quam  sacerdotalem  ha- 
beant  prosapiae  sufc  diguilatem. 

Veruni  obsiat  quod  Scripl.  non  a  malre,  sed 
ii  patresoleat  virissuum  gcnusct  nomen  indere, 
iudeque  cognominare. 

Terlio  ergo,  gcnuinc  S.  Gregor.  Beda,  Lyran. 
Abul.  Valab.  ct  alii  ccnsent  Elcanam  diciEphra- 
liircuu),  quiaexRama  quae  erat  tribus  Ephraim 


erat  oriundus ,  non  quod  ex  ti  ibu  Ephraim  esset 
prognaius  (fuil  enim  ipsc  ex  iribu  Levi,  ut 
dixi),  sed  quod  in  ea  habitaret.  Ephrath.Tus  ergo 
idem  est  quod  Ephraimita,  nt  patet  Judic.  12.  5. 
SicJudaei  Actor.  2.  vocanlur  Medi,  Persae,  Ara- 
bes,  eic.  quod  ex  parentibus  non  Medis  ,  Persis, 
Arabibus  ,  scd  Jiulseis  in  Media,  Persia ,  Arabia 
essentnati. 

Symbol.  Ephralhceush^hr.  idemest  quodpt/^'-/- 
fcr.  Talis  fuit  Elcana,  quia  fructum  nohilissi- 

n)um,putaSamuelemprophetamceleberrimunj 
produxit. 

Et  UABUIT  DUAS  IXOUES,  NOMEN   UM    Anna,    ET 

NOMEN  SECUND/E  Phenenna.  ]  Id  fiiit  morc  illius 
acvi ,  quo  polygamia  Dei  permissione  erat  licita 
et  usitata,  ad  citius  magisque  multiplicanduni 
semen  Israel  populi  fidelis.  Porro  primaria 
uxorElcanae  erat  Anna,  secundaria  Phenenna  : 
undehcTC  ab  eo  ducla  videturnon  ex  concupis- 
centia  ,  sed  eo  quod  Anna  esset  sterilis  et  illibt;- 
ris,  ut  ex  ea  proles  suscilartt :  sicut  Abraham 
duxit  Agar  oncillam  Sarae  primariaeuxoris,  ipsa 
assentiente  imo,  rogante,  ut  cum  ipsa  essctste- 
rilis,  sallem  ?x  Agar  ancilla  filios  marito  daret. 
Phenenna  hebr.  idem  est  quod  Margarita,  Anna 
idem  quod  ^'^raaa.  Apte;  Phenenna  enim  Mar- 
gariiis  et  liberis,  Anna  vero  gratia  Dei  ornaba- 
tur.  Sic  et  hodic  nonnullse  feminae  vocaniur 
Graiia  :  Ita  nuper  Japonia  illa  virago,  quaDcuni 
omnibus  filiis  pro  fide  Christi  constanter  moi- 
tem  oppetiit,  vocabaiur  Gralia. 

Allegor.  Phenenna  fecunda  significat Synago- 
gam  Juda?orum,  quae  oiini  fidelibus  filiisahun- 
dahat.  Anna  sterilis  significat  Ecclesiara  gen- 
tium,  quae  olim  sterilis  erat,  sed  per  Christuni 
omnes  genles  Deo  peperit.  Ita  S.  Greg.  Rupert. 
Hugo,  Beda.Lyran.  et  Dionysius. 

Symbol.  Anna  significat  viiam  contemplati- 
van)  Deo  gratam;  Phenenna  vitam  activani 
proximis  utilem.  Ila  S.  Gregor.  Hugo,  et  Dion. 
utramqueenim  complecti  debet  Elcana,  id  est, 
vir  cximius  possidens  Deum. 

3.  Et  ascendebat  vin  ille  de  civitate  sua 
Ramatha,  statutis  diebus,  Paschae,  Pentecoslis 
et  Tabernaculorum.  Exodi  23.  DeuL  16.  v.  \Q. 
UT  ADORARET  iN  SiLO,  ]  ubi  crat  arca,  aliare  ct 
Tabernaculum.  Josue  enim  hfec  collocavit  in 
Silo,  quia  Silo  erat  trihus  Ephraim,  ex  qua  erat 
Josue  :  unde  mansit  arca  in  Silo  toto  tempore 
Josue  et  Judic.  per  annos  trecentos  et  am|)liiis, 
doncc  capta  fuit  a  Philisthaeis  1.  Regum  5.  Porro 
dicilurElcana  ascendisse  in  Silo;  quia,licetRa- 
matha  in  qua  habitabat  sita  esset  inmonte,  la- 
men  Silo  eo  erat  altior,  imo  allissimus  totius 
Judaeae,  aitAdrichom. 

Adde  in  Script.  ascendere  veldescendcreideni 
est  quod  venire. 

ErANT    AUTEM      IBI    DUO     FILII    HeLI     OrilM     El' 

Phinees.  ]  Heli  primus  fuit  Poniifex  ex  stirpc 
llhamar.  Aaron  enim  duos  habuitfilios,  senio- 
rem  Eleazareum,  juniorem  Iihamar  :  quare 
Eleazar  Aaroni,  ut  senior,  in  Poniificatu  succes- 
sit:  Eleazaro  successit  filius  Phinees,  etitacon- 
sequentcr  usque  ad  Heli.  Tunc  enim  posieri 
Phinees  segniter  administrabant  Pontificatum. 
idcoque  ille  ex  familia  Eleazari  translalus  fuitad 
familiam  Ithamar,  puia  ad  Hcli,  ineaquc  mansit 
perl20annos,  scilicct  toto  lempore  Hcli,  Sa- 
muclis,  Saulis  ct  Davidis  ad  Salomoncm,  qui 
Abialharo  abnepoli  Hcli,  co  quod  conspirasset 
cum  Adonia  rcgni  sui  ceniulo,Poniificatum  adc- 


224  COMMENTARIA  IN  LlBRUM  I.  REGUM 

mit,  iliumque  Iranstulit  in  Sadoc,  qui  erat  ex 
faniilia  Eleazari.  Rursuni  Heli  successit  Sam- 
soni,  ac  post  eum  fuit  Judex  Israelis  :  quarc 
utrunique  gessit  magislratuni  sive  principatum, 
scilicet  Ecclesiaslicum  et  secularem.  Gesta 
ejus  fuere  communia,  et  nil  singulare  conti- 
iientia;  unde  a  Script.  a3que  ac  gesta  Abesan, 
Aliialon  et  Abdon  Judicum  cap.  12.  omittun- 
tur, 

Porro  Heli  liebr.  idem  est  quod  saper  me ,  vel 
ascensio  mea,  vel  folium  meum.  Apte,  quia  ipse 
nimis  lenis  et  lenlus  permisit  filios  sibi  domi- 
nari,  et  impune  impieque  vivercj  ideoque  ipse 
cum  filiisceu  folium  vento  raptum,  cilo  Ponti- 
ficatu  et  vita  privatus  est.  Unde  Oplini  hebr. 
idem  est  quod  volans ,  vel  avolans ,  aut  tenebrce 
mece  :  Pliinees  idem  est  quod  05  parcentis  vel 
confidentis. 

U.  DeDITQUE    PHENENN;E  UXORI    SU^   ET  CUNCTIS 

Fims  Ejus  ET  FiLiABUs  PARTES.  ]  Iniellige  non 
vestium,  ut  volunt  HebriTei  teste  Angelomo,  sed 
carnium  Deo  sacrificatarum.  Ita  Orig.  Angel. 
Lyran.  Abul.  Valabl.  et  alii :  Jicet  enim  in  holo- 
caustoiota  victimae  caro  cremaretur  Deo,  ta- 
men  inviclima  pacifica  solus  adeps  cum  reni- 
bus  Deo  adolebatur  per  ignem,  reliqua  caro 
cedebat  ofFerenti,  qui  ex  ea  ante  labernaculum 
cum  suis  epuiabalur,  et  ex  ea  quasi  sacro  epulo 
cuique  suam  dabatpartem,  ut  palet  Levit.  3. 
Deut.  12.  27. 

Nota  hic  et  imitare  religionem  et  pietatem  EI- 
canae,  qui  ter  in  anno  cum  uxoribus  et  filiis 
omnibus  ex  Ramatha  pergebat  in  Silo  (a  quo 
distabat  septem  milliaribus)  ibique  hosiias  Deo 
immolabat,  indeque  religiose  cum  suis  vescc;- 
batur.  Addit  Abul.  q.  10.  eumsaepius  ventitasse, 
sedsine  uxoribus,  et  alia  de  causa,  scilicet  ut 
(juasi  Levita  per  vices  suas  Levitarnm  ministe- 
rium  obiretin  tabernaculo. 

U.  ANN^   AUTEM    DEDIT  UNAM    PARTEM    TRISTIS. 

Pro  tristis  hebr.  est  aiSN  appaim ,  id  est ,  facies 
veMras.  UndeSeptuag.  vertunt  iecandam  faciem. 
Ghald.  partem  electani  R.  David.  Iionorahilem , 
quae  scilicet  speciosa  erat,  otpulchrain  habebat 
taciem,  idest ,  speciem.  R.  Josephveriitpa?-re;u 
irarum  et  trislitice.  Pagnin.  Partem  ciim  ira  vel 
furore,  eo  quOd,  cum  Annam  diligeret,  indig- 
naretur  plures  ei  parles  se  dare  non  posse  : 
quod  secutus  Noster  verlil  tristis.  Hebr.  eniin 
appaim ,  et  faciem  ,  et  iram  tristitiamque  sigiii- 
licat;  ulraque  enim  passio  maxime  in  facie  os- 
tenditur  et  elucel,  alque  una  alleri  conjuncla  et 
affinis  est  :  trislisenim  irascitur  maio  quod  ip- 
sum  contristat  ;  ac  vicissini  iratus  tristatur  de 


Cap.  h 


malocuiirascilur.  Sic  2.  Reg.  6.  8.  pro  eo  quod 
Noster  vertit,  contristatus  est  David  ,  Hebr.  est 
iralus  est  David.  Et  hic  v.  18.  facies  sumilur  pro 
(ristitia  in  Hebr. 

AdditPagnin.  Dabal  Elcana  partem  super  fa- 
ciem  proslratus,  precans  pro  sua  uxore  slerili, 
ut  Deus  eam  fecundaret  et  prole  donaret,  uii 
fecitlsaac  pro  Rebecca.  Genes.  25.  21. 

7.  PORRO  ILLA  FLEBAT  ET  NON  CAPIEBAT  CIBUM.] 

Dicitur  Anna  comedisse,  sed  adeo  parnm,  ut 
non  comedisse  videretur,  ait  Lyran.  aut  potius 
initio  ex  moerore  nil  comed(M)at,  postea  lamen 
marili  hortalu  aliquid  gustavit.  Ila  S.  Greg.  I.  1. 
(■•2.  Quce  a/Jlicta,  inquit,  comederenoluit,  civiro 
cohoriata  mandacavit.  Addit  Phil.  lib.  de  ebrie- 
tate,  Aniiam  per  omncm  viiam  vino  et  sicera 
abstiuuisse,  quasi  Nazaraeam.  Hac  conlincntia 


et  patientia  meruit  fieri  malcr  Samuelis,  Pro- 
phetae  eximii.  Nam  Phenennae  aemiilce  su.-c  si; 
caUmmianti  et  irridenti  nil  respondit,  sed  fle- 
bat.  UndeS.  Chrys.  hom.  62.  ad  populum:  Tri- 
bulalio ,  ait,  mater  est  Pliilosoptiice  (moralis, 
puta  virlutis  et  patieniiae)  Anna  sua  liabens  cemu- 
lam  contumelia  eam  persecula  non  est.  PrcEclare 
S.  Ambr.  in  Psalm.  33.  15.  cilans  illud  Thren.  3. 
29.  de  Christo  patiente  :  Ponetin  putvere  ossuum, 
siforte  sit  spes ,  pro  eoque  legens  :  Dabit  in  se- 
pulturamos  suum  :  Ostendit ,  inquit,  quamclavi 
supra  modum  palientice  taciturnitatem  ,  ut  tan- 
quam  sepeliat  osproprium,  ne  loquatar  ;  et  velul 
quoddam  aggere  virtutum  obstruat,  ne  vocemdo- 
loris  emittat  :  tantumpondus  asserens  patientice , 
quam  spes  foveat ;  ut  vocem  ipsam  velut  busto 
quodam  et  tumuio  sepeliat,  ac  inciudal ,  quam 
nalla  extorquere ,  nuUa  excitare  possit  injaria 

Idem  Ambros.  lib.  2.  de  offic.  c.  7.  Quantas , 
inquit,  a  populo  itlatas  Moyses  absorbebat  conlu- 
melias?  quam  miti  sermone  post  injurias  uppellu- 
bat?  quomodo  consolabatur  in  laboribus  ,  delini- 
batoraculis,  fovebat  operibus?  merito  cestimatus 
est  super  Iwmines ,  et  ut  vultui  ejus  non  possent  in- 
lendere. 

Appositam  huic  rei  et  loco  similitudinem  dal 
S.  Chrys.  hom.  11.  in  1.  ad  Thess.  Non  vides, 
inquit,  in  a^dibus  quando  ex  adverso  etdireciesle- 
terint  dacejanuce ,  sitque  ventus  veliemens  ;  si  al- 
teram  clauseris ,  niliil  potest  ventus,  sed  inagna 
pars  ejus  virium  prceciditur.  Ita  nunc  quoque  daie 
sunt  janu(B,  os  tuum,  et  ejas  qui  te  conlameliii 
afficit  et  conviciis.  Si  luam  claaseris  ,  exstinguis 
totam  spiritum;  sin  auteni  aperueris  ,  non  polest 
coliiberi. 

Aliam  appositam  dat  Teriull.  lib.  de  patienlia 
c.  8.  Omnis,  inquit,  injaria  seu  lingaa,  seu  maim 
incussa  cum  palientiam  offenderit ,  eodem  exiln. 
dispungetar,  qui  telum  aliqaod  in  petra  constan- 
tissinm  duritioi  libratum  et  obtusum.  Concidet 
enim  ibidem  irrita  opera  et  infructuosa,  et  non- 
nanquam  repercussum  in  eam  quiemisit  reciproco 
impetu  sceviet,  nempe  idcirco  qais  te  lcedit,  ut  do- 
leas  :  quia  fractus  lcedenlis  in  dolore  lcesi  est;  ergo 
cum  fructam  ejas  everteris  non  dolendo ,  ipse  do- 
leat  necesse  esl  amissione  fructus  sui. 

8.  NUMQUID  NON  EGO  MEMOR  TIBf    SUM  QUAM   DK- 

CEM  (id  est,  mulli)  filii.  ]  Egoeniin  sum  vir  no- 
bilis,  opuleulus,  pacificus,  tui  amans  ,  nt  in  me 
omnem  consolaiioncm ,  omneque  bonum  ha- 
beas,  quod  ex  mullis  filiis  sperare  potes.  Tra- 
dunl  Hcbr.  Ph(!nenuam  gcniiisse  decem  filios, 
qui  Elcan.e  mensam  circumdabant  et  ornabaiit, 
juxta  ilhid  :  Filii  tui  sicat  noveilce  olivarum  in 
circuUumensoi  twj}.  Psalm.  127.3.  Alque  ad  eos 
alludere  hic  Elcanam,  ut  soletur  Ann.im  sieri- 
lemex  aspcciu  toi  niiorum  Plienennae  gem<'n- 
tem,  suamquc  sLeriljiatcm  lugcnlem.  Sed  hoc 
incertum  est  :  deccm  enim  hic  sumitur  pro 
multis. 

9.  SURREXIT  AUTEM  A\NA  POSTQUAM  COMEDF,- 
RAT,  etc. 

10.  CuM  EssET  Anna  AMARO  ANIMO,  ORAVIT  AD 
DOMINUM     FLENS     LARGITER,      ET    VOTUM     VOVIT.  ] 

Tempus  meridianura  eral,  ait  S.  Chrys.  Iiom. 
de  Anna,  posi  prandium  sc^licct,  quod  omnes 
faciuni  temi)us  rccreationis,  ipsa  vero  feciiora- 
tionis  :  quod  iinitanlur  Franciscani,  aliique  Re- 
ligiosi,  qui  mox  a  prandio  orant ,  el  |)jiallunt. 
HincetS.  Hier.  ep.  7.  adLaetam  :  Sic,^M,  come- 
dat,  ut  stalini  a  cibo  possil  Ifgcrc ,  orare  ,  psal- 


lerc.  El  S.  Chrys.  hom 

ait,  disccre  vigiliam  animce ,  vadc  ad  Annam.  \\l 
hom.  79.  acl  popuhun  :  Anna,  ait,  orare  non  po- 
tuisset,  nisi  circu  viensamjejananlibus  fuissct  si- 
viilis,  etc.  Opus  cst  ilaqucnos  el  mensam  pelcnles 
ft  desistentes  Dco  gralius  agere.  Adlioc  enim  pa- 
rulus  nunquam  in  ebrictatemdecidet  aul  insoioi- 
tiam,  nunquamcrapula  disrumpctur ,  sed  oralio- 
nis  exspectalioncm  pro  freno  sensibus  liabens 
ivipositam ,  cum  debila  modestia  cx  omnibus  ap- 
fwsilis  sumet,  et  multa  quidem  animam,  muita 
vero  bcnediclione  corporis  implebit.  Mensa  nam- 
que  ab  oralione  sumens  initium  ,  et  in  oratconem 
dcsinens,  nanquam  deficiet ,  sed  fonte  largius 
omnia  nobis  afferel  bona. 

Riirsum  Aniia  flens  orabat,  inlimi  cordis  com- 
ptmclione  ct  profiisis  hicrymis  preces  armabal, 
uli  observatS.  Gregorius  et  Origcnes. 

Terlio,  volum  vovit  :  lahs  sit  nostra  oralio ; 
sic  Deum  cxpiignabit,  et  al)  co  obliiicbit  qu.c- 
ciimque  pclil,  ut  ol)iinuit  Anna.  Porro  voium 
lioc  Ann;e,  erat  sc  fihum,  si  ci  darelur,  faclu- 
rum  Nazaraeum,  id  est  ,  r.cligiosum  ilhus  .'cvi, 
qui  sciiicelcomam  nonlonderct,  ct  viiiiim  sice- 
ramque  non  biberel ,  idque  pcr  omntnn  vilam  , 
uli  deSamsonc  diclum  cst  Judic.  13.  5.  quiquc 
omnibus  diel)us  vilae  Dco  in  tabernaculo  minis- 
Iraret,  cum  caeteii  Levilae  per  vices  lanlun),  qu.T 
larde  ob  corum  muUiiudincm  in  orbcm  ibaiitet 
redibant,  minislrarenl.  Erant  enimLeviUeaeque 
ac  Sacerdotcs  in  suas  £-5//^«; ,  id  est,  classes 
dislributi. 

PorroAnna,  vovcndo  Samuelem  faccre  Naza- 
raeum,  vovil  eum  non  ilurum  ad  funera  palris 
ct  matris,  ct  reiiquas  caeremonias  Nazaraeorum 
observaturiun  ,  ait  Abui,  licet  id  neget  C.ijelan. 
qui  pulal  eam  vovissc  Nazarceatum  Samuclis, 
quoadinionsum  capillum  ct  absiineniiam  a  vino 
etsiceraduntaxat.IdcmdixideSamsoneJud.13. 5. 

13.  PoRUO  An.va  loquebatur  ;n  conBK  suo,  ta.\- 

TUMQUE  LABIA   ILLIUS   MOVi: BANTUU  ,  ET  VOX  PENI- 

Tts  NON  AUDiEBATUR.  ]  Niujirum  orabat  cordc 
fervido,  ita  ut  vcrba  ex  cordc  in  os  resultarenr, 
«ed  adeosilenier  eldemisse,  ut  vox  non  audire- 
lur.  Unde  S.  Chrysost.  hom.  79.  oralionis  Anna^ 
leryorem  cxaggerat,  <juod  non  fucrit  rcsonans 
foris  ,  sed  altenla,  quodex  mcnte  tempcranli  ct 
penejejuna  profecla,  quod  anie  fores  tcmpli, 
Muod  conlumeliam  palienter  tuleril,  etc.  Audi 
Cassian.  coll.  9.  c.  2G.  Nonnunquam  vero  lanlo 
siienlio  mens  intra  secretum  profunda  lacilurni- 
talis  abscondilur,  ut  omnem  penitus  sonum  vocis 
itupor  subila:  illuminalionis  includat ,  omnesque 
^ensus  allonitus  spirilus  vel  conlincat  intrinsecus, 
vei  emittal,  ac  desideria  sua  gcmilibus  inenarra- 
bilibus  effandat  ad  Deum.  Intcrdum  vero  tanla 
compunctionis  abundanlia  ac  dolore  supplelur,  ut 
aluis  eam  digerere  nisi  lacrymaram  evaporatione 
non  possit. 

Hinc  S.  Hier.  ad  S.  Eustochium  :  E^^o,  inquit, 
eicada  noctium  /cicad.T  cnim  noctu  non  oreqiio 
carent,  sed  corde  ct  pcclore  canunt,  codemque 
cibum  capiunl.  Nam  ul  ait  Plinius  U  11.  c.  2G. 
Vnum  lioc ,  ex  liis  qure  vivunt,  sine  ore  cst.  Pro  eo 
qaiddam  aculcatum  iinguis  simile ,  ct  lioc  in  pec- 
tore,  quo  rorem  lambunl.  Pectus  ipsum  fistulosam 
noc  canunt. 

Aurti  rursum  Chrys.  liom.  2.  dc  Anna  :  Illa, 
Jiiquit,  polissima  cst  dcprecalio  cum  ab  inlimis 
voces  sursum  fcrunlur ,  hoc  prcecipue  menlis  est 
txercitatft,  non  Intentione  vocis  ,  sed  nnimi  fer- 

COIIXtl..    A    LAPIUF..      T0.\).    IL 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  L  REGUM.  Cap.  I.  225 

1h.  \n  ep.  ad  E|)hcs.F/5,       vore  precalioncm  absolvere.  Sic  oravil  cl    Moses  , 

Deus  tamen  ,  qnid 


cui  cum  nihil  voce  rcsonaret ,  Deus  tamen  , 
inquil ,  clamasadme  :  Ilomincs  quidcm  externam 
lianc  vocem  tanlum  audiunt,  at  Deus  et  anlchanc 
intus  inclamantcs  audit.  Ilaquc  fieri  polest  nt 
ctiam  qtii  non  clamant  audianlur,  ul  pcr  forum 
ambulans  orel  accuraiissime ,  ut  inconscssu  ami- 
corum  aliorum  quidvis  aiiud  agens  vclicmenti  cla- 
viore  invocct  Deum. 

Audi  deniquc  S.  Cyprianum  lib.  de  Oratione 
Domiiiica  :  Anna  Ecclesice  typum  porlans  Domi- 
numnon  clamosa  pelilione,  sed  tacile  ct  vwdcsle 
intrn  ipsas  pecloris  latebras  precabalur.  Loque- 
balar  non  voce,  scd  corde;  quia  sic  Deum  sciebat 
audire,  ctc. 

^STIMAVIT  EBGO  HeLI  EAM  TEMILENTAM,  ]    pula 

cbriam.  Ita  Script.  quia  Anna  exing''nli  mocrore 
afilictionis,  acque  ac  fervore  oratioiiis  labia  ila 
molitabatut  inslar  cbriae  os  distorqucrc,  ni- 
mium(|ue  depravare  viderctur,  ait  S.  Clirysost. 
.  hom.  79.  ad  populum.  Animus  enim  mccrorcet 
afilictioneaestuans  in  geslus  incondilosct  indc- 
coros,  qualcs  sunt  cbriorum,  crumpit.  Ilcli  vero  . 
nesciebat  Ann.-c  afilictioncm.scd  posl  prandium 
videns  cam  lalcs  geslus  cdcrc,  suspicatus  cst 
cam  in  prandio  largius  bibisse.  Ad  h.TC  Anna 
llebat  :  multi  aulcin  dum  cbrii  sunl  ncrc  solcnt, 
vcl  ex  gaudio,  vel  ex  recordalionc  suarum 
ffirumnarum  :  vinum  enim  facilc  lacrymas  ciet, 
ipsumque  in  vaporcs  et  lacrymas  resolvilur. 

l^.  DixiTQUE  Ei  :  UsQUEQuo  F.BiiiA  Eius  ?  ]  Gra- 
vis  fuit  haccobjurgatio,  pr.Tscrtim  quia  a  Pon- 
tiOce  profccla,  ad  quam  lcnicndam  Scptuag. 
verlunt.  Dixit  ci  pucr  Ileii.  Unde  S.  Chrysost. 
bom.  2.  de  Anna,  ct  Philo  lib.  dc  ebriclalc,  ccn- 
scnt  Hcli  non  per  sc,  scd  pcr  scrvum  iiaec  An- 
nae  objccisse,  lunc  ne  cam  nimis  pudefaceret, 
lum  quod  Pontilicis  dignilate  indignum  pularct 
cum  fcmina  ebria  colloqui. 

15.  RESrONDENS     AlN.NA   :    NeQUAQUAM,     INQUIT, 

DoMiNEMi,]  temulenla  vel  cbria  suin,  uli  lu 
pulas,  mihique  audacter  nimis  ol)jicis.  Nolal 
S.  Chrysost.  revercntiam  ,  humililatem  ct  mo- 
destiam  Annce,  qu.-e  convicium  cbiiclatis,  quod 
in  fcniina  cst  gravc  ct  pudcndum,  sibi  ab  Hcli 
objcclum  palienlcr  lulil,  ct  simplici  ncgatione 
rcfcllit,  ac  Ilcli  Dominum  vocal,eique  ut  saccr- 
doli  afflictioiKan  siuunpandit,  idcoque  ab  co 
bcncdici,  et  voli  liliiquc  compos  ficri  nieruil. 
Audi  S.  Grcgor.  Dominum  sacerdolcm  vocans 
cbriam  se  esse  abncgal ,  ul  supcriori  ordini  ex 
hnmiiitate  se  subderet,  et  falsa;  objeclioni  cum  ve- 
riiate  contrairel.  ^ 

SeD  EFFUDI  AMMAM  MEAM  IN  CONSPECTU  DOMIM,] 

animam,  id  est,  anims  mc.c  angusiias,  inoe- 
lorcs,  affliclioncs,  ilem  desidcria,  vola  et  spcs 
concipicndi  prolcm;  haec  cnimomnia,  ct  con- 
scqucntcr  totum  quasi  cor  ,  lolamque  animam 
suamAnnaorando  Dco  rcprsescnlabal,  et  inslar 
aquae  sinccre  ct  candidc  cCFundebat,  nihil  sibi 
rescrvans,  nil  latens  vcl  occultum  tcncns,  scd 
oinnia  pandcns  et  in  sinum  Dci  cffundcns.  Unde 
S.  Chrys.  liom.  dc  fidc  Annae  :  JScquaquam,  ait, 
aberraverit,qui  hanc  vudicrem  pueri  simul  et  via- 
Ircm  et  palrevi  appeiiaril;  quamquam  cnim  ct  vir 
addideral  scmen ,  hajiis  lamen  dcprecalio  vim  effl- 
caciaviquc  seviini  pra^buit ,  c/fecitque  ut  Samuel 
auspicatoribus  cxordiis  nasccrelur. 

Nonnulli  apud  Abulcns.  sic  cxponunl  :  effudi 
.iniinam  ,  id  (;st ,  bihun  ct  iram  anim.T  mc.T  in 
cODspectu  Domini,  rcpreescutans  ci  motus  irae» 

29' 


>26 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  1.  REGUM    Cap.  I. 


quos  concpperam  contra  Phenennani  me  sub- 
sannaniem  ,  eoriimque  remedium  et  solalium 
ab  eo  posuilans  ,  ul  elTusa  lola  coram  Deo  cor- 
dis  mei  ira  ,  cor  lioc  felle  liberarem  ,  ne  qnid  in 
co  rcmaneret,  quod  in  Plienennam  semulam 
meam  per  oset  verba  iracunda  elTunderem,  At- 
que  hoc  pra^sens  iraj  etindignalionis  remedium 
esse  ,  ut  scilicetquiseam  lotam  coramDeo  per 
oraiionem  effundal,  docet  Abulehsis  etalii. 

16.  NE    REPUTES  ANCILLAM  TUAM    QUASI  UNAM  DE 

FiLiABUs  BeliaLj  ]  puta  ebriam,  sceleralani  et 
impiam.  Vide  quse  deBelial  dixi  2.  Corinth.  G. 
Noia  ,  inquit  S.  Hieron.  in  quaest.  quod  omnes 
qui  ebrietaiem  sectanlur  filii  Belial  vocantur. 
Ita  S.  Hieron.  et  ex  eo  Angelomus. 

17.  TuNC  Hi'Li  AiT  Ei :  Vade  in  pace  ,   ET  Deus 

JSRAELDET  TIBI  PETITIONEM  TUAM.]  ECCC  ,  frUClUS 

reverentiee  ethumilitatis  estPontificisbenediciio 
et  fausta  precaiio  ,  quae  Annam  voti  compotem 
lecundamque  cffecit  :  MaUer ,  ait  S.  Chrysost. 
e.v  accasaiore  fecit  patronam  ,  nacta  est  interces- 
sorem  qacm  habuerat  objurgatorcm.  Notat  Theod. 
conjugibus  ambiendam  esse  sacerdoiis  benedic- 
lionem  ,  ut  prolem  suscipiant  prol)am  et  sanc- 
tam  ,  uli  conligit  hic  Annae  ;  Samucl  enim  non 
tam  Annoe ,  quam  Dei  filius  ,  Aiinaj  ab  eo  per 
benediclioncm  Heli  datus  ccuiseridebuit. 

18.  Et  illa  Arr  :  Utinam  inveniat  ancilla  tua 
CRATIAM  iN  ocuLis  TDis  !  ]  Priino  S.  Chrysost.  sic 
exponit  :  Ulinam  ex  rei  evenlu  discas  me  non 
ex  ebrietate,  sed  afilictione  etdevotione  orasse! 
secundo  et  melius  quasi  dicat :  Inveniam  apud 
le  hanc  gratiam  ut  pro  me  orare  velis  ,  ut  Deus 
hac  affliclione  meliberet,  soletur,  et  matrem 
efficiat.  Ita  Hebr.  Vatabl.  Cajet.  et  alii  ;  nam  in- 
venire  gratiam  Hebraeis  ideiii  est  quod  placere , 
gratum  esse. 

Vultusque  illius  non  sunt  amplius  in  diversa 

MUTATi.  ]  Ilebr.  :  Et  non  faerunt  ei  ampUus  facies , 

scilicct  variae  et  diversae ,  ut  nunc  moesta  ,  nuuc 

loeta  appareret,  sed  eadem  semper  facie,  gravi , 

modesta  ,  serena  laeiaque  apparuit.  Aliqui  ver- 

lunt  :   Et  non  fait  ei  ampUas  facies  ,   scilicet 

mcesta  ;  vel  facies  ,  id  est ,  iristitia  faciei ;  quia 

scilicet  per  oralionem  se  lotani  Deo  rcsignans, 

ab  eo  donala  fuit  animi  serenitate  et  confiden- 

lia  ,  utinDeo,  Deique  providenlia  et  voluntate 

conquiesceret.  Deus  enim  tuuc  cerlam  ilUindi- 

dit  fiduciam  ,  quOd  oralio  ejus  esset  ab  eo  cxau- 

dila  ,   qu6dque  filium  couciperet.   Unde  spei 

plena  ,  ait  R.  Joseph  et  ex  eo  Serarius  ,    abiit 

primo  in  suum  Silontinum  hospitium  ;  postero 

deindedieRamalham  ,  cibumquejamiaetabunda 

sumpsit  ,  nec  trisli  dejectoque  vultu  amplius 

fuit ,  sed  fequali  et  constanti  :  Vides  ,  inquii, 

Chrysost.   muUeris  fidem  ?  priusqaain  acclperet 

quod  postuiarat  ,   perinde  confisa  est  qaasijaiit 

accepisset ;  in  caasa  erat  ,   quod  oraret  mulier 

cum  fcrvore  ,  elc. 

Porro  vultus  screnus  et  constans,  animi  se- 
reni  ct  constantis  est  index  ,  ab  eo  cnim  pro- 
manat  ;  nam  ut  ait  Ambr.  lib.  1.  Oflic.  cap.  18  : 
liabitus  mentis  in  corporis  statu  ccrnitar  ;  vox 
quctdam  est  animi  corporis  motas.  Et  lil).  de  Helia 
cap.  10  :  ValLas ,  ait,  quidam  cogitalionis  arbi- 
ter  ,  et  tacitus  cordis  interpres.  Facies  index  ple- 
rumque  est  conscienlicc  et  tacitus  sermo  menlis. 

Utrumque  autem  est  fruclus  orationis.  Audi 
S.  Cbrysost.  in  Psalm.  129.  loquentem  de  ora- 
tione  :  Qui,  inquit  ,  ita  precatar  ,  etiam  ante- 
quwn  conseqaatur  ,   quod  poslulat ,  ex  oratione 


magna  bona  percipit ,  omnes  animi perturbationes 
reprimens ,  iram  sedans  ,  invidiam  expellens  ,  ca- 
piditatem  exstinguens  ,  rerum  ad  vitam  pertinen- 
tium  amorem  diminuens  et  exsiccans  ,  animum 
in  magnam  tranquiiUtatem  redigens  ,  in  ipsum 
deinde  ccelum  ascendens. 

Symbolice  Rupert.  et  S.  Gregor.  1.  33.  mor.  21. 
Anna  non  mutavit  vultum  ,  qiiia  oculos  mentis 
semel  per  orationem  in  Deo  defixos  ab  eo  dein- 
ceps  non  avertit  ,*sed  constanier  in  eo  tenuit  , 
et  in  oratione  perstitit ,  ut  semper  Dcum  habe- 
rel  in  mente. 

19.  Et  surrexerunt  mane  ,  ET  adoraverunt 
CORAM  Deo,  ]  idest,  coramarca,  Deum,super 
arcam  in  propitiatorio  residentem  adoraverunt. 
Tropolog.  disce  hicmane  Deum  invocare  ,  an- 
tequam  itineri  ,  vel  operi  te  accingas  ,  utDeus 
ilhid  secundel  et  prosperet  :  Egredientcs  de  lios- 
pitio  ,  ait  S.  Hier.  epist.  22  ,  armet  oralio  ,  rc- 
gredientibus  de  platea  oratio  occurrat  antequuni 
sessio.  Exaudita  igitur  est  Anna  ,  et  magno  ini- 
raculo  natus  ei  filius.  Tertull.  lib.  de  jejunio 
cap.  7  :  Anna  impetrat  facile  a  Deo  inanem  cibo 
ventrem  implere  ,  et  quidem  propheta.  Vide  quae 
de  mane  orando  dixi ,  Deuter.  6.  7. 

20.  VOCAVITQUE  NOMEN  EJUS   SaMUEL  ,    EO  QUOD 

A  Deo  postulasset  eum.  ]  Hinc  palet  Samuet 
hebr.  idem  esse  quod  Saui  meel ,  id  est ,  pos- 
lulatus  a  Deo.  Ita  Josephus  ,  Euseb.  Serarius 
et  alii  :  postulatus  ,  inquani  ,  et  postulatione 
nialris  impelratus  ;  Hebraei  enim  in  composi- 
tionc  nominum  non  servant  ordinem  Gramma- 
licae  ,  sed  quasdam  litteras  trajiciunt  vel  abji- 
ciunt  ;  vocatus  est  ergo  Samuel  hoc  fine  ,  ut 
quoties  puer  hoc  suum  nomen  audiret  ,  re- 
cordarelur  se  a  Deo  per  miraculum  matri  vo- 
venti  donatum  ,  ideoque  se  totum  quod  esset 
et  viverct  ,  debere  Deo  quasi  peculiarem  Dei 
filium  ,  ac  proinde  lotum  se  ei  traderet ,  imo 
redderet ,  ac  Nazaraeatus  onera  ,  quae  mater 
voverat  ,  libens  capesseret  ;  hujus  enim  voti 
reddebatur  memor ,  dum  a  malre  compellaretur 
Samuel ,  Samuel. 

Secundo  ,  nonnulii  apud  Abulenscm  censent 
SamuelnXam  esse  quod  Ismaei ,  ut  Samael  dica- 
tur  quasi  Scama  el ,  id  est ,  exaudivil  Deus  Anmu 
mairis  oralionem. 

Terlio  ,  S.  Gregor.  et  Angelomus  :  Samucl  , 
inquiunt,  idem  cst  qwoiX  scemo  el,  idest,  nomen 
ejus  Deas  ,  ut  Samuel  sit  fere  idem  ,  quod  Em- 
manuel ,  id  est ,  nobiscum  Deus.  Huc  alludit  no- 
men  Samael ,  licct  h?cc  non  sit  ratio  et  elymon 
nominis.  SicutMoses  h  Deo  constitulus  fuitDeus 
Pharaonis  ,  Exodi  7.  1.  Sic  et  Samuel  Saulis  et 
Israelis. 

Quario,  Franc.  Gcorg.  tom.  1.  Problem.  ZiZi2  : 
Samuei ,  ait ,  idem  quod  scamo  el ,  id  est ,  posuit 
eum  Deus.  Accedit  Philo  ,  qui  I.  Quod  Deas ,  etc. 
et  lib.  de  ebrietale  :  Samuci ,  ait ,  idem  est  quod 
T5ra-///.£vo?  Seu  ,  id  cst ,  positus  vcl  ordiuatus  Deo, 
quia  scil.  Deus  eum  creavit,  ut  sibi  esset  dica- 
tus  et  consecralus.  Aliud  Samuelis  ctymon  pos- 
lea  addidit  maler  ,  do  quo  versu  ullimo. 

Prinia  ratio  maximc  est  propria  et  genuina  , 
quamproiude  seqiuintur  Josepli.  Theodor.  Pro- 
copius  et  alii  passim.  Sic  Theodorus  ,  et  inverse 
Dorotheas  ,  graece  idem  esl  jquod  &ioi>  Swpov ,  id 
est  :  Dei  donum  ;  unde  Theodoretus  scribit  in 
Philolheo  cap.  13.  sibi  lioc  nomen  esse  imposi- 
tum  ,  co  quod  maler  precibus  Macedonii  Ana- 
choretic  eum  a  Deo  impelrasset.  Tiieodorus  ergo 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  P.EGUM.  Cap.  I. 


227 


gr.Tce  idcm  esl  qiiod  laline  A  Deo  datus  ,  quo 
nomine  S.  Auguslinus  filium  suum  nuncupavit , 
vcl  Deodaius  ,  quo  nomine  appellalus  esl  Phi- 
lippus  II ,  rcx  Franciae  ,  co  quod  paler  Ludovi- 
ciis  jam  scnior,  dcsperaia  pene  gencraiione  , 
enni  precibus  a  Deo  impetrasset.  Sic  Demaratiis 
dicius  cst  (ilius  Arislonis  regis  Sparlas,  eo  quod 
omrn"s  populus  supplicasset ,  ut  Arisloni  regi 
optinio  filius  similis  nasccreiur,  teste  Herodoto 
lih.  G.  Demaratas  enim  dicilur  quasi  S-/iij.o^j  apa , 
id  est ,  populi  imprecatio  ,  devotio,  votum. 

21.    ASCENDIT  AtTEM  VIR  EJUS  ElCANA  ,     ET  OM- 

Nis  DOMCs  ( familia  )  ejus  ,  ut  immoi.aret  Domino 
nosTiAM  solemnem  (quam  in  lril)us  anni  solem- 
niialibus  ,  piita  Pascbae,  Pentecostes  et  Taber- 
naculorum  offerre  solebal ;  unde  Hcbr.  est  hos- 
(iam  dieram  ,  id  est ,  annuam  )  et  votum  suum.] 
Hincpalet  quod  vovente  Anna  uxore  voium  etiam 
Elcana  vir  ejus  voium  proprium  Deo  pro  Annae 
fecunditale  et  Samuele  nasciluro  nuncuparit  , 
quod  nunc  eo  oblento  ct  nalo  pcrsolvere  vclit. 
ISam  mater  rcpugnante  patre  non  potcst  filium 
vovcre  Deo ,  quia  fiiius  magis  pendet  a  patre 
quam  a  matre,  et  maritus  est  caput  uxoris  to- 
tiusquc  familise.  Ita  docct  Abulens.  liic  q.  25.  et 
Sylvesler  verboRelig.l.q.  13.  SicS.Greg.Nazianz. 
in  carm.  de  vita  sua  ,  asserit  se  per  votum  na- 
tum  ,  ct  a  Dco  datum  matri ,  adeoque  ei  gravidae 
objectam  fuisse  pbysionomiam  et  nomen  fiiii 
nascituri,  ideoque  se  jam  natum  illico  a  matre 
fuisse  Deo  oi)latum.  Sic  S.  Nicolaus  Tolentinus 
natus  est  per  votum  parentum  ,  nuncupaium 
S.  Nicolao  Myrensi  Episcopo  ,  ab  eoque  Nicolai 
nomen  accepit.  Sic  S.  Franciscus  Assisias  pa- 
rentibus  voventibus  oblinuit  filium  S.  Francis- 
cum  de  Paula,  fundatorem  Ordinis  Minimorum, 
aliique  plures  similes. 

22.    NON  VADAM  DONEC  ABLACTETUR  INFANS.]  Di- 

ces  :  Anna  bic  videtur  non  servasse  legem  pu- 
rificalionis  puerperae,  implendam  AO  die  apartu 
Levit.  12.  quando  parentes  primogenilum  of- 
ferebant  Deo  et  redimcbant  quinque  siclis  , 
Exodl  13. 

Respondet  Abulens.  q.  27.  et  seq.  Levitas  ( qua- 
lis  erat  Anna  et  Elcana  )  hac  lege  non  fuisse 
obligalos  ,  eo  quod  ipsi  jam  Deo  erant  dicati  ct 
consecraii  ,  ac  quod  in  ipsorum  utilitaiem  sa- 
crificia  illa  purificationis  cederent ;  unde,  pri- 
mogenitos  suos  non  redimcbant  quinque  siclis, 
nec  hoslia  caeteris  praescriptas  offerebant. 

23.  Precorque  ut  impleat  Dominus  verbum 
suuM.  ]  Hinc  videtur  quod  praecesserit  aliqua  rc- 
velatio  de  Samucle  ,  quag  bic  non  sit  expressa  , 
uti  dixi  de  voto  Elcanae.  Solet  cnim  Scriptura 
multa  tacere  ,  quae  posiea  suggcrit  et  supplet. 
lla  Cajet.  R.  Nehemias  asserit  vocem  in  Siloau- 
ditam  :  Puer  nascelur  nomine  Samuel  ,  qui  libe- 
rabit  Israel  de  manibus  Philisthiim ;  quare  omnes 
niatres  lunc  filios  suos  vocassc  Samuelcs  ;  cum 
auiem  Anna  filium  suum  quoque  nominasset 
Samuelem  ,  dixisse  Elcanani  :  Impleat  Dominus 
votutn  suum  ,  scilicet  ut  |)er  Samuelem  meum 
liberet  Israel  a  Pliilislhinis.  Verum  bsec  fabeilam 
olent  Rabbinicam ,  uii  fuse  bic  oslendit  Abulens. 
Ncc  enim  Anna  filium  vocavit  Samuelem  ,  ex 
vocis  oraculo  ,  scd  quia  illum  per  votum  ct  la- 
crymas  postularat ,  et  impetrarat  a  Deo. 

Lactavitfilium  suum.  ]  S.  Cbrysost.  hom.  de 
Samucle  :  Ex  eo  lempore  ,  ait ,  aspiciebat  puerum 
non  tantam  ul  mater ,  sed  ut  rem  Deo  consecra- 
tam  ,    eumque  reverebalur.  Si  enim  qui  phiatas 


poculaque  aurea  Deo  dicaluri  sunt  ,  posteaquam 
eajamconfecta  acceperint ,  domique  reposuerint, 
nequaquam  ea  quasi  profana  vasa  intuentur ,  seU 
tanquam  Deo  sacra  ,  nec  audent  ea  temere  citra- 
que  causam  attingere  quemadmodum  alia  ;  mutto 
magis  hcBc  mulier  ,  etc.  Praesertim  quia  Samuel 
erat  typus  Christi  ,  imo  a  nonnullis  palribus 
nuncupalur  JSovas  Israelis  Moses.  Porro  matres 
debere  filios  non  nutricum  ,  sed  suo  lacte  lac- 
lare  ,  exemplo  Sarae  et  Annne  docent  S.  Ambros. 
lib.  1.  de  Abraham  cap.  7.  S.  Chrysost.  hom.  1. 
in  Psalm.  20.  Clemcns  Alexand.  lib.  3.  Paedag. 
cap.  h.  sicenim  pueri  fiunt  validiores  ,matribus 
similiores  ,  eorumque  dotes  et  virtutes  sugendo 
imbibunt, 

24.  Et  adduxit  eum  ,  ]  jam  rccens ,  a  lacte 
amolum  ,  quod  apud  Hebraeos  fiebat  anno  aeta- 
tis  tertio  ,  ut  colligitur  2.  Mach.  7.  27.  Ita 
S.  Greg.  Chrysost.  Procop.  Theodor.  Abulens. 
Cajelan.  Hugo  ,  Dion.  Porro  tempus  Iriennii  ap- 
lum  esse  lactandis  pueris  docet  Galenus  ,  el  ex 
co  Francisc.  Valesius  sacrac  phil.  cap.  83. 

Tunc  igiiur  Samuel  infantulus,  ut  vocatur 
vcrsu  2Z|,  fuit  Deo  in  templo  oblatus.  Perpcram 
ergo  Lyran.  anno  oetatis  decimo  ,  alii  septimo  , 
alii  duodecimo  Samuelem  Deo  oblatum  censent. 
Sic  B.  Virgo  trimula  fuit  Dco  in  templo  praesen- 
tata  ,  uli  docent  Palres  quos  citat  nostcr  Cani- 
sius  lib.  1.  Marial.  cap.  12,  et  Christ.  a  Caslroin 
histor.  Deiparaecap.  3.  Audi  S.  ChrysosL  hom. 
de  Samuele  -.A  mamma,  inquit,  divulsus.  Etinfe- 
rius  iPrima  slalimpueritia  amammamatris  venit 
admammam  spirilualem.  Et  S.  Hieron.  ad  Ruth  : 
Quid  tampium  quam  sancla;  malri  sanctum  filium 
custodire?  Anna  Samuelem  non  sibi,  sed  laberna- 
culo  genuit.  S.  August.  in  Psalm.  98  :  Natus  Sa- 
muel  fait  apud  matrem  tempore  lactis  ;  mox  ut 
eum  ablactavit,  dedit  in  tenijilum ,  ut  ibi  cresceret , 
ibl  roboraretur  in  Spirilu  ,  ibi  Deo  serviret. 

Hinc  S.  Gregor,  Nazianz,  Orat,  ZiO.  excmplo 
Annae  docet  matresdebere  suos  filios  ab  infanlia 
Deo  consecrare.  Audi  S.  Hier.  ep.  7.  ad  Loetam 
dc  instit.  filiaj  ;  Samael  nutritur  in  templo  , 
Joannes  in  solitudine  prceparatur  ,  iile  sacro  crine 
venerabilis  est,  vinumet  siceram  non  bibit ;  adhuc 
parvulus  cum  Domino  sermocinatur.  Hic  fugit  ur- 
bes  ;  zona  peiUcea  cingitur  ,  locustis  alitur  ,  ac 
metle  sylvestri  ,  et  in  lypum  pcenitentice  prcedi- 
candce  torluosissimi  animalis  vestitur  exuviis.  Sic 
erudienda  est  animaqua  futura  est  templum  Dei. 
Niliil  aliud  discat  audire  ,  nihlL  loqui ,  nisi  quod 
ad  timorem  Dei  pertinet.  Turpia  verba  non  inlei- 
ligat ,  cantica  miindi  ignoret ,  adliuc  tenera  lin- 
gua  psalmis  dulcibus  imbuatur.  Et  pluribus  in- 
lcrjcctis  :  Nutriaiur  in  Monasterio  ,  sit  inter 
Virginum  choros  ;  Jurare  non  discat  ,  mentiri 
sacriiegium  putel  ;  nesciat  seculum  ,  vivat  ange- 
lice  ,  sit  in  carne  sine  carne  ;  omne  hominum  ge- 
nus  sui  simile  putet. 

Sic  S.  Maurus,  S.  Placidus,  aliique  Senalorum 
et  Principum  filii  a  parentibus  tradiii  sunt 
S.  Benedicto  ,  ut  ab  eo  in  pietate  et  timore  Dei 
cducarcntur.  In  Monasterio  S.  Pachomii  (  ut 
habet  ejus  vila  )  alebantur  pueri  adeo  simplices, 
ut  ne  quidem  suam  dexlram  vel  sinistram  nos- 
sent,  S.  Thomas  Aquinas  educatus  fuit  a  Mona- 
cbis  in  monlc  Cassino  ,  sic  ct  plurimi  alii  prin- 
cipum  filii. 

DeniqueS.  Paulinus  eplst.  10.  Melaniam  com- 
parat  Annae.  Eidem  Dorotheus  aptius  com- 
parat  S.  Annam  matrem  Bcatae  Virginis ,  qua 


228 

iioM   Samuclcm  ,  sed   Chrisium  ipsuin  gcniiit. 

Er  ADDUXIl'  i:'JM  ,    ClC.  ,    1N  VITULIS  T1WI5US.]  lla 

Hcbr.  Clurul.  ct  iilii.  Mirum  crgo  Scpluag.  vcr- 
lissc  iii  siiigulari  :  In  vitulo  Iriiiio  sivc  Iricnni. 
Jamin,  idcst,  cum  vilulis  tribus,  cjuos  scilicct 
ciim  Sauiuclc  suoolTcrrct  Dco. 

Et  TUIRU3  MODiis  F.\ni.N.'E.  ]  Hcbr.  in  Eplia  fa~ 
rince ,  itlcst,  iribus  iu  modiis  fariuce.  Epbaeiiim 
crat  dccima  pars  gomcr  sive  cori ,  qui  trigiiila 
modios  coiitiucbat.  Erat  crgo  Eplia  magnus  mo- 
dius,  trcs  miuorcs  modios  coniincns.  Id  rcs- 
ponsum  sit  Auctori  Quicsl.  in  lib.  Rcgtim.  apud 
S.  Hicron.  ct  Aiigclomo  ,  qui  putaut  liunc  locum 
csso  corruptiiin  ,  lcguniquc  :  Et  uno  modio  ; 
causam  hujus  oblalionis  dat  B.  Pclrus  Damiani 
lib.  G.  epist.  37.  quaj  in  ordine  omnium  cst  105: 
Sainacl  ,  inquit,  pueridas  tanquam  tener  agni- 
calas  cum  tribas  farincs  modiis  et  aniplwra  vini 
niensce  Domini  ,  ut  ita  loquar  apponilur  ,  dam 
flelisaccrdoti  et  teinplo  Dcianarentibas  dedicatur. 

PUEIl  .VCTF.M   l^R.VT   .VDIILC   IM'.VNTULUS.   ]  flcbr.  : 

Et  puer  erat  adliuc  pacr  ,  \\  est ,  crat  parvulus 
iufantulus,  scilicct  triennis. 

25.  Et  oijriiLiir.u.NT  puei\uim  Heli  ,  ]  ut  juxta  vo- 
tnm  suuin  euni  quasi  a  sua  domo  abdicantcs 
dedicarent  Dco  ,  ut  ci  jugiter  scrviret  in  taber- 
naculo.  Audi  S.  Chrysost.  hom.  1.  de  Anna  du- 
liiiantem  an  Ann;e  ,  an  Samuelis  virtutem  ma- 
gis  mirari  debcat:  Cain  solcant ,  inqiiit,  indig- 
nari  pueri ,  quoties  d  lacte  depeliuntur ;  ncc  ipse 
pucr  cegre  tulit  d  malre  diontsus  ,  sed  ad  Domi- 
nuni  rcspexit ,  qui  viatrem  creaverat  ;  nec  ipsa 
mater  doluit  d  puero  sejancta,  proptcrea  qaod 
naturalem  afj'ectum  vicit  intervenicns  gratia  ,  ct 
uterque  se  alteri  convivere  exislimabat. 

Idipsum  dcindeapposita  similitudine  illuslrat: 
Sicut ,  ait,  eodein  in  loco  fixo  fixa  vitis  in  longam 
prodaxit  pcdniites  ,  ct  ava  multo  intervallo  pen- 
dens  cum  radice  liabct  commcrciam.  Itidemet  in 
hac  accidit  feinina,  qucB  in  urbe  manens  usque  ad 
templumexlendit  suampalmitem,  atque  illic  uvam 
suspendit  maturam  ;  nec  intcrvallum  illad  ullam 
altulit  impedimenlum  ;  cum  charitas  (juce  secan- 
dum  Deumest  ,  pacrum  matri  coptduret. 

Addit  Chrysost.  3.  Annam  sc  ipsain  qtioque 
cum  Samuele  Deo  obtulisse  :  ubi  cnim  erat  Sa- 
mtiol  ibi  crat  et  Anna  ;  Samucl  cnim  secuin  vis- 
ceru  trahebat  malerna  :  Dam  talia ,  inqiiit,  lo- 
'luitur  ,  se  ipsam  quoque  dedicavit  cum  paero  , 
(jaasi  solido  quodain  natarce  ajfecta  se  ipsam  tem- 
plo  alligans.  Et  enini  si  abi  est  thesaaras  hominis  , 
illic  est  et  cor  ejus  ;  multo  magis  ubi  paer  muiieris, 
ibi  et  mens  illias  erit. 

Denique  urget  lioc  Annae  exemplum  S.  Chrys. 
lib.  3.  contra  vituper.  vitae  Monaslicie,  doccttiuc 
dcberc  parcntcs  pcrmitiere  ut  filii  sui  in  cce- 
lestiministcriofamulcntur,  non  in  lempliimeos 
iiitroduccntcs  ,  ut  Anna  Samuelem  ;  scd  in  ip- 
stim  coclum  cum  Angelis  divino  ministcrio  dc- 
(iicandos  ,  rcligiosos  eniin  una  cum  Angclis  Deo 
ministrare  ;  ex  quo  eliam  illud  se(|uatiu'  ut 
iniilio  magis  ad  parcnlum  suoruin  gioriam  ac 
felicitatem  confcrant ,  quiim  si  in  scculo  pcr- 
nianserint. 

26.  Vivrr  ANDiATU.i  ,  ]  id  cst,  juro  pcr  animam 
ct  vitam  ttiam  :  vcl  tam  vcrtim  est  qiiod  loquor 
quam  vcrum  tc  vivere  ,  vcl  mc  vitain  tuam 
optarc. 

28.  Idcirco  et  ego  commodavi  (  minus  rccte 
S.  Greg.  lcgit  commendavi ,  )  eumDomi.no  cunctis 

DlKUUS  QUIBUS  1-UEIUT  COUUODATUS   (cril)  DOMIMO.J 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGtJ\'.  Cap.  I. 


Coinmodavi  ,  id  est  ,  tradidi  ,  ul  vertit  ChaUl. 
donavi ,  ut  cum  mihi  Deus  donavit,  quasi  dicai : 
Deus  mihieum  dedit;  quarcego  illtim  Deo  rcdilo 
ct  dcdico  ,  ut  perpctiin  ministrcl  illi  in  tai)cr- 
naculo  ;  llebr.  enim  scaai  ,  in  Hiphil  hischil  , 
significat  non  tantuin  rogarc  et  poslulare,  scd 
et  rogatum  postulatumque  commodare  ,  darc  , 
donarc  per  catachrcsim  ;  vcrba  enim  Hebraeo- 
rum  actioncm  nuuc  inchoatam ,  nunc  perfcclam 
sigiiificant  praescrlim  in  lliphil.  Scaal  crgo  sig- 
nilicat  ct  postularc ,  et  postulationcm  exaiidirc , 
sive  rcin  postulatam  dare  et  donare.  Unde  Sa- 
maellnc  m  Ilebr.  vocatur  quasi  Saul  leel ,  id  est, 
dalus  vel  coinmodalus  traditusque  Deo.  SauL 
quoquc  diclus  csl  primus  rex  Israclis  ,  quasi 
datus  a  Deo,  vcl  postulalus  a  popiilo  ct  vocatus 
a  Deo.  Unde  a  Saale  i\n\  erat  e\  tribu  Benjamin, 
dictus  cst  Saulus  Paulus  Apost.  ex  eadeiu  Iribu 
Hcnjamiii  oiiundus;  hinc  ipse  ,  initio  epistoliu 
luinc  sibi  dat  titulum:  Paulas  vocatus  Aposto- 
las ,  ctc. 

In  Hebr.  cst  pulchra  paronomasia.  Ait  eniui 
Anna  :  Egoscaalli ,  idest,  postulavi  Samuelem 
a  Deoet  impetravi  ;  idcirco  ego  vicissim  hicilti, 
id  cst  ,  commodavi  ct  tradidi  eum  Deo  ,  ut  sit 
Saul,  \d  est  coininodatus  ,  datus  ct  dicatus  Deo 
pcr  omnem  vitam.  Alludit  eniin  ad  nomen  Sa- 
muel,  illi(|uc  alitid  dat  etyinon  ,  quasi  dicat  ; 
Samael  metis  initio  dictus  est  quasi  Saul  rneel  , 
id  cst,  postulatus  a  Dco  ;  jam  vero  dicitur  Sa- 
muel,  quixsi  Saul  leel ,  id  cst  ,  donatus  et  obla- 
lus  ,  imo  rcdditus  Domino  :  Cunctis  diebas  qai- 
bus  fuerit  commodatus  (  supple  erit  )  Domino  , 
quasi  quamdiu  fucrit  superstes  ,  erit  commo- 
(latus,  dattis,  dicatusque  Dco  ,  ut  is  ipsc  eo 
utatur  ad  libitum.  Unde  Scptuag.  vcrttmt  xr'3"'' 
y-jno'j ,  id  cst ,  usam  Domini ,  quasi  dicat :  Tra- 
ilidi  ciiin  Doinino  utendum  ad  quemlibet  cjus 
usum.  Valabl.  :  Ego  quoque  mancipavi  eum  Do- 
mino  cunctis  diebas  ,  qaibus  ipse  mancipatus  erat 
Doinino  ,  (juasi  dical  :  Ego  eum  dedi  Domino  , 
tit  per  omnem  vitam  sit  inancipalus  et  addictus 
Doinino.  AlkII  S.  Ciirysost.  hom.  2.  dc  Anna  ; 
Videqudm  sit  modcsta  ;  nc  pulcs  ,  inquit ,  7nag- 
nani  rem  aut  adinirandam  facere  quod  infantem 
dedico  ;  non  ego  hajas  bencfacti  sum  auctor  ,  sed 
persolvcx  debitum  ;  deposituin  accepi  ,  et  Iwc  ei 
reslitao  qui  dedit. 

Idcm  homil.  21 ,  in  epist.  ad  Ephes.  :  Ouoniaw, 
i.nquit,  primitias  (filiorum  ,  scilicct  Samiiclcm) 
obtulit  ,  alvus  cjas  facla  est  fecunda  ,  et  alios 
ctiam  fratres  ilii  acquisivit.  Imitentur  hoc  pa- 
rentcs  ,  ut  filios  ad  Rcligionem  aspirantes  non 
avoccnt,  sed  poiius  incitent;  sic  enim  a  Deoet 
niiis  ct  opibus  ditabuntur.  Audi  et  S.  Ambros. 
Exhort.  ad  Virgincs  ,  laudantem  Julianam  nobi- 
lissimam  Rom^  matronam  ,  eo  quod  filium  uni- 
cum  dicasset  cxemplo  Anuic  nostive  :  Tu,  in- 
quit,  fili,  impctratas  meus  ctvotivas  meus,  agnosce 
d  quo  donatas  sis  mihi  ;  ille  tua  ora  plasmavit  ; 
ille  laa  meinbra  distinxit ,  ille  mea  orata  suscc- 
pit ,  ciijus  teinpio  ,  cujus  obsequio  te  antcqudm 
nasccreris  ,  sacravi.  ISon  parenlibas  ,  non  tibi  , 
sed  Dco  natus  es  ,  cajas  anteqaam  de  valvamalris 
exires  ,  esse  cccpisti.  Et  oinnes  quidem  illias  su- 
mas  ;  sed  tamen  tu  specialiter  promissus  Domino  , 
rcdderis  ,  ego  quasi  Anna  promisi  ut  omnibus 
vitce  tuce  diebus  ac  noclibas  d  conspecta  Domini 
non  recedas.  Taexcquere.  Concludit  D.  Ambros. ; 
Egregia ,  ait ,  semina  ,  qucy  sibi  nihil  reliqiiit , 
tolum  qaod  habuit  Dco  oblulit ;  cujus  vita  ,  insli 


COMMt:NTAl\IA  IN  LmRUM  I.  RRGUM.  Cap.  II.  229 


tnlio  disciplin(t  est  ,  cl  qiutdavi  formula  caslHa' 
tis     bono  proposito  ct  meliore  magistcrio. 

Audi  et  S.  Bcrn.  cpist.  110.  parciUes  alloquen- 
lcm  •  Si  lilium  veslrum  Deus  facit  ct  sunm  ,  quid 
vos  pcrdilis  ?  aut  ipse  qaid  perdit  ?  fit  de  divite 
ditior  ,  dc  nobiii  generosior  ,  ciarior  de  illasln  ; 
et  quod  his  omnibus  majas  est  ,  sanctus  de  pccca- 
tore  ;  sed  vos  non  perditis  eum  ;  quin  potiusmul- 
losper  eum  acquiritis  vobis  fUios;  quotquot  sumus 
in  Claravaile ,  ipsum  in  fratrem  ,  vos  in  parentes 
rccipimus. 

CtNCTis  DiEBUs.  ]  Lyran.  censet  Samnelem  m 

tcmplo  ministrasse  Deo  usque  art  annum  cciaiis 

quinquagesimiim  dunlaxat  ;    illo  cnim  L(,>vitai 

quasiemeritiliberlale  donabantur,  nec  ampliiis 

in  labernaculo  servire  tcnebanUir  ,   ut   patct 

Nuni.  8.  25.  Verum  id  rcpugnnt  buic  loco;  undc 

alii  passim  censent  eum  in  templo  serviissc  Dco 

per  omnem  vilam.  Ita  Pbilo  lil).  de  Somniis  in 

fine  ,  S.  August.  in  Psalm.  98.  S.  Hier.  in  c.  hk. 

Ezech.  B.  Pctrus  Damiani  lib.  5.  Epist.  9.  Cbrys. 

bom.  U.  in  Acla  ,  quem  audi  :  Considera  Samue- 

letn  ,  qui  post  quadraginta  annos  cum  populi  rem 

administrasset  ,     tamen  adliuc    nutriebatur    in 

lemplo. 
HincPalresdocentsummamcuramparenlibus 

adbibendam  esse  in  educaiione  puerorum  ,  ip- 
sosque  pueros  a  teneris  se  virluti  Dcoque  dicare 
debere.  Audi  inter  alios  S.  Cbrys.  in  Psalm.  l/i. 
quaerentcm  cur  is  et  alii  inscribantur  m  finem  , 
ac  respondentem  :  (?«on(«m,  inquit  ,  docct  de 
justitia  ac  reliqais  virtutibus ;  qui  autem  de  liis 
docet ,  non  debet  in  finem  vitce  suadere  hccc  ,  sed 
ab  inilio  et  ab  ipsis  ijicutiabulis.  Et  paulo  post  : 


Si ,  inquit,  nullus  vcslrum  oulc  possidere  scrvuui 
senem  ,  quantomagis  Deus  vuli  udoiescentiam  ,  ct 
tanquam  intactam  virgincm  eam  sibi  Jungit ;  ut 
rjus  vit(t  primilias  ambiat ,  ne  qnis  cum  juventu- 
tein  peccato  exhauserit  ,  languidam  et  enervalani 
senectuteni  virtuti  reservel  ,  et  viKt  fa^ceni  tem- 
peret  sapientia. 

Et  Clcmcns  ,  Alexandr.  lil).  1.  Pjedag.  cap.  5: 
Ouemadmodani ,  inquit,  patres  et  matres  luben- 
tius  vident  equorum  quidem  pultos ,  boum  vitulos  , 
leonum  calnlos  ,  ccrvorum  hinnulos  ,  homiuls 
puellnm  ;  ita  et  universorum  Paler  eos  recipit 
diligit  ac  defendit. 

Plura  in  banc  rem  congerit  blc  nostcr  Mcn- 
doza.  Dcniquc  quod  dixit  Piato  ,  eos  qui  arlc 
aliqua  vel  scicntia  eximii  cvadero  volunl  ,  a 
puero  eam  exercerc  dcbere  ,  id  verius  est  iii 
studio  virtutis  et  sanciitatis.  Undc  Sancti  cxi- 
mii  a  puero  sanciitati  se  dedcrunt ,  ut  Samuci  , 
S.  Joannes  Baplista  ,  S.  Nicolaus  el  alii. 

Porro  voium  boc  malris  non  arctabat  Samue- 
lcm  ,  qiiin  grandior  faclus  liberc  posset  e  tem^ 
plo  disccdcre  ,  locumque  alium  et  statum  viiaj 
dcligere  ,  uti  docct  Lcssius  tract.  de  Voio  , 
dub.  10.  Voluit  (amen  Samuel  matris  voium  ser- 
vare  ,  ct  ratum  faccrc  per  omnem  vitam. 

Et  oravit  ,  ]  gralias  Dco  agendo  ,  ct  Caniicum 
scquens  cap.  2.  canendo  ;  pars  cnim  primaora- 
tionis  debet  esse  Dei  laus  ct  graiiarum  actio,  ut 
docct  Paulus.  Hinc  laus  subinde  sumitur  pro 
oralionc  ,  ut  Tbren.  2.  19  :  Consurge ,  tauda  in 
nocte.  Et  Jeremiic  7  :  Tu  ergo  noli  orare  pro  po- 
puio  hoc  ,  neque  assumas  pro  eo  laudem. 


CAPUT  SECUNDUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS.       ' 

A>NA  OB  NATUM  SaMUELEM   EXULTANS  DeO  HYMNUM  CONCINlT  ;    SLMULQUE  PROPHETAT    DK 
ChRISTO.  MoX  ,   V.    1'2.   NARRANTUR    PECCATA   FILIORUM  HeLI.    InDE  ,    V.   18.  SaMUELIS 

MiNiSTERiUM,  ET  Ann^  ab  Heli  benedict^  partus  quinque  prolium.  Denique,  V.  22. 

HeLI  CORRIPIT  FILIOS  ,  SED  NIMIS  LENITER  t  UNDE  ,  V.  27.  A  Deo  REPREIIENDITUR  PKR 
PrOPHETAM,  QUI  inCIRCO  OBVKNTURAS  ,  El  TAM  SUAS  ,  QUAM  FILIORUM  ET  POSTERORl  M 
CLADES  DEN^UNTIAT. 


xuLTAViT  cor  meum  in  Domino  ,  ct  exaUadim  est  cor  meiim  in  Dco  mco  ; 
dilalatiim  est  os  mctim  supcr  inimicos  mcos  ;  quia  Ixtata  sum  in  salutari 
fctuo.  2.  Non  est  sanctus  ,  ut  est  Dominus  ,  neque  enim  est  alius  extra  tc  , 
ct  non  est  fortis  sicut  Deus  nostcr.  3.  Nolite  muUiplicarc  loqui  sublimia  , 
gloriantcs :  recedant  vefera  de  ore  vestro  ,  quia  Deus  scicnliarum  Do- 
(iminus  est  ,  et  ipsi  prseparanfur  cogilationes.  4.  Arcus  forfium  sup(rafus 
lest ,  et  infirmi  accincli  sunt  robore.  5.  Iiepleti  prius :  pro  panibus  se  loca- 
vcrunt;  et  famelici  saturati  sunt ,  donec  sterilis  peperit  plurimos  et  quae  muifos  habcbat  filios 
infirmalaest.  G.  Dominus  mortificat  et  vivificat ,  deducit  ad  infcros  et  reducit.  7.  Dominus 
pauperem  facit  et  ditat ,  humiliat  et  sid)lcvat.  8.  Suscifat  de  pulverc  egcnum  ,  et  dc  sfercors 
elevat  pauperem  ,  ut  sedeat  cum  principibus ,  et  solium  glorioe  tcneaf.  Domini  enim  sunt  car- 
dines  terrae  ,  et  posuit  super  eos  orbem.  9.  Pcdes  sanctorum  suorum  servabit  ,  et  impii  in 
tenebris  conlicescent  ,  quia  non  in  fortiludinc  sua  roborabitur  vir.  10.  Dominiim  formidabunl 
alversarii  ejus ,  et  super  ipsos  in  coelis  tonabit  :  Dominus  judicabit  fines  ferrce  ,  et  dabit  im- 
perium  rcgi  suo  ,  et  sublimabit  coruu  Christi  sui.  11.  Et  a!)i!t  Elcana  Ilamatha  in  domum 


230  COMMENTAniA  IN  LIBRUiM  I.  REGIJM.  Cap.  II. 

suam  :  puer  autem  crat  mlnister  in  conspectu  Domini  ante  faciem  Heli  sacerdotis.  12.  Porro 
filii  Heli ,  Glii  Belial ,  nescientes  Dominum  ,  13.  neque  ofTicium  sacerdotum  ad  populum  ;  sed 
quicumque  immolasset  victimara  ,  veniebat  puer  saccrdotis ,  dum  coquerentur  carnes  ,  et  lia- 
bebatfuscinulam  tridentem  in  manu  sua;  14.  et  mittebat  eam  in  lebetem ,  vcl]in  caldariam  ,  aut 
in  ollam,  sive  in  cacabum  :  et  omne  quod  levabat  fus^cinula  ,  tollebat  sacerdos  sibi ,  sic  faciebant 
universo  Israeli  venientium  in  Silo.  15.  Etiam  autequam  adolerent  adipcm  ,  vcniebat  puer  sa- 
cerdotis ,  et  dicebat  immolanli  :  Da  mihi  carnem  ,  ut  coquam  sacerdoti  ;  non  enim  accipiam  a 
te  carnem  coctam  ,  sed  crudam.  16.  Dicebatque  illi  immolans :  Incendatur  primum  juxta  mo- 
rem  hodie  adeps  ,  et  tolle  tibi  quantumcumque  desiderat  anima  tua.  Qui  respondens  aiebat  ei  :  ■ 
Ncquaquam  ;  nunc  enim  dabis  ,  alioquin  tollam  vi.  17.  Erat  ergo  peccatum  puerorum  grande 
nimis  coram  Domino  ;  quia  retrahebant  homines  a  sacrificio  Doraini :  18.  Samuel  autem  mi- 
nistrabat  ante  faciem  Domini  ,  puer,  accinctus  ephod  lineo.  19.  Et  tunicam  parvam  faciebat  ei 
mater  sua  ,  quam  afferebat  statutis  diebus ,  ascendens  cum  viro  suo  ,  ut  immolaret  hostiam 
solemnem.  20.  Et  benedixit  Hcli  Elcanse  et  uxori  cjus  ;  dixitque  ei  :  Reddat  tibi  Dominus 
semen  de  muliere  hac  ,  pro  fenore  quod  commodasti  Domino.  Et  abierunt  in  locum  suum. 
21 .  Visitavit  ergo  Dominus  Annam  ,  et  concepit ,  et  peperit  tres  fdios  et  duas  filias ;  et  mag- 
nificatus  est  puer  Samuel  apudDominum.  22.  Heli  autera  erat  senex  valde  ,  et  audivit  omnia 
quce  faciebant  filii  sui  uniyerso  Israeli ;  et  quomodo  dormiebant  cum  mulieribus  quae  observa- 
bant  ad  ostium  tabernaculi ;  23.  et  dixit  eis  :  Quare  facitis  res  hujusmodi  quas  ego  audio,  res 
pessimas  ab  omni  populo  ?  24.  Nolite ,  filii  mei ;  non  enim  est  bona  fama,  quam  ego  audio  ut 
transgredi  faciatis  populum  Domini.  25.  Si  peccaverit  vir  in  virum  ,  placari  ei  potest  Deus ; 
si  autem  in  Dominum  peccaverit  vir ,  quis  orabit  pro  eo  ?  Et  non  audierunt  vocem  patris  sui  , 
quia  voluit  Dorainus  occidere  eos.  26.  Puer  autem  Sarauel  proficiebat ,  atque  crescebat ,  et 
placebat  tara  Domino  quam  hominibus.  27.  Venit  autem  vir  Dei  ad  Heli ,  et  ait  ad  eum  : 
Hsec  dicit  Dominus :  Nuraquid  non  aperte  revelatus  sura  domui  patris  tui  ,  cum  essent  in 
iEgypto  in  domo  Pharaonis  ?  28.  Et  elegi  eum  ex  omnibus  trihubus  Israel  mihi  in  sacerdotem, 
nt  ascenderet  ad  altare  meum  ,  et  adoleret  mihi  incensum  ,  et  portaret  ephod  coram  me  ;  el 
dedi  domui  palris  Uii  omnia  de  sacrifieiis  filiorum  Israel.  29.  Quare  calce  abjecisti  vi6timam 
raeam  ,  et  munera  mea  qude  praecepi  ut  ofTerrentur  in  templo  ;  et  magis  honorasti  filios  tuos 
quam  me  ,  ut  comederetis  primitias  omnis  sacrificii  Israel  populi  mei.  30.  Propterea  ait  Do- 
minus  Deus  Israel  :  Loquens  locutus  sum  ,  ut  domus  tua  et  domus  palris  tui  ministraret  in 
conspectu  meo  usque  in  serapiternum,  Nunc  autem  dicit  Dorainus  :  Absit  hoc  a  me  ;  sed  qui- 
cumque  glorificaverit  me  ,  glorificabo  cum  :  qui  autem  contemnunt  me  ,  erunt  ignobiles. 
31 .  Ecce  dies  veniunt  ,  et  proecidam  brachium  tuura  ,  brachium  domus  patris  tui  ,  ut  non  sit 
senex  in  domo  tua.  32.  Et  videbis  semulum  tuum  in  templo ,  in  universis  prosperis  Israel ;  et 
non  erit  senex  in  domo  tua  omnibus  diebus.  33.  Verumtamen  non  auferam  penitus  vlrum  ex  te 
ab  altari  meo  ;  sed  ut  deficiant  ocuU  tui ,  et  tabescat  anima  tua  :  et  pars  magna  domus  tuae  mo- 
rietur,  cum  ad  virilera  eetatem  venerit.  34.  Hoc  autem  erit  tibl  signum  quod  venlurum  est 
duobus  Gliis  tuis ,  Ophni  et  Phinees  ;  in  die  uno  morientur  ambo.  35.  Et  suscitabo  mihi  sacer- 
dotem  fidclem  ,  qui  juxta  cor  meum  et  animara  meam  faciet ,  et  sedificabo  ei  domum  fidelem  , 
et  ambulabit  corara  Christo  meo  cunctis  diebus.  36.  Futurum  est  autem ,  ut  qulcumque  re- 
manscrit  in  dorao  tua  ,  veniat  ut  oretur  pro  eo  et  ofTcrat  nuramum  argenteum  ,  et  tortam  panis, 
dicatque  :  37.  Demitte  me  ,  obsecro,  ad  unam  portam  sacerdotalem,  ut  comedam  buccellam 
panis. 

1.  ExuLTAViT  cou  MEUM  iN  DoMiNO.  ]  Esl  lioc  graiiam    parlicipavit  ,    sicut   el  Elizabeth    et 

Annse  canlicum  ,   vel  ut  S.  Auguslinus  vocat ,  B.  Virgo. 

hymnus  ,  quo  de  praeteritis  et  praesentibus  bene-  Unde  canticum  Zachariae  ob  natum  Joannem 

ffciis  gratias  agit ,  ac  de  futuris  in  Christo  pro-  Baplistam  ,  et  caniicum  B.  Virginis  ob  concep- 

phetal  vers.  5  et  10.  Parlim  ergo  est  canticum  tum  Ghristum  ,    Magnificat  anlma  mea  Domi- 

J^ucharisiicum,  partim  propheiia  ,  aitTheodor.  num  ,  etc.  ,  huic  Ann;e  caniico  persimilia  sunt, 

l'rocopius  ,  Abulensis ,  licet  S.  Auguslinus  11.  ac  snbinde  ad  verbum  cimi.eo  consonant ,  iit 

Civit.  ii.  velit  tolum  esse  propheliam  de  Christo  palet  ea  inter  se  conferenli. 

et  Ecclesia  ,    quod  iu  sensu  Allegorico  verum  Audi  quid  de  Canlico  scribatS.  Bern.  serm.  1. 

esl.  Anna  enim  ,  inquit  Theodor.  et  Procopius,  in  Cant.  :  Non  esl  slrepitus  oris  ,  sedjubilus  cor- 

quia  prophetam  concepit  ,   prophetiae  quoque  dis  ,non  sonus  labiorum  ,  sedmolus  gaudiorum; 


COMMEiNTARIA  IN 

volunlatum  ,  non  vocum  consonantia  ,  non  audi- 
tur  foris  ,  nec  enim  in  publico  personat ;  sed  sola 
quce  cantai  audii ,  et  cui  canlalur ,  id  est ,  spon- 
sus et  sponiU. 

Ex  dictis  constat  canticum  lioc  inspiraium 
fuissc  Annne  a  Spiritu  sancto  esseque  partem 
Sanctae  Scripturse, 

Et  exaltatum  est  cornu  meum  in  Deo  meo.  ] 
Cornu,  id  cst,  forlitudo  ct  gloria  mea  ;  uirius- 
que  enim  symbolum  est  cornu  ;  boves  enim  , 
ccrvi  ei  rliinoceroles  in  cornibus  habent  suuni 
robur  ,  decus  et  gloriam  :  hinc  et  coronae  regia; 
earumque  radii  cornua  vocantur  ,  uti  oslendit 
Pier.  Hierog.  7.  Samuel  enim  coronam  regiam 
dedit  Sauli  et  Davidi.  Sensus  est ,  quasi  dicat  : 
Deus  me  imbecillam  et  abjectam  ,  imo  ob  steri- 
litatem  infamem  et  conviciis  Phcnennse  exposi- 
tam  fecit  robuslam  et  gloriosam  ,  per  mira  :u- 
lum  me  fecundando  ,  dandoquc  filium  Samue- 
lem ,  qui  erit  robur  et  gloria  lam  mea  quam  lo- 
lius  Israclis.  Ila  Abulens.  Valabl.  et  alii.  Unde 
S.  Hieron.  in  Quaest.  pcrcornu  accipit  filium  Sa- 
muelem ,  qui  ex  Anna  prodierat,  sicut  cornu 
prodit  cx  capite  rliinoceroiis.  Sicut  enim  rliino- 
ceros  suo  cornu  venlilat  et  configit  feras ,  imo 
elephantes  ,  sic  Samuel  venlilavit  et  dissipavit 
Philisthaos  hostes  Israelis.  Onde  S.  Gregorius  : 
Quce  ergo  ,  inquit  ,  exaltatione  ,  cornu  in  Deo 
sustollitur  ,  Deum  suurn  singulariter  faletur  ; 
quia  summa  illa  infusio  divince  dulcedinis  exalla- 
tum  mentem  et  sui  susceplibilem  ,  et  valde  fami- 
liarevi  facit. 

DlLATATUM  ESTOSMEUMSUPEn   INIMICOS  MEOS  ;   ] 

quasi  dicat :  Nunc  habeo  quod  ore  meo  rcspon- 
deam  Phencnnae  ,  ejusque  filiis  et  cognatis  ,  qui 
mci  sunt  semuli  ,  mihique  steriiitatem  expro- 
brant ;  ostenians  enim  meuni  Samuelem  eis  si- 
lenlium  imponam. 

QUIA  L.ETATA  SUM  IN  SALUTARI    TUO.  ]  Hcbr.  m 

salute  tua ,  qua  me  salvasli  el  liberasli  a  malo  et 
probro  sterililatis.  ItaChal.  Vatab.  Jansen.  Cajet. 
Mystice  in  Cliristo ;  hic  enim  est  salus  noslra  ; 
unde  Septuag.  verluiit  cwrv^piov ,  Nosler  salutare 
vel  salutarem  ,  id  est ,  salvatorem  mundi.  Ita 
S.  Aug.  17.  Civit.  c.  ii.  Hinc  patet  non  essc  verum 
gaudium  in  mundo ,  nisi  in  Dco  et  Chrislo.  Audi 
S.  Chrysost.  3.  de  Anna  :  ISon  quoniam  salvala 
sum ,  sed  quoniam  per  te  salvata  sum  ,  propterea 
lcetor  et  exulto.  Tates  sanctorum  animm  de  Deo 
qui  dedit ,  magis  quam  de  donis  gaudent  ;  grato- 
rum  ,  lioc  est  ,  servorum  ,  omnibus  suis  suum 
prceponere  Dominum  ;  cum  peccaverimus  ,  7ion 
doleamus  ,  quia  punimur,  sed  quoniam  Dominum 
exacerbavimus  ;  et  si  quid  boni  fecerimus  ,  non 
gaudeamus  propter  regna  coclorum ,  sed  quoniam 
rem  coelorum  Regi  gratam  gessimus  ;  mentem 
enim  habenti  gehenna  quoque  formidolosius  est 
Deum  offendere ;  et  omni  regno  desiderabilius  Dco 
placere.  Et  paulo  post  :  Talis  erat  et  hcecmulier , 
ad  Deum  inomnibus  confugiebat ,  el  accepta  gra- 
tia  magis  de  Deo  datore  gaudebat.  Sic  et  David  : 
Cormeum  ,  iuquit,  et  caro  mea  exultaverunt  in 
Deum  vivum.  Psalm.  83.  v.  3. 

Audi  S.  Bcrn.  opist,  115  :  Illud ,  inquit,  verum 
et  solamesl  gaudium  ,  quod  non  de  creatura  ,  sed 
de  Crealore  concipitur  ;  el  quod  cum  possederis 
ncmo  toilet  a  te ;  cui  comparata  omnis  aliundeju- 
cunditas  ,  mor.ror  est ,  omnis  suavitas  mceror  est , 
omne  duice  amarum  ,  omne  decorum  fcedam  , 


LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.   II.  231 

omne postremo  quodcumque  aliuddeleciare  posset, 
molestum. 

Addii  Origenes  de  Elcana  :  Qaoties  in  Deo  gau- 
demus  ,  toties  diabolum  flageilamus. 

2.  NonestSanctusut  EST  DoMiNUs.  ]  Celebrat 
AnnapriniosanclitatemDei,quia  baccestprimum 
etnobiIissimumatlributumDei,obq!iodipseado- 
raiione,  omnique  veneralione,  obsequio,  victima 
et  cultu  dignissimus  est ;  secundo  quia  Deus  in 
Annic  pariu  suam  sanctitatom  declaravit :  tuaj 
quia  ejus  innocenliam  et  probiialcm  conira  Phe- 
nennam  invidam  defendit  ;  tum  quia  fidem  ei 
omnium  tacite  datam  de  prole  per  miraculum 
nascitura  sancte  praestilit ;  tum  quia  ei  dedit 
Samuelem,  quemfacturus  eratprophetam  sanc- 
tissimum  et  sanclificatorem  Israelis  ;  quae  om- 
nia  ii  Dei  sanclitate  manarunt ,  ceu  radii  a  sole , 
ejusque  fuerunt  dona  et  beneficia. 

Neque  enim  est  alius  extra  te  ,  ]  Deus  verus, 
per  essentiam  sanctus  ,  ipsaque  increata  et  im- 
mensa  sanclitas  ,  de  qua  in  hymno  S.  Augusl.  : 
Tu  solus  sanctus  ;  Sept.  verlunt  :  Non  est  justus 
sicut  Dominus,  ubi  justus  accipi  potest  sanctus  , 
vel  potius  juslus  ,  quia  juste  meamiunocenliani 
a  calumniantibus  defcndit, 

Et  non  est  fortis  sicut  Deus  noster.  ]  Pro 
fortis  ,  hcbr.  est  tsur  ,  id  est ,  pelra  ,  in  qua 
contra  tempeslales  et  venatores  securi  lulique 
consislimus  ,  juxla  illud  Psalm.  103.  18  :  Petra 
refugium  herinaciis.  A  Isur  dicta  est  tor  ,  et  Tyrus 
celeberrima  urbs  Phoeniciae  et  munitissima  , 
quia  undique  mari  circumdata,  adeo  uta  Nabu- 
chodonosore  fucrit  obsessa  per  tredecim  annos, 
et  ab  Alexandro  Magno  segre  expugnata.  Tyrus 
enim  hebr.  dicitur  tsur  vel  tsor  ,  co  quod  in 
pelra  fuerit  exslrucla  ,  alqueinslar  promonlorii 
inari  et  lempestalibus  maris  fiierit  opposita. 
Talis  pelra ,  talis  tsur  ,  talis  Tyrus  Annae  et  piis 
est  Dcus ,  ut  proinde  iis  nec  homines ,  nec  dse- 
mones  ,  nec  leones ,  nec  ignes ,  nec  tormenta , 
necmors  metuenda  sint.  AudiS.  Bern.  scrm.  Gl. 
in  Cant.  :  Stat  marlyr  tripudians  et  iriumplians  , 
tot  licet  lacero  corpore  ,  el  rimante  latera  ferro  , 
non  modo  fortiter  ,  secl  alacriter  sacrum  d  carne 
sua  circumspicit  ebullire  cruorem.  Ubi  tunc  anima 
martyris  ?  nempe  in  tuto ;  nempe  in  petra  ,  nempe 
in  visceribus  Jesu  ,  vulneribus  nimirum  patentibus 
ad  introeundum.  Si  in  suis  esset  visceribus  ,  scra- 
tans  ea  ferrum  ,  profecto  sentiret ;  nunc  autem  in 
petra  liabitans  ,  quid  mirum  si  in  niodum  petrcc. 
duruerit?  neque  mirum ,  si  exul  t  corpore  ,  do~ 
lores  ,  non  sentiat  corporis.  Neque  hoc  facit  stupor, 
sed  amor.  Submittitur  enim  sensus ,  non  amit- 
litur. 

3.  NOLITE    MULTIPLICARE    LOQUI    SUBLIMIA    GLO- 

RiANTEs  ,  ]  scilicet  tu  ,  o  Phenenna  ,  tuique  filii 
ct  cognati ,  qui  de  veslra  fecundilate  ct  felicitaio 
supcrbe  gloriali  estis  ,  cum  moi  mcorumquc 
despeclu  et  conlemptu.  Pro  sublimia  Hebr.  est 
geboliagebolia;  Cliald.  magnalia  magnalia;Ti{iS'u\. 
altum  altum;  Cajet.  Celsitudinem  celsiludinem  , 
i)OC  est ,  vakle  alla,  cclsa  ,  magna  et  sublimia  , 
quce  vestras  vires  transcendunt.  Unde  alii  ver- 
lunt  :  Nolite  loqui  excelsa  eminentia  ,  Theod,  ne 
ioquamini  sublimiaad  factuvi.  Orig.  lib,  1.  inJob; 
Nolite  loqui  supcrba  in  superbia. 

Recedant  (  Hci)r,  exeant)  vetera  de  ore  ves- 
TRO,  ]  sciiicet  vetores  supcrbi  sermones  jam 
dicti  ,  quibus  consuovcratis  gloriari ,  mihique 
stcrili  insuUare.  Chald,  pro  vetera  vertit  biar,- 
pkcmias ;  Scpluag.  magniloquium;  alli ,  verbum 


5."  2 


dunun  vcl  superbum 
psychomacliia  : 

Dcsine  grande  loqui,  frangitDeiis  omiie  supcrbum. 
Alia  cadunt,   inllala  crepaut ,  lumefacia  premunlur. 

rt  illiidNazianzeni :  IJlresvacuos  venlus distendic, 
faluos  sai  cxlslimaUo.  Caiisani  subdit  diccns  : 

QUIA    DF.US  SCIENTIARIJM  DOMINUS  KST  ,    ]  CJUasi 

dical  :  Nolilc  superl)e  vos  jaclare  ct  gloriari  , 
quia  Deus  scit  ct  prajvidct  omnia  ,  tam  futura 
quym  pr.Tlerita  ct  preescntia  ,  ilhujue  cum  iiis 
coiinectit ;  quare  ipse  scit  vcslram  gloriam  in 
ignominiam  ,  veslram  fciicilatem  in  iiifelicita- 
tem,  veslram  copinm  in  inopiam,  sc  decerncnte 
el  puniente,  converlcndam. 

Et  IPSI    PU.EPARANTUH  COGITATIONRS,  ]  qiiasi  di- 

cat  :  Deo  paraUc  ,  id  cst  apcrliu  ,  cognilae  et 
praesentes  sunt  vesirae  insolenlcs ,  ambiiiosseque 
cogitaliones  ,  ut  illas  ipse  contrariis  suis  cogi- 
lationibus  ,  id  cst ,  consiliis  ,  judiciis  ct  decrclis 
deprimat,  obruat  et  casligct.  Sic  Deiis  Nabuclio- 
donosorem  glorianlem  in  sua  Bai)ylone  ,  con- 
vertit  in  bestiam.  Daniel.  h.  ac  IJaUliasarem  cjus 
filium  in  suo  epulo  gloriantem,  dcscribens  in 
paricte:  Mane ,iekel ,  pliares  ,  cadeni  nocieper 
Cyrum  occidit,  Danicl.  6. 

Deus  ergo  scientiarum  Dominus  esl  ,  quasi  di- 
cat  :  Deus  cst  scientissimus  ,  Deus  omnia  novil , 
ail  Cluild.  quarc  ipse  scitlam  futura  quam  prce- 
sentia  ,  scilicet  mc  antea  slcrilcm  fore  fecun- 
dam  ,  et  Plienennam  fore  sterilcm ;  idcoque  ipse 
est  arbiler  conscienliarum  ,  ait  S.  August.  1.  17. 
Civil.  h.  ut  supcrbas  earum  cogilalioncs  vidcat  , 
daninet  ,  prcmat  slcrnatque.  Dcus  cst  ipsius 
«olis  sol  ,  illuslrans  sensii)ilem  intelligibilis  , 
ait  Pliilo  lib,  dc  offercn.  vicl.  Unde  recle  admo- 
1101  S.  Aug.  serm.  Zi6.  de  verl).  Domini :  Ipse  ^  ail, 
timendus  est  in  publico  ,  ipse  in  secreto.  Procedis  ? 
videris  ;  lucerna  ardet?  videl  te ;  lucernaexslincta 
est  ?  videt  le.  In  cubile  intras  ?  videt  te.  Ipsutn 
time  cui  cura  est  ut  videat  te  ,  et  vel  timendo  ccts- 
tus  esto  ,  aul  si  peccaveris  ,  qucpre  ubi  te  non  vi- 
deal  ,  et  fac.  El  Boclius  lib.  6.  de  Consol.  Piiil. 
Prosa  6  :  Aversamini  igitur  vilia  ,  colile  virtules  ; 
viagnavobis  indicta  est  necessilas  probitatis ,  cum 
ante  oculos  agilisjudicis  cuncta  cernenlis. 

Myslice  S.  Bern,  serm.  13.  in  Cant.  Origo  , 
nh  ,  fontium  et  fluminum  omnium  mare  est  , 
virtutum  et  scientiarum  Dominus  Jesus  Cliristus. 
Ouis  enim  Dominus  virtulum,  nisiipse  est  rex  glo- 
ricp.  ,  sed  et  Juxta  Annce  canlicum  ,  idem  ipse 
Deusscienliarum  Dominus  esl.  Continentia  carnis, 
cordis  induslria  ,  voiuntalis  rectitudo  ex  illo  fonle 
manant  ,  non  solum  autem  ,  sed  et  si  quis  caliet 
ingenio  ,  si  quis  nilet  cloquio  ,  si  quis  moribus 
placet ,  inde  est  ;  inde  scientice  ,  inde  sapienlicc 
icrmo  ;  thesauri  siquidem  sapienlioe  ibi  omnes 
abscondili  sunt. 

Porro  Dcus  dicilur  gra^ceSrsos  a  &£a5&7i,  quod 
omnia  videat ;  unde  yEgyptii  Deum  appellabant 
oculum  mundi.  Audi  S.  August.  cpist.  S.  ad 
Fortun.  :  Deus  totus  oculas  est  ,  tolus  manus ,  et 
totus  pes  ;  quia  omnes  videt  ,  omnia  operatur  et 
ubiqueest.  Vide  dictaEccles.  16.  vers.  16.  et  seq. 
rt  cap.  56.  19. 

Et  ipsi  pn.EPARANTUR  C0GiTATi0>'KS  ,  ]  quasi  di- 
rat :  Deo  cogilaliones  omnes  hominum  ct  Ange- 
lorum  palcnt  ,  ab  coque  dirigunlur  ,  tempe- 
rantur  ,  adimplentur,  vcl  rumpiintur  ct  clidun- 
lur.  Deus  est  qui  ca  qujc  cogiiomus  ,  cupimus  , 
jaclanius  dirigil  atquc  perficil  ,  vcl  dlicutit  el 


COMMENTAniA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  It. 
juxta  illud  Prudenlii  in     cvertit  ,   uii  mea  fecunditatis  desideria  adim- 


plevit  ,  Phencnnoe  vero  invidas  ct  arrogantci 
cogilationes  dissipavit  et  disperdidit.  Uebr.  pro 
pra^parenlur  est  1JDn;3  nitkenu  ,  id  cst  ,  ponde- 
rantur  ,  numerantiir  ,  appenduntur  ,  mensu- 
rantur,  qiiasi  dicat  :  Deus  mcnsurat  cogilatio- 
nes  nostras,  ac  vidcl  an  nimis  magnae  vel  par- 
vae ,  oequ.c  vel  iniquo,' ,  sapicntes  vel  stuliaB 
siiit ,  ut  scial  cujus  cogitationcs,  quando  et  quo- 
modo  explcre  debeat ,  cujus  noii  cxplerc  v.  g. 
Annaedesidcria  perficere,  non  Phcnenn;e,  quasi 
dicat  :  Laudo  Deum  qui  perlicit  ca  quac  ego  co- 
gilavi  ct  cupivi  ;  in  illo  ergo  glorior  ,  non  in 
me.  quia  slerilitatem  ,  quam  ego  superare  meis 
yiribus  non  potui  ,  ipsc  sua  divina  vi  supcravit 
ct  discussit.  Hoc  cst  quod  ail  Salomon  Prov.  10. 
2  :  Omnes  vice  liominis  palent  oculis  rjus  :  Spiri- 
tuum  ponderalor  est  Dominus  ;  ubi  mulla  hac  de 
re  dixi. 

Possunt  secundo  hic  cogitalioncs  non  lantum 
honiiiium  accipi ,  ded  ct  ipsius  Dci  ,  uli  vertuni 
Septiiag.  Deus  ,  inquit,  pra^parans  adinventiones 
suas  ;  ct  Chald.  Dominus  ,  inquit ,  supcr  omne 
factum  suum  extendens  judicium  ,  quasi  dicat  : 
Dei  cst  p(!rficere  non  lantumea  quas  nos  cogila- 
mus  ci  ctipimus  ,  sed  etiam  quae  ipse  de  nobis 
cogilat  et  cupit ;  saepe  enim  ipse  alia  cogitat  et 
vult,  quam  nos  cogilamus  et  velimus  ,  tumque 
facit  ea  qua?  ipse  cogitat  et  vult ,  non  qUiT  nos  ; 
siciit  hic  cogitavit  fecundare  et  exallare  An- 
nam  ,  non  Phenennam.  Unde  Chald.  vertit :  Ipse 
vobis  retribuel  culparum  vestrarum  ultionem. 
Theod.  Deus  prceparans  exercitationes  suas  ,  id 
est ,  complens  sua  consilia.  Symmachus  :  Non 
sant  apud  Deum  prcetexlusel  cxcusaliones.  Vatabl. 
conalus  ejus  perficiunlur.  Pagn.  ipsi  directa  sant 
opera ,  id  csl ,  fincm  ad  quem  ab  eo  dirigunliir 
allingunt.  Deus  enim  suas  cogitaliones  et  vo- 
Iiintates  mensurat  sua  omnipoteniia,  quae  tania 
esl  quanta  ejus  volunlas  et  iniellccius  ;  quaro 
omnia  quae  cogitat  ct  vult ,  pcrficere  polest ,  et 
reipsa  perficit ;  cum  nos  mulia  vclimus  quae  per- 
ficcre  nequimus.  Sensus  ergo  esl,  quasi  dicat  : 
Scicntiarum  Dominus  est ,  quia  scit  tam  futura 
quam  praesenlia  ,  imo  ipse  omnia  recle  justequc 
ordinat  et  disponit ;  ipse  enim  pi\Tparat  cogi- 
tationcs  ,  ut  scilicet  insolenlcs  et  infiatos  ,  qua- 
lis  est  Phenenna  ,  deprimat;  humilcs  vcro  ei 
miseros  ,  qualis  ego  fui  solctur  et  cxtollat ,  sicul 
exlulitSaram  sterilem  dcpressa  Agar  insolenli  ; 
quare  nemo  superbus  confidat  rebus  praesenti- 
bus  secundis  ,  nemohumilis  et  miser  in  advcrsis 
desperel  ;  quia  Deus  utriusque  vices  et  sorlcs 
commutabit  ,  ut  hos  faciat  fclices  ,  illos  vcro 
infelices. 

Uinc  nonniilli  pro  iS /o  ,  id  est  e/,  legentps 
N'*b  lo  per  alepli  ycrlnnl ,  non  sunt  (  hominibus 
vcl  Angelis)  mensarabiles  cogitaliones  Dei ,  juxla 
illud  Pauli  Rom.  11.  vcrsu  33  :  O  aititudo  diviiia- 
runi  sapientice  el  scienlice  Dei  !  Qucim  incompre- 
liensibilia  sunt  judicia  ejus  ,  et  invesligablles  vice 
ejus  !  Quis  enim  cognovit  sensum  Domini  ,  aut 
quis  consiliarius  ejas  fuit? 

Tropol.  Rupert.  ^Scientiarum  ,ir\qml ,  Domino 
cogitationes  prceparantur  pro  manci-c.  Si  vis  ab 
ilto  promereri  vel  impetrare  scientice  donum  ,  non 
mullceoblaliones  arietum  ei  taurorum ,  sedsanctce 
cogitationes  ejus  rei  prcvparaloricp  sunt. 

Hinc  vide  quid  cogitcs.  Dcusenim  non  .solnm 
actiones  ei  serinoncs  ,  sed  et  iiitimas  cogilatio- 
n<i$  et  iulenliones  pcrvidel ,  caiquc  in  die  judi- 


cii  loli  nujndo  revolabit  el  jiulicnbit ,  juxta  illiul 
Hebr.  b.  vers.  12  :  P^ivus  esl  scrmo  Dci  ct  cfficax  , 
et  penetrabilior  omni gladio  ancipili ,  et  pertingens 
tisque  addivisioneni  unimx  ac  Spiritus,  compagum 
quoque  ac  vieditllarum  et  discretor  cogitationiim 
et  intentionum  cordis. 

Denique  aliqui  sicexponunt :  Deiis scientiarum 

Dominiis  est ,  hoc  est  ,  Deus  est  scienlissimus  , 

quia  ipse  scitoninium  hominum  cogilationes  et 

eoualus  convertere  ad  id  quod  ipse  fieri  voluerit; 

quarc  cogitationes  homiutim  illi  praeparanlur  , 

sicut  praeparatur  maleria  artifici ,  ut  ex  illa  fa- 

ciat  id  quod  ipse  volueril.  Sic  cogitationes  fra- 

truni  de  Josepho  vendendo  converlil  in  Josephi 

bonum  ,  et  exaltationem  ,  ut  scilicel  fieret  priii- 

ceps  in  iEgypto;   sic  Phenenn;c  probra  et  male- 

dicla    converlir  in   laudem   et   decus  paticnlis 

Annae. 

h.  Ancus  FORTiCM  siPERATUS  EST  (  Septuag. 
injirmalus  esl)  ETiNFinMi  accincti  sunt  robore.) 
Huic\crsiii  anlislrophus  est  illeB.  Virginis  :  Z)e- 
^wsuit  potentes  de  sede  et  exallavit  liumiles. 

Praedicat  Aniia  onuiipoleiiliam  Dei  ex  eo  quod 
s.Tpe  fortes  fortitudiue  sna   dfjecerit,   ac   vico 
versa  infirmos  forli^s  efTecerit.  Unde  Chald.  ver- 
lit  :  El  ii  qui  erant  debiles  fiictie  sunt  virilitates  , 
q.  d.  Deus  fortes  quasi  viros  fecit  debiles  quasi 
feminas  ,    el  vice  versa   debiles    quasi  feminas 
fecit  forles  quasi  viros  ,   nli  jam  Phenennam  , 
qu;e  iu  paiieudo  tot filios  videbatur  fortis  ,  fecit 
infirmam  ,  utampliiis  non  pariat,  et  me  Annaui 
steiilem  ad  pariendum  fccit  validam  ,   ut  pepe- 
rerim  Samuelem  ,  et  quiiique  alias  proles  pari- 
tura  sim  ;  peiidet  cniin  hic  versus  i»  versu  se- 
qucnti  :  Donec  slerilis  peperit ,  etc.  Arcum  vocat 
robur,  polentiam  ,  fortiludinem  ;  quia  ante  in- 
ventas   bombardas    puguabant   arcubus   ,     uli 
eliamnum  pugnant  Indi  et  Tarfari.  Proprie  vero 
arcum  vocat  linguam   niordacem  PhenenuiX'  , 
qu.'e  scommata  et  saunas  quasi  sagillas  in  An- 
nam  jaculabatur  ,  quas  Anna  quasi  infirma  et 
sterilis  lacila  audiebat.  Sed  Deus  hanc  linguam 
et  has  sannas  infregit  ,  dum  Aunam   fecunda- 
vit  ,     itaqiie   Phenenna   validiorem  efFecit.   Ila 
Ky  raii.  Hugo  ,  Abulensis  et  Glossa. 

Porro  sentenlia  haec  generalis  est ;  unde  mul- 
lis  aptari  polest.  Primo  ergo  S.  Gregnr.  eam 
adaptatS.  Michaeli  ejusque  Angelis  ,  ac  Lncifero 
ejusquc  asseclis  daemonibus  ,  qui  erant  summi 
et  polenlissimi ,  prae  qiiibiis  Michael  et  Angeli 
videbanlur  esse  minon-s  minusque  polehtes  : 
Quos  Detis  ,  iiiqnil  D.  Gregor.  de  ccclo  prcecipi- 
lavit  ,  ut  in  (apsis  Angelis  disceret  homo  quid 
timeret;  num  quid  de  tereo  vase  ftet  si  Deus  nec 
aureis  superbice  fcetore  plenis  ignoscit  ? 

Secundo  ,  Origr^nes  homil.  de  Elcana  hanc 
gnomen  accommodat  dtemonibus ,  qui  poten- 
tissimi  sunt  spiritus  ,  et  hominibus  ,  qui  carnci 
sunt  ,  ideoque  infirniissimi  :  El  lamen  tu  ,  ait 
Orig.  si  indutus  sis  armis  Dei,  si  sculo  fidei  muni- 
Uts  ,  et  galea  salatis  obtectus  ,  et  lorica  charitit- 
tis,  et  gladio  spiritus  accinctus  ,  arcus  contra  le 
potcnliitm  pro  munimentis  lalibus  infirmabitur. 

Terlio,  Beda  et  Orig.  eani  attribuunt  Philoso- 
pbis  genlilibiiset  fidclibus  plebeiis  ac  simplici- 
biis,  d»;  quibus  ait  Apost.  1.  Gor.  1  :  Slulla  mundi 
elegit  Deus  ut  confundat  sapientes. 

Quarto,  S.  Hicr.  in  Qu.tsI.  refert  ad  Pharao- 
nem  ei  ^Egypiios  ,  ac  Mosen  et  H(;br;eos  :  Pharao 
•■nim  polens  in  (.'quis  et  curribus  insequens  He- 
l)raeos  per  mare  hubrum  eo  mersus  esi  ,  ciim 

COR?CEL.    A    I.VPIDE.      TOM.     11. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  IL  23S 

Hebraei  salvi  validique  exirent.  Simili  modo  at- 
tribuasChanan;eis,  (|uos  licctgiganles  etbellipo- 
tentes  inibelles  Hcbr.ei  duce  Josue  proiligarunt. 
Ouinto  ,  S.  AugusL  17.  Civit.  h.  S.  Greg.  Tlieo- 
dor.  Angelomus  ct  Beda  referunt  ad  Judaeos  et 
Gentiles.  Jud;ei  enim  in  lege  validi  per  Cbristum 
infirmali  sunt:  (Jentiles  vero  per  eumdem  erecli, 
et  Judaeis  validiores  eflecti. 

Sexto,  Lyranus  referl  ad  Pharisaeos  el  Aposto- 
los  ;  illos  enim  nobiles  ,  doctos  et  potentes  per 
gratiam  Dei  dejeccrunt  rudes  ,  pauperes  el  in- 
firmi  Apostoli  :  Oui  oUm  , 


ait  S.  Greg.  mulierum 
verha  timuertint ,  postea  auctoritatem  principtiiiL 
libertate  frangebant. 

Denique  Etithym.  Cajet.  et  Dion.  illani  adap- 
tant  su|)erl)is  et  humilibus  ;  polentes  enim  et 
forles  in  sua  forlitudine  superbitiut,  infirmivero 
in  stia  infirmilate  se  hiimiliant,  Deique  potentis 
opem  invocant  ;  unde  hi  a  Domiiio,  ctijusope 
et  robore  se  indigere  sentiunt ,  roboranltir;  illt 
vero  robore  suo  privautur  ,  quia  iion  agnoscunt 
illud  se  a  Deo  accepisse  ,  et  ab  eo  pendere  :  Ut 
non  glorietur  corani  Deo  omnis  caro ,  sed  omneni 
roboris  gloriam  Deo  a  quo  datur  ,  attribuat.  At- 
que  haec  est  cansa  ,  ciir  Deus  per  infirmos  ma- 
jora  saepe  quam  per  fortes  operetur  ,  ut  qtii 
glorialur  ,  in  Domino  glorielur  ,  aitApost.  Vir- 
tus  enim  Dei  in  nostra  inftrmitate  perftcitur  2. 
Corinth.  15.  9.  Vide  ibi  dicta. 

RePLETI  PRIUS  PRO    PAMBUS  SE  LOCAVERUNT  ,    ET 

FAMELici  SATURATi  suNT.  ]  Huic  aulistroplion  esf. 
illurt  B.  Virginis  :  Esurientes  implevit  bonis  ,   ct 
divites  dimisit  inanes.  Luc.  1.  Vide  ibi  dicla.  Ad 
litteram  Deus  saepe  impios  opibtis  et  cibis  re- 
pletos  depauperat  et  fame  aflligit,  ut  cogantui- 
operas  suas  pro  panibus  lucrandis  elocare  ,  et 
vires  suas  laborando  exhaurire  :  unde   Aquila 
vertit  ,   altriverunt  se  ;  uti  fecit  filio  prodigo  , 
qui  prae  fame  coactus  fuit  pascere  porcos  ,  eo- 
rumque  siliquas  comedere.  Lucai  12.  Sic  Deus 
ob  peccata  saepe  sterilitatcm  et  famem  populis 
immittit,  ut  immisityEgyptiis  toiique  orbi  tem- 
pore  Abrahae ,  Genes.   12.  vers.  10.  el  temporo 
Joseph.  Genes.  h\.  et  tempore  Mosis  ,  Exodi  10. 
vers.  l^.  et  tempore  Ruth.  cap.  1.  pios  vero  fa- 
melicos  Deus  saturavit ,  imo  alios  per  eosdeni 
pavit ,  nt  patet  de  Joseph  pascente  jEgyptnm  to- 
tumque  orbeni  ,  de  Abraham  Genes.  12.  de  He- 
braeis  qnos  per/iO  annos  aluit  manna  in  deserto. 
Sic  Judaeos  a  Tito  obsessos  fame  confccit ,  adeo 
ut  malres  suos  filios  vorarent,  cuni  Christiani 
urbe  egressi  cibis  abundarcnt.  Sic  Anna  hic  ob 
moerorem  sterilitaiis  non  comedens  c.  1.  v.  7. 
erat  famelica  ,  sed  jam  moerore  per  generatio- 
nem  depulso  comedens  ,  saturata  etexhilaraia 
est ;  Phenenna  vero  prius  laeta  et  saturata,  nunc 
moerens,  coepii  cibum  fastidire  ,  forte  etiam  ipsa 
cum  filiis  ad  tantam  egestatem  redacta  esl ,   iit 
cogerentur  se  suasque  operas  pro  panibus  con- 
gerendis  elocare  ;  hoc  enim  hic  innuit  Anna. 

Mystice  :  Deus  fideles  pios  satiat  sapientia  , 
praedicatione  et  doctrina  verbi  Dei ,  Eucharislia 
et  Sacramentis  ,  cum  Jud;eos  aliosque  impios 
iis  privaL  Ita  S.  Ambros.  serm.  12.  in  Psal.  118  : 
Divites ,  inquit ,  eguertint  et  esurierunt ,  quiaqui 
antea  abtindabant  gratia ,  poslea  tamen  propter 
perftdiam  suam  agere  cccperunt ;  qui  autem  pau- 
peres  erant  populi  nationum  ,jam  per  ftdem  Citristi 
satianltir  et  abundant  ;  sicut  scriptiim  est  :  Edent 
pauperes  el  satiabunlur. 
Anagog.  Sanctos  Deus  iiic  jejunantes  saiiai  de- 

30 


m 

liciis  acUMTiis  in  coulo 

giiantes  lorquet  fanx*  perenni  in  gehenna  ,  juxta 
illud  Isaice  65.  13  :  Ecce  servi  viei  comedent  ,  el 
vosesarietis ;  ecce  servimei  bibent  ,  et  vos  sitietis; 
ecce  servi  mei  ((etabuntiir ,  et  vos  confundemini. 
Audi  Terlull.  lib.  de  Spectac.  cap.  58  :  Vicibus 
res  disposita  est  ;  nunc  illi  lcetantur ,  nos  conflic- 
tamui .  El  paulo  posl :  Lugeamus  ergo,  dum  Ellinici 
guudent ,   ut ,  cum  lugerecccperint ,  gaudeamus. 

Ideni  lib.  de  Idolis  cap.  13  :  Seculo ,  ait,  gau- 
dente  Itigeamus  ,  et  seculo  postea  lugente  gaudebi- 
mus.  Sic  et  Lazarus  in  sinu  Abrahce  refrigerium 
consecutus ,  contra  dives  in  lorniento  ignis  consti- 
lulus  ,  alternas  malorum  el  Uonorum  vices  cemula 
retribulione  compensant. 

EtS.  August.  serm.  227.  de  Tempore  :  Pawper, 
ait,  bcalitatem  emit  mendicitate ,  et  dives  suppli- 
cium  facuUate. 

DoNRC  sTERiLisPEPERiT  PLrRiMos.  ]  Pendethsec 
senlentia  a  vers.  U;  celebral  enini  nunc  Dei  for- 
les  infirmantis  et  infirmos  fortilicaniis  poten- 
tiaai  ,  ejusque  quid  eximium  et  quasi  summum 
assignat.  Idque  significat  ro  donec ;  pro  eo  enim 
llebr.  est  li?  arf,  pro  quo  Septuag.  vertunt  quia; 
Chald.  etiam  ;  Valab.  adeo  ul.  Sensus  ergo  est  , 
quasi  dical :  Deus  poientissimus  saepe  forles  infir- 
mat,  ct  infirmos  corroi)orat,  donec,  idest,  usque 
adeo,  ut  faciat  sterilem  ,  qualis  ego  eram  ,  pa- 
rere  septem  ,  id  est  ,  mulios  filios  ;  fecund;e 
vero  el  filiis  abundanli,  qualis  erat  Plienenna  , 
deinceps  parlus  sislat,  ut  fiatslcrilis  ,  imo  pro- 
lesjam  geniias  sensim  auferat  ,  aut  pauperes 
miserasque  et  infirmas  efliciat.  lla  S.  Hieron.  in 
Ouaest.  Abulens.  Vatabl.  Jans.  Tradunt  HebraM 
quod  Phenennae  tot  moriebantur  lilii ,  quot  nas- 
cebanlur  Annae  ,  ita  ut  nalo  Annoe  Samuele  pri- 
mogenito  moreretur  primogenilus  Phenennae  , 
el  iia  deinceps  ;  sed  hoc  refutat  S.  Hier.  ef  alii. 
Sic  t6  donec  significat  rei  exlremum  et  sum- 
mum  1.  Reg.  30.  4  :  Planxerunt ,  donec  deficerent 
eis  lacrymcB.  Et  2.  Reg.  cap.  23.  10.  de  Eleazaro: 
Percussit  Philisthceos,  donec  deficeret  manus  ejus. 
Et  3.  Reg.  18.  28.  de  Sacerdotibus  Baal  :  Incidebat 
sejuxta  ritum  suum  cultris  et  lanceolis,  donec  per- 
funderentur  sanguine.  Sap.  10. 13.  de.Toseph  :  ISon 
dereliquil  eum,  donec  afferret  illi  sceptrum  regni. 

\?vo  pLurimos  Hebr.  esl  seplem.  Unde  Joseplius 
ait  Annam  peperisse  septem  filios  ;  verum  v.  21. 
lantum  numeranturquin(|ue,  ut  additoSamnele 
sini  sex.  Rabl)ini  nonnulli  pro  Samuele  substi- 
luunt  duos  ejus  filios,  ul  fiani  septem  proles 
Annae.  Riirsum  Rabbi  Salomon  duos  Phenenuie 
filios  Annac  assignat,  ut  seplem  habeat,  idquc 
qiiia  quolies  ipsa  pareret,  tolies  duo  sen)per 
Phenennse  filii  morerentur.  Cumque  duo  tan- 
tum  superessent,  hos  illa  rogata  suis  precibus 
conservavit  :  at  hae  sunt  illorum  fabulae,  ut  in 
homil.  vocat  Origenes. 

Dicoergo  ad  litteram  :  Anna  peperit  seplem, 
id  esi,  mulios  filios.  Septenarius  enim  estsym- 
bolum  mulliludinis.  Prophetal  Anna  inslincta  a 
Spiritu  sanclo  de  filiis  quos  parilura  erat  v.  21. 

Aileg.  Piienenna  significatSynagogam  Jud^co- 
rum  ,  quae  jam  parere  Deo  filios  desiit;  Anna 
Ecclesiam  Chrislianorum ,  quee  plurimos  ex 
omnibus  gentibus  filios  Deogignit.  Unde  Chald. 
verlil  :  Sterilis  implebilur  prole ,  scilicet  phn^ima. 
Ita  Origen.  Theod.  Pvocop.  et  S.  August.  17. 
Civit.  cap.  h. 

Syujbolice  Cabalistao  :  Anna  ,  inquiunt,  pe- 
pcrit  seplem  ,  quia  Samuel  ct  yny;  Sceba,\i\.  est, 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  II. 

improbos  hic  se  ingur-     septem,  suis  characteribus  eumdem  exprimunl 

numerum,  scilicet  377.  Sublimius  Philo  lib. 
quOd  Deus  sil  immutabilis  :  Septenarius,  ait, 
esl  perfeclissimee  quielis  et  Sabbali  symbolum  ; 
nnde  significal  animim)  in  Deo  recumbentem 
et  quiescenlem,  qualis  erat  Samuelis  :  Samuel , 
enim,  ail,  in  solius  Dei  minislrorum  ordinem  ad- 
scitusneminiprceterea  serviens,  ab  uno  et  ente  hones- 
tatur ;  quia  status  esl  Seplenarii  animcB  in  Deo  re- 
quiescentis ,  etnullis  mortalibus  occupalcc  negotiis. 

Tropol.  Eucherius  :  Fir  sanctus ,  ait,  qualis 
erat  Samuet,  est  instar  multorum ;  quia  pluris  est 
apud  Deum,  pluraque  ab  eo  impelrat  quam  multi 
cceterorum ,  juxla  illud  Eccl.'  16.  3.  Melior  cst 
unus  timens  Deum ,  quinn  mille  filii  impii.  Vide 
ibi  dicta.  Audi  S.  Chrys.  hom./iO.  ad  pop.  Ilelias, 
inquit,  unus  erat;  sed  totus  mundtis  noii  erat 
dignus  qui  rependcretur  ei.  Et  mtindus  quideni 
innumera  millia  sunt,  sed  non  sunl  millia ,  cum 
nec  ad  unius  mensuram  perveniant. 

El  Philo  lib.  de  Decalogo  ,  quocrens  cur  Deus 
in  singulari  dicat  :  Non  occides ;  non  mwchabe- 
ris ,  respondet  :  Quia  quictimque  Deo  puret  ac 
legibus,  ^quatur  frequenlissimo  poptdo ,  vel  potiiis 
omnibus  gentibus,  imo  mundo  universo.  Rursum  : 
Apudhomines ,  ait,  injusla  mullitudo pluris  quum 
unus  juslus  cestimalur;  apud  Deumvero  bonilas 
rara  prcefertur  iniquis  innumeris. 

Insuper  anima  peccatrix,  idcoque  bonorum 
operum  sterilis  paril  pkirimos,  cum  poenilens 
multos  fidei,  si^ei,  poenilentise,  eleemosynae  , 
charilatis,  aliarumque  viriulum  acius  producit : 
ac  vice  versa  anin)a  sancta  ,  quae  bonis  operibus 
abundabal,  dum  in  peccatum  morlale  prolabi- 
lur,  sterilescit  adeo,  ut  non  tantum  nulla  bona 
opera  et  merita  pariat,  scd  etprceterila  dissipct 
et  disperdat.  Audi  S.  Basil.  in  cap.  1.  Isaiae  ad 
illa  :  Regionem  vestram  alieni  comedunt.  Vide , 
nii,  juvenevi  quempium  d  puero  intracedes  educa- 
tum;  alacriler  et  sttuliose  ad  orationem  prodeun- 
tem,  ntdlum  iransmittentem  beneficenlice  officium, 
ceterni illius  jiuliciimemorem ,  j ugiter  acquiescen- 
tem  sermoni  doclrincB  :  talemdenique  viihi  consi- 
dera  in  fornicationem  prolapsum.  Quonam  paclo 
miserabilem  illum  t  proximo  consequitur  omni- 
moda  conoersio  prioriim  laborum.  Conscientiu 
commissi  facinoris  nonjam  eum  coniitatur  ,  ut  se 
conferat  ad  oralionis  locum  :  non  idem  in  ccelu 
consistit  eoruin  qiti  in  arcano  secessu  deflent.  Fil 
hinc  ad  orationem  cunctanlior.  Deniqae  sensim 
illius  menti  se  inserit  meditalio  ut  a  proposito  dc- 
ficiat.  Deniqiie  ad  omnimodam  perdilionem  per 
varios  errorum  anfraclus  adducilur.  Ad  hnec  Orig. 
hom.  de  Elcana  :  Sterilis ,  ait,  erat  in  vie  anima 
viea,  non  afferebal  fructasjustitice;  nunc  autem 
ubi  per  fidem  Clirisli  mertiit  gratiam  Spirittis 
Sancti  et  iniplevit  eam  spirilus  timoris  Domini , 
certum  est  quod  steriiis  peperit  seplem.  Et  non- 
nullis  interjectis  :  Fecunda,  ait,  in  propagine 
eratcaro  mea  habens  plurimos  carnis  fructus,  for- 
nicationem ,  immundiliam,  impudicitiam ,  idolola- 
triam,  etc.Hcec  erat  carnisnostrce numerosa proge- 
nies  :  sed  cum  venimtis  ad  fidem  crticis  Christi, 
et  morlificationem  Jesa  ccepimus  circumferre  in 
corpore  noslro ,  et  mortificare  membra  nostra 
qti(e  sunt  saper  terram ,  et  exhibere  easervire  Jus- 
titice  et  sobrielati;  tunc  fecundilas  prohros(e  luijus 
generalionis  exclusa  est,  et  lioc  modo  fecunda  in 
filiis  infirmala  est. 

Denique,  SleriUs,  aitS.  Vr^x\c'\$cw?,,est  paaper- 
cidus ,  humilis,  sanclusqtie  religiosus,  qui  gene- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  J.  REGUM.  Cap.  II. 


236 


randi  in  Ecclesiu  filios  non  habet  officium.  Hic  pa- 
riet  in  judicio  viultos,  quia  quos  nunc  privatis 
orationibus  el  bonce  vitce  exemplo  converlil  ad 
Clvisium,  illius  glorice  tunc  judex  adscribet.  Quce 
juultos  liabet  jilios  infirmabilur ;  quia  prcedicator 
vanus  et  loquax  ,  qui  muUis  nunc  quasi  sua  virtute 
fjenilis  gaudet ,  cognoscit  tunc  se  niliil  proprii 
liabere  in  eis.  Iia  Annales  Waddingi  anno  Cliristi 
1220.  num.  30.  cl  S.  Bonav.  in  vila  S.  Francisci. 

6.  DOMIAUS  MORTIFICAT    ETVIVIFICAT,    DEDUCIT 

AD  iNFEROs  ET  REDuciT.  Primo ,  cum  morluos 
ad  vitani  resuscitat :  iteni  cnm  animas  palrum 
ex  inferis  ,  id  est,  ex  limbo  per  Cliristum  resnr- 
gentem  eduxit,  ait  Theodor.  ac  dum  animas 
plene  purg:aias  e  purgalorio  adcoelum  traducil: 
unde  Cliald.  vertil  ;  Ab  inferis  deducit  ad  vitas 
ceterniiatis.  Ruisum  cum  sanis  morbum  letha- 
lem  immittit,  ac  deindeiis  poenitenlibns  et  sup- 
plicantibus  sanitatem  vitamque  restituit,  ut 
fecit  Ezechioc  regi,  Isaiae  cap.  38.  Secundo  ,  duni 
quem  tot  oerumnis  aflligi  permittit,  ut  pene 
mori  cogatur  ,  ac  deinde  humiliatum  iis  liberat 
el  prosperat.  Tertio,  cum  slerilem,  quaUs  Anna 
erat,  lecundat,  et  in  prolibus  quasi  vivifical. 
Sterilis  enim  estquasi  lignum  aridum  et  emor- 
tuum,  juxla  illud  Isaioe  55.  3.  iVon  dicat  eunu- 
chus  :  Ecce  ego  lignum  aridum.  Et  Apostolus 
Rom.  U.  19.  loquens  de  Abraham  sene  el  Sara 
sterili  :  Aow^inquit,  infirmatus  est  fide ,neccon- 
sideravit  corpus  suam  emortuam,  cumjam  fere 
cenlum  esset  annorum ,  et  emorluam  vulvamSara'. 
Et  Ezech.  cap.  17.  2Zj.  Siccaoi  lignum  viride,  et 
frqndere  feci  lignum  aridum.  Sic  enim  Deus  ar- 
bores  iu  liyeme  defrondans  et  siccans  mortifi- 
care  videtur,  in  vere  vero  easdem  frondere 
faciens  rursus  vivificare. 

Alleg.  Deus  mortificat  Synagogam  Judneorum, 
vivificat  Ecclesiam  Cliristianorum,  ait  S.  Greg. 
Beda,  Angelomus. 

Tropol.  S.  August.  lib.  17.  Civit.  cap.  h.  Do- 
minus,  cum  in  nobis  carnales  affectus  mortificat, 
spirituales  spiritumque  vivificat  :  mortificatio 
enim  carnis  est  vivificatio  spiritus ,  uti  docel 
S.  Paulus.  Unde  Orig.  Deus ,  ait,  occidit  Paulum 
persecutoremeumquevivificavit  ut  fieret  Apostoius 
Christi.  Audi  S.  Ambr.  serm.  de  Jejun.  Occidit 
Deus  primum  in  nobis  liomicidia,  adulteria,  sce- 
lera  ,  furta  per  baptismum;  et  sic  nos  tanquam 
novos  Iwmines  ceternitatis  immortatitate  vivifical. 
Morimur  ergo  peccatis  per  lavacrum ,  regenera- 
mur  autemvitce per  spirilum.  Et  paulo  post :  Oc- 
cidimur ,  ait,  quodammodo ,  cum  desinimus  esse 
quod  fuimus  ;  novo  enim  pietalis  genere  in  uno 
eodemque  liomine  impius  et  adulter  occidilur  ,  ut 
misericors  renascatur  et  castus.  Interimitur  ido- 
lolatria,  ut  religio  propagetur.  Fornicator  et 
ebriosus  exstinguilur ,  ut  continens  et  sobrius  pro- 
creelur.  Sic  ergo  mortificat  Dominus  utvivificare 
faciat :  sic  occidit  ut  prosit :  sic  verberat  ut  emen- 
det.  Ilcec  est  igitur  circa  liomines  suos  tota  ejus 
severitas,  ut  in  his  peccala  puniantur ,  anima  con- 
servetur ,  auferantur  dctestanda  vitia,  virtutes 
optiuue  nulriantur. 

Audi  S.  Greg.  hic  :  Deum,  inquit ,  ad  inferos 
ducere ,  est  peccatorum  corda  ceternoram  crucia- 
luum  consideratione  terrere;  reducere  est  lcrritas 
pvenuenliuni mentes  spevilce  indeficicntis attollere. 
Tunc  quippe  peccare  desinimus ,  cum  futura  lor- 
menta  formidamus. 

7.  DOMIMS  PAIPEREJI  FACIT  ET  DITAT  ,  HUMIl.lAT 

KT  siBLEVAT.  ]  Deus  enjm  huncpaupcrem  facit , 


illum  diviiem  ;  hunc  humilem  et  abjectum  ,  il- 
lum  sublimem  et  elevatum,  imo  uniim  eum- 
demque  pauperem  et  abjectum ,  mox  divitem 
et  subiimem  efl"ecit,  praeseriim  cum  superbum 
humiliat,  ethumilialum  exaltal. 

8.    SUSCITAT   DE    PULVEHE  EGENUM  ,    ET  DE  STER- 

fORE  ELEVAT  PAUPEUEM.  ]  Pagujuus  :  Exaltut  mcn- 
dicum,  ut  sedeat  cumprincipibus ,  el  soliuni  gloriie 
teneat.  Sic  Job  honis  omnibus  ipsacjue  sanitatc 
spoliatum,  ac  feedenlemin  sterquilinio  eievavit, 
et  ad  prislinam  regni  gloriam  reduxit ,  imo 
canulem  duplicavit.  Sic  Saulem  ab  asinis  evexil. 
ad  sceplrum;  sic  David  ab  ovibus  earumqur 
fimoexlulitad  gloriam  regni  Israelis.  SicJoseph 
c  carcere  evexit  ad  principalum  /Egypti.  Mys- 
tice  S.  Gregor.  Deus  peccatorem  suscital  e  pul- 
vere ,  cum  e  veniali  culpa,  e  stercoie,  cum  e 
mortali  cum  perpoenitentiam  elevatadgratiam. 

Celebrat  hic  Anna  Dei  potenliam  per  quinque 
antitheses,  ut  ostendat  Deum  posse  quemlibet 
ex  imo  elevare  ad  summiim,  et  vicissim  ex 
summo  in  imum  dejicere,  ac  proiiide  nec  su- 
blimi  ac  felici  vane  glorianduni  esse  in  sua 
sorte,  nec  humili  et  niisero  in  sua  infelicifor- 
luna  desperandum  :  Deiim  enim  posse  uirius- 
que  vices  commutare,  ac  reipsa  saepe  com- 
mutare ,  cum  superbos  deprimit  et  humiles 
extollit,  uti  hic  Annam  exlulit  et  Phenennam 
depressit. 

DoMiMi  ENiM  SUNT  CARDiNES  ( Vatabl.  columnce) 

TERRyE  ,  ET   POSUIT  SUPER  EOS  ORRliM  ,  ]  q.   d.  Deus 

mundi  cardines  in  sua  habet  manu  et  potestate; 
quanto  magis  ea  quaejam  dixi  efTicere  potest. 
Per  cardines  terrae  Angelom.  Hugo,  Abul.  Dion. 
et  Jansenius  accipiunt  qualuor  lerrae  extremas 
partes  sive  climata,  scilicel  Orienlem  ,  Occi- 
dentem,  Aquilonem  elMeridiem.  Secundo,  nos- 
ter  Sanchez  accipit  duos  coeli  polos;  super  hos 
enim  gyrantur  coeli ,  omnesque  orbes  planeta- 
rum  etelementorum  circaterram,  quasi  dicat : 
Sicul  Deus  duos  polos  mundi  Arcticnm  et  Aii- 
tarcticum  constituit,  quasi  duos  cardines  coeli 
et  lerrae,  ut  circa  eos  assidue  moveantur  et  gy- 
renturomnes  coeliet  elemenia,  quo  fit  ut  nunc 
eleventur,  nunc  deprimanlur;  sic  pariter  Deus 
gyrat  omnes  homines  omnesque  creaturas,  ut 
eas  nuncelevet  et  beet,  nunc  deprimai  et  aflli- 
gat.  Verum  hi  proprie  sunt  poli  cooli,  non  car- 
dines  lerrae,  unde  super  eos  posiii  sunt  coeli , 
non  terra.  Tertio,  alii  per  cardines  accipiunt 
centrum  terrac;  huicenim  (juasi  basi  incumbit 
terra  totusqueorbis.  Quarto.aliiaccipiunt  mare, 
dicentes  cum  Thalele  terram  quasi  ratem  in- 
natare  aquis,  juxta  illud  Psalm.  23.  Ipse  super 
maria  fundavit  eam.  Verum  hoc  refellit  Arist.  et 
Philosophi  lib.  3.  de  coelo  cap.  1.  Quinto,  ergo 
genuinepro  Cardines  hebr.  est  ipiyn  Melsuke , 
id  est,  fundamenta  sive  bases  el  coLumnce  lerrae; 
quare  per  catachresim  simplicitcr  per  illa  acci- 
pias  ipsam  terrae  firmitatem  et  solidiialem,  ipsi 
a  Deo  in  crealione  mundi  inditam,  et  semper 
conservalam  ac  conservandam  ;  in  hac  enini 
quasi  in  firmis  cardinibus  basibusque  suffulta 
lerra ,  stabilis,  firma  et  immota  consistit ,  ut 
non  tanlum  se,  sed  et  orbes  omnes  coelestes  et 
elemeutares  quasi  basis  el  columna  solidissima 
fulcialet  suslentel.  Terraenim  nullos  habel  car- 
dines  velbases,  sed  immutabilis  Dei  voluntas 
et  potcstas,  quae  eam  semper  fulsit  et  firmat , 
unica  est  ejus  basis,  columna  el  cardo,  ait 
S.   Basil.  hom.  1.  Mexam.  et  Nazianz.  Oial.  3/|. 


23(>  COMMENTAUIA  IIN  LlBri 

Terra  enini  in  aere  cst  pendiila,  ibique  Dei  vo- 
InnuUe  qnasicarcline  lirina  consislit. 

Synibolice,  cardincjs  lerrie  sunl  principes  el 
l)rflelali ;  iii  enim  sunl  qnasi  i)ases  elcolumnse 
Jieipub.  ila  S.  Hier.  in  (lUctsl.  Unde  Ciiidinales 
snnldicti,  (|uod  ipsi  sua  prudenlia  el  sanclilale 
debeanl  esse  caidines  Ecclesiae,  et  coliunnae 
basestpie  lidelium.  Ac  hebr.  Adon ,  id  est ,  Do- 
minus  diciiur  ab  nx  eden ,  id  esl,  basis,  seque 
ac  graece  ^an/iu;,  id  esl,  rex ,  a  /3a7u  ,  quotl 
rex  sit  regni  basis  et  fulcrum.  Ila  S.  Greg.  Beda, 
Angeloni.  Jansen.  et  alii. 

Ruisum  cardines  Ecclesiae  imo  mundi  sunt 
viri  jusli  et  sancli ,  ailS.  Hier.  Nam  ul  ailRuCrui. 
Praelat.  in  vitas  l*atr.  Qais  dabilat  mandam  [jre- 
cibas  stare  sanctovam?  uiide  pro  cardines  lerrce, 
S.  Hier.  in  quaest.  vei-i\lalflicli  (Radixenim  tsac 
signilicat  arclare,  angustiare,  aftligere)  terrce, 
idesl,  bumileset  pauperes  spiritu,  superquos 
aiunt  Hebraei  Deiim  posuisse  orbem ,  quia  eo- 
rnm  sanciitate  et  [^iecibus  slal,  et  conservalur  , 
ne  sicut  Sodoma  igne  coelesli  ob  scelera  sidere- 
tur,  vel  aquis  mergatur,  uli  mersus  est  in  di- 
luvio  lempore  Noe.  lla  ex  Hier.  Rupert.  lib.  1. 
de  Sapientia  c.  28.  quem  amW  :  Et  afllicli  lerrcs, 
qai  sant  nisi  kamiles  et  contrili  cordc?  super  illos 
plane  qai  liajasmodi  sanl,  Dominus  orbem  posuil  : 
qaia  saper  eos  qai  prcvteritam  infirmilatemme- 
moriler  tenenles ,  humilis  upad  se  conscienli/Xi 
sunl ,  Dominus  EccLesiamsuam  collocavit  ;  qui  vi- 
delicet  tanlo  clementius ,  tanto  compalienlius  eum- 
dem  orbem  portare  possunl ,  quanto  amplias  cle- 
mentis  alque  compalienlis  gratia  se  indiguissc 
meminerunt. 

Idem  Ruperl.  lib.  3.  in  Matt.  cap.  U.  Afflictio 
hcBC ,  ait,  humilitas  est ,  quce  ad  porlandam  orbevt 
constanies  eos  facit  et  fortes.  Unde  R.  Jonalban 
cipud  Lyran.  pro  afllicliterrce,vf.r[\lfortes  terrcb; 
vir  enim  ,  dum  se  suaqiie  membra  coarclat,  fu 
Ibrtior,  sic  et  bumilis.  Talis  erat  Abraham,  de 
quo  S.  Amb.  I.  de  Abialiam  c.  6.  Vnde  disrimus, 
inquit  Ambr.  quantasmurus patriie  sil  vir  justus, 
el  quemadmodum  non  debeamus  invidere  Sanclis 
nec  temere  derogare.  lllorum  etenini  fides  nos  ser- 
vat :  illorum  Jaslitia  ab  excidio  defendit.  Sodoma 
quoque,  si  kabuisset  viros  decemjuslos,  poluit  non 
perire. 

Et  Philol.  de  migratione  Abrahae  '.J^on  revera, 
i\\t ,  fulcrum  generis  humani  justus  est ,  suas  doles 
communicans  et  in  pubHcam  usum  conferens.  Et 
paulo  post :  Oremus ,  ait,  ut  ceucolumnain  dorno, 
in  humano  genere  liomo  justus  permaneat  ad  ca- 
lamitatum  remedium.  ISam  hoc  incolami  de  pu- 
hlica  salute  desperanduin  non  est. 

Sic  Deus  ob  S.  Paiiltim  in  naufragio  salvavit 
omnes  <pii  cum  eo  erant  in  navi,  numero  270. 
Actor.  27.  2/i.  Sic  Iniiocenlins  ^erlius  Ponlifex  , 
cum  S.  Franciscum  petentem  ordinis  sui  coii- 
rirmalionem  repulisset,  per  visionem  vidil  Ec- 
clesiam  Laleranensem,  quae  est  sedes  Ponlificis, 
ct  mater  mairixqne  omiiium  lotius  orbis  Eccle- 
siarum,  labanlem  et  riientem  iunili  el  fulciii 
humeris  pauperis  S.  Francisci  :  quare  illico 
euni  qnaeri  et  advocari  jussil,  ejiisque  regiilam 
et  ordiiiem  confiimavil.  Ita  habenl  Chronica 
S.  Fraiicisri.  Sicut  ergo  Atlas  rex  (et  al)  eo 
mons)  Maurilaniae,  ob  inventam  Aslrologiam 
diciturhuinerissustinere  ccElum  :  Sic  etS.  Fran- 
ciscus  ct  saii<'ti  sunl  Ailantes  orbis. 

Anag.  Chald.  pro  cardines  or bis  acci^ni  coelum  , 
quoil  Deus  piis  ;  '-.'/  gchennam ,  quam  impiis  prae- 


UM  l  REGUM.  Cap.  II. 

paravit.  Sic  enim  verlit  :  Jnte  Dominum  rcve- 
lata  sunt  filiorum  hominis  opera;  ab  inferiori 
parte  apparavit  gchennam  improbis  verborum  suo- 
rum  Iransgressoribus ,  et  in  justis  voluntatem 
suum  facientibus  fundaoit  orbem. 

Porro  Septuag.  et  ex  eis  S.  Aug.  17.  Civit.  [\. 
liic  addunt:  Deusvotum  vovenli dat ,  id  quod  per 
volum  petil,  ut  hic  Annae  dedit  Samueiem. 

9.   PliDliS    SaNCTOP.UM     SUORIM    SKRVABIT.  ]     HCCC 

est  posterior  pars  Cantici,  (|ua  Anna  pro|)lielat 
de  futuris,  sicut  priori  hucusque  de  praeteritis 
Dei  beneliciis,  Deum  celebravit.  Prophetat  au- 
tem  promitque  septem  niiracula.  Primum  cst 
hoc  :  Pedes  Sanctorum  suorum  servabit ,  ne  sci- 
licet  in  culpam,  indeque  in  gehennam  corruanl; 
ita  S.  Gregor.  Unde  Chald.  Corpus  seroorum  Jtis- 
torum  custodivit  Deus  a  gehcnna.  Per  pcdcs  signi- 
ficantur  gressus,  molus,  actiones  justorum  , 
quas  Deus  dirigil,  necubi  oITendant,  cespitent, 
corruaiU.  Unde  cuin  PsaUe  cuique  fidcli  jugitcr 
orandum,  praesertiin  diun  doino  vel  cubiculo 
egreditur  :  Perfice  gressus  meos  in  semitis  tuis  , 
ut  non  moveantur  vestigia  mea.  Ps.  10.  13.  Nam  ul 
idem  ail  Ps.  90.  11.  Angelis  suis  mandavit  de  le , 
ut  custodiant  te  in  omnibus  viis  tuis.  In  inanihus 
portabunt  te  ,ne  forte  offendas  ad  lapidcm  pedeni 
tuum  ;  quia  ut  ail  hic  Abiilensis  :  Nulla  est  pars  in 
toto  corpore  humano ,  quce  magis  Iwdi possit  quain 
pedes  ;  et  quia  super  eos  toia  moles  corpoiis 
suslentatur. 

Myslice,  pedesanimapi  sunlejusaffectus,  quos 
ut  dirigal  fulcialque  Deiis,  ne  ad  terrena  labaii- 
lur,  jugiler  invocanilus  est.  Nani  ut  ail  S.  Aujjr. 
in  Ps.  llik.  Adimus  Deum  animo ,  non  vehiculu  , 
a/fectionibus  non  pedibus,  passibus  mentis,  non 
corporis.  Idem  Praelat.  iii  Ps.  121.  Ad  Deum ,  ail, 
ascendit  volando  qui  ascendit  amando.  Porro  duo 
anim.-c  pedes,  quibus  ad  Deum  imus,  sunt  hii- 
militas  et  fortiludo,  ail  S.  Gregor.  Deniqiu^ 
S.  Bonav.  in  Ps.  118.  v.  105.  Diclis  padibus ,  iii- 
quit,  providere  debtmus  ne  inquinenlur ,  ne  illo- 
queentur ,  ne  subvertantur,  sed  puri ,  liberi  (t 
firmi  serventur.  Inquinantur  autemper  iuxuriani; 
iilaqucantur  per  avaritiam  ;  subvertuntur  per  su- 
perbiam ,  sed  seroantur  per  sanctimoniam.  De 
primo  :  Lavi  pedesmeos  ,  sciiicel  pcr  poenitentiair. 
Quomodo  inquiiiabo  iilos ,  scilicet  per  luxuriam? 
Ecce  peduni  iiujuinatio.  De  secundo  :  Laqueos  abs- 
conderunt  pedibus  meis.  Ecce  pedum  illaquralio. 
De  terlio  :  calumitates  mcce  iilico  suri-exeruni , 
pedes  meos  suboerterunt.  Ecce  pedum  subversio.  De 
quarto  :  Pedes  Sanctorum  suorum  sercabit.  Ecce 
pedum  servalio. 

Nota  :  Scpluag.  pro  p<?f/f5  vertuiit  annos  :  Benr- 
dixit,  inquiuiu,  aniiis ,  vel  iit  liabent  Sixtina  : 
annosjusii,  dum  eorum  dies,  nienses  et  anno-^ 
dirigit  prosperat,  bonis  donisqne  suis  cuniulal 
ac  promovet,  ut  ad  aniios  beaUe  .Tlernilali.-i 
perveniant.  Et  ut  explicat  S.  Aiigust.  17.  Civil. 
cap.  /i.  Ut  cum  illo  sine  fine  vival ,  cni  dictum  et 
anni  tui  non  deficient.  Ps.  101.  vers.  28.  ibi  enlin 
siant  anni  :  hic  autein  transeunl ,  iino  pereiinl  ; 
aiUe(|uam  eiiim  venianl,  noii  suiil ;  cum  aulem 
veneiint,  non  eruiit,  qiiia  cum  siio  fine  veniuni. 

Et  impu  i.N  TRNEisais,  tiim  corpoiis  (iili  Sodc- 
milfe  Gen.  19.  11.  et  .Egyplii  Exod.  10.  21.)  luui 
potius  mciUis,  scilicet  iinprtidenlioe,  cecie  coii- 
cupiscentiaepeccalortun.  ac  tandeni  ulrisque  iii 
geheniia  C0-\TiciiscF.>T,  ]  cx  vehemenli  horrore. 
pavorc  et  coiisierna'ioii(^  ut  se  muiiio  alloqiii 
solariquc    ucjueaiU.   Audi  S.  Grejor.    1.   paii. 


COMMENTARIA  IK  LIBRUM  I.  RECUM.  Cap.  IT. 


237 


rastor.  cap.  11.  C(tcits  ,  inqnit ,  est  qtii  sttperno'. 
rontemplalionis  liinini  ignoriil;  qiii  VKfscnlis  vitce 
lenebris  pressiis ,  dtim  vcrom  lucan  ncqiinqitam 
diligendo  conspicit ,  qtio  gjrssus  opcris  poirigat 
nescit.  Hinc  elenim  prophetanle  ylnna ,  dicittir  : 
Impii  in  lcncOris  conticescent. 

lorro  conticescnil ,  lu  c  est,  prinio  ,  obsciiri 
(M-unt  :  sic  eiiini  lnn;im  non  liiccr.icni  el  obscn- 
rani  pcr  catacliresin  vocanuis  siknt(ni,  juxta 
illud  Virg.  2.  /i  nei(K  tucila;  pir  umica  silentia 
luno'.  2"  Conticesant ,  \d  csl,  in  mobiles  eriint 
|)ra;  stupore,  siciil  iEgji^tii  in  pl;  ga  tenebrarnni 
pavidi  etstnpidi  n(  n  aii(l(  bant  se  l(  co  n;o\  eic, 
(|uasi  vinctitis  tmetrori.m  ccmpedili.  Sap.  17.  2. 
Nani  nt  il)i{l(  m  di<  iliir  veis.  17.  Vna  calena  lene- 
broriim  omnes  eravt  rolligati. 

3"  Conlicesccni ,  (\\\'n\  non  habebnnt  qnidqnam 
excusalionis,  qnod  cnlpae  el  gelienn:i'  snae  ob- 
lendanl  (sed  maledicenl  silii  par(nlibns,  omni- 
busqu(;  crealiiiis,  quae  sibi  peccali  et  damna- 
lioiiis  fueie  eansa),l!Oc  esl ,  convincentur  et 
convicti  silcbiint.  Unde  Cliald.  vertit  :  Improbi 
transgressorcs  dicti  siii  in  gehennam  in  tcnebris 
judicabunliir ,  ad  ostendendum  quod  nonquisquom 
sit  in  qito  sit  fortitudo  purilalis  ad  dicmjudicii. 

Hinc  gebenna  vocalur  Hebr.  "DIT  c/n??ia,  id 
esl,  silentium  et  locus  silenlii.  Hinc  et  Virgil. 
lib.  6.  .Eneid. 

El  cliaos  el  Phlegeton  loca  nocle  silenlia  lalc. 

El  Ovid.  5.  Fastor. 

Mox  eliam  Lemures ,  animum  tlixere  siienlum. 

El  Seneca  in  Hippolylo  : 

Adiil  silentem  nocte  perpelua  domum. 

Est  lioc  secundum  Annae  oraculum. 

Impii  ergo  m  tcnebris  covticescent  ■  idesl, 
damnabunlur  ad  aelernas  gebeiinac  lenebras, 
qui  hic  se  et  sua  supeibe  jacl;ibanl ,  et  nbique 
gioriose  se  magnificanles  peisonabant. 

QtlA     NON    \y    FORTITUDI^E    SUA     ROBORAlilTUR 

viR,  ]  ut  Deo  foilissimo  piaevaleat,  vel  resisten; 
valeat.  Refert  baec  ad  id  quod  praecessit ,  quasi 
dical :  Ideo  Deus  pedes  Sanctoi  um  suorum  ser- 
vabit ,  (|uia  ipsi  cognoscentes  inlirmilalem  suam 
confisi  sunt  in  loitiludine  non  sua,  sed  Dei , 
eumque  suppliciter  invocarunl;  impios  vero 
perniisillabi  in  peccalum,et  ruere  ingebennam, 
quia  ipsi  in  forliludine  sua  confisi  opem  Dei  iii- 
vocare  neglexerunl.  Audi  S.  Angust.  iu  Soliloq. 
cap.  55.  Spcrabam  aliquando  in  virlute  mea,  qitce 
lamen  non  erat  virius.  Et  ctim  sic  volui  ctirrere, 
ubi  magis  slcire  credebam,  ibi  magis  cecidi.  Qtiod 
magis  credidi  pofse  pcr  me  mintis  semper  polui. 
Dicebam  enim  :  Hoc  faciam,  iltud  perficiam,  nec 
hoc ,  nec  itlttdfuciebam.  Aderat  voltintas,  non  et  at 
facutlas.  Adcrul  facullas,  non  crat  voluntas,quam 
dc  meis  viribus  confidcbam.  ISunc  aulem  confileor 
libi,  Domine  Deiis  meus,  quia  non  in  fortitudine  sua 
roborabitttr  vir.  I\on  est  enim  hominis  vette  quod 
possit,  aut  posse  quod  vetlit ,  vetsrire  quod  vetit  et 
possil  ,  sed  polius  a  le  gressus  hcminis  ditiguntur. 
Causam  dat  idem  S.  Augusl.  17.  Civil.  U.  Cinn 
n\im,  inquil,  Dominus  possidere  nos  ccperil ; 
profeclo  advcrsarius  qui  nostcr  fiierat ,  ipsitis  fit 
rt  vinciliir  u  nobis ,  scd  non  viribiis  nostris ,  quia 
von  in  viriule  sua  polcns  est  vir. 

10.    DOMIMM   FOKMIUADU>T    ADVERSARII  EJUS  ,  ] 

Itim  leirporr  pro\imo,  qno  Pliilisliiaei  ii  Deo  per 


mei  ni  S;imneleni  lenitruis  d  uiipniibus  exter- 
rili  (liflngient ,  iiii  aiidiemus  cap.  Zi.  7.  et  cap.  7. 
V.  10.  tum  (iiiolibet  alio,  piaesertim  tempore 
(liiisti,  qni  li.ni  in  bac  vila  daemonys,  Pbari- 
saeos,  inlideies  onines  vi  spiiilns  sui  percellet 
et  |irosteiiu't ;  iiini  maxime  in  die  judicii,  quo 
eos  adiget  in  lailaia  :  lunc  ( nim  juleo  lormid;!- 
bilis  eis  apparebit ,  ul  dicaiil  montibus  :  Cadite 
supcr  nos;  cl  cotlitnis  :  Optrite  nos ,  et  ubsconditt 
nos  d  jacie  sidinlis  super  llircnum,  et  ab  ira 
Agni ,  quonicm  vcnil  diesmagnus  irce  ipsorum,  et 
quis  poterit  slare?  A\n)C.  6.  17.  OseelO.  2.  Luc;e 
'23.  30.  Ita  S.  Aiigusl.  S.  Gregor.  Ljran.  Abulens. 
et  alii.  Est  bocteitium  Annae  vaticinium,  sequi- 
tur  quarlnni : 

Et  srPER  IPSOS    IN   COELIS   TO^ABIT.  ]   Iloc    iVcil 

Deusprimo,  cum  per  Samuelem  oralione  siui 
elicienlem  eccelolulgura  etlonitiua  rbilistliaeos 
perculit,  ul  dicelur  cap.  7.  10.  el  cap.  12.  18. 
Secundo,  cum  super  Cbiislum  intonnil  in  Bap- 
tismo,  Transfiguraiione,  et  aliiis,  Joan.  12.  28. 
Hic  est  filius  mctts  ditectus,  elc.  ac  rursum  cuni 
iii  Pentecosle  per  tonilru  et  linguas  igneas  mi- 
sil  Spiritnm  sanclum  in  Aposlolos  (unde  Sepl. 
verliint  :  Ipse  asccvdil  in  coclos  et  tonuil)  ,  ut  ipsi 
pariter  voce  tonarenl,  et  viia  rulgurarenl,  il;i- 
qne  Judaos  el  genles  pei  cellerent,  eosque 
Cbristo  subjicerenl.  UndeS.  Hieron.  S.  Pauluni 
vocat  :  lonilru  gcnlium.  Et  Cbristus  Jacobnm  et 
Joannem  vocavit  Bounerges ,  id  esl,  filios  to- 
nitrui. 

Deniquein  diejudicii  senlentiam  damnatioiiis 
in  impios  delonabil  el  fiilminabit,  dicens  :  lle, 
matedicti ,  in  ignem  ceternum. 

Mystice,  tonat  in  aiiima  peccatrice  Deus,  cum 
ei  injicit  minas,  melusque  gebennae,  iit  ex  tei- 
restri  fial  coeleslis,  imo  exteira  liat  coeltim. 
Nam  Htait  S.  Ambr.  iii  ps.  118.  serm.  12.  CaHinn 
dicitur  ,  qui  vitum  Angetorum  ctislodia  inlcgri- 
talis  exercet ,  et  corpus  suiim  continenti  sobrietatcj 
moderalur.  Audi  S.  Hieron.  in  Ps.  133.  v.  Z.Multi 
de  terru  cccti  fiunt ,  et  mutti  decceto  terra.  Infelix 
Judas  ccetum  fiiit ,  etfuctus  est  terra.  Patttus  Apos- 
totus  ,  eo  tempore  quo  perseqiiebatur  Ecctesiam, 
lerra  eral ;  confessus  est ,  et  ccetiim  factus  est. 

Et  S.  Bern.  serm.  27.  in  Canl.  Habel ,  inquit , 
Ecctesia  catos  suos  ,  homines  spiriluules  vitu  et 
opinione  conspicuos  ,  ftde  puros  ,  spe  firmos,  Latos 
charitute ,  conttmplatione  suspevsos.Ethi ptaentes 
pluviam  verbi  sutulurem  tonant  increpationibus  , 
coruscunt  miruculis. 

DOMINUS  JUDICABIT  FIMES  TERR/E,  ET  DABIT  IM- 
PERIUM    KEGl   SUO  ,     1  T    SUBLIMABIT  CORNU    ChRISTI 

sui.  ]  Hebr.  el  Cbald.  Messice  siio.  Esl  lioc  qiiin- 
tum  ,  sexlum  et  seplimnm  Annae  oraculiim  de 
Christo  post  mille  et  tr«  ceulos  annos  nasciltiro, 
quo  illi  emiinis  quasi  ap|)laudit  et  graliilatur; 
ubi  adverle  Annaiii  esse  prinumi  in  Scriplui;i 
qnae  bic  exprimat  nomen  Messiae  sive  Christi. 
Hncusqueenim  in  Pentaleucbo,  Josue  et  Judic. 
nomen  Chrisli  non  audivinius. 

Nota  liaec  tria  pioxime  referri  posse  ad  tem- 
ptis  Annae  elSamnelis,  acSauliset  Davidis,  qiios 
Samiiei  reges  constiliiit  el  coiisecravil;  uiidt^ 
Sepluag.  pro  ^l^hy^nialcho ,  id  est,  regi  suo,  le- 
gentes  iii  plurali  *{} jI^Q metuchenu,  kl  vsl,  regi- 
bus  noslris ,  verluiit  :  Ipsc  dubit  forlitudinnn  rr- 
gibiis  noslris;  sed  siib  his  omnibiis  pr;i'cipui' 
inlelligit  f  hrislum,  eoi  iim  ;iiitiljpum  :  (hristiis 
enini  soliis  jtidicabit  fiues  tolitis  terrae.  Simili 
modo  Isaias  cap.  \U.  parabolict!  i)er  castim  I.tt- 


558  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I. 

<:iferi  dc  ccelo  describit  casum  Nabuchoclonoso- 
ris,  vel  potius  Balthasaris  :  ac  Ezechielcap.  28. 
per  casuin  Gherubini  describit  casum  et  occa- 

sum  Tyri. 

Sensusergo  est  quasi  dicat :  Deus  per  meum 
Snmiielem  j udicabit  fines  terrce,  scilicet  Sanct.e  , 
sive  PalsestinoB.  Samuel  enim  judex  Israel  obibat 
celebriores  urbes  judicando,  et  lites  quaslibet 
totius  populi  dirimendo,  itaque  tolum  Israelem 
in  pace  et  religiones  conservabat,  ut  patebit 
cap.  7.  V.  10. 

Rursum  Dominus  per  meum  Samuelem  dabit 
imperium  (Hebr.  "jr  oz ,  id  est ,  fortitudinem )  regi 
suo,  primo,  putaSauli  (Samuelenim  unxitSau- 
lem  in  regem,  qui  proinde  unclus  ab  eo  fortiter 
propugnavit  Israelem,  ac  Philisthaeos  aliosque 
ejus  hostes  prostravii).  Denique  Dominus  per 
Samuelem  sublimabit  com«,  id  est,  regnum, 
fortitudinem  et  gloriam  Cliristi  sui ,  puta  Davi- 
dis  ,  ut  Sauli  succedens  eum  superet ,  ac  Isra(!lis 
regnum  longe  lateque  propaget.  David  ergo  fuit 
Christus,  idest,  unctus  Domini,  ac  ab  eo  mire 
dilectus  etelectus,  utexeonasceretur  Christus. 

Quocirca  hicc  omnia  magis  spectanl  ad  Chris- 
tum.  Deus  enim  per  Ghristum  judicavit  fines 
terrae,  non  tantum  Sanctae,  sed  totius  mundi, 
cum  omnes  gentes  per  praedicationem  Aposto- 
lorum  Christi  fidei  et  legi  Evangelicae  subjecit , 
ut  Ghristus  omnium  gentium  sit  princeps,  rex 
et  legislator ,  juxla  illud  Psal.  2.  Postula  a  me, 
et  dabo  tibi  gentes  licereditatem  tuamet  possessio- 
nem  luam  terminos  terrce.  Et  ps.  71.  1.  Deus  ,ju- 
dictlim  tuum  regi  da,  et  justitiam  tuam  filio  regis, 
judicare  popuium  tuum  in  justilia,  et  pauperes 
tuos  in  judicio:  quOd  maxime  de  Salomone  Da- 
vidis  fiiio ,  sed  praecipue  de  Gliristo  utriusque 
filio  etantitypo  diclum  est.  Deas  ergo  dedit  for- 
titudinem  et  imperium  regi  suo,  quando  Ghris- 
tum  omnium  genlium  regem  et  dominum  consli- 
luit,  illasque  omnesper  Apostolos  illi  subjecit: 
quare  tunc  pariter  sublimabit  cornu ,  id  esl, 
robur,  regnum  et  gloriam  Ckrisii  sui. 

Rursum  et  magis  id  faciet  Deus  in  die  judicii. 
Tuncenim  per  Christum  Judicem  judicabitom- 
nes  omnium  terrarum  temporumque  gentes  et 
homines,  ac  fideles  sibi  obedientes  coelo,  infi- 
deles  sibi  rebelles  inferno  adjudicabit.  Quare 
tunc  ut  rex  cojli  et  terrie  absolulus,  oraaibus 
omnino  Angelis  et  hominibus  imperabit,  ac 
tunc  Deus  cornu  regni  et  gloriae  ejus  sublima- 
bit  usque  in  coelum  empyreum,  ut  ibi  cum 
sanctis  suis  in  omni  felicitate  regnet  et 
triumphet  in  oeternum.  Unde  Chahl.  h;ec  refe- 
rens  ad  tempora  Anlichristi,  Gog  et  Magog  sic 
vertit  :  Favet  ullimum  de  Gog  et  Magog ,  et  exer- 
citu  gentium  raptorum  qui  venerunt  ex  finibus 
terrcB ,  et  dabit  forlitudinem  regisuo,  et  miiitipli- 
cabit  regnum  Messice  sui. 

Tropol.  S.  August.  lib.  7.  Givit.  k.  haec  altri- 
buit  cuilibet  fideli,  sancto  et  bealo ;  hic  enim  est 
Christus ,  id  est,  unctus ,  scilicet  chrismate 
Chrlstj  in  Bapiismo  et  Conrirmatione;  ideoque 
quasi  alhleta,  victor,  rex  et  triumphator  mun- 
di,  carnis,  et  diaboli,  cum  Christo  regnabil  in 
coelo  per  omnia  secula. 

Porro  haec  aliter  exponit  R.  Jonalhan  filius 
Uziel  in  iranslatione  sua  Chahlaica,  eumque 
sequentes  Rabbini  posteriores .  qui  negant  Chris- 
lum  venisse;  undehaec  a  Christo  detorquent  ad 
i-eviiarum  successum ,  potentiam,  et  victorias 
quas  h;\bituri  erant  sub  Samuolem,  et  dcin-Ie 


REGUM.  Cap.  II. 

sub  Machabaeis,  quasiillas  Deo  revelante  Anna 
praesciverit,  et  hic  praedixerit.  Vide  Abulenseni 
hic  q.  ult.  et  Lyranum. 

11.    PUER    AUTEM   EIUT    MIMSrER    IN    CONSPECTH 

DOMiNi  ANTE  FACiEM  Heli  Sacerdotis  , ]  nimirum 
discebat  legis  rudimenta,  ac  canere  (hoc  enim 
erat  odicium  Levitarum  :  unde  filii  Samuelis 
fuere  cantores,  imo  eorum  praifecti.  1,  Paral. 
cap.  6  et  25. )  custodirc  tahernaculum,  lucer- 
nas  accendere,  et  coetera  qufe  ad  ofTicium  Levila  - 
ruin  spectabant  obire,  ait  Abulensis ;  ac  ut  ait 
S.  Gregor.  Erat  fratribus  utilis ,  Deo  devotus. 
Unde  S.  Ghrysost.  hom.  de  Samuele  :  Quam- 
quam,  ait,  in  puero  cetas  erat  immatura,  virtus 
tamenerat  matura;  omnibus  enim  in  tetnplumas- 
cendentibus  multce  pietatis  ac  religionis  magister 
factus  est.  Audi  S.  Aug.  iu  Ps.  98.  Samuel  quid 
fecit  infans  ad  tempium  dalus?  omnes  cetates  suus 
inter  sancta  Sacramenta  Dei  peregit ,  ab  ineunte 
cetate  famulus  Dei.  Ipsius  coma  promittebatur  , 
et  potus  aqua  erat,  ait  Josephus  ,  et  quidem  usqu; 
ad  ejus  mortem,  inquii  Philo  de  Nazaraealu  c  1. 
V.  57.  Audi  S.  Hieron.  epist.  adLaetam  deinstit, 
filiae  :  Anna  filium  quem  Deo  voverat ,  postquam 
obtulit  in  tabernacalo,  numqadm  recepit;  inde- 
cens  arbitrata  ut  futurus  propheta  in  cjus  domo 
cresceret ,  quce  adfiuc  alios  filios  habere  cupiebat. 
Denique postquam  concepit  et  peperit,  non  estausa 
ad  templam  accedere ,  et  vacua  apparere  coram 
Djmino ,  nisi  prius  redderet  quod  debebat :  talique 
immolato  sacrificio  reversa  domum ,  quinque  li- 
beros  sibi  genuit ,  quia  primogenitum  Deo  pepe- 
rerat.  Miraris  felicitatem  sanctce  mulieiHs?  imitare 
fidem.  Ipse,  si  Paulammlseris ,  etmagistrum  me  , 
et  nutricium  spondeo :  gestabo  humeris ,  balbutien- 
tia  senex  verba  formabo ,  multo  gloriosior  mundi 
philosopho ,  qui  non  regem  Macedonum  Babylonio 
periturum  veneno ,  sed  ancillam  et  sponsam  Chrisli 
erudiam  regnis  coeleslibus  ojferendanx. 

Nola  t6  ante  faciem  Ileli.  Magnus  enim  ad  vir- 
lutem  slimulus  est,  si  quis  videat  se  in  con- 
spectu  viri  magni,  ut  Pontilicis  vel  Principis 
versari,ab  eoquevideri  et  nolari.  AudiSenecam 
lib.  1.  ad  Luciliuin  epist.  10.  Sic  vive  cum  homi- 
7iibus,  tanquam  Deus  videat  :  sic  vive  cum  Deo  , 
tanquam  homines  audiant.  Eteodem  lib.  epist.  11. 
Aliquis  vir  bonus  nobis  eligendus  est ,  ac  semper 
ante  oculos  habendus,  ut  sic  tanquam  illo  spec- 
tante  vivamus ,  et  omnia  tanquam  illo  vidente  fa- 
ciamus.  Magna  pars  peccatorum  tollilur ,  si  pecca- 
turis  testis  assistat.  Aliqaem  habeat  animus  quem 
veneretur  ,  cujus  aactorilate  secretum  suum  etiam 
sanctius  faciat.  O  felicem  qui  sic  aliquem  vereri 
potest ,  ut  ad  memoriam  quoque  ejus  se  componat 
atque  ordinet !  Elige  itaque  Catonem. 

12.  PoRRO  Fir.ii  Hrli  filii  Belial,]  id  est  , 
erant  improl)issimi  et  impiissimi,  ideoque  Deos 
per  Samuelem  Heli  cum  fiiiis  casligavit,  el 
morte  punivit,  ut  sequitur  : 

13.  Nescievfes  Domixuvi,]  practice,  id  est, 
Domino  non  servientes,  higi  ejus  inabedientes  , 
sacra  profanantes,  sacfiricia  sacrii(!ge  vio- 
lantes,  carnes  victiinarum  Deo  eripienles  ,  et 
sibi  arrogantes  :  quia  ut  ait  S.  Gregor.  pravita- 
tem  exercebant  opjris ,  sed  non  errabant  in  fide 
conditoris.  Talibus  sacerdotibus  iniendat  Deus 
per  Osee  cap.  U-  v.  6.  Ouia  tu  scientiam  repuUsti, 
repellam  tene  sacerdolio  fungaris  milii.  Prceclare 
Nazianz.  Deum  sicdefinit:  Deus  est  quem  omnia 
nesciunt ,  omniametuendo  sciunl.  Porro  Philo  ,  1. 
de  Sacerdotum  prsemiis,  docel  Sacerdotes  de- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  II.  239 

ulpole  cujiis  SaccitloK-s     qitos  od  alioitmi  correclioncm  fiosiiU ,  tlare  de  se 


hcrc  scmpcr  Dei  siii 

suiil,  iDcminissc.  Dinn  enim  ,  inqiiil,  assuescuvt 
scmper  atimenli  purlcm  Deo  decidcrc ,  vtmqnumin 
c.jus  oblivionem  vcniunt  :  qua  in  rcniliilin  vi/u  /w- 
test  contingerc Iwmini  felicius.  Idcn)  (le  Essaisila 
scribil  lii).  (le  Vita  conlempl.  rtriyetucim  liabcnl 
Dei  memoriam  ,  ut  ne  in  scmnis  quidcm  atiud  cis 
obversetur ,  quam  imagines  divinariim  pulchritu- 
dinum.  Et  sunt  in  liis  qui  somniando  produnt  prce- 
claras  sacrct  phitosopliice  scnlcnlias. 

Imo  (le  qiiolil)el  fideli  iUi  scribil  D.  Gieg.  Na- 
zianz.  Oral.  oo.  sub  inilium  -.IScc  cnim ,  ail,  tam 
scepe  spirilum  ducere ,  qudm  Dei  meminisse  debc- 
mus.  Imo  si  dici  lioc  potest ,  aliud  nihitquumlioc 
faciendum. 

Gausam  dal  S.  Eernard.  lib.  (lc  Inler.  (]( mo 
cap.  9.  JSam  sicul  ,  inquil,  nuttum  est  momcnlum 
qiio  non  fruamiir  Dci  misericordia  ;  sic  nuttum  esse 
dcbcl  momcntum  in  qiio  iltum  prctsentem  non  ha- 
beamus  in  memoria. 

KkQDE  OFl-irUM  SACI  RHOTTJM  AD  1'0I'ILIM.  ]  HCC 

«•st  prinium  filiorum  Heli  pcccatum,  quod  sci- 
licel  uescienles  Dominuu) ,  uescienles  ])ariler 
oflicium  suun)  ,  lum  praciice,  lum  speculaiive; 
r|nia  enim  non  cui-abanl  Deiim ,  Deiqu(>hg(m 
cl  oflicium  suum  observaie:  liinc  uec  cuiabant 
cam  legere  et  scire,  ne  liaec  scienlia  parereuis 
conscienliam  et  remorsum  prccati;  aUiue  Iutc 
esl  causa  cur  mulli  suis  libidinibus  addicli  fianl 
alhei ,  ut  scilicet  eis  libere  indulgeanl  sine  meUi 
nnminis  ei  vindicUT  :  bic  enim  meius  eorimi 
cupiditales  vel  frenarel,  vel  mor('eiel,  ac  seii- 
sum  voluplaiis  eorum  maguo  pavcris  doloris- 
que  sensu  mistum  diluerel  el  infringeiel  ; 
nolunt  ergo  scienliam  et  conscienliam  suis  cu- 
pediis  oblalranlem   el  ccclan)anlem. 

Taxantur  liic  quatuor  scelera  filioium  Feli  ex 
gula  manantia.  Piimum,  ignoranlia  (fTicii  siii 
jam  dicla  ;  secundum  ,  rapina  victinuirum,  ni- 
mirum  quod  cun)  ex  viclima  lanUim  ptclu.scu- 
liim  el  armus  dexter  Saceriioti  deberelur  Leviu 
7.  V.  32.  ipsi  quaslibet  viclimse  parles,  piseserlim 
pinguiores  et  delicaliores  sibi  usuiparenl.  Rur- 
siim  quod  id  facerenl  vi ,  rapieulcs  eas  iuvilis 
ofrerenti])us.  Deniquequodid  facereni  aniequam 
victima  Deo  |>er  cremalion(n)  al)  ii)sis  essel 
immolaia,  et  caio  cocia  lixi:(|ue.  Primumeuim 
debebal  Deo  bostia  pacifica  oflei  ri  coquique,  ac 
deinde  peciu>culun)  et  aimus  dexter  dubatiir 
Sacerdoli,  reliqua  caro  offerenli. 

Sic  et  apud  Genliles  non  uisi  peraclo  sacii- 
ficio  eo  vesci  licebai.  Lnde  proveibium  :  lUiud 
immotata  sacra  scepe  devorat ,  quod  jacuibaliir  in 
inlemperantes  et  ventri  dedilos,  quales  (lanl 
filii  Heli. 

17.  Erat  ergo  rrccATi  m  pvErop.vM  guam)f.  ni- 

MIS,   COKAAl   DOMIiNO,    (,)l  I A  15ETr,AIIi;«A>T  IICM  IM.S 

A  SACniFicio  DoMiM.  ]  Regia  lcgunt ,  quiu  delra- 
hebant  hominessacrificio  Domini ;  Wthv.  est  'VNJ 
niatsu,'n\  rsl ,  iit  Cliald.  elSe|)luag.  spcrnebani, 
dcspeclui  bal)ebanl ,  abon)inabanlur  sacrificii  U) 
Oomini ,  videntes  illam  irreligiosam  avaiiliam 
ei  gulam  Sacerdotum. 

Vide  bic  quiim  gravc  sit  peccalum  Sacerd(;- 
uim  ,  ob  scandalum  quod  daiur  lai(is.  Lnde 
Deus  Osee  cap.  3.  /luditc,  iiKiuil,  hoc  Saccrdo- 
l(^s ,  etc.  quia  vobis  judiciiim  esl  quoniam  laqtuiis 
facti  estis  specutalioni ,  et  rele  capansiim  siiprr 
Thahor.  Audi  S.  Gregor.  homil.  17.  in  Evangcl. 
l^ultuni,  fralres  cliarissimi,  ab  atiis  majiis  pra'judi- 
ciitm  quuui  d  saccrdolibtis  tolcrat  Deus  quando  cos 


cx(mpta  pravilalis  ccrnit  :  quando  ipsi peccamus , 
qui  compcsccrc  peccula  debuimus.  Pterumque,  quod 
cst  gravius,  Saccrdotes  qui  propria  dare  debiie- 
rant ,  etiam  aliena  diripitint.  lUrumque  si  quos 
humilitcr,  si  quos  contincntcrvivere  conspicitint, 
irridenl.  Considcratc  (rgo  quid  de  grcgibus  uga- 
tur ,  quando  pastores  lupi  ftttnt.  El  inferius  :  /jh- 
ptorcmus  Ilicrcmice  lacrymas  ;  considcrct  morlcm 
ncstram  ,  et  deptorans  dical  :  Qtiomodo  obscura- 
tiim  csl  atirum  ,  mulalus  est  color  optimus ,  dis- 
persi  sunt  tapidcs  Sancfuarii  in  capite  omnium  pla- 
leurum?  Aurtim  quippe  obscurattim  est ;  quia 
Saccrdotum  vita  quondam  pcr  gloriam  virtulum 
clara,  nttnc  pcr  actiones  infirmas  ostenditur  re- 
proha.  Cotor  optimus  esl  mulalus,quia  itle  sancti- 
tutis  habitus  ptr  terrcna  el  abjecta  opera  ad  igno- 
miniam  despcctionisvenit.  Lvge  sequenlia: 

18.    SaMUEL     AUTEM    MIMSTRABAT   ANTE    FACIEM 
DOMIM  ,    I'UER,    ACCIIVCTUS    EpIIOD  LIINEO.  ]  Epliod 

poljmiium  ei  gemmatum  continens  Ralionale 
cum  12  gemmis,  in  quibus  insculpia  eranl  no- 
niina  12  tiibuum  Israel,  eranl  proprium  Pon- 
lifici  :  al  Epliod  lineum  eiat  veslis  Levitarum  , 
qualis  erat  Samuel,  eralque  simile  superpclli- 
ceo,  quali  vestiiinlur  pueri  cboraules  canenles 
in  templo.  Ila  duplex  bcc  Epbod  dLslinguunt 
S.  August.  qusesl.  Zil.  in  lib.  Judic.  et  S.  Hierou. 
contra  Jovin.  Miiius  rccU;  eigo  Procop.elTbeo- 
dor.  ccn.seni  lioc  Epbod  Samuelis  fuisse  Sacer- 
doium,  illi  ab  Heii  Pontifice  concessum  ob  ad- 
miial)ilcm  Dei  graliam  in  ipso  resplendcnlcm. 
Tropol.  B.  Pclrus  Damiani  lib.  2.  ep.  10.  Li- 
num,  ail,  taioriosc pcrvcnit  adcandorcm,  ct  clc- 
rici  mcdo  liltercirtmi  sttidiis  insudando,  modo 
quibusdam  gradibus  ascendcndo ,  dijficile  promo- 
venltir  ad  sacri  ordinis  dignilates.  Et  S.  Greg.  hic  : 
Bene,  inquit,  Scimuctisvestis  tinea  fuisse  pcrhibe- 
ttir,  ut  ncvi  Sacerdolis  gtoria  opcrie  ostendcret , 
quod  novcf!  pudicilice  moribussplenderet. 

20.  ReDUAT  TIBI    DOMIMS   SEMEN    (prolcm)   DE 
MCl.IERE  HAC  ,  PRO    FEKORE  QIOD  COMMODASTI  Do- 

MiKO,]  id  esl,  pro  commodaio  vel  dono  quod 
oblulisti  et  dedisli  Deo,  i)ula  pro  luo  Samuele, 
quem  uiilii  quasi  Dei  Ponlifici  obtulisti. 

21.  Vl.SITAVIT   ERGO   DOMIMJS    Ai\>AM  ,    ET    CON- 
CEPIT    ET    PEPERIT   TUES    FILIOS    ET   DUAS   FILIAS.  ] 

Ecce  bic  fuit  fruclus  partin)  benediclionis  Heli 
Ponlificis,  pailim  oblaliouis  Aunae,  qua?  suum 
Saniuelem  Deo  oblulerat  :nam  pro  uno  Samuele 
qiiinque  proles  ei  rcddidit  Deus.  Discanl  hic 
paienles  ali(juos  filiorum  dicare  Deo;hi  enim 
eis  bcnediclion(m  in  bonis  tam  spiritualibus 
quam  temporalibus  impetrabunt. 

ET  MAGMFICATUS  EST  PIER  SamUEL  APUD   DOMI- 

M!M,]bocest,  crevit  selalc,  sapienlia  et  gratia , 
non  taulum  apud  liomines,  scd  ct  apudDeum, 
uli  explicat  v.  26.  Unde  Sanuiel  fiiit  lypusChris- 
li,  de  quo  aitLucas  cap.  2.  v.  ult.  Jesus  proficie- 
bal  sapicntia,  et  cetale  et  gratia  apud  Deum  et 
Iwmincs.  Tropologice,  .S.  Gregor.  A'c)/«h(/(/??j,  in- 
quil ,  est  qtiod  puer  Sumuet  dicilitr,  et  magnifi- 
calus.  Cur  ergo  puer ,  nisi  quia  humilis?  Et  cur 
mugnificalus  usseritur,  nisi  qitia  ad  perfectionis 
ccbiiudinem  crat  .-uhlimatus?  Et  ad  novae  legis 
pr;c(iicalores  idipsum  adaplans  :  Ptier,  inquil , 
ct  viagnificutus  in  conspectu  Domini  Samuel  dici- 
tur,quianovtis  ordo pra^dicatorum,  etsi  ad  magnce 
coniicrsalionis  cetsiludincm  pervenil ,  httmitilatis 
suoi  virlutemnon  pcrdidit.  Magnificari  qtuppe  non 
prodesscl,  si  piicr  esse  desisieret :  qtiia  Imruititate 


2U0 


COxMMENTARlA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap. 


II. 


uinissa ,  pUuwre  oinniiJOtenti  Dso  de  coiioersalionis 
altitadinein  non  valeret. 

.   22.  DOKMIEISANTCUM  MULIERIBUS,   Qa.fiOBSERVA- 

n.\NT  Ao  osnuM  Tabekn.aculi.  ]  GUald.  Quce  ve- 
niebant  ad  orandain  in  tabernacali  porta.  Joseph. 
(}(i(e  ad  Dei  religionein  accedebant ,  et  in  ea  per- 
severabant.  Kraiit  eiiiin  liae  f«iniaae  piye,  quae  se 
Deo  adei  in  taberiiaculo  serviendiiin  dicaraiU, 
inter  quas  educala  ruil  B.  Virgo  ,  uli  suiU  noslr.c 
moniales ,  de  quibus  dixi  Kxod.  38.  H  cc  verba 
jam  desideraiUur  in  Sej)l(u»g.  EsL  lioc  lertium 
filiorum  Heli  scelus,  scilicel  luvuria,  pula  adul- 
lerium  et  sacrilegium,  quoJ  scilicel  femiuas 
Deo  dicatas  violarenl,  iilque  iu  loco  sacro  et 
tabernaculo  :  gul;e  enim  comc.s  est  luxuiia,  et 
venter  vino  icstuans  despumat  in  libilines,  ait 
S.  Hieron.  eliam  sacrilegas.  Umle  Gbald.  v.  32. 
ait  eos  peccasse  in  doino  Sancluarii.  Et  S.  Hier, 
in  qu;esl.  Locas  tabemacali ,  A\i,  saboersus  est , 
et  propter  vitia  Sacerdotain  Dei  Sancluariain  des- 
titutum  est.  Idem  Hieron.  in  cap.  8.  Ezecli.  In 
exemplam  Opkni  et  Pliinees,  inquit,  idolorain 
sceiera  operainur  in  tabernacalo  Dei,  et  fornica- 
mur  cuin  liis  qucese  miUtice  et  minisierio  Dei  vove- 
runt.  Hebraei  apud  S.  Hieron.  in  qiiaest.  hoc  pec- 
catum  extenuant,  dicendo  filios  Heli  non  coii- 
cubuisse  cum  mulieribus,  sed  tantum  suasisse 
eis  copulam  cum  maritis  tempore  menstrui ; 
item  ante  tempus  Purificationis  iO  dierum  a 
parlu  expletum;  sed  h.ec  sunteorum  ligmenta, 
quibus  verba  S.  Scripturse  invertuiU.  Dcnique 
iiaec  scelera  Sacerdotum  commemorat  Scriptu- 
ra,  utindicetur  cur  Deus  suscitarit  Samuelem 
ad  ea  corrigendum. 

Rursum,  ut  indicetur  sanclitas  Sainuelis  ,  qui 
inter  lam  improbos  educatus  tam  probus  tameii 
evasit.  AudiS.Gyprianumlib.de  singularitate 
Glericorum  :Ma/a,  inquit,  conversatio  corruptio 
nem  seminat,  cupidilatem  coiicipit ,  ignoininiani 
parit ,  rabiem  concitat ,  porrigit  furiain,  lasciviam 
pascit ,  petulanliam  nutrit ,  casus  exaliat  ,  ruinas 
(edificat ,  perditione  gaudet ,  interitumfooet ,  con- 
fasionem  mercatur ,  tliesaurizat  opprobriuin ,  cri- 
minationes  exaggerat ,  accusationes  injlaminat , 
et  catervatim  in  fascem  glomeran^i  numerosas  in- 
dagines  captionuin ,  per  infinita  dedecora  siinpUces 
mores  in  perniciem  perdiloruin. 

Et  S.  Bern.  episl,  2'4.  ad  Hugon.  Inter  bonos , 
inquit,  bonum  esse  salutein  liabel ;  inter  malos 
vero ,  et  laudem  :  illud  tantce  faciUlatisest  quanlie 
et  securitalis;  lioc  tantce  virtulis  quantce  et  diffi- 
ruUatis,  Quale  nempe  estillud  tangere  picem  et 
non  inquinari  ex  ea?  in  igne  sine  lcesioneversari , 
et  in  tenebris  absque caligine  esse?  ubi  alludit  ad 
illa  tria  Scripiur;e  loca  :  Qui  tetigerit  picem  in- 
quinabitur  ab  ea.  Eccl.  13.  v.  1.  In  medio  ignis 
non  sum  lestuatus.  Eccl.  51. 6.  Factce  sunt  tenebra; 
horribiles  in  universa  terra  Mgypti  tribus  diebus  ; 
ubicumque  autem  fiabitabant  filii  Israel  lux  erat. 
Exodi  10.  22. 

Porro  haec  filiorum  Heli  luxuria  procedebat 
partim  ex  gula,  partim  ex  inobedientia ,  qua 
Deo  patri  suo  rebellabant.  Nam  ut  ait  S.  Greg. 
35.  Moral.  cap.  13.  Adam,  quia  auctori  suo  esse 
subditus  noluil ,  Jus  carnis  suce  quam  regebat, 
amisit ,  ut  in  se  ipso  inobedientice  suce  confusio  re- 
dundarel,  et  superatus  disceret  quid  etatus  ami- 
sisset. 

Et  S,  Bern.  serra.  1.  in  festo  omnium  Sanct. 
•Inima,  ait,  si  regnare  desideral  super  msinbra 
sua,  wxesseest  ut  sit  ipsasuperiori  suo  subjecla  , 


quoniain  tale  inveniet  inferius  suum,  qualem  s^ 
exkibw^rit  superiori.  Armatur  enim  crealura  ad 
ulcisciuxdam  sui  injuriam  Creatoris.  Et  ideo  noverit 
aniina  qwe  rebellem  sibi  inv^nit  cariiem  suam  ,  sc 
quoque  tnlnus  qadm  oporteat  superioribut  potes- 
tatibus  esse  suhjecLain.  Gaus;nn  dut  S.  August.  in 
Psalm.  1^13.  Agnosce ,  iiKiuit,  ordinem.  Tu  Deo  : 
tibicaro  (scilicet  obediat)  q  dd  jastius  ,  quid  pul- 
chrius?  tu  majori ,  minor  tibi.  Servi  tu  ei  qui  fecil 
te ,  tit  tibi  serviat  qaod  est  factiim  propter  te.  Si 
autein  conteinnis  tu  servire  Deo ,  nunquam  efficies 
ut  tibi  caro  :  qiu  non  obtemperas  Djmhio  ,  tor- 
queris  a  servo, 

■2k-  NOMTE  Fif.it  MEi.  ]  Riiprehendit  Heli  filios  , 
sed  semel  duntaxat,  el  niuiis  leniler.  Peccavit 
ergo  primo,  quia  ob  laiUa  ilagilia  dcbebat  eos 
acriter  et  crebro  objurgare.  Siscundo,  objurga- 
tos  ,  si  se  non  emendarent ,  a  sacrificiis  amu  - 
vere ,  et  sacerdotio  privare,  ait  Theod.  3.  eos  a 
se  abdicare  (  exhseredare  )  ct  verberibiis  afli  - 
cere,  ait  sauctus  Ghrysost,  lib.  3,  de  Mouast.  h. 
et  maxime  peccavit  ,  quod  eos  a  puero  non 
magis  ad  meliora  lli;xerit,  castigarit  (;t  correxe- 
rit  :  puerorum  enim  animi  ad  quidlibet  flexiles 
sunt ;  graudsevorum  vero  inlli'xiles  ,  utpote  in 
pravaconsuetudiiii;  radicati  et  oblurati.  Tritum 
est  iliud  : 

Bhjiidi  palrum  segaos  fucit  indulgRiith  riaios. 

Porro  moduin  corrigendi,  lU  scilicet  severi- 
tas  coudiatur  lenitate,  docot  S.  Grcgor.  2,  parl, 
Pastor,  cap,  11.  ISecesse  est ,  ait ,  ut  cuin  peccaii 
vulnus  in  suhditis  corrigendo  restringitur,  magna 
se  sollicitudine  etiain  districlor  ipse  moderetur  : 
qualenus  sic  jura  discipUme  contra  delinquentes 
exerceat ,  ut  pietatis  viscera  noa  amittat.  El  mox  : 
Curanduin  est ,  inquit,  ut  rectorem  subditis  ct 
matrem  pietas  ,  et  palrem  exkibeat  disciplina.  Et 
paulo  po<H  :  Sollicita  circumspectione  prooiden- 
dam  ne  ut  dislrictio  rigida  ,  aut  pietas  sit  re- 
missa ,  etc.  Erga  subditos  suos  inesse  rectoribus 
debetet  jaste  consolans  misericordia  ,  et  pie  S(e- 
viens  discipUna.  Exemplum  dat  Samaritanum  , 
(lui  alligavit  vulnera  laesi,  infundens  o/eum  et 
vinum.  Luc.  10,  vers.  34.  Ut  per  wmM/n,  inquit 
D.  Greg.  mordeantur  vulnera ,  per  oleum  fovean- 
tur.  Necesse  quippe  est  ut  quisquis  sanandis  vulnc- 
ribus  prceest ,  in  vino  morsum  doloris  adkibeat  , 
in  oleo  moUitiem  pietatis  ,  qiiatenus  per  vinum 
mundentur  putrida  ,  per  oleuin  foveantur  sanan- 
da.  Miscenda  ergo  est  lenitas  cum  seoeritate ,  fa- 
ciendum  quoddam  temperamentum  ex  utroque,  ut 
neque  multa  asperitate  exulcerentur  subditi ,  ne- 
que  nimia  benignitate  solvantur. 

Vide  de  casiigationc  filiorum  dicta  Proverb. 
c.  28.  \k. 

NoN  ENiM  EST  noNA  FAMA,]  lioc  cst,  pessimaest 
fama.  Estmiosis. 

25.  Sl  PECCAVERIT  VIR   IN  VIRUM  ,     PLACARI  EI  PO  - 
TEST  DeUS:SI  AUTEM  IN  DOMINUM  PECGAVERIT  \l\\, 

QUis  0R\RITPR0  EO?]//i  Dsuin,  uou  tantum  (ijiis 
iegein  transgredienclo  (  sic  enim  omnls  qui  pec- 
cat ,  in  Deum  peccat)  ,  sed  ejus  sacerdotiiim  , 
sacra  et  sacrificia,  itaque  Dei  sanctitatem  vio- 
lando  et  polluendo.  Significat  hoc  peccalum  non 
esse  irremissibile  ,  lU  voluere  Novatiani,  S(;d 
ditliculter  remitli.  Quis  enim  pro  publico  Dei 
ministro  tam  scelerato  orare  autleat  ?  Sani; 
Moses  aliquis  sit  oportet.  Audi  S.  Gregor.  Quis 
ei  intercessor  remanet ,  cum  iUe  se  iransgrediendo 
prcecipitet ,  qui  ad  inlercedenduin  pro  aliis  ordi-  ■ 


COMMENTARIA  IN  LIBHUM  I.  REGUM.  Cap.  11.  2^1 

liom.  10.  in  Nunier.  Qui ,      sel  puer  ;  lum  quia  id  hlc  cjus  pueriliae  subnec- 

Samucl  faclus 


nalus  est?  El  Origen, 

iuquit,  vieliores  sunt ,  inferiorum  scmpcr  culpas 
el  peccata  suscipiunt  ;  saccrdos  autem  si  detin- 
(fuat  aut  Ponlifcx ,  ipsum  suum  potcst  purgure 
peccalum,  si  tamcn  non  peccet  in  Deum  :  de  iiujus- 
v.iodi  enim  peccatis  non  facile  rcmissioneyn  ali- 
i^uam  videmus  in  Legis  litteris  designari.  El  No- 
vella  123.  Juslinianus  :  Si ,  ait ,  iili  quibus 
negotium  dalum  est  orandi  pro  populo ,  indigni 
ministerio  Dei  inventi  fuerint ,  quomodo  pro  po- 
puii  dclictis  placare  Deum  poterunt?  Hinc  S.  Leo 
ep.  90.  ex  Aposlolica  tradilione  probal  presby- 
teris  aut  diaconis  i)ro  criniine  aliquo  nou  esse 
per  uiauus  imposiiioneui  paMiiiendi  remedium 
concedendum,  sed  aiia  rigidiore  ipsis  salisfac- 
tione  ulenduui. 

Vro  placari  ei  potest ,  Hebr.  est  iSSs  piUelo  , 
id  esl,  judicabit  vel  causam  ejus  cognoscet,  Deus 
{ ita  Pagnin. )  ut  si  videat  eum  ab  alio  in  quem 
peccavii  prius  fuisse  loesum  ,  vel  aliaiu  peccaii 
excusalioneiu  l)abeal,  ei  parcai. 

Porro  Chald.  Valab.  etR.  David  per  Hebr.  Elo- 
him  inlelligenles  uou  Deum  ,  sed  judicem  ,  sic 
vertunt  et  explicant :  Si  peccaverit  vir  in  virum  , 
judicabit  illamjudex,  Ulemque  dirimet  ,  et  eum 
qui  innocens  esl  eripiet ;  si  aulem  in  Deum  ;  quis 
cum  iUo,vel  pro  iUo  dijudicabitur?  quis  sejudicejn 
interponet  ? 

Et  non  AUDiERUivT  vocem  patius  sui.lQuartum 
esl  lioc  filiorum  Heli  scelus,  scilicet  coutumacia 
et  obstiualio.  Causam  subdit: 

QlIA    VOLIIT    DOAJINUS    OCCIDERE    EOS.]   Nota    : 

l)rima  causa,  eaque  direcla  et  propria  ,  cur 
fiiii  Heli  non  audieriut  paireiu  moneutem,  fuit 
eoruiu  prava  et  perversa  voiunlas  in  malo  obsli- 
uala,  ob  quam  noiuerunt  audire  palris  mouiia  : 
S.  taiueu  Script.  liic  more  suocausam  aliam  in- 
directam  assignal ,  sciiicet  in  allissimam  Dei 
providenliam  el  judicium  id  refert ;  nimirum 
quod  Deus  uoluerit  eorum  ob  lanla  scelera  lo- 
ties  ileraia  misereri ,  eisque  dare  graliam  effi- 
cacem  ,  quie  poeniiereut ,  el  mortem  evaderent, 
sed  permiserit  eos  in  suis  crimiuibus  volutari 
el  obfiruiari  ,  ul  eos  juslissime  loties  merila 
morle  puniret,  ad  reparandum  scandalum  loli 
popuio  ab  eis  datum,  ei  ad  exemplumterrorem- 
que  aliorum  Sacerdolum.  Solet  enim  Scriptura 
passim  inculcare  Dei  allribula,  praeserlim  mi- 
sericordiam  et  judicium  ,  nt  significet  Deiiiu 
omniuiu  omnino  rerum  ,  lam  bonarum  quam 
malaru)u  exactam  habeie  providenliam,  ut  illas 
pr*miet,  has  casiiget.  Hoc  enim  facit  hoiuines 
Deum  liuiere  et  colere  ,  eosque  a  peccatis  coer- 
cet.  iNullum  enim  majus  est  peccaiorum  fjc- 
num,  quam  .Numiuismelus,  et  Dei  vindicis  seria 
cogilalio. 

27.  Venit  autem  virDei  (Propheta)  ad  Heli.] 
Quis  hic  vir  ?  Ahul.  q.  22.  putal  fuisse  Angelum 
speoe  viri  indutum  :  R.  Salomon  et  Rabbiui  re- 
ceutiores  censent  fuisse  Elcanam  patrem  Sa- 
muehs.  Rabbini  antiquiores  apud  sanctum  Hie- 
ronymum  in  Quaest.  arhitrautur  fuisse  Phiuees 
Poniificem,  qui  vixit  tempore  Josue  et  Oiho- 
melis:  censent  eniiu  ipsi  Phinees  esse  Eliam  ; 
quare  ipsuiu  adliuc  viverc  et  viclurum  usquc  ad 
Aniichristum,  aquo  occidetur.  Sed  lioc  refulavi 
Num.  25.  13.  Incerlum  est  ergo  quis  fuerit  hic 
Propheta,  eo  quodScripLura  ejus  uomeu,  genus 
autslirpem  nou  exprimat. 

Quando  venerit  ad  Heli  pariler  incertum  est. 
Vuletur  autem  veuisse  cum  Samuel  adhuc  es- 

CORNEL.    A    LAPIDE.      TOM.    H. 


tiiur;  tum  quia,  cum  SamucMacius  est  grau- 
dior,  Deus  eo  ustis  cst  ad  Heli  rursum  commo- 
nendum,  imo  condemnandum.  Ila  S.  Hieron.  iu 

QUJESt. 

Porro  hoBC  prophetia  continet  primo,  refri- 
catque  Dei  beueficia  iu  Heli  collata  ;  deindt; 
versu  29.  ejus  et  filiorum  peccaia  exprobrat  , 
demum  versu  31.  quintuplicem  eis  poeuam  in- 
fiigit. 

NUMQUID    NON     APERTE     REVELATUS    SUM    DOMII 

(familiae)  patris  tui  (  Aaronis)  cum  essent  (ipst; 
ejusquefilii  et  fraler  Moses)  in  jEgvpto  in  domo 
Pharaonis?]  Tunc  euim  ex  omnibus  filiis  Is- 
rael  elegi  Mosen  iu  eorum  ducem  ,  ac  Aaro- 
nem  iu  ejus  socium  ac  inlerpretem,  aeque  ac 
Ponlificem  ,  ut  populum  ex  ^gypto  educe- 
rent ,  ac  per  desertum  deducereul  in  lerram 
promissam. 

29.  Quare  calce  arjecistis  (  Hehr.  quare  cal- 
citrastis,  non  tam  tu  quam  filii  tui  ,  ac  tu  per 
filios  tuos)  vicTiMAM  MEAM  ?  ]  (].  d.  Quare  cou- 
tempsislis  mea  sacra,  proinde  ac  si  calcibus  ea 
abjecisselis? 

Et  magis  hokorasti  filios  tuos  quam  me  ,  ] 
quia  non  ausus  fuisti  eos  repreheudere  et  cas- 
tigare,  ne  eos  offenderes  ;  ilaque  permisisli  ut 
ipsi  me  offenderenl  ,  ideoque  ui  pariter  of- 
fendisli  me.  lia  S.  Gregor.  Magis  ,  ait ,  Deunt 
quani  fiUos  Iwnoravit ;  quia,  dum  aperta  eorum 
peccata  contemneret  ,  lucra  temporaUa  eisdein 
providebat. 

Ut  comederetis  primitias  omnis  sacrificii  Is- 
rael  populi  MEi?]  Ut  scilicct  primo  comederc- 
lis  carues  victimarum  pacificarum  (quaepro- 
prie  eranl  populi ,  quia  pro  ejus  pace  el  saluto 
offerebanlur  ,  et  ab  eo  comedebantur)  ,  aute- 
quam  mihi  priiniliae  adipis  in  allari  adolerentur 
et  cremarentur,  v.  15.  et  16.  Rursum  primitias 
vocat  praecipuas  viclimarum  parles  :  has  enim 
fuscinula  Deo  eripiebaij  sibique  arrogabat  ser- 
vus  Sacerdotis  V.  13. 

30.  LoQUENs  LOCUTUS  suM  (ccrtc  locutus  SUUJ, 
quasi  dicat,  firmiier  decreveram)  ,  ut  domus 

TUA    ET    DOMUS    PATRIS   TUI    MINISTRARET  IN  CONS- 

PECTU  MEO.]  Hinc  patet  Pouiificatum  a  Deo  da- 
tum  fuisse  Heli,  ac  ex  familia  Eleazar  transla- 
lum  fuisse  ad  familiam  Ithamar,  ex  qua  erat 
Heli  ,  ut  patet  ex  eo  quod  Heli  ahuepos  Ahia- 
thar  3.  Reg.  2.  ex  Ithamar  prognatus  dici- 
tur  1.  Paral.  24.  Quare  falso  aliqui  censent 
Heli  propria  aucloritale  invasissePontificaluu). 
Causa  translationis  ignoralur  ,  sed  videtui- 
fuisse  ignavia  vel  peccalum  aliquod  Eleazari- 
tarum. 

Porro  haec  fuit  series  et  successio  Ponlificum 
per  filios  :  Aaroni  successit  Eleazar,  huic  Phi- 
uees  ,  huic  Abisue  ,  huic  Bocci ,  huic  Ozi  ,  ut 
patet  1.  Paral.  6.  vers.  h.  ei  ex  Josepho  I.  5.  Au- 
tiq.  ult.  Ab  Ozi  translatus  est  Ponlificatus  ad 
Heli ,  ^ui  erat  ex  Ilhamar  fratre  Eleazari.  Heli 
genuit  Phinees,  qui  anle  patrem  occisus  fuit 
in  praelio  ,  cum  arca  a  Philislhaeis  caperetui-  : 
loco  Phinees  successil  filius  Achitob,  huic  filius 
Achias,  huic  filius  Achimelech,  liuiQ  filius  Abia 
tai'.  Addit  Josephus  quod  Phinees,  palre  Heli  vi- 
veute ,  funcius  sit  pouiificatu  eo  quOd  Heli  pnt 
senio  eo  fungi  non  posset ;  quod  intellige  uon 
quod  Phinees  fueritPontifex,  ut  videtur  velle  Jo- 
sephus  ;  sed  quOd  Heli  senem  manentem  Ponti- 
ficem  in  adminislraudo  Poulificalu  adjuverit. 

31 


565 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  IT. 


Ex  hoc  vcrsu  pntci  quod  Deus  Heli  ejusque 
posieris  pi-oiiiiseratconlinuam  filiorum  in  Pon- 
lificaiu  successionem  ;  si  videiicct  illi  reclc  <'o 
fungerenlur  ;  sed  his  male  eo  fungenlibus  ,  mi- 
iiaiur  el  praedicit  hic  Deus  se  rursumillum  eis 
ablalurum.  Id  fecit  sub  Salomone,  quiAbialhar 
Poniincem  descendentem  cx  Heli  el  Ilhamar  a 
Poniificalu  amovit,  co  qu5d  conlrasecum  Ado- 
nia  conspirasset ,  enmque  in  regem  unxisset; 
ac  Poniificem  conslituit  Sadoc  ,  qui  oriundus 
erat  ex  EU^azar.  l(a  Abulens.  Mansit  ergo  Pon- 
tificatiis  in  familia  Heli  per  quinque  posteros  , 
scilicet  Heli,  Phinees,  Acliitob  ,  Acliias  ,  Aclii- 
melech  cl  Abialhar;  inde  rediil  ad  Sadoc  et  fa- 
niiliam  Eieazari  ,  in  eaque  mansil  usque  ad 
Chrislum. 

UsQUE  TN  SEMPiTEUNTJM,]non  absolute  ut  palcl, 
sed  respcctive,  scilicettoto  tempore  legis  veie- 
ris,  sive  quamdiu  duraret  Judaismus  usque  ad 
Chrislum. 

31.  Pr/Ecidam  nnACHiuM  tuum  ,  ]  id  est,  robur, 
digniialem  et  auctoritatem  tuam  pontificiam  ; 
id  esi ,  auieram  a  te  Ponlificaium.  Ila  S.  Gregor. 
Angel.  Rupert.  Lyran.  et  Vatabl.  Porro  Septuag. 
vertunt  :  Disperdam  semen  laum  ;  Chald.  Extir- 
pabo  forliludinem  seminis  tui ,  q.  d.  fihos  el  ne- 
potcs  luos  laciam  imbecilles  ,  invalidos,  infir- 
mos ,  ut  non  diu  vivant ,  nec  ad  senium  perve- 
niant,  ut  scquiiur ,  ac  tandem  delcbo  omnem 
posteritaleni  tuam.  Est  hiuc  prima  poena  a  Deo 
jnilicla  Heli. 

Symbol.  nonnulli  per  forliludinem  intelligunt 
Arcam  testamenti,  quaj  capia  fuit  a  Philistli.cis 
sub  Heli  juxta  illud  Ps.  77.  61.  Tradidit  Incapti- 
vitatem  virtutem  (hcbr.  fortitudinem)  eorum, 
id  esl ,  arcam  ,  ait  ibidem  S.  August.  Thcodor. 
Eucher.  et  Hugo.  Arca  enim  erat  robur  et  fir- 
mamenlum  Israetis  ,  quia  Deum  quasi  vehe- 
bat. 

Ut  non  sit  senex  in  pomo  TMK.^lSenex,  id  est, 
Pontifex  ,  ait  S.  Hieron.  Angelo  et  S.  Augusl. 
Simplicius  accipeTdsenex  ut  sonat.  Sic  enim  se 
cxphcatv.  33.  diccns  :  Morietur  cum  ad  virilem 
cetutem  venerit.  Rursum  aliqui  apud  Valabl.  Se- 
nex,  inquiunt,  id  est ,  Sapiens.  Senum  enim 
est  sapicniia  ;  unde  a  scnibus  dictus  estSena- 
tus  ,  qui  est  caetus  sapientum  Reipub.  consu- 
leniium.  Poena  ergo  impiorum  praesertim  pa- 
renlibus  rcbcllium  (  uli  fuere  hi  fihi  Heli  )  , 
congrua  est  viiae  brevitas  ,  ut  ante  senium  mo- 
riantur,  juxta  illud  :  Antequamdies  ejus  implean- 
tar,  peribit  ;  et  manus  ejus  arescent.  Job.  15. 
vers.  32.  Et  illud  :  Qui  sublati  sunt  ante  tempus 
suum,  et  fluvius  subvertit  fundamentum  eorum. 
Job.  22.  vers.  16.  Unde  David  :  Viri  ,  inquit, 
sanguinum  et  dolosi  non  dimidiabunt  dies  suos. 
Psalm.  bU.  v.  2i.  Et  Salomon  :  NoU  ,  inquit  , 
esse  stultus ,  ne  morlaris  in  tempore  non  tuo.  Ec- 
cles.  7.  vers.  13.  Vere  Seneca  hb.  de  breviiate 
vilaj  cap.  6.  Non  accepimus,  ait,  brevem  vitam  , 
sed  facimus  :  non  inopes  temporis  ,  sed  prodigi 
samas. 

33.  Verumtamen  non  auferam  penitus  virum 
ex  te  ab  ai.tari  meo  ,  ]  quasi  dicat  :  Auferam 
quidema  tuis  posteris  Pontificatum,  permittam 
tamen  ut  sint  minores  Sacerdotes  vel  Levitae  , 
sed  in  augmentum  poenae  tuae  et  ipsorum  ;  ut 
scilicet  ipsi  videntes  se  Pontificalu ,  taniisque 
cjus  oj>ibus  et  emolumeniis  spoliatos ,  ingemis- 
cant ,  ac  pree  amaritudine  el  dolore  deficiant  el 
labescani.  Ihrc  enim  dicuniur  Heli ,  non  in  per- 


sona  siia  ,  sed  poslcrorum.  Hicc  est  lerlia  pocna  ; 
sequilur  quaria  : 

Et  PARs  MAGNA  DOMUS  (famlliae,  puia  posie- 
rorum)  tU/E  morietur,  cum  ad  virilem  ^tatem 
VENERiT,]  quasi  dicat:  Morienlur  juvenes,  non 
senes  .  idque  viohMita  morle  ,  scilicct  romphaia 
sive  framea,  id  est ,  gladio,  ut  addunt  Scpluag. 
et  Cliald.  0»inJ5 ,  imniit ,  multitudo  domus  tum 
occidentur  juvenes.  Id  factum  audiemus  c.  22. 12. 
et  seq.  ubi  Saul  occidit  Abimclech  Pontificem  , 
ac  nepoiem  Heh  cum  tola  sua  familia  ,  eo  quod 
panes  dedisset  Davidi.  Povro -^o  omnis  muliiiudo  , 
ut  liabentHebr.  etChald.  idcmestquodpleriquc, 
multi  :  nam  aliquos  servatos  fuisse  cl  morteni 
cvasisse  patet  ex  sequcnti. 

3^.    HOC  AUTEM  ERIT  TiBI  SIGNUM  ,  ]  lias    CladcS 

posieristuisobventuras;illasenimnon  vidilHeli, 
ulpote  jam  mortuus  :  undc  earum  signum  ci 
certitudinem  dal  ei  Deus ,  caedem  Oplmi  etPlii- 
nees  ;  lianc  enim  ipse  vivens  audivil  et  inge- 
inuit.  Haec  est  quarta  Heli  poena  ;  sequitur 
quinta  : 

35.  Et  suscitabo  mihi  Sacerdotem  fidelem.  ] 
Quis  hic  ?  nonnulli  pulant  esse  Samuclem  , 
(|uem  putant  successiss»^  Heli :  non  tantum  iii 
principatu  ,  quasi  judiccm  populi  ,  sed  et  in 
Pontificalu.  Ita  S.  Augusi.  1. 17.  Civil.  cap.  k.  ct 
in  Ps.  98.  vers.  2.  Relract.  cap.  55.  et  conlra 
Faust.  cap.  33.  Greg.  Eucher.  Angel.  hic  Hier. 
ad  illud  1.  Cor.  1.  Cum  omnibus  qui  invocant  no- 
men  Domini,  ubi  sic  de  Samucle  :  Quem  sacer- 
dotem  fuisse  illa  res  probat ,  quia  et  sacerdoti  suc- 
cessit ,  et  lioslias  offerebat.  De  quo  etiam  secundum 
historiam  dictum  est :  Suscitabo  mihi  Sacerdotem 
fidelem,  Quin  et  S.  Ignat.  ep.  ad  Magnesianos  : 
Saul,  ait,  privatur  honori  regio ,  non  exspectans 
summum  Sacerdotem  Samuelem. 

Ratio  est ,  quia  Samucl  c.  7.  v.  9.  dicitur  sacri- 
ficasse  et  orasse  pro  populo,  ac  Saulem  in  Re- 
gem  unxisse,  ac  posteum,  Davidem.  Hjcc  au- 
lem  sunt  munia  Pontificis.  Favct  Josephus  I.  6. 
cap.  ult.  dicens  Samuelem  a  Pythonissa  susci- 
tatum  esse  cum  Sacerdotali  amictu  ;  Nazianz. 
quoquc  orat.  60.  Epliod  Samuelis  yocat  slo- 
lam  Sacerdotalcm  :  sic  et  Theodor.  et  Procop. 
liic. 

Verum  conlrarium  videlur  longe  verius,  sci- 
licet  Samuelem  non  fuisse  Ponlificem.  Ratio 
est  ,  quia  Ponlificatus  a  Deo  addictus  eral  Aa- 
roni  ejusque  posteris  ,  ex  quibus  non  erat  Sa- 
muel. 

Rursum ,  Heli  morienle  Samuel  erat  juvenis , 
ac  juvenis  post  Heli  judicare  coepit  Israel,  uli 
ipse  indicat  cap.  12.  vers.  2.  At  Pontifex  nemo 
crcari  poterat  antequam  esset  vir  iriginla  an- 
norum  ,  ut  docet  S.  Hieronymus  in  cap.  1. 
Ezech.  Sed  haec  ratio  non  evincit,  uti  ostendam 
c.  12.  2. 

Tertio,  quia  tempore  Samuelis  Ponlifex  erat 
Achias  abnepos  Hcli ,  ut  patel  c.  14.  8. 

Denique  in  serie  Ponlificum,  quam  lexit  Jo- 
sephus  et  ahi ,  non  ponitur  Samuel,  nec  Script. 
usquam  eum  vocat  Sacerdoicm  ,  imo  David 
Ps.  98.  Moses ,  inquit,  et  Aaron  in  Sacerdotibus 
ejus  ,  et  Samuel  inter  eos  qui  invocant  nomen  ejus. 
Ita  censent  Beda,  Rabanus,  Abul.  hlc  in  cap.  7. 
q.  30.  Hugo ,  Lyran.  Cajetan.  Dionys.  Genebr. 
ac  S.  Hieron,  l.  1.  contra  Jovin.  Samuel ,  ait, 
Levita  non  Sacerdos  ,  non  Pontifex  fuit.  Et  S.  Au- 
gust.  fusein  q.  veteris  ct  novi  Testamenti  c.  U6. 
(vel  quisquis  est  earum  auclor,  non  cnim  vide- 


COMMEKTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  IT. 


%Z 


tur  esscS.  Aiigusl.)  EtS.  Tliom.  in  c.  7.  ad  Hebr. 
lect.  3.  Serarius,  Mendoza,  Siiuchez,  Torniellus 
etalii. 

Ad  argumentum  adversfe  sentenliae  respon- 
deo  Sanuielem,  etsi  ex  genere  et  prosapia  dun- 
laxat  esset  Levita  ,  subinde  tamen  exdispensa- 
tione  Dei  sacrificasse  ,  ut  cum  Saulem  et 
Davidem  unxil  in  reges  ,  ideoque  Sacerdotem  a 
n}ultis  (ut  a  Chrysost.  Ambros.  August.  Bern. 
Damiano  et  aliis  ,  quos  fuse  citat  hic  Mendoza 
[).  395.)  vocari;  ac  eos  unxisse  in  reges  ,  non 
ut  Pontificem  ,  sed  ut  Prophetam  ,  eeque  ac 
Elias  (qui  uon  erat  Pontifex)  Propheta  Azaelem 
unxit  in  regeni  Syrioe  3.  Reg.  19.  ac  Elisseus  per 
unum  e  suis  unxit  Jehu  in  regem  Israel  l\.  Reg. 
cap.  9.  Porro  Ephod  Samuelis  lineum  et  Leviti- 
cum  erat  ,  non  polymilum  et  Sacerdotale.  Unde 
S.  Hier.  in  Ps.  98.  6.  Samuel ,  inquit,  Levitlcl 
ordinis  regidam  tenet  :  quod  Ephod  illud  lineum 
alque  candidum  figuravit,  oslendens  candidum  ef- 
fici  posse  qui  per  poenilentiam  nomen  Domini  invo- 
cans,  nigredinem  peccali  diluerit. 

Cum  ergo  hic  dicitur  :  Sascitabo  mihi  sacerdo- 
tem  fidelem ,  \n\.e\\\g\\.uv  Si\(\oc ,  quem  Salomon 
loco  Abialhar  creavit  Pontiflcem  ,  qui  fideli- 
ler  Deo  in  templo  ,  el  Christo,  id  est ,  Davidi  et 
Salomoni  regi  a  se  uncto  minislravit. 

Allegor.  significatur  hic  translatio  Sacerdotii 
ab  Heli  et  Aarone  ad  Christum :  hic  enim  esl  Sa- 
cerdos  fidelis  Deo.  Ita  S.  Gregor.  Theod.  Angel. 
Procopius  et  S.  August.  17.  Civil.  cap.  4-  Vide- 
mus  vero  hodie  Judeeos  absque  sacerdotio  esse: 
Et  inter  eos,  inquit  August.  quicamque  est  ex 
Aaronico  genere  ,  cum  videt  sacrificium  Chris- 
tianorum  toto  orbe  poiiere ,  sibi  autem  honorem 
illum  magnum  esse  subtractum  ,  deficiunt  oculi 
ejus ,  et  defluit  anima  ejus  tabe  mceroris  ;  mors 
vero  illa  filiorum  significavit  mortem  ipsius  Sa- 
cerdolis  de  filiis  Aaron ,  inquit  August.  et  Sa- 
cerdos  ilie  fideiis  vers.  35.  maxime  et  principa- 
liter  est  Christus  Dominus ,  inquit  Procopius  , 
Theodor.  etalii. 

PorroChristusnontanlum  estSacerdos  et  Pon- 
tifex,  sed  et  Chrislianos  quoslibet  efficit  sacer- 
dotes  et  reges  mysticos,  juxta  illud  Apoc.  1.  11. 
Fecit  nos  regnum  et  Sacerdotes.  Unde  S.  Leo 
serm.  3.  in  die  anniversario  assumptionis  suae 
ad  Pontificatum  :  Omnes,  inquit,  in  Christo  rege- 
neralos  crucis  signum  efficit  reges  ;  Sancti  vero 
Spiritus  unctio  consecrat  Sacerdoles.  Et  mox  os- 
lendit  qua  in  re  hoc  regnum  et  sacerdotium 
consistat.  Quid  enim ,  inquit ,  tam  regium  qudm 


subditum  Deo  animum  corporis  sui  esse  rectorem : 
Et  quid  tam  Sacerdotale  ,  qudm  vovere  Domino 
conscientiam  puram  ,  et  immaculalas  pietatis  hos- , 
tias  de  altari  cordis  offeri-e  ? 

Er  /EDiFiCABO  Ei  DOMUM  (fainiliam  ,  posterita- 
tem)  FiDELEM,  ]quje  scilicet  fideliter  mihi  mi- 
nistrans  in  Ponlificalu,  fideliter,  id  est,  flrmiter 
et  constanter  in  eo  perduret.  Hoc  de  Samuele 
dici  nequit:  ejus  enim  filii  seque  ac  Heli  fuere 
degeneres  et  improbi ,  ut  palet  cap.  8.  vers.  3. 
Declinaverunt ,  ait ,  post  avaritiam ,  acceperunt- 
que  munera  ,  et  perverterunt  Judicium.  Posteri 
vero  Sadoc  fideles  firmique  perstilerunt  in  Pon- 
tificatu  usque  ad  captivitatem  Babylonicam,  et 
eversum  templum,  imo  et  post  eam  ,  ut  patet 
Ezech.  ZiO.  /i6.  et  ex  serie  Pontificum  ,  quam  texit 
Josephusl.  10.  c.  11.  Et  ex  eoSigonius  deRepub. 
Hebr.  L  5.  c.  1. 

36.  FUTURUM  EST  AUTEM  T3'r  QUICUMQUE  MANSERIT 
IN  DOMO  TUA  ,    VENIAT  UT   ORETUR    PRO  EO.  ]  MiUO- 

res  enim  Sacerdotes  ac  Levitae ,  cum  quid  pec- 
cassent ,  ex  lege  debebant ,  ut  laici ,  offerre 
viclimas  pro  peccato,  et  Pontifex  debebat  orare 
pro  illis. 

Et  0FFERE15AT  NUMMUM  ARGENTEUM  ,  ET  TORTAM 

PANis.]  Sacerdoli  sive  Pontifici  ut  graliam  ejus 
captet,  hoc  fineut  ab  eo  ad  partem  Sacerdota- 
lem  admittalur.  Ex  Hebraeo  verti  potest  clarius: 
Veniet  ad  orandum  pro  nummo  argenti  et  torta 
panis,  orando  scilicet  ut  detur  sibi  quasipauperi 
et  famelico  nummus  exiguus,  et  fragmen  panis, 
quo  latrantem  ventrem  satiet.  Ita  Cajet.  et  Va- 
tabl.  Unde  noster  Serarius  pvo  offerat ,  vel,  ut 
alii  legunl  afferat,  legendum  putat,  auferat ,  id 
est ,  accipiat  nummum  et  tortam  panis  ;  verum 
Rom.  habent,  offerat. 

DlMITTE  ME.OBSECRO,  AD  UNAMPARTEM  SaCERDO- 

TALEM,  tum  victimseameoblatae,  tum  quarum- 
libet  aliarum  victimarum  a  popuIoSacerdotibus 
oblatarum^uT  comedambuccellam  PANis.]Magna 
fuit  haec  abjectio ,  vilitas  et  mendicitas  postero- 
rum  Heli. 

Allegor.  Buccella  panis  signiflcat  sacrificium 
Eucharistiae,  quod  e  pane  fit.  Ita  S.  Gregorius 
Eucher.  Theodoreius,  Procopius.  Audi  sanctum 
Augustinum  17.  Civitat.  U.  Quod  ergo  addidil 
manducare  panem ,  etiam  ipsum  sacrificii  genus 
eleganter  expressit ,  de  quo  dicit  sacerdos  ipse  : 
Panis  quem  ego  dedero  caro  mea  est  pro  seculi 
vita  :  ipsum  est  sacrificiiim  non  secundum  ordinem 
Aaron ,  sed  secundum  ordinem  Meichisedech ;  qui 
legit  intelligat. 


«»««««■■ 


m 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cnp.  III. 


CAPUT  TERTIUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

DeUS  RimSUxM    PER  SaMUELEM   PR^EDICIT  EXITIUM  HeLI  ;    IDQUE   SaMUEL   HeLI  ,    AB   EODEiM 

ADJUBATUS  ,    V.    1G.  CANDIDE  EDICIT, 


UER  autem  Samiiel  ministrabat  Domino  coram  Heli ,  et  sermo  Domini 
erat  pretiosus  in  tliebus  illis  ,  non  erat  visio  raanifesta.  2.  Faclum  est  ergo 
in  die  quadam  ,  Heii  jacebat  in  loco  suo  ,  et  oculi  ejus  calligaverant  ,  ncc 
poterat  videre  ;  3.  lucerna  Dei  antequam  exstingueretur ,  Samuel  dor- 
miebat  in  templo  Domini  ,  ubi  erat  arca  Dei.  h.  Et  vocavit  Dominus 
Samuel.  Qui  respondens  ait  :  Ecce  ego.  5.  Et  cucurrit  ad  Heli  ,  et  dixit  : 
Ecce  ego  ,  vocasti  enim  me.  Qui  dixit :  Non  vocavi  ;  revertere  ,  et  dormi. 
Et  abiit,  etdormivit.  6.  Et  adjecit  Dominus  rursum  vocare  Samuelem.  Consurgensque  Samuel, 
abiil  ad  Heli ,  et  dixit  :  Ecce  ego  ,  quia  voca^ti  me.  Qui  rcspondit  :  Non  vocavi  te  ,  fili  mi  ; 
revertere  ,  et  dormi.  7.  Porro  Samuel  nccdum  sciebat  Dominum  ,  neque  revelatus  fuerat  ei 
sermo  Domini.  8.  Et  adjecit  Dominus ,  et  vocavit  adhuc  Samuelem  tertio.  Qui  consurgens  abiit 
ad  Heli,  9.  et  ait  :  Ecce  ego  ,  quia  vocasti  me.  Intellexit  ergo  Heli ,  quia  Djrainus  vocaret 
puerum  ;  et  ait  ad  Samuelem  :  Vade  ,  et  dormi ;  et  si  deinceps  vocaverit  te  ,  dices  :  Loquere  , 
Domine  ,  quia  audit  servus  tuus.  Abiit  ergo  Samuel,  et  dormivit  in  loco  suo.  10.   Et  venit 
Dominus  ,  et  stetit,  et  vocavit,  sicut  vocaverat  secundo  :  Samuel ,  Samiiel.  Et  ait  Samuel  : 
Loquere,  Domine ,  quia  audit  servus  tuus.  1  I .  Et  dixit  Dominus  ad  Samuelem  :  Ecce  ego 
facio  verbum  in  Israel ;   quod  quicumque  audierit ,  tinnient  ambse  aures  ejus.  12.  In  die  illa 
suscitabo  adversum  Heli  omnia  quae  locutus  sum  super  domum  ejus  :  incipiam  ,  et  complebo. 
13.  Praedixi  enim  ei  quod  judicaturus  essem  domum  ejus  in  aeternum  ,  propter  iniquifatem  ,  eo 
<juod  noverit  indigne  agerc  Glios  suos ,  et  non  corripuerit  eos.  14.  Idcirco  juravi  domui  Heli , 
(juod  non  expietur  ini(|uitas  domus  ejus  victimiset  muneribus  usque  in  ^eternum.  15.  Dormivit 
autem  Samuel  usque  mane  ,  aperuitque  ostia  domus  Domini.  Et  Samuel  timebat  indicare 
visionem  Heli.  1G.  Vocavit  ergo  Heli  Samuelem  ,  et  dixit  :  Samuel  fili  mi  ?  Qui  respondens  , 
ait  :  Praesto  sum.  17.  Et  inteirogavit  eum  :  Quis  est  sermo  ((uem  locutus  estDominus  ad  te  ? 
oro  te  ne  celaveris  me.  Hsec  faciat  tibi  Deus,  ct  hsec  addat  ,  si  absconderis  a  me  sermonem  ex 
omnibus  verbis  quae  dicta  sunt  tibi.  18.  Indicavit  itaquc  ei  Sainuel  universos  sermones  ,  et  non 
abscondit  ab  eo.   Et  ille  respondit  :  Dominus  est  ;  (juod  bonum  est  iu  oculis  suis  faciaf. 
19.  Crevit  autem  Samuel ,  et  Dominus  erat  cum  eo  ,  et  non  cecidit  ex  omnibus  verbis  cjus  iu 
terram.  20.  Et  cogriovit  universus  Israel  ,  a  Dan  usque  Bersabee  ,  quod  (idelis  Samuel  prc- 
pheta  esset  Domini.  21 .  Et  addidit  Dominus ,  ut  appareret  in  Silo  ,  quoniara  revelatus  fuerat 
Dominus  Samueli  in  Silo  ,  juxta  verbum  Domini.  Et  evenit  sermo  Samuelis  universo  Israeli. 

Er  sER^iio  DoMiM  EnvT  PHETiosus,]  id  est ,  rn- 
rus  ;quae  ciiiiii  rara,  suiit  cara  et  preliosa  ,quasi 
dical  :  Rari  Uiiic  cranl  proplietno  per  quos  Deus 
loqueretur  ,  idqtie  ol)  scelera  filionun  Heli  Sa- 
cerdotum,  ;Gqiie  ac  laicormn.  Qualis  enim  est 
sacerdos,  talis  estpopiilus.  Sic  Prov.  25.  17.  ubi 
dicitur:  Subslrake  pedein  tuam;  Hebr.  esl  pj-etio- 
sum  (Septuag.  rarum)  fac  pcdem  tuum  in  domo 
amici  iui. 

NoN  ERVT  visio  (  prophctia  )  mamfesta.  ] 
Ilebraice  y"l2J  niplvates  ,  id  est  ,  rupla  ,  iJ 
est  ,  \i.\io-  diffusa  vel  sparsa  ;  Vatablus  ,  vulira- 
ris;  Chal(l;eus,  quce pubiice  innolesceret ;  Septuii- 
giuta,  dislinguens ,  id  est  ,  distiucta  et  clara. 
Haec  dicuulur  ad  laudem  Samuelis  ,  quod  ijise 
in  mediis    scelerum    et   ignorantiae    t(Micbris 


1.  PuER  autemSamuel.]  Joscphus  1.  5.  cap.  11. 
ait  eum  explesse  annum  duoclecimum.  Perpe- 
ram  Rabbioi  in  Seder  Olain  aiuiit  eum  fuisse 
annoruin  /|0;  Josephum  sequuntur  Suidas  ,  Zo- 
naras,  Cedreuus,  AbiUeusis,  Torniellus  ,  Sera- 
rius  ,  Salianus  ,  Meudoza  et  alii.  Porro  quot  au- 
norum  tuncfuerii  Heli  incertiim  est.  S.  Igiialiiis 
ep.  ad  Magnesian.  aiteum  fuisse  90  anuoruin; 
Thcodor.  86;  Serarius  ,  98;  Salianus,  72;  ita  ut 
deinde  adhuc  vixeril  26aunos.  Mortuusest  euim 
cum  esset  98  annorum  ,  quando  Samuel  ei  suc- 
cessit,  agens  aunum  39;  verum  nil  certi  de  Heli 
annohic  statui  potest. 

CoRAM  Heli  ,  ]  id  est,  instrueule  et  dirigentc 
eum  Heli  ;  cui  Samuel  ad  uutum  obediebat. 
Chald.  ViventeUeli. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  III. 


245 


propliela  emicuerit ,  quasi   novus  quidcim  sol 
Israelis.'. 

2.  Heli  jacebat  in  ioco  slo  ,  ]  lioc  cst 
dormiebat  in  illa  atrii  parle  ,  quae  vicina 
crat  labernaculo  :  cum  in  rcmoiiore  atrii 
parle  dormiret  Samuel  ,  c^lerique  Leviise  ; 
ita  Chald. 

3.  Llcerna  Dei  antequam  exstingueretur  , 
SAMtEL  DORMiEBAT.]  Ita  icge  cum  Rom.  Hfbr. 
Chald.  Scpiuag.  Aquila  ct  Svmmacho.  Est  pe- 
riphrasis  nociis.  Luccrnae  tnim  Tabcrnaculi 
nocte  ardebanl,  mane  exslingucbanlur.  Sensus 
est  quasi  dicat  :  Cum  adhuc  kicernse  Taberna- 
culi  ardercnt,  id  (^sl ,  cum  adhucessct  nox,  vii 
certe  aurora  incipicns  et  obscura  ,  ideoque  Sa- 
muel  adhuc  dormiret,  apparuil  ei  Dominus.lia 
sanctus  Hicronymus.  1'orro  Septuaginta  ver- 
lunt :  Anteqiiam  lucerna  Dei  esset  inslructa,quod 
aliqui  cxponunt  quasi  dicat  :  Antequam  esset 
media  nox,  lunc  enim  lucernae  concinnaban- 
tur ,  ul  rcliqua  nocie  dimidia  arderent.  Planius 
exponas  de  noctis  fine  ,  quasi  dicat :  Antequam 
diescerct  ,  summo  mane  ,  anie  solis  ortum  , 
(jiio  Jucernae  noctu  consumplae  oleo  affuso  ins- 
laurari  solent,  apparuilSamueli  Dominus.  Hinc 
disce  mane  et  in  aurora,  cum  primum  evigilas, 
orarc  ut  Dei  voccm  et  instinctus  haurias  ei  au- 
dias.  Nam  summo  mane  apparuithic  Deus  Sa- 
mueli ,  non  vero  vespere^  uti  opinantur  Theod. 
ct  Procopius. 

Porro  Raban.  Angclom.  Eucher.  Abul.  et  Ca- 
jet.  aliter  legunt  ei  dispungunt ,  nimirum  sic  : 
lleli  videre  non  poterat  Liicernarn  Dei  anleqiunn 
exstingueretur,  q.  d.  Heli  caeculiens  videre  n(jn 
poterat  in  aurora,  cum  adhnc  lucernse  arderenl; 
sed  videre  polerat  clara  diecum  lucernae  esseui 
exslinclae:  verum  legcndum  est  cumRoman.  ut 
paulo  ante  dixi. 

5.    Et   CUCURRIT  AD  HeLI  ,   ET  DIXIT  :  ECCE    EGO  , 

vocASTi  ENiM  ME.  ]  Hinc  videtur  quOd  Somuel, 
solitus   mane  a  somno  excitari  ah  Ileli ,  puia- 
vcrit  se  vocaium  ab  Heli .  non  a  Deo,  uipolo 
cujus  vocem  huc  usque  non  audierat.  Videiur 
autem  haec  Dei,  sive  Angeli  vox  fuisse  similis 
voci  Heli,  ideoque  ea  audita  ad  Heli  cucunit 
Samuel.    lla   sanctus  Gregorius,   Cajelanus  el 
Mendoza.  Vide  hic  prophelae  Samuelis  obedien- 
liam,  ob  quam  meruiia  Deoeligi  in  prophetam 
et  principem  populi.   Rursum  disce  hic  Deum 
loquentem    Samueli    remillere   eum    ad  Heli  , 
lum  ut  Heli  oraculum  hoc  Dei  diligenlius  con- 
sideraret  et  crederet  ;  tum  ut  doceret  oracula 
Dei  exaniinanda  et  dirigenda  esse  ii  superiori- 
bus,  ut   scrvclur  debilus  ordo  et  subdilorum 
subortlinalio  ,  ac  ne  locus  sil  illusioni  diabo- 
licae.    ila  Cassian.  collat.  2.  car.  \h.  Vt  puerum 
Sumuelem  ,  inquit-,  Jifdicio  prcpeiectum  suo  ,  noi- 
Let  per  semetipsum  divini  cuUoquii  disciplina  Do- 
minus  erudire ;  sed  recurrere  scmei  et  ilerum  pa- 
teretur  ad  senem,  eumque  quem  ad  suum  vocabut 
alioquium ,    etiam    iliius   qui  offenderat  Deum  , 
dummodo   senioiis    doctrina   vellct   institui  ;    et 
quam  sua  vocalione  dignissimum  Judicarat  senio- 
ris  mallct  institutione  formari,  ul  scilicel  et  il- 
lius,qui  ad  divinuni  ministeriuni  vocabatur,  pro- 
hareiur  iiuniililas,  etjunioribus  forma  subjeclionis 
liujus  proponcretur  exemplo.  Audi  sanclum  Gre- 
gorium  pioniptam  et  conslanlem  Samuelis  obe- 
diciiliiim  dihuulanlem  :  Puer ,  \nqmi ,  humililcr 
liomini  subjcctus  atque  obcdientite  ardua  arce  su- 
blunatus,  dumvocatus  accessit,Jussus  rcdiit ;  quid 


aliud  nobis  prabel  nisi  allissimc^  for-rnam  obedien- 
.  tioi?  Vera  namque  obedientia  nec  praceptorum  in- 
tentionem  discutit,  nec  prcncepta  discernit  ;  nes- 
cit  enim  Judicare  quisquis  perfecte  didicerit  obe- 
dire.  Et  paulo  post  :  Quis,  inquit ,  nostrdm  sese 
d,  murmuratione  compesceret  ?  quis  ab  ira  tem- 
peret  si  vocalum  bis  aut  ter  audiret,  et  tamen  ex 
vocantis  responso  perciperet,  quia,vocatus  minime 
fuisset ,  nec  reputsus  offenditur,  quia  vocantis  aut 
repellentis  animum  videre  noiuit  ,qui  in  hoc  solo 
gaudere  noverat,  quod  obedivit. 

7.  PORRO  SaMUEL  NECDliM  SCIEBAT    DOMHNUM  ,   J 

id  est,  necdum  expcrtus  eral  Dei  vocem,  nec- 
dum  assuetus  erat  audire  Dominum  loqueniem, 
ut  ejus  voctm  a  voce  Heli  distingueret ,  Deum- 
que  ex  sua  voce  agnosceret.  Ilasanctus  Hiero- 
nymus  in  Quast.  vel  quisquis  est  auclor  :  puio 
enim  non  esse  S.  Hieron.  sed  passim  putalur 
et  citalur  nomine  S.  Hieron.  ideoque  el  ego  sic 
ciio.  Loquendum  enim  ut  multi,  sapiendum  ut 
pauci. 

9.  INTELLEXIT  ERGO  Heli  (  vgI  instiuctu  Dci,  ul 
vull  Salianus  ,  vcl  raliocinalione  humana  ;  quia 
scilicet  nemo  alius  eoloci  erat ,  qui  Samueleui 
vocarel ;  et  quia  Samuel  Deo  crat  gralissimus 
ob  suam  virtutem  et  pietatem ) ,  quia  Domincs 

VOCARET  PUERUM.  ] 

Loquere,  Domine,  QUIA  ACIDIT  SERVUS  TUUS,]  Ul 
jussa  tua  excipiat  et  exsequalur.  Hoccuilibei  li- 
deli  dicendum,  cum  Deum  quid  interius  menti 
suggerentem  vel  inspiranlem  audit.  Hinc  ait 
S.  Bern.  sub  finem  serm.  de  sepiem  spirit.  Fe- 
lix  ,  ait ,  et  beata  anima ,  quce  venas  divini  su- 
surri  percipit  in  silentio ,  frequenter  iterans  iiiud 
Samuelis :  Loquere,  Domine,  quia  audit  servus  tuus. 
Audi  sanctum  Ephrem  lib.  de  virl.  c.  2.  tom.  2. 
f.  Z)2.  Samuel  per  obedientiam  quam  Heli  sacer- 
doti  prcestitit  dignus  est  qui  vocem  Dei  audiret. 
Et  paraen.  13.  f  115.  Exempium  humilitatis  in  Sa- 
muele  propheta  habetis ;  non  enim  exaltatum  est 
cor  ejus  adversus  tleii  sacerdoteni,  quamvis  etiam. 
d  Dco  audisset  de  viro  isto.  Et  para;n.  21.  Vide  , 
frater,  ne  negligas  te  sobrium  ac  vigilantem  prce- 
bere  in  omnibus;  nonne  audistis  quod  scepius  vocu- 
tus  Propheta  Samuei,  neque  semei  cunclatus  sit 
surgere,  quantumvis  adhuc  puer  esset? 

Audi  et  Origeu.  hom.  1.  in  Cant.  BeatcB  sunt 
iilce  animcB  ,  quce  dorsum  suum  curaverunt ,  ut 
suscipiant  sessorem  Verbum  Deisuper  se ,  et  frena 
cjus  patiunlur  ,  ut  quocumque  ipse  voluerit  flcc- 
tal ,  et  agat  habenis  prcEceptorum  suoruni ;  quia 
Jam  non  propria  voluntale  inceduni,  sed  ad  omnia 
ducuntur  el  reducuntur  voiuntate  sessoris. 

10.  Et  venit  Dominus,  et  stetit.  J  Hinc  palei 
Deum ,  id  esl,  Angelum  Dei  vicarium  Iiinc  noa 
tantum  menli  Saniuelis  haec  inspirasse  ,  sed  ia 
corpore  assumplo,  corporali  voce  illi  esse  lo- 
cutum.  Lnde  Cliald.  hic  verlil :  Et  revelataest 
ei  gloria  Domini ,  quasi  dicat:  Samuel  vidit  An- 
gelum  ,  Dei  legaium  in  corpore  splendido  et 
glorioso,  sed  confuse ;  ila  ul  splendorem  vide- 
icl,  sed  corpus  Angeli  distincle  non  viderel; 
vocem  tanien  ejus  distincle  auribus  audiret. 
Unde  cognovit  landem  se  non  ab  Heli,sedaDeo 
vocari.  lla  S.  Gregor.  Abulens.  Dionys.  Cajet.  el 
alii. 

Porro  quOd  Samuclem  puerum  ob  puritateni 
el  sanclilalem  alloquilur  Deus  neglecto  seniore 
Heli,  ostendil  quunlo  canitie  melior  sit  Juventus , 
quce  virtute  ornatur ,  ail  Theodor.  qua-st.  12.  Ni- 


m 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  III. 


mirnin  cum  sbnpUcibas  (  Hebr.  cam  rectls )  ser- 
moclnatio  ejtis.  Proverb.  1.  3. 

Samuel,  Samuel.]  Aucli  S.  Gregoriuin  :  Nomen 
iteratur,  cam  in  niagnam  familiaritatem  internce 
majestatis ,  mens  viclentis  excipitur  et  feroenlibus 
desideriis  ad  amorem  se  vocantis  eleoatur  ;  ut 
prteter  id  quod  audit,  niliit  libeat,  atque  in  lcetitia 
iiuditus  sui  immorari  perpetuo  concupiscat.  Talis 
fuit  illa  ejusdem  Dei  vocatio:  Saule,  Saule  ,  Ac- 
tor.  cap.  9.  vers.  k.  et  illa  :  Moyses  ,  Moyses  , 
Exodi3.  n.4-etil[a  :  Afjraltam,  Abraliam,Gei\.  22. 
V.  l.dequoD.  Chrys.  liom.  Zi7.  inGen.  Quid,  ait, 
vult  verbi  duplicatio  ?  niagnce  beneooientice  erga 
Patriarcham  argumentum  est ,  et  monstrabat  ei , 
vocatione  ipsa,  qudd  magnum  aliquid  ostensurus 
esset.  Ut  igitur  attentiorem  redderet,  vocalionem 
geminabat, 

11.  Fagio  verbuim,  id  est,  rem  et  supplicium 
Heli  comminatum,  adeo  dirum  et  horrendum, 

QUOD  QUICOMQUE  AUDIERIT  ,   TIXNIENT  AMB/E  AUl\ES 

Ejus,  ]  scilicet  ut  totus  percellatur  etexhorres- 
cat;  puta  arcae  captionem  ,  ait  Lyran.  et  Qlio- 
rum  caBdem  ,  ait  Abul.  etcaetera  recensita  c.  2. 
Ita  Angel.  et  S.  Hier.  in  Quaest.  Metaphora  est, 
ducta  ab  eo  qui  repente  audit  cymbalum  tin- 
niens,  vel  boatumbombardae  magnse,  vel  toni- 
trui  ingentis,  cujus  vehemens  sonus  percellit, 
et  tinnitumdiu  durantem  in  auribus  audientium 
excitat. 

13.  Pr^dixi  enim  ei  quod  judicaturus  (idest, 
juste  punlturus)  essem  domum  (  famiiiam  et 
posteritatem)  Ejus ,  eo  quod   noverat   indigne 

AGERE    FILIOS   SUOS  ,    ET    NON    COURIPUERIT  EOS.  ] 

Corripuerat  eos  Heli  ,  sed  nimis  leniiati;  pa- 
terna  j  non  auctoritate  et  severitate  Pontiflcia, 
ait  Angelom.  Idcirco  morte  punitur  :  luit  ergo 
filiorum  scelus  sua  nece.Sic  Deus,  populo  forni- 
cante  cum  filiabus  Moab,  jussit  principes  sus- 
pendl.  Num.  25.  Causam  dat  B.  Petrus  Damiani 
].  k.  ep.  15.  Ouid  est ,  ait,  quod  populus  in  Luxu- 
rice  voraginem  labitur  ,  et  in  eorum  prcepositos 
vindicatur  ?  Subditi  detinquunt ,  at  Principes  in 
patibulis  suspenduntur?  Sciticet  atius  est  qui  pec- 
cat :  atius  ilte  qui  vaputal.  Cur  lioc,  nisiquiacutpa 
subditorum  in  Prcepositorum  redundat  oppro- 
brium  ?  et  quod  de  ovibus  erratur  ,  negligentice 
Pastoris  adscribitur ,  et  vide  qucim  formidotosa  sit 
conditio  Prcesidentium,  ut  non  modo  pro  suis ,  sed 
etiam  subditorum  puniantur  offensis. 

lU.  IdCIRCO  JURAVI  DOMUl  Heli  ,  quod  non  ex- 
PIETUR  INIQUITAS  DOMUS  EJUS  VICTIMIS   ETMUNERI- 

Bus  usQUE  IN  yETERNUM.  ]  Hiuc  multi  putaut  Heli 
essedamnalum  ,  ut  dicam  c.  U.  Verum  id  locus 
hic  non  evincit.  Agit  enim  de  domo  Heli ,  non 
de  ipso  Heli,  quasi  dicat:  Supplicia  quae  domui 
Heli  ob  ejus  peccatum  praedixiet  intentavi  c.  2. 
nullis  viciimis  revocabuntur,  sed  certa  et  fixa 
me  decernente  perstabunt  ;  certoque  posteris 
pjus  obvenient ;  e  quibus  tamen  muUi  probi 
fuere  et  salvati  videntur,  ut  Achias,  Achimelecii, 
Abiathar. 

17.  H^c  FACiAT.  ]  Est  formula  adjurandi  hebr. 
quasi  dicat :  Puniat  te  Deus,  vel  male  tibi  cedat , 
si  haec  me  celaveris. 

18.  DOMINUS    EST,   QUOD    BONUM   EST  IN  OCULIS 

suis  FACiAT.  ]  Vide  hic  responsum  Heli  dignum 
Pontifice  poeniiente ,  aequanimi  ,  et  resignato 
;id  omnem  Dei  voluntatem  ,  et  castigationem 
lam  horrendam,  ob  quod  Heli  salvatus  vide- 
lur.  Iia  Theodor.  Procopius ,  Lyranus,  Abu- 
l;'nsis,  Dionysius,  Cajetanus,  Scrarius,  Mendoza 


hlc  S.  Chrys.  1.  3.  conira  Viluper.  vitae  Monast. 

Minus  apte  ergo  S.  Ephrem  in  Apologia  de 
Heli,  hoc  responsum  Heli  tribuit  ejus  pervica- 
ciae  ,  quasi  dicat :  Dominus  quod  bonum  est  in 
oculis  suis  faciat  ;  'ego  vero  filiis  meis  moles- 
tiam  inferre  non  possum.  El  S.  Greg.  /5/«,  in- 
quit,  responsionis  humllitas  si  subtiliter  inspicia- 
tur,  vera  humititas  non  est ;  vere  esset  humilis  ,  si 
se  ad  emendationem  cutpce  ,  pro  qua  argaebatur, 
obtulisset.  Dum  ergo  dicit :  Dominus  est  ;  quod 
bonum  est  in  ocutis  suis  faciat  ;  potias  etegit 
minarum  Dei  causas  incurrere  ,  quam  de  per- 
petratis  iniquitatis  fitios  condeninare.  Sic  et  Ru- 
pertus. 

Moral.  hinc  discamus  adversitates  et  afllic- 
tiones  quaslibet  a  Deo  immissas  ,  vel  permissas 
ad  nostrum  bonum  cequanimiter  tolerare  ,  ac 
Deo  tlagellanti  dorsum  humiliter  subjicere.  Ita 
fecit  David  fugiens  Absalonem  efSaulem  ;  Jus~ 
tus  es ,  inquit,  Domine,et  rectum  judicium  tuum. 
Psal.  118.  v.  137»  Ubi  Ambrosius  citat  simile  Je- 
remise  exemplum  ,  qui ,  cum  in  luti  voragine 
turpi  necandus  illuvie  mergeretur  ,  clamabat  : 
Justus  es,  Domine ,  esto  haec  verba  jam  in  Jere- 
mia  cap.  38etZi5.  non  reperiantur.  Idem  tamen 
Thren.  118.  Justus,  inquit,  est  Dominus,  quia  os 
ejus  ad  iracundiam  prooocaoi.  Sic  ires  pueri  in 
fornace  Babylonica,  humili  exsultatione  cane- 
bant :  Justus  es ,  Domine  ,  in  omnibus  quce  fecisti 
nobis.  Daniel  3.  27.  ideoque  ab  Angelo  in  igne 
servati  sunt  illoesi.  Idem  fecit  Daniel  in  lacu 
leonum  c.  6.  16.  etc.  l^.  30.  Ac  Jonas  in  ventre 
ceti  c.  2.  10.  Ego,  inquit,  in  voce  laudis  immolabo 
tibi.  Et  Job  c.  1.  V.  21.  Domiaus ,  inquit  ,  dedit  , 
Dominus  absiutit :  sicut  Domino  ptacuit ,  itafactum 
est,  sit  nomen  Domini   benedictum. 

Sic  Mauritius  Imperator  ,  qui  S.  Gregoriu  m 
vexarat  ,  cum  a  Deo  puuiretur  morte  tam 
sua  ,  quam  uxoris  et  niiorum  suorum  om- 
nium,  quos  in  sua  praesentia  cernebat  a  Pho- 
ca  aemulo  et  successore  imperii  jugulari  p  oe- 
nitens  clamabat :  Jastus  es ,  Domine  ,  et  rectum 
judicium  taum  ,  uti  habent  ejus  Acla,  et  ex  eis 
Baronius. 

Causam  dat  S.  Ambr.  loco  citalo  ,  quia  cum 
noslra  amittimus ,  Deo  ilta  reddimas,  non  amitti- 
mas  :  Justus  ergo  Dominus  in  pericutis  ;  Jiistus  in 
damnis  ,  Justus  in  utlionibus  est ,  non  sotum  qnia 
unusquisque  JwitcB  popiife  suce  catpas  tuit  ,  ve- 
rum  etiam  quia  dam  unas  panitar,  pturimi  cor- 
riguntur. 

Et  Tertullianus  lib.  de  fuga  in  persecutione 
cap.  10.  Ubicum-^ue  ,  inquit  ,  fuero  in  manu 
ejus  sum  :  faciat  quod  vutt ,  non  discedo  ,  et  si 
perire  me  votet ,  ipse  me  perdat  ,  dum  me  ego 
servo  itti. 

19.  Credit  autem  Samuel.]  Septuaginta  c/xeya- 
.i'jv9/7  ,  id  est ,  magnificatus  est,  lum  setate  ,  tum 
potius  sapientia,  virtute  ,  fama  et  gloria  apud 
Deum  et  homines.  Nam  ut  ait  S.  Greg.  Crescit , 
qui  in  virum  perfectum  mvitis  cetate  proficit. 
Deinde  subdit  :  Nonnutti  sunt  qui,  dumvirtutibus 
crescant ,  etatione  corruunt.  Hi  nimirum  crescere 
videntar  ;  sed  tamen  cum  eis  Dominus  non  est  : 
quia  d  se  eum  ,  atta  sentiendo  de  se  ejiciunt,  queni 
in  profectu  virtutum  posili  per  humititatem  secum 
habere  potuerunt.  Mox  invectus  in  eos  qui  ex 
dignitate  evanescunt;  Pterique,  inquit,  in  humi- 
liori  ordine  Retigiosi  sunt ;  sedcum  subito  ad  cul- 
men  sanctitatis  pervenerint,  prima  opera  cum  hu- 
militate    deretinquunt.   Samael    igitar  profecit  , 


GOMMENTARIA  IN  LIBRUM  1.  REGUM.  Cap.  IIT.  U7 


et  proficiens  Dominimi  secavi  liabuit.  Ul  /;»o- 
feclo  eleclorum  pradicalorum  vwrim  fjrafirret, 
qui  cuvi  dona  et  dignilates  (iiiibus  /jrosint  , 
aliis  assequunlur ,  de  stmetifisis  placere  Dco  non 
negligunt. 

Et  NON  CECIDIT  EX  OMMBUS  VERBIS  EJIS  IN  TEB- 

RAM.  ]  Primo,  (juasi  dicai  :  Kiliil  a  Sannule  dic- 
tum  fiiii  iniiiiii,  s( d  cmiiia  ab  cg  dicia  el 
prsedicla  ,  rcipsa  fucrc  implcla.  Esl  mclapJiora 
a  casu  cl  ruina  domorum  ,  \cl  k  lum  prciio- 
sarum  iiquidarum  ,  in  qua  nuilia  diflJuuni  , 
dissipanlur,  irangunlur  ,  licu.uninr,  ul  coi- 
ligi  ncqucanl.  Ita  Euchcrns  ,  Aljulcnsis  ,  Lj- 
ranus  ,  Dionysius,  C.ajciaiius,  Valiblus  cl  alii. 

Secundo  ,  quasi  dicai  :  Somo  Samuclis  non 
erat  cont(  mptibilis ,  sc  d  apud  cmncs  in  magno 
honorc  ct  prciio;  qia;  cnim  cont(miiimus ,  in 
terram  a))jicimus  :  /n  terravi  ,  ait  S.  Grcg.  v(r- 
bum  pra^dicatoris  cadil  cum  reproba  ejus  convtr- 
satione  viiescit. 

Svmbolicc,  Hugo  quasi  dicat  :  Samucl  non 
loqucbatur  de  terra,  tcrrcna  ;  scd  de  cceIo,  ccc- 
lestia  ;  quia  ipse  erat  ccelcstis  ,  ct  vclut  Angelus 
iuler  liomincs.  Unde  S.  Dionysius,  Caelcsl.  Hjcr. 
c.  1.  Tu  autem,  inquit,  6  fili,  divina  loqutndo  di- 
vinus  (fficere.  Nam  ut  ait  S.  Bcrnardus  de  intcr. 
(lomo  c.  ^3.  Vanus  scrvio  voncB  conscitntice  csl 
index  :  sicul  cnim  Hispanus  cst,  qui  Hispanice 
loquilur;  Gcrmanus,  qui  Gcrmanice;  Polonus, 
qui  Polonice  ;  sic  coelcslis  est,  qui  coelcstia  pro- 
mit;  lerreslris ,  qui  tcrrcstria.  Nam ,  ul  ait  Chris- 
t  us  ,  Matlb.  15.  Ex  abundantia  cordis  os  loquitur. 

Et    COCNOVIT  UMVEIiSlS    IsRAEL    A    DaN    USQCE 

Bersabee,]  hoc  csl  pcr  totam  Judseam  ;  illics 
enim  limes  el  teiminus  ad  Aquiloncm  esl  Dan 
sive  Cacsarca  Philippi,  ad  Auslrum  vero  limcs 
est  ,  Bcrsabcc.  Cognovit,  inquam  ,  Samucicm 
esse  fidelem,  id  est ,  veraccm  propheiam,  non 
in  avibitione  vanitatis,  sed  in  spiritu  Dei ,  et  ser- 
monis  Dominiveritate judicanK.m ,  ail  Ruperlus; 
non  enim  hominum  plausum  spectabai,  ncc 
eorum  minas  mclucbat,  quia  in  uno  Dco  soli- 
dalus  ei  soli  placcre  salagcbat.  Quare  idipsum 
quod  ore  docebat,  opere  monslrabai.  Nam ,  ut 
ait  S.  Gregorius,  Hom.  11.  in  Ezcch.  Cui  aliena 
cura  committitur  s/ieculator  vocatur  ,  ut  in  men- 
lis  altitudine  sedeat,  atquevocabulum  nominis  ex 
virtule  actionis  trahat.  ?^on  esl  enim  speculator , 
qui  in  ivio  esl  :  speculator  quippe  in  aito  debet 
stare  per  vitam  ,  ut  possit  prodesse  per  frroviden- 


tiam.  Mltnim,  inquit  D.Chrysostomus,  hom.  1. 
in  Acia,  Doclore  frigidius ,  qui  verbis  duntaxat 
philosopliatur.  ISeqae  enivi  hoc  Doctoris  est,  sed 
hislrionis  et  hypocritce;  ideoqueApostoiipriusvitce 
extmplis  docebant  quam  verbis.  Quin  potius  nec 
verbis  eo-at  opus,  cuviclamarent  opera. 

21.  ET  AnDlDITDOMINUS  XJT  APPARERET  IN  SlLO. 

Scptuag.  addunt  :  ei ,  scilicet  Samucli ,  quasi 
dicat  :  Dcus  itcrum  apparuii  Samueli  in  Silo  ; 

QIOMAM  REVELATtS    FUERAT   DOMINIS  SaMHELI  IN 

SiLO,]quasi  dicat :  quia  Dominus  coepcrai  ap- 
parere  Samueli  in  Silo;  hinc  eidcm  ibidem  ap- 
parcre  perrcxit  ob  sanclilatcm  tum  Samuelis, 
tum  arcae  foederis  qnae  crat  in  Silo.  Deus  cnim 
cst  constans  ,  ideoque  conslantcr  sua  ccepta 
prcmovct  et  proscquilur  :  quare  unius  bcncficii 
a  Dco  collatio,  csl  ratio  ct  siimulus  allerius 
confercndi.  Sccus  fit  apud  homines,  qui  cum 
sint  arctee  mcntis,  cum  unum  beneficium  de- 
derint ,  altcrum  negant.  Quid  hic  Samueli  Deus 
dixerit  Scripiura  tacel;  vcrisimile  esl  iterassc 
et  confirmasse  prius  oraculum  de  supplicio 
Hcli,  dcque  Israclis  stragc,ac  addidisse  salu- 
tfm  eidem  per  Samuelcm,  post  mortem  Hcli, 
ofrerendam ;  solet  enim  Deus  trisiibus  Iseia  sub- 
jungcre,  ct  ultinnim  hoc  proprie  tangcbat  Sa- 
muelem. 

Tropologice  Philo  de  migi  atione  Abrahae : 
Fons  ,  ail ,  uvde  bona  pro^nanant  est ,  cum  benig- 
no  Deo  familiarilas  ;  idco  quasi  obsignans  sua 
benepcia  dicit  :  Ero  tecum.  Quid  igitur  boni  de- 
fuerit  prcesente  ovmipotente  Deo?  Tunc  provtniunt 
actrvativi  cuncta  covmoda. 

Ei  S.  Chrysostomus  ,  hom.  U6  in  Gcnesim. 
Quando,  ait,  aviicuviel  benevolumhabcmus  Deuvi, 
etiamsi  indeserto  fuerimus,  viullo  securiores  vive- 
mus  qutmi  ii  qui  in  civilatibus  versantur ,  divina 
gratia  nobis  ovmia  suppeditcmte. 

Idcm  Chrysost.  hom.  26.  in  cpist.  ad  Hcbr. 
Si,  inquit ,  stmper  mente  videmus  Deum,  si  sem- 
per  in  recordationim  ejus  convertimus  menltm  nos- 
travi ,  ovmia  nobisfacilia  apparebunt,  cmniapor- 
tabilia  ;  cmnia  sustinebimus,  omnibus  superiores 
c^c/t7?iMr.  Et  paulo  post  a  minori  idipsum  con- 
himans  :  Si  quisquam,  inquit,  recordatus  amici 
erigit  animavi  suam  delicitms  ex  memoria  iilius, 
qui  in  mente  habutrit  eum  qiunos  diligere  veie 
dignatus  est ,  quando  poterit  aiiquavi  sentire  tris- 
titiam  ,  aut  terribile  aliquid  ,  aut  periculosum 
timtre. 


3ifi  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM    Cap.  IV. 

CAPUT  QUARTUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

NaRRATCLADES  A  SaMUELE  PRiEDICTAS  RE  IPSA  EVENISSE  TAM  HeLF  ET  FILIIS,  QUAM  TOTI 
ISRAELI,  SCILICET  A  PhILISTH^IS  G^ESA  FUISSE  34  MILLIA  ,  CAPTAM  ARCAM  ,  OPHNI  ET 
PhINEES  TRUCIDATOS  :  UNDE  HeLI,    H^C   AUDIRNS,    E  SELLA  CORRUENS   EXPIRAVIT  ;    ET 

uxoR  Phinees  partu  ex  dolore  accelerato  peperit  Ichabod  ,  DicENS  :  Translata 
est  gloria  de  Israel. 

T  factum  est  in  diebus  illis,  convenerunt  Pliilisthiim  in  pugnam ;  et  egres- 
sus  est  Israel  obviam  Philisthiim  in  prEelium  ,  et  castrametatus  est  juxta 
lapidem  adjutorii.  Pono  Phihsthiim  venerunt  in  Aphec,  2.  et  instruxerunt 
aciem  contra  Israel.  Inito  autem  certamine,  terga  vertit  Israel  Philisthaeis ; 
et  caesa  sunt  in  illo  certamine  passim  per  agros ,  ([uasi  quatuor  millia  viro- 
rum.  3.  Et  reversus  est  popuhis  ad  castra  ;  dixeruntque  majores  natu  do 
Israel :  Quare  percussit  nos  Dominus  hodie  coram  Philisthiim?  A(Teramiis 
ad  nos  de  Silo  arcam  foederis  Domini  ,  et  veniat  in  medium  nostri  ,  ut  salvet  nos  de  manu  ini- 
micorum  nostrorum.  4.  Misit  ergo  populus  in  Silo  ,  et  tulerant  inde  arcam  f(]ederis  Damini 
exercituum  sedentis  super  Cherubim  :  erant(|ue  duo  filii  Heli  cum  arca  fijederis  Dei  ,  Ophni  et 
Phinees.  5.  Cunu^ue  venisset  arca  fo^derls  D  )mini  in  castra  ,  vociferatus  est  omnis  Israel 
clamore  grandi ,  et  personuit  terra.  6.  Et  audieriint  Philisthiim  vocem  clamoris,  dixerunt([ue  : 
Quaenam  est  h«c  vox  clamoris  magni  in  castris  Hebroeorum  ?  Et  cognoverunt  quod  arca  D )- 
mini  venisset  in  castra.  7.  Timueruntque  Philisthiim  ,  dicentes  :  Venit  Deus  in  castra.  Et 
ingemuerunt  dicentes  :  8.  Vae  nobis !  non  enim  fuit  tanta  exsultatio  hcri  et  nudiustertius  ; 
vae  nobis  !  Quis  nos  salvabit  de  manu  Deoru  n  sublimiiim  istorum  ?  Hi  sunt  dii  qui  percussc- 
runt  iEgyptum  omni  plaga  in  deserto.  9.  Coiifortamini ,  et  estote  viri,  Philisthiim  :  ne  serviatis 
'Hebraeis  sicut  et  illi  servierunt  vobis ;  conforLamini  ,  et  bellate.  10.  Pugnaverunt  ergo  Phi- 
listhiim  ,  et  caesus  est  Israel ,  et  fugit  unus  juisque  in  tabernaculum  siium  :  et  facta  est  plaga 
magna  nimis  ;  et  ceciderunt  de  Isracl  trlginla  millia  peditum  ,  1 1 .  et  arca  Dei  capta  est  :  duo 
([uoque  filii  Hcli  mortui  sunt  ,  Ophni  et  Phinces.  12.  Currens  autem  vir  de  Benjamin  ex  acie  , 
venit  in  Silo  in  die  illa,  scissa  veste  ,  et  conspersus  pulvere  caput.  13.  Cumque  ille  venisset , 
Heli  sedebat  super  sellam  contra  viam  spectans.  Erat  enim  cor  ejus  pavens  pro  arca  Dei.  Vir 
autem  ille,  postquam  ingressus  est  ,  nuntiavit  urbi ;  et  ululavit  omnis  civitas.  14.  Et  audivit 
Heli  sonitum  clamoris ,  dixitque  :  Quis  est  hlc  sonitus  tumultus  hiijus  ?  At  illc  festinavit  ,  et 
venit ,  et  nuntiavit  Heli.  1 5.  Heli  autem  erat  nonaginta  et  octo  annorum  ,  et  oculi  ejus  caliga- 
verant  ,  et  videre  non  poterat.  16.  Et  dixit  ad  Heli  :  Ego  sum  qui  veni  de  praelio  ,  et  ego  qiii 
de  acie  fugi  hodie.  Cui  ille  ait  :  Quid  actum  est ,  fili  mi  ?  17.  Rcspondens  autem  ille  ,  qui  nun- 
tiabat  :  Fugit ,  inquit ,  Israel  coram  Philisthiim  ,  et  ruina  raagna  facta  est  in  populo  ;  insuper 
et  duo  filii  tui  mortui  simt ,  Ophni  et  Phinees  ;  et  arca  Dei  capta  est.  18.  Cumque  ille  nomi- 
nasset  arcam  Dei ,  cecidit  de  sella  retrorsum  jiixta  ostium  ,  et  fractis  ccrvicibus  mortuus  est. 
Senex  enim  erat  vir  et  grandnevus  ;  et  ipse  judicavit  Israel  quadraginta  annis.  19.  Nurus  autem 
ejus  ,  uxor  Phinees  ,  praegnans  erat ,  vicinaque  partui ;  et  audito  nuntio  quod  capla  esset  arca 
Dei ,  et  mortuus  esset  socer  suus  ,  et  vir  suus  ,  incurvavit  se  et  peperit  :  irruerant  enim  in 
eam  dolores  subiti.  20.  In  ipso  autem  momento  mortis  ejus ,  dixerunt  ei  {[uae  stabant  circa  : 
Ne  timeas ,  quia  filium  peperisti.  Quae  non  respondit  eis  ,  neque  animadvertit.  21 .  Et  vocavit 
puerum,  Ichabod  ,  dicens  :  Translata  est  gloria  de  Israel ,  quia  capla  est  arca  Dei  ,  et  pro 
socero  suo ,  et  pro  viro  suo.  22.  Et  ait  ;  Translata  est  gloria  ab  Israel ,  eo  qiiod  capta  esset 
arca  Dei. 

1.  Et  factum  est  in  diebus  ir.Lis.  ]  Ecce  hic       clades  ab  eo  intental<Te  Heli  et  filiis,  totique  Is- 
explc^tur  prophotia  Samuelis  ac  mlnne  Dci,  ct      raeli.  OiiantiHn   temporis   intercesserit  &  pro- 


COM\IENTAP.I\  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  IV. 


2/j9 


phelia  Sanmelis  ,  ad  lianc  ejus  expletionem, 
incerluiTi  est.  Serarius  et  Abulensis  pulanl  eo- 
dem  annoexpletam  ;  edilam  esse  enim  anno  98, 
<"t  ullimo  vilae  Heli,  quo  ips<;  audita  arcae  caplu- 
ra  ,  expirans  corruit.  Verius  est  aliquot  annos 
inlercessisse.  Nam  praedixit  cladem  hanc  Sa- 
uuiel ,  cum  esset  puer,  ul  dicinm  est  c.  3.  1. 
clades  antem  hseccontigil ,  cum  ipsc  esset  vir, 
vel  certe  juvenis ;  nam  mortuo  Heli  illico  suc- 
cessit  Samuel  in  praefecturam  populi  :  erat  ergo 
grandior  et  maturse  aHatis.  Salianus,  ut  dixi , 
puiat  iniercessisse  annos  2G  ut  Samuel  factus 
sit  judex  posl  Heli  anno  aetatis  39.  Mendoza  cen- 
set  inlercessisse  annos  18  vel  28  ;  alii  plures , 
alii  pauciores. 

Et  castrametatus  est  juxta  lapidem  adjuto- 
Rii.]  Erat  locus  ita  postea  appellalus  a  Samuele, 
(|uod  in  eo  HehraM  in  pra^lio  Dei  adjutorium 
censissent,  et  victoriam  ohtiniiissent,  ut  patet 
c.  7.  12.  Porro  caslra  dicla  sunl  qaasi  casta,  co 
quod  ibi  caslraretur  libido ,  quia  nuKa  eis  mulie- 
res  intererant  ,  ait  Isidorus,  lih.  9.  Origen.  c.  2. 
Notenl  hoc  Duces,  et  miliies;  sic  enim  erunt 
fortiores,  et  victoria  polientur. 

3.    AfFERAMUS  AD  NOS  DE   SlLO    ARCAM  FOEDERIS 

KoMiM.  ]  Dei  enim  super  arcam  residentis  ,  et 
ox  pro|)itiat()rio  responsa  dantis  praesentiam  et 
opem  crehro  experti  erant  Hehrcci,  ut  in  Iran- 
silu  Jordanis,  in  expugnalione  Jericlmntis,  etc. 
inulto  niajorem  fiduciam  hahent  Cliristiani  in 
sacramenlo  luicharisliae,  et  reliquiisSanctorum, 
quas  proinde  in  periculo  helli ,  famis,  pestis 
cnni  Litaniis  in  supplicationihus  solemni  pompa 
circmnferuni,  ac  ssepe  mirani  exinde  opem  ex- 
peiiuntur.  Vide  A!>ulensem  hic,  quaest.  6.  Audi 
S.  Athanasium  de  Interpretalione  psalm.  ad 
Marcellinum  :  Si  belluni,  ait,  populo  ingrueral , 
arca  ,  in  qua  erant  tabulce  legis ,  anle  omnes  prce- 
cedebat ,  et  lioc  sufficiebat  illis  pro  quavis  acie  in 
subsidium  ;  nisiin  bajulis  arcce ,  aut  in  popuio  ali- 
quod  scelus,  aut  hypocrisis  licereret.  Fide  siquidem 
el  sana  ajfeclione  opus  est,  ut  lex  precibus  noslris 
cooperelur. 

7.  Venit  Deus  in  castra  ,  ]  qiiia  arca  erat  quasi 
solium  Dei.  Adde  PhilistiiGeos,  idolorum  et  simu- 
lacrorum  adoratione  et  cultu  assuetos,  putasse 
arcam  esse  Deum,  sive  idolum  Hehiaeorum; 
vel  certe  sapienliores  ex  eis  existimasse  Oei 
virlutem,  ac  divinum  quid  arcfe  esse  inclusum; 
tale  enim  quid  opinahanlur  de  siiis  idolis.  Itii 
Abulensis,  procsertim  quia  videhant  Deuin  per 
arcam  tam  mira  operari.  Unde,  c.  6.  19.  Deus 
percussit  quinquaginta  millia  plehis,  eo  quod 
widissent  arcam. 

Allegor.  arca  fdjderis  est  humanitas  Christi, 
praesertim  in  Eucharistia,  oh  plures  utrinquc 
analogias,  quas  recenset  S.  Donaventnra,  serm. 
2.  in  Dominica  k  Adventus  :  Arca ,  inquit,  Dei 
velo  involvi  jubetur ,  Num  h-  v.  5;  in  velo  ergo  Ar- 
ca,  in  Arca  urna,  in  urna  manna  fuit.Per  vclum 
sjKcies  Sacramentales,  per  Arcam  corpus  Christi, 
per  urnam  anima,  permanna  Deitas  significatur. 
llanc  Arcum  liment  Vhilislhini ,  id  est,  dcemones, 
imo  etiam  guttam  sanguinis  Cliristi  timent.  Et  ci-- 
tal  D.  Chrysost.  qui  ait  :  Ubicumque  viderinl  san- 
guinetn  ,  fugiunt  quidem  dcemones  ,  accurrunt 
autem  Angeli. 

8.  Hl  SUNT  dii  nui  percusseru.xt  jEgyptum  omm 
PLAGA  indeserto,]  id  csi ,  mari  Ruhro  ,  qnod 
yicinum  est  deserto  Arahiae,  ait  Vatahlus ;  nam 

CORNEL.    A   LAPIDE.      TOM.    II. 


in  mari  hoc  Deus  mersit  Pharaonem  cum  totis 
/Egvptioruin  castris. 

Serarius  et  alii  suhaudiunt  copulam  et.  Unde 
Septuag.  hahenl :  et  in  deserto.  El  Chald.  Percas- 
sitMgyptios  omni  percussione  ,  et  popiilo  suo  fecit 
midta  miracula  in  deserto. 

Et  CECIDERUNTDr,  ISRAEL  TRIGINTA  MILLIA  PEDI- 

TUM.  ]  Hehraei  enim  pedites  pugnabant  ,  vix 
equiles,  eo  quod  Deus ,  Deuter.  17.  eis  si  non 
nsum,  certe  copiam  equorum  vetuisset,  ne  in 
eis,  non  in  Deo  spem  victoritc  reponerent.  Ex 
hac  commnni  tot  miliium  strage  patet  non  so- 
los  Heli  niios  sacerdotes  ,  sed  et  |)opuIum  , 
Deum  offendisse  neglectu  templi,  viclimarum  , 
ohlationum  ,  aliisque  sceleribus.  Sacerdotes 
enim  iinitatur  populus.  Ita  Ahulensis,  q.  d. 
Audi  S.  Hieron.  epist.  3.  ad  Heliodor.  postclades 
Romanilmperiirccensitas,  earum  causam  sug- 
gerentem  :  Nostris  peccatis  barbari  forles  sunt ; 
nostris  vitiis  Romanus  superatus  exercitus.  Et 
paulo  post  :  Infelices  nos  qui  lanlum  dispLicemus 
Deo ,  ut  per  rabiem  Barbarorum  illius  in  nos  iru 
desctviat. 

11.  Et  arca  Dei  capta  est.  ]  Cur  permisit  id 
Deus?  Procopius  duas  dat  causas :  Prior  est,  ut 
doceret  Hehr£E0S  recte  viventes  Dei  providen- 
tiae  confidere;  peccantes  vero  neque  arcae,  nec 
ipsi  Deo  fidere.  Leg-(5  transgressores ,  ait  Auctor 
mirah.  S,  Script.  lih.  2.  c.  7.  (exslat  tom.  3. 
S.  August. )  Nequaquam  legis  Arca  tuelur;  sed 
quce  in  ea  iex  erat ,  arguit ,  ait  Theodor.  Poste- 
rior,  ut  Philisthaei  arcam  capienles  (^jus  vim 
et  polestatem  agnosccrent  ex  plagis  ah  ea  im- 
missis,quas  audiemus  capite  sequenti,  ilaque 
Deum  Hebrteorum  timerent  et  colerent. 

Tertiam  causam  adde,  ut  Deus  castigaret  im- 
pietatem  filiorum  Heli,  qui  aica  et  allari  ad 
suas  rapinas  et  scelera  ahutehanlur. 

SicDeus  permisitTerramsanctamcapi  aChal- 
daeis  ,  et  postea  a  Romanis ,  ac  demum  a  Turcis, 
ut  ostenderet  se  non  propter  Locum  gentem,  sed 
propter  gentem  Locum  eiegisse.  2.  Machah.  5.  19. 
Ita  Theod.  q.  1.  in  Daniel. 

Tropologice,  arca  ab  alienigenis  capta  indi- 
cabat  testamentum  Dei  transiturum  ad  genles, 
ait  Eucher.  et  S.  Gregorius. 

HcEc  clades  Israelis,  mors  Heli  et  captura  arcaj 
conligit  anno  mundi  2850,  et  ah  (;xilu  HebneO' 
rum  ex  ^gypto  anno  397.  Id  patei  ex  eo  quod 
ab  hoc  exitu  usque  ad  aedificationem  templi , 
quae  conligit  anno  quario  Salomonis  ,  fiuxerunt 
anni  ZiSO,  uti  dicitur  3.  Reg.  6.  v.  1.  Annus  aulem 
hicZiSO  conditi  templi  incidit  in  annnm  mundi 
2933;  inde  ascende  et  tolle  tres  annos  regni  Sa- 
lomonis,  ZiO  Davidis,  et  ^9  Samuelis  et  Sauhs, 
invenies  Heli,  qui  immediale  pi\Tcessitet  judi- 
cavitpopulum  ante  Samuelem,  mortuum  esse 
anno  mundi  2850,  hoc  estante  templum  condi- 
tumanno83,jamcummortuussit  Heliannoaeta- 
tis  98,  utdicetur  v.  15.  Hinc  sequitureum  natum 
esse  anno  mundi  2752,  ab  exitu  ex  ^Egypto  anno 
299,  antetemplum  181;  cumque  ipse  judicarit, 
Israel  40  annis.  sequitur  illum  principatum  hunc 
iniisse  anno  mundi  2810,  ab  exitu  ex  /Egypto 
357,  ante  templum  123,  cum  ageret  annuin 
aelatis  58.Haec  juxta  chronologiam  quam  praefixi 
Pentateuclio. 

Nota  :  Magis  puniti  suni  Hebraei  post  adduc- 
tam  in  castra  arcam  ,  quam  anie  adductain; 
nam  ante  ,  cesa  sunt  di.itaxat  qualuor  millia  , 
post  adductam  vero  triginta  millia  ;  quia  scilicei 

32 


250  COMMENTARIA  IN  LIBRDM  I.  REGUM.  Cap.  IV. 

propter  arcae  cl  lcmpli  a  Sacerdoiibus  et  populo     Dionysius  ,   Abuleiisis 


violaii  scelus,  a  Dco  iralo  el  jam  in  arca  pne- 
sente  acrius  puniebanlur  :  prajseriim  quia  sce- 
liis  ,  boc  aliaque  plura  seria  poenilcnlia  non  cor- 
rigebant.  Allegor.  significabatur  plures  JucLtos 
a  Deo  damnandos  fore  posi  Cbristum,  quam 
anle  Cbrislum,  quia  scilicelipsl  Cbrisluni  spre- 
verunt,  eumque  occiderunt,  et  eorum  posieri 
|)arenlum  Cbrislicidium  detendentes  in  Chris- 
lum  credere  nolunt.  lia  Beda.  Sic  acrius  a  Deo 
puniuntiir  qui  coram  eo  in  templo  peccant, 
quain  qui  foris  ;  sacra  enim  sacrilegos  non 
luentur,  sed  vindicant  et  castigant. 

18.  CUMQUE  ILLE  NOMINASSET  ARCAM  DeI  ,  CECl- 
DIT    DE  SELLA  nETRORSUM    JUXTA   OSTIUM   [TempU , 

ait  Terlul.  lib.  de  Jejuniis  c.  10.  et  S.  Cbrysost. 
I.  3.  contra  Viluper.  vilae  monastic:e,  ve/  arbis 
Silo;  inporlisenim  sedebantjudices,  qualis  erat 
Heli ,  praesertim  quia  ipse  avide  exspeclabat  ab 
advenlaniibus  ad  portam  uibis,  cognoscere 
eventum  praelii)  et  fractis  cervicibus  mortuus 
EST.  ]  Hiiic  noiant  Abulensis  ,  Cajetanus  et  alii 
virum  piuni  fuisse  Heli,  utpole  quein  non  fi- 
liorum,  nec  populi,  ita  tangeret  cura  ,  ut  arcae 
et  sacrorum  religio.  Cecidit  ergo  retrorsum,  eo 
quod  planeconsiernatus,  acprae  angore,  pavore 
et  stupore,  spirilu  deficienle  jam  se  in  alta  sede 
conlinere  non  posset.  Retrorsum  autem,  quia 
cathedra  haecerat  vacua,  etcarens  fulcris  qui- 
bus  nostra}  scdes  dorsum  sedenlis  suffulciunl. 
Ita  Abulensis.  Monet  ergo  nos  Heli,  ait  Dionys. 
quam  nos  deTerric  sanclae,  ac  tot  Ecclesiarum 
et  animarum  captione  ab  hostibus  dolere  de- 
beamus. 

Audi  B.  Petrum  Damiani,  lib.  1.  epist.  6.  ad 
Nicolaum  Pontificem  Prixlatos  percellentem  : 
Si  Heli  propter  duos  duntaxat  filios  ,  quos  non  ea 
quadignierant  invectione  corripuil,  cum  eis  simul 
et  cnm  tot  hominum  mullitudine  periit ;  qua  arbi- 
iramur  dignos  esse  sententia ,  qui  in  aula  Eccle- 
siastica  et  in  soliis  Judicantium  prcesidenl ,  et  su- 
per  non  ignotis  pravorum  hominum  criminibus 
tacent?  Qui  dum  dehoneslare  homines  in  publico 
metuunt ,  ad  conlumeliam  superni  Judicis  divincn 
legis  mandata  confundunt ;  et  dum  perditis  homi- 
nibus  amittcndi  honoris  officium  servant ,  ipsum 
Ecciesiasticce  dignitatis  auctorem  cradeliler  inho- 
norant. 

Quaeres  an  Heli  sit  damnatus  :  AfTirmat  sanc- 
tus  Gregorius  hic  et  2.  Past.  c.  6.  Quia ,  inquit, 
falsa  pietate  superatus  ferire  Heli  delinquentes 
filios  noluit,  apud  districtum  judicem  semelipsum 
cum  fiiiiscrudeli  damnalione  percussit ,  hinc  nam- 
que  divina  voce  ci  dicitur  :  Ilonorastis  filios  tuos 
magis  quam  me. 

EtEucherius  :  Heli  sacerdos ,  inquit,  pro  filio- 
rum  iniquitate  damnatas  est,  quod  eos  peccantes 
minus  severa  animadversione  plectebat.  Equidem 
(^rcuit  ,  equidem  corripuit  ,  sed  lenitate  et 
mansuetudine  patris ,  nonseverilate  et  aucloritate 
Pontificis.  Qua  senlentia  discant  sacerdotes  quo- 
modo  filiorum  ctiam  propter  scelera  puniantur 
quique;  et  quamvis  sancti  sinl,  culpa  tamen  sub- 
ditorum  eisdem,  sinon  cocrceant ,  imputetur. 

Sic  et  Beda.  Idem  videtur  seniire  S.  Hieron. 
1.  1.  contra  Jovin.  S.  Cbrysosl.  hom.  59.  in  Genes. 
<H  alibi  s.epius,  et  S.  Ccxsarius  Arelat.  iiom.  15. 
B.  Petrus  Damiani,tom.  3.  epist.  16.  c.  18.  Qu\n 
el  S.  August.  lib.  Civil.  li.  ait  Heli  reprobatum 
eodem  inodo  quo  Saul. 
Contrariiim  censent  Thcodorelus,  Lyranus, 


Cajetaniis  ,    Serarius  , 
Sanchez,  Mendoza.  Idque  probatur  primo,  quia 
Heli  fuit  vir  probus  et  pius,  ideoque  ad   cum 
translatus  fuit  Pontiricatus  aeque  ac  principatus  ; 
rursum  audita  arca  expirans  maximum  dolo- 
rem,  ex  eoque  maximum  religionis  zelum  os- 
tendit.  Secundo,  quia  licet  peccarit  nimia  leni- 
lateet  indulgentia  erga  filios,  lamen  ex  parl«; 
eum  excusat,  quod  prae  senio  non  ita  poterat 
eos  severe  corrigere,  pra^sertim  cum  illi  jam 
esscnt    viri  ,   et    patris    senis   jussa    dictaque 
contemnerent.  Tertio  ,  quia  eslo  demus  eum 
lethaliter    peccasse;  tamen  videtur  poenituis- 
se ,  ac   duram  poeniteniiam  a   Deo  injunctam 
humililer  acceptasse,  cum  dixit  c.   3.  18.  Do- 
minus  est;  quod  bonum  est  in  oculis  suis  faciat. 
Quid  amplius  pcenitens  dicere  posset?  Quarlo  , 
quia  Deus  ideo  tam  dure  eum  punivit  in  hac 
vita,  ut  ei  parceret  in  futura  ;  ideo  enim  ulti- 
mus  mortuus  esl ,  ut  tam  multas  suorum  mor- 
tes  audiendo  muUoties  moreretur.  Deus  enim 
non  punit  bis  in  idipsum,  ut  ail  Sophon.  Porro 
quo  sensu  dicatur  c.  3.  Iniquitas  ejus  non  delenda 
m  oiternum  ,  ibidem  explicui.  Denique  Heli  cul- 
pam  omnem  residuam  in  Purgatorio  luisse  et 
expiasse  videtur,   ait  Dionysius  et  ex  eo  Men- 
doza.  Porro  multi  Pairum  jam  citatorum,  asse- 
rentium    Ileli  damnatum ,   exponi  possunt  (\i-. 
damnatione  ad  morlem  temporalem  ,  aliasque 
pcenas  illi ,  id  est,  posteris  ejus  inflictas. 

Et  ipse  judicavit  Israel  quadraginta  annis.  ] 
Ita  Hebr.  Chald.  Joseph.  Theod.  perperam  ergo 
Septuag.  pro  ^O  habeni  viginti.  Porro  S.  Chry- 
soslomus,  lib.  3.  de  Providentia  ante  medium  : 
Samuel,  inquit ,  cu7n  intueretur  magistrum  in 
mortem  miserabilem  devectum,  ila  confusus  atque 
turbatus  est ,  ut  decebat  gratum  amabilemque 
discipulum. 

iNcuiWAviT  SE  et  peperit  ,  ]  quia  angor  et  do- 
lor  accelerarunt  ei  parlum,  adeoque  peperit 
foctum  seplimestrem,  ait  Josepbus  ,  cum  com- 
muniter  gravidae  parere  solebant  nono  vel  de- 
cimo  mense  a  conceptu.  Porro  partus  septimes- 
Ires  esse  vitales  docet  Galenus  ,  lib.  Isagogico 
de  definitionibus  medicis,  et  alii  quos  citat  ot 
sequitur  Pineda  ,  I.  1.  de  rebus  Salom.  c.  10. 
Imo  Philo,  vel  potius  Pseudophilo  in  Antiquil. 
Biblicis,  aitlsaacnatum  sepiimo  mense,  ideo- 
que  diu  vixisse;  sed  boc  videtur  fictilium.  Dc- 
niquematrem  lianc  pauio  postreipsa  expirasse 
docent  Josephus,  S.  Gregor.  Eucher.  Angcl. 
Dion.  et  alii  passim. 

21.ETV0CAV1T  PUERUM  ICOABOD,  DICENS  :  TRANS- 

lataest  (hebr.  gala,  id  est ,  migravit,  Irans- 
migravit  ab  Israele  ad  Pbilistbaeos)  gi.oria  df. 
ISRAEL  lcliabod  hebr,  dicilur  quasi  1123  "iN  e  chn- 
bod ,  id  est,  abi  gioria?  ■iCiWcel  evanuit.  Josi'- 
phus  verlit  a5o?t5(,  id  est ,  ingloria  ,  ignobilitas  , 
vilitas ,  q.  d.  vocetur  bic  pucr  Hebr.  Ichabod, 
Graece  aSo?w?,  Latine  inglorius;  quia  eo  nascente 
occidit  Israelis  gloria  ,  quasi  dicat  : 

Fuimus  Troes ,  fuil  Ilium  ,  et  ingens 

Gloria  Teucrorum  ,  etc. 

Nunc  lantum  cinis  ,  el  slalio  malefidu  carinis. 

Licet  enim  Ichabod  successurus  vidcatur  palri 
suo  Pbinees  et  avo  Heli  in  Poniificatu,  tanieii 
caplajam  arcaettranslatain  Philistbaeam,omnis 
ejus,  aeque  ac  tolius  Israelis  gloria  concidil  ei 
corruil. 


COMMENTAIUA  IN  LIBRUM  I.  HEGUM.  Ci\p.  V. 


251 


Nola  :  Heli  iDorienli  iu  principalu  succcssit 
Saniuel,  in  Poniilicalu  non  Pliinees  vel  Ophni, 
utpole  jam  occisi ,  nec  Icliabod  utpote  infans  ; 
sed  Acliitob  nepos  Heli  ex  filio  ,  ut  patebil  cap. 
lii.  3.  lla  Mendoza. 

Et  pro  socero  suo  et  pro  viro  suo.  3  Primo, 
pro ,  id  est,  de ,  quasi  dicat :  Translata  gloria 
regni  dc  Israel,  et  gloria  Pontificalus  de  socero 
suo  Heli ,  et  marito  Phinees. 


Secundo,  id  roferri  polest  nA-chvocavit ,  q.  d. 
Vocavii  mater  filium  Ichabod ,  lum  ex  se  ,  tum 
pro  socero  et  viro  suo,  cujus  erat  nomen  filio 
imponere.  Aut  ad  t6  dicens ,  quasi  dicat :  pro, 
id  est,  propter  virum  suum  cicsum,  ei  socerum 
suum  morluum  dixit  :  Translata  est  gloria  dc 
Israel;  quia  scilicet  Israelis  principes  el  Ponli- 
fices ,  scilicet  Heli  et  Phinees  occubuere  cum 
arca  capta.  Ita  Chald.,et  Valablus. 


CAPUT  QUINTUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

ArCA  A  PHILISTHyEIS  CAPTA,  ET  COLLOCATA  IN  TEMPLO  DaGON  ,  PROSTEKNIT  ET  MUTILAT 
DaGONEM.  MoX  DeUS  ,  V.  6.  PUDENDIS  JIORBIS  ET  MURIBUS  AFFLIGIT  AZOTIOS  ;  INDE  , 
V.  9.  GETHiEOS,  ET  V.  1  0.  ACCARONITAS  :  QUARE  DECERNUNT  IPSI  ARCAM  IN  ISRAEL  ESSE 
REMITTENDAM. 


1 .  aiB,^3s^^^»fej?i»^HiLiSTHiiM  aiitem  tulerunl  arcam  Dei ,  et  asportaverunt  eam  a  Lapide  ad- 

jutorii  in  Azotum.  2.  Tuleruntqiie  Philisthiim  arcam  Dei ,  et  intulerunt 
eam  in  temphim  Dagon  ,  et  statuertint  eam  juxta  Dagon.  3.  Cumqiie  sur- 
rexissent  dihiculo  Azoti  allera  die  ,  ecce  Dagon  jacehat  pronus  in  terra  anl<! 
arcam  Domini  ;  et  tuleriint  Dagon  ,  et  restituerunt  eum  in  locum  suum. 
4.  Rursumque  mane  die  allera  consurgentes  ,  invenerunt  Dagon  jacenlem 
super  faciem  suam  in  terra  coram  arca  Domini  ,  caput  autem  Dagon ,  et 
duae  palmse  manuum  ejiis  abscissa?  erant  super  limen.  5.  Porro  Dagon  sohis  truncus  remanse- 
rat  in  loco  suo.  Propter  hanc  causam  non  calcant  sacerdotes  Dagon  ,  et  omnes  qui  ingrediuntur 
templum  ejus ,  super  limen  Dagon  in  Azolo  ,  usque  in  hodiernum  diem.  6.  Aggravata  est 
autem  rnanus  Doniini  super  Azolios  ,  et  deniolitus  est  eos;  et  percussit  in  secretiori  parle 
natium  Azoliim  ,  et  fines  ejus.  Et  ebullierunt  villpe  et  agri  in  medio  regionis  illius  ,  et  nati  sunt 
mures ,  et  facta  est  confusio  mortis  magnse  in  civitate.  7.  Videntes  autem  yiri  Azotii  hujusce- 
modi  plagam  ,  dixerunt :  Non  maneat  arca  Dei  Israel  apud  nos ;  quoniam  diu-a  est  manus  ejus 
snper  nos ,  et  super  Dagon  deum  nostrum.  8.  Et  mittentes  congregaverunt  oiTines  satrapas 
Philislhinorum  ad  se,  el  dixerunt  :  Quid  faciemus  de  arca  Dei  Israel ;  respondcruntque  Gelhsei : 
Circumducatur  arca  Dei  Israel.  Et  circumdnxerunt  arcam  Dei  Israel.  9.  Illis  autem  circum- 
ducentibus  eam  ,  fiebat  manus  Domini  per  singulas  civitates  interfectionis  magnse  nimis  ;  et 
percutiebat  viros  uniuscujusque  urbis  ,  a  parvo  usque  ad  majorem  ,  et  computrebcebant  pro- 
minentesextales  eorum.  luieruntque  Gelhaei  consilium  et  fecerunt  sibisedespelliceas.  10.  Mise- 
runt  erg[o  arcam  Dei  in  Accaron.  Cumque  venisset  arca  Dei  in  Accaron,  exclamaverunt 
Accaronitae ,  dicentes  :  Adduxerunt  ad  nos  arcam  Dei  Israel  ,  ut  interficiat  nos  et  populuni 
nosfnim.  1  I .  Miserunt  itaque  et  eongregaverunt  omnes  salrapas  Philisthinorum,  qui  dixerunt  : 
Dimilfe  arcam  Dei  Israel ,  et  revertatur  in  locum  suum  ,  et  non  interficiat  nos  cum  populo 
nostro.  12.  Fiebat  cnim  pavor  morlis  in  singulis  urbibus  ,  et  gravissima  valde  manus  Dei  , 
viri  quo(jue  qui  morlui  non  fuerant ,  percutiebantur  in  secretiori  parte  natium  ,  et  ascendebat 
ululalus  uniuscujusque  civitatis  in  coelum. 


2.  Statuerunteam  juxTA  Dagon,]  idolum,sive 
Deuni  suum  ;  lum  ut  cum  lioc  dono  honorarenl, 
aii  S.  Angusl.  17.  Civit.  c.  U.  tum  ut  ei  quasi  vic- 
toriae  auctori  nobilissima  ha;c  spolia  deferrent, 
aiijosephus,  lib.  6.  c.  1.  Theodorelus  ot  Proco- 
puis,  quasi  dicat :  Ecce  Dagon  noster  vicit  Deum 
Hebraeoium,  nosqueeorum  vicloreselTecit.  Sub- 
dalur  ergo  arca  Dei  pedibus  Dagonis.  Ilac  do 
causa  injuriam  suam  lanlam  ulciscens  Deus 
Dagonem    dejecit  ,    ac    Philisthteos    plurimos 


morte  mactavit.  Audi  Theodor.  et  Procop.  Duin 
Philisthini  arca  apparente  et  Hebrceis  vociferanti- 
bus  extimuissent ,  ulilitatem  et  auxilium  accepe- 
runt;  cum  vero ,  post  victoriam,  arcameamdem 
contempsissent ,  ipsa  experientia ,  quantaDeivir- 
tus  esset ,  didicerunt. 

Quocres  :  Quis  et  qualis  fuit  Dagon?  Resp. 
fuisse  praecipuum  Philistihinorum  Deum.  Liiius 
Gyraldus  dc  Diis  Genlium  Synlag.  2.  p.  109. 
censel  Dagon  fuisse   Jovcm  Aralrium ,  quem 


252 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  V. 


colcbanl  rhocnices,  nt  frumenii  el  aralri  inven- 
loreui ,  ideoque  diclum  Dagon  h  ^^il  dagan  ,  id 
esi,  frumenlum  :  s'\c  quoque  Eus(-bius,  lib.  i. 
de  Praeparal.  Arias,  Pagninus  et  alii.qui  censent 
Dagon  fuisse  deum  frumentarium,  sive  frumenli 
praesidem,  qui  scilicet  messis  copiam,et  fru- 
menii  abundantiam  suis  cultoribus  daret. 

Alii  passim  Dag-on  dcrivant  a  r^i";  Daga ,  id 
esl ,  iHscis  ,  quod  idolumjioc  piscis  formam  ba- 
berel:cumenim  Pliilisthseiessentaccolae  maris, 
piscationi  dabant  operani,  ideoque  fabricarunt 
et  coluerunl  Dagon,  quasi  piscium  et  piscationis 
prsesidem.  Unde  S.  Ilieron.  in  Quaesl.  Dagon, 
inquit,  idem  est  llebr.  quodpiscis  trislilice.  Porro 
idolum  lioc  erat  qiiidem  specie  piscis,  sed  ho- 
niine  misti.  Erat  ergo  compositum  ex  homiiic 
etpisce,  ita  utcaput  (iicet  Lyranus,  Abulensis, 
Adricliom.  et  alii  censent  Dagon  habuisse  ca- 
put  piscisj  et  manus  essent  hominis,  caeteris 
deinde  membris  ab  umbilico  deorsum,  in  pis- 
cem  piscisque  caudam  desineret.  Id  palel  ex  eo 
quod  manus  illi  coram  arca  praecisse  fuerint, 
V.  Zi.  lia  Vatablus,  Gajelanus  et  alii  nioxcitandi. 
Dagon  ergo  fuit  inslar  Nereidum,  Triioimm  et 
Sirenum,  quae  faciem  habent  muliebrem  ,  et  in 
piscem  desinunt;  de  quibus  Horalius  in  artc 
Poetica : 

Desinit  in  piscem  mulier  formosa  superne. 

Confirmatur,  quiaCyri  et  Palaeslini  pisces  co- 
luerunt  quasi  deos  et  numina.  Syri,  inquit  Xc- 
nophon,  lib.  l.expedit.  Cy vi,  pisces  liabent  sacro- 
sanctos.  Cicero,  lib.  3  de  natura  Deorum  :  Syri , 
inquit,  piscem  venerantur.  Clemens  Alexandrinus 
in  exhortatione  ad  gentes  :  QuiPhceniciam  inco- 
lunt  Syri ,  columbas  ct  pisces  impense  colunt.  Dio- 
dorus  Siculus,  lib.  3.  c.  2.  Vnde  et  Syri ,  inquil, 
ad  hcec  usque  tempora  his  piscibus  abstinentibus  eos 
pro  diis  coiunt. 

Insnper,  Josephus  et  alii  asserunt  Dagon  esse 
Dercetem  (quam  alii  Atergalim  vocant)  sivc 
deam  Syriam,  quse  a  Syris  creditur  in  piscem 
mutala,  ideoque  specie  piscis  colitur,  ila  ut  in- 
fernc  habeatcaudam  piscis,  superne  faciem  ho- 
minis ,  puta  feminae. 

Quocirca  Diodorus  Siculus  loco  jam  citato, 
Anton.  Nebrissen.  in  quinquag.  c.  6.  Sanchez  , 
Lyranus  ,  Abulensis  ,  Scaliger,  Serarius  et  alii 
censent  Dagon  sive  Dercetem  csse  Venerem. 
Pisces  enim  instar  Veneris  luxuriant  ct  mirc 
prolificant.  Undc  Veiuis  dicitur  nala  c  mari, 
indeque  nuncupatur  Aphroditc,  ac  a  Poetis  lin- 
gitur  in  piscem  transformari. 

Audi  Ovid.  h>  Metamorph. 

Dercete  quam  versa  squamis  veLinlibus  artus  , 
Stagna  Palasstini  creduut  coluisse  figura. 

Et  Manil.  lib.  Zi. 

In  piscem  sese  Cytlieraea  novavit, 

Cum  Babylonicas  submersa  profugit  in  undas. 

Favet  quod  Herodolns,  lib.  1.  tradat  Venerem 
ab  Ascalonilis  mire  coli  in  templo  suo  antiquis- 
simo,  indcquc  Cyprios  eidem  simile  lemiilum 
dicasse. 

Porro  Gcntes  suos  deos  nominabant  et  cole- 
bant  tam  spccie  feminca  ,  uti  crat  Vcnus  et 
Dercete,  quamvirili,  imo  unum  eumdemquc 
nunc  pingel)ant  ut  virum,  nunc  ut  feminam , 
tesle  Macrobio,  I.  3.  Satur.  8.  Horat.  lib.  1.  Apol. 
12.  el  Ammon.  lib.  de  Interpi\  Vido  Serarium  in 


cap.  16.  Judic.  quaesl.  23.  Audi  et  Rhodiginum, 
lib.  25.  c.  5.  Semiramidem ,  inquit,  dcce  cujusdam 
DercelCis  fuisse  fiiiam  fabulosa  prodit  histor.ia. 
Ejus  lemplum  fuerat  ad  Ascalonem  Syriie  civita- 
tem  apud  stagnum  piscibus  ptenam.  Eamdem  Pli- 
nius  vocat  p}-odigiosam  Alergalim ,  quod  csset  fa- 
cie  hominis,  et  corporis  reliqua  in  piscem  desinerenl. 
Ferunt  Venerem  factam  dece  illi  obviam,  quando- 
que  udolescentis  speciosi  amorein  injecisset ,  cui 
permixla  Dercelo  filiam  conceperit,  etcf  At  dolore 
percita  Derceto  ex  facti  turpitudine  in  lucum  se 
pracipitem  edit ,  deformalaque  in  piscevi  est. 

Ti^opol.  Philisthiim  hebr.  idem  cst q uod  conspersi 
aut  conspergenles ,  aul  ruinam  ponenles ,  aut  rui- 
nampotantes,  ait  Pagnin.  lii  sunthomines  anima- 
les,  terrcni  et  carnalcs,  qiii  colunt  Dagon,  id  esl, 
Veneremetvenlrem,dequibusaitAposl.Pijilip.  3. 
Quorum Deus  venter est :  hi  soidibtis  gul;eelluxn- 
riae  se  aliosque  conspcrgunt,  ac  ruinam  polanl, 
quia  mortem  praesentcm  ac  aeternam  sibi  accer- 
sunt  ,  juxla  illud  Pauli  '.Qui  seminat  in  carne 
sua  de  cat-neet  metet  corruplionem,  1.  Galat.  6. 18. 
Unde  S.  Bonaventura  in  psal.  28.  1.  Dagoneui 
vocans  idolum  Veneris.  Philislhcei,  ait,  posue- 
runt  arcam  Domini  jaxta  idoium  Veneris  Dago- 
nem;  sic  mali  Sacerdoles ,  quando  ponunt  filium 
Virginis  juxta  filium  Veneris  in  allari.  Quani 
atrociter  ergo  punieieos  Deus  ,  cuin  lam  alro- 
citer  punicrit  Philislhseos  ! 

3.  Ecce;  Dagon  jACiiUAT  paONUs  m  terra  antf. 
arcamDomim,]  quasiab  illa  prostralus,  illi  sub- 
jectus,  illamquc  adorans.  Nola  :  Deus  hic  inju- 
riam  arcae,  id  est,  sibi  super  arcam  residenii 
illatam   gravi  pcena  ulciscilur,  eaque   Iriplici. 
Prima,  in  Dagoncm  ,  qui  arcam  quasi  deviclam 
sibi  subditam  babebat,  prosternendo  ante  ar- 
cam  ut  illam  adorarc  videretur.   Secunda ,  in 
Philisthaeos  ,  eos  pariim  morie,  partim  morho 
ani  pudendo  mulctando.  Terlia,  in  ipsam  regio- 
nem  ,  mures  immittendo,  qui  omnia   sata  ci 
germina  depascerent.  Unde  prudenter  Theodo- 
retiis,  sermonc  10.  de  Provideutia  :  De«5,  inquil, 
Iraditce   arcce   majestatem  tuelur  aliopliytos  do- 
cens  quod  non  Deum  vicissent ,  sed  honiinum  ini- 
quitalem.  Tropologice,  S.  Chrysoslomus  cilalns 
a  Glossa,   Exodi  23.  v.  23.  ISon  possunt ,  inquit , 
virlules  cum  vitiis  morari,  sed  cum  a  virlulibus 
vilia  fuerint  superata,  tocum  quem  concupiscentice 
spiritus  possidebal,  charitas  obtinebit,  quem  furor 
ceperat,  patienlia  vindicabit ;  quem  irislitia  mor- 
tem  operans  occupaverat ,  salularis  et  ptena  gau- 
dio   tcptitia  possidebit  ;  quem    acedia  vastavil  , 
excotet   forlitudo  ;   quem  superbia   concuicabal  , 
humitilas  honestabit ;   singutis  vitiis  expuisis  eo~ 
rum   ioca  virtules  contrarice  possidebunl  ,  qua^i 
dicat  :    Non    possunt   simul    habitarc   arca  et 
Dagon  ,  id  est,  virtus  clvitium,  Dcus  et  diabo- 
lus.  Rursum  ,  arca  est  Eucharislia,  qucX3  ab  enci- 
gumenis  expellit  daemoiics.   Audi  Cassianum  , 
Colloq.  7.   c.  30.  Communionem,  inquit,  eis  sa- 
crosanctam  d  senioribus  nostris,  nunquam  meini- 
nimus  interdictam  :  quin  imo,  si  possibile  essei , 
etiam  quotidie  eis  impartiri  eum  debere  censebanl. 
Et  paulo  post  :  Quce  ab  homine  prcecepla ,  eum, 
qui  in  membris  ejus  incidet  spiritum  ,  seu  in  ipsis 
latitare  cognoscitur  ,  velut  quoddam  exurens  fu- 
gai  incendium. 

Caput  autem  Dagon  et  uu^  palm.c  manuum 
(hoc  esl  amhae  nianus  extens;e;  hae  euim  vocaii- 
tur  vola3  sive  palmac  :  hoc  signo  Dagon  fateba- 
tur  se  victum  ab  arca  ;  nam  si  manus  in  pug- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  V. 


25S 


fiiissii  arcjt'  minari , 

EJtS    AliSCJSSjE    ERA^T 


num  conlraxisset  ,  visiis 
iilamque  velle  perculere 

Sl'PKU  LIMEN. 

Priori  plaga  v.  3.  Dagon  sua  sede  tl  solio  erat 
(lejeclus  in  teri  am  duntaxal  :  at  cum  iliiim  in 
suum  solium  restiluere  riiilislliaei,  pejus  muic- 
tatusesl,  capile  scilicet  et  pedibus  ,  ul  quasi 
truncus  jacerel  in  pavimenlo.  Lucifer  pro  iy.aozov, 
id  est,  unaquaeque,  legens  s/ktov,  id  est,  cenUim 
in  Scpluag.  verlil  :  Et  cmiOo  vesiigia  r)ianus  ejus 
ublala  eranl  ijer  fjarles  centinv. 

Porro  videnlur  aiii  etirim  Pliilislliaecrum  dii 
in  cseteris  eorum  uiLiJius  »  adem  \<  I  simili  qua 
Dagon  ,  pcena  mulclali,  rli  insinualur  c.  6.  b. 
per  quod  mjsiice  sipnificabalur  idololatriae  in- 
terilus  per  arcse  dcminicse,  id  esl,  Clirisli  et 
Aposlolorum  ejus  advcnlum  ,  ait  S.  Giegor,  An- 
gelom.  et  Beda.  Rursum  ,  Hugo  Viclor,  lib.  5. 
Allegor.c.  8.  Caput,  ah  ,  Dagcn  signifuat  sufjcr- 
biamdiaboii :  duce  ijalviceofjeralionim  idololairice, 
limen  fintm  impice  cuUurce. 

5.  PrOPTER   HA?iC   CAVSAM    ^ON  CALCAIST    SACER- 

DOTEs  Dagon  ,  eic.  stPER  iJMEN.  ]  Tropol.  sanc- 
lus  Giegor.  Saccrdotcs  Dagon  ,  ait,  usque  in  lio- 
diernum  diem  nmanint ;  quia  qui  ptr  iwmunda 
desideria  anliquo  liosti  sacrificet ,  adliuc  est.  Qui 
profecto  suptr  ttmpU  limen  caicare  refugiunt , 
quia  neque  immundis  suggestioniOus ,  nec  malis 
operibus  resistunt.  Dagon  itaque  Sactrdoles  sunt , 
quiu  tlsi  manufaclis  se  idoiis  non  liumiliant,  ccn- 
cupiscenliarum  tamen  simulacris fJtrnefaria optr a 
se  incurvanl. 

Porro  Gentiles  limina  Kmploium  deori.m 
suorum  osculaios  esse  ex  liisioriis  clarum  esi. 
Audi  Teiluliianum  ,  lib.  deCorona  militis,  c.IS. 
Christianus,  m(\\\\\^,tiec j anuam  suamiaureis  infa- 
mabit ,  si  noril  quantos  deos  etiam  osliis  diabolus 
affinxcrit.  Janum  a  janua,  Limentinum  ctlimine, 
Forculum  et  Cardam  a  foribus  el  ccirdinibus. 

Sic  Christiani  limina  templorum  olim  oscu- 
labanlur,  et  limina  S.  lelri  eliumnum  Roniee 
osculanlur. 

6.  Et  DEMOLiTis  EST  EOs,]id  csl,  cxcidit,  oc- 
cidit,  perdidit  eos ,  utpatet  v.  9.  et  sequentibus. 
Prima  Dei  plaga  fuil  in  deum  Dagonenj;  bac 
veio  secunda  luit  in  ipsos  Pbilistbseos ;  muUos 
enim  ex  eis  Deus  subila  morie  percussit,  alios 
morbo  fcetido  afflixit.  Nam  : 

Percussit  in  secuetiore  parte  natihm  Azo- 
TUM.]  Fuit  bic  morbus  alvi  et  ani,  ita  ut  inles- 
tina  eorum  compulrescerent  ei  per  anum  foras 
promineienl.  Lnde  Valablus  \ertit  vocat(|ue 
mariscus.  Esl  cnim  marisca  ficus  insipida ,  quae 
biando  aperilur,  ( t  sua  inlerna  rubendo  oslen- 
tat,  de  quibus  Mailialis,  1. 11. 

Purpuraeque  (Ilielidoniac  ,  vilesque  mariscae. 

Inde  morbus  hic  ani  marisca  dicilur  ,  quia  fici 
jam  dicii  habet  simililudinem.  Unde  Juvenalis, 
Saiyra2: 

Ca^unlur  lurnidx  inedico  vidente  marisc»;. 

Congrua  est  haec  pcena  veniri  d^^diiorum,  qua- 
les  erant  Pbilislbaei,  quoi  iim,  ut  ail  S.  Bernar- 
dus:A'on  ciliu  esl  cura  quam  cibum  ingcrerc,  di- 
gerere  et  egcrtre.  Jvam  ut  ail  Cbrislus,  Mallli. 
15.  17.  Omyie  quod  in  os  inlrat  in  venlrtm  viuiil 
et  in  secessum  emittilur. 

.loseplius,  clex  eo  Tbeodoretus,  Procopius, 
Dionvsius,  Lyranus  bunc  moibum  \ocaiit<ly- 
.&enleriam,  noii  vulgarem  ,  sed  propriam  el  pc- 


culiai(  m.  Theodorelns  ex  Aquila  vertit  pliage- 
daenam ,  id  est  cancrum,  sive  ulcus  exedens. 
Alii  apud  Franc.  Lucam  in  nolis  hic  vocant 
cirinnium  vei  fratigiuni;  alii,  luem  veneream; 
Rabbini,  Abulensis  et  Geneb.  vocanl  baemor- 
ihoidas.  Sidonius  ,  p.  692.  Obscenum  lurgenli 
podice  morbum.  Videlur  liic  nioibus  fuisse  pe- 
culiaris  et  novus,  adeoquenon  unus ,  sed  mulii- 
plex,  singulariier  a  Deo  vindicc  Philislhaeisim- 
missus  ;  nam  praeter  dolores  acres,  pariebat 
inlestinorum  putrefactionem  et  egestionem. 

Porio  liic  morbus  grassabaiur  per  omnes 
Pljilislhaeoium  urbes,  pagos  et  villas,  ut  patet 
V.  6.  nec  ulli  digniiati ,  setati  vel  sexui  parcebat, 
nec  ullo  remedio  curari  poterat,  v.  9.  duravit- 
que  per  seplem  menses,  c.  6.  v.  1.  MeminitHe- 
lodotus,  I.  1.  sub  medium,  hujus  nioibi;  sed 
moreGenlilium  resJudaicas  depravantium  vera 
Jalsis  admiscet,  ut  nolat  Josephus,  I.  10.  Anii- 
quit.  c.  1.  Ait  enim  Ascalone  esse  templum 
Veneris,  quod  nonnulli  expilarini,  ideoqne  ma- 
riscispercussi  sint. 

Et  nati  sxjnt  MtjREs. ]  Tertia  fuit  haec  plaga 
murium,  qui,  ut  ait  Josephus,  hortos,  agros, 
vineas,  cmnesque  segeies,  fruges  et  frucius 
depascebaniur,uii  fecitplagaranarum  in;I{gyp- 
to,  Exodi  8.  HeJjrsei  nonnulli  addunt  mures  hos 
e  maiiscis  sanguincm  suxisse.  Addit  S.  Gre- 
goriiis,  1.  0.  c.  3.  momordisse  ventrem  Philisthi- 
noium,  cum  eum  in  secessu  exonerare  vellent. 
Causam  dat  Auctor  mirabilium  sacrae  Scripiur* 
apud  S.  Augustinum,  libro2.  cap..7.  Quimisera, 
inquit  ,  animalia  divino  cullu  vencrubanlur , 
ptr  miseirima  animalia  in  adventu  dcminica^  iegis 
castigantur,  qui  tabernacuii  dcmini  inlcriori ,  icl 
est ,  arcam  extra  limites  suos  fjrotraxerunl ,  Hi 
inieriorum  suorum  foras  prominenlium  fceda  affli- 
guntur  ctade. 

Alia  causa  erit,  si  cum  Euscbio,  Gyraldo  et 
aliis  jam  citatis  dicamus  Dagonem  Juisse  deum 
frumenli;  quia  ergo  hunc  colebanl  PhiJislliaei , 
hinc  juste  a  Deo  muribus  puniuntur,  ut  illi 
Jrumenium  Dagonis  lodant  el  voreni. 

Porro  hinc  nata  estbaeresis  eorum  qui  a  mu- 
rihus  dicli  sunl  Musoritae,  de  quibusPhilaslrius, 
lib.  de  Haeres.  Musorilce,  d.\\.,sunt  quidam  nomine 
qui  soricescolunt ,  qui  sub  Belo  (ego  sub  Heloseu 
Hcli  lego)  Sacerdote ,  cumfuisset  captaarcaTes- 
tamenti  ab  Jllophytis,  atqueex  ira  Dei  produxis- 
set  terra  sorices ,  ut  eorum  fruges  deperirenl , 
admonili  a  suis  fecerunt  aureos  mures. 

Porro  mures  lii  Philisthinorum  supernalu- 
rales  fuere ,  ait  Abulensis ;  quia  nuJJa  causa 
naluraliseos  tam  subito  etin  tanto  numero  pro- 
ducere  poiuisset. 

Denique  audi  S.  Anton.  Magirum  in  Palaes- 
lina,  fol.  2^1.  ISonnullis,  ait,  in  tocis  ralccstince 
agri  su7it  pene  destrli  ob  murium  et  soricum  abun- 
danliam,  quos  nisi  qucedam  aves  devorarent ,  nul- 
lum  semenlim  possent  facere  incotce. 

Similes  clades  a  muribus  saepe  illalae  sunt. 
UndeM.  Varro ,  ail  Plinius  lih.  8.  cap.  29,  auc- 
lore-sl  a  cunicutis  sujfossum  in  Ilispania  oppidum, 
u  latpis  in  Tlicssatia ,  ab  rcinis  civilalem  inGattia 
pulsam ,  ab  tocuslis  in  Africa,  ex  Gyaro  Cycladuni 
insula  incolas  u  muribus  fugalos.  Idem  ,  lib.  10. 
cap.  C8.  ait  mures  t  Troade  fugasse  accolas , 
ac  rationem  addit  (|Uod  nius  sit  lecundissimus, 
ad(0  ut  ex  uno  genili  sinl  120.  Sic  Popielus  Po- 
loniae  princcps  a  niuiibus  esl  comeslus ,  quod 
paiTLOs  suos  vtneno  iiecassel;  ex  eoruni  eiiini 


Uh 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  V. 


cartaveribus  niures  enati  ipsum  cum  uxore  et 
filiis  corroserunt,  ut  narrat,  lib.  2.  rerum  Po- 
ionicarum,  Martinus  Gromerus. 

Idem  Harroni  Arcliiepiscopo  Mogunliae  conti- 
gisse  scribit  Triliiemius  Gliron.  Hirsaug.  acl  an- 
num  967,  etGenebr.  anno  Domini  970;  sed  id 
refutat  Serariusin  sua  Moguntia. 

8.  Omnes  SA.TRAPAS,]id  est,  praefectos  et  prin- 
cipes.  Salraptv,  ait  S.  Tliomas,  1.  3.  de  regim. 
Princip.  c.  22.  dicti  quasi  sat  parati  ad  niunus 
suum  et  acl  belLum,  vel  quasi.sa^  rapientes  ,  hoc 
est  diripientes  subditos  :  ingeniosa  est  h?ec  al- 
lusio  et  iusus  ingenii.  Namconstat5ai/-rtpa5  esse 
nomen  Persicum.  Esther,  3.  12;  Daniel,  3.  2. 
Hinc  et  Herodotus,  lib.  3,  ait  Garium  regem 
Persarum  Babylonem  divisisse  in  28  Satrapias 
sive  praefecturas. 

CiBCUMDUCATUR  ARCA.]  Hoc  cousilium  daut  Ge- 
thaei,  quia  putabant  cladem  hanc  Azotiis  acci- 
disse,  non  arca,  sed  ex  natura  loci,  v.  g.  ex 
infecto  et  pesiilenti  aere,  vel  inlluxu  maligno 
astrorum,  ait  Theodoretus  et  Procopius;  unde 
et  capite  sequenti  post  circumductae  arcae  pla- 
gas,  adhuc  explorant  per  sortes  vaccarum  an 
ab  arca,  ancasu  liae  plagae  eis  obvenerint.  Hinc 
et  Septuag.  vertunt :  Transeat  arca  ad  nos,  q.  d. 
Non  timemus  arcam  arcaeque  vindictam ;  veniat 
illa  ergo  ad  nos. 

Pravum  et  infidele  fuit  hoc  Gelhaeornm  consi- 
lium,  quod  proinde  Deus  in  ipsos  eorumque 
stragem  retorsit.  Sic  Judaei  occiderunt  Chrisi  um, 
ut  ejus  nomen  delerent,  et  correptiones  elTuge- 
rent ;  sed  per  hoc  magis  ejus  nomen  auxerunt, 
et  ultimum  per  Titum  excidium  incurrerunt. 
PraeclareNazianz.  Orat.  l.defugasua  subfinem  : 
Solus ,  inquit,  ex  oninibus  rebus  Deus  est  qui  nec 
fuga  vitari  nec superari  potest ,  camaliqaem  arri- 
pere  ac  sub  manum  et  potestatem  redigere  volue- 
rit ,  celeres  antevertit ,  prudentes  decipit ,  fortes 
subvertit,  sublimes  contraliit ,  audaces  mitigal , 
polentiam  premit. 

Manus  Domini,  ]  idest,  plagaet  percussio  Dei; 
hicc  enim  apud  homines  fit  manu  :  manus  au- 
lem  Dei  est  immensa  ejus  poientia. 

Et  computrescebant  prominentes  extales  eo- 
RUM  ,  ]  id  est,  exta  sive  inteslina  et  viscera  pu- 
lida  per  anum  delluebant,  uti  contigit  Ario 
Haeresiarchse. 

Hebr.  esllaluerunt  ipsis 'C2'h'^VJ  opkelim  ,  id 
est,  morbi  occulli  ani,  q.  d.  perctissi  sunt  oc- 
cultis  et  pudendis  hisce  morbis.  Septuag.  per- 
cussi  sunt  in  natibus;  Ghald.  in  constrictionibus. 
Huc  respexit  David  canens,  psal.  77.  66.  Percus- 
sit  inimicGs  suos  in  posteriora ,  opprobrium  sem- 
piternum  dedit  iiiis. 

Porro  Abulensis  quaest.  15.  ait  nonnullos 
censere  ,  non  tantum  Philisthaeos  percussos 
fuisse  in  secretiori  parte  naliura  ,  sed  etiam  He- 
braeos  recentiores,  qui  frequentem  sanguinis 
fluxum  scu  haemorrl)oideni  patiuntur  in  poenani 
illius  sacrilegii,  quo  postularunt  Christi  Do- 
mini  mortem,  exclamantes  :  Sanguis  ejus  super 
nos  et  super  fUios  nostros.  Et  in  hunc  sensum 
interpretantur  illud  :  Percussit  inimicos  suos  in 
posteriora,  psal.  77.  66.  sed  prudenter  opinatur 
illos  errare  ,  cum  nullo  Scripturae  lestimonio 
nilcianiur. 

Et  fecerunt  sibi  sedes  pelliceas.  ]Biblia  R(>' 
gia,  item  Hebr.  et  Chald.  S.  Gregorius,  Lyranus 
et  alii  haec  mnittunt  (vide  Franc.  Lucam  in  notis 
liic);  liaheni  tamen  Sepiuag.  correcti,  nisi  quod 


To  peliiceas  omittant,  sed  raorbus  hic  scdes  niol- 
les  exigebat,  tales  atUem  sunt  pelliceie.  Unde 
et  Tbeodorctus  id  videtur  legisse.  Ait  enim  eos 
fecisse  sibi  sedes  xp^j^^^i  ■,  id  est,  aareas  ;  sed  pro 
x?'^-'-^i ,  legendum  videtur  ^ui7«5,  id  est,  peLLiceas. 
Ad  quid  enim  aureoe  hoc  loco  ,  nisi  ad  mali  el 
doloris  augmentum?  Porro  Lyranus,  Diony- 
sius,  Cajetanus,  Mendoza  etalii  sedes  hic  pro- 
prie  dictas  accipiunt;  has  enim  aiunt  fecisse 
pelliceas,  ut  moUius  sederent.  Verum  noster 
Sanchez  per  sedes  apposite  per  metonymiani 
intelligit  vestes ,  ad  partes  illas  male  affectas 
fovendum,  ac  ad  viscera  delluentia  et  emplas- 
tra  eis  imposita  continendum.  Palaestini  enim 
femoralibus  non  utebantur.  Sedes  ergo,  inquit, 
sumitur  pro  vestes ,  id  est  natium  integumenta  , 
sicut  pes  sumitur  pro  calceo  et  corpus  pro  cor- 
poris  veste.  Sic  et  Abulensis,  qui  et  tertiam 
causam  addit,  nemures  partes  illas  invaderent 
et  roderent.  Huc  facit  quod  Sepiuag.  et  Aquila 
hoc  versu  vertanl :  Percussit  eos  in  sedibus  eo- 
rum  ;  in  sedibus ,  id  est,  in  natibus  quibus  sede- 
tur  :  pari  enim  modo  hic  natium  tegumenta 
vocari  possunt  sedes. 

Porro  congrua  haec  fuit  culpae  Philislhaeorum 
poena;  quia  enim  ipsi  suum  Dagonem  ab  arca  , 
solio,  sedeque  sua  dejectum  in  illud  restitue- 
rani,  juste  ipsi  morbo  puniti  suni  in  eo  mem- 
bro  quo  sedere  solebant,  ut  sedere  non  possent 
nisi  in  sedibus  pelliceis,  eo  quod  Deo  vero  so- 
lium  divinitatis  abnegassent ,  illudque  suo  Da- 
goni  assignassent.  lia  Theodoretus  :  Sedis ,  in- 
quit,  morbum  passi  sunt ,  qui  arcam  divinam 
impie  Locaverunt ,  nempe  apud  Deum  faLso  appel- 
Latum.  Sic  et  Procopius.  Huic  simile  est  quod 
de  Ariano  quodam  scribit  S.  Athanasius  in  epist. 
ad  Solitarium  :  UtoLim,  inquit,  Azoti  incolcB  ausi 
arcam  attingere ,  quam  iilis  veL  oculis  conspicere 
nefas  fuit ,  sediumlormentis  excruciati  peribant  ; 
sic  Arianus  quidam  Juvenis  ausus  sellam  iigneam 
lempli ALexandrini  (exqua  docebatS.  Athanasius) 
convellere ,  fragmento  iigni  inde  in  ventrem  re- 
siiiente  intestina  sua  psrforavit ,  et  eadem  vi  qua 
solium  disrumpere  conabatur ,  rupta  aLvo  intestina 
effudit ,  ceieriusque  quitm  ipse  thronum  auferret , 
thronus  ei  vitam  sustuLit. 

Aliam  raiionem  dat  Auctor  de  mirabil.  Sacrae 
Scriptur;e,  1.  2.  c.  7.  Quatenus,  inquit ,  qui  ta- 
bernacuLi  Domini  interiora ,  id  est ,  Arcam  extra 
Limites  suos  protraxere ,  intraneorum  suorum 
(alias  interiorum  suorum)  foras  prominentium 
fceda  affligerentur  cLade. 

Simili  viscerum  dolore  punilus  fuil  Antiocbus 
ob  direpta  vasa  templi ,  2.  Machab.  9. 

Tertiam  causam  dat  Rupertus  et  Glossa  ,  sci- 
licet  Philisthinos  fuisse  paederastas  et  masculo- 
rumconcubitores,  ideoqueco  niembro  quo  pec- 
carant  fuisse  punitos.  Insinuat  idipsum  Isaias, 
cap.  2.  6.  dicens  :  Augures  habuerunt  ut  Philif- 
tliiim  ,  et  pueris  alienis  adhaserunt. 

Symbolice,  Uen(\.oz?i:  In posterioribus,  i\il,  Phi- 
Lislhini  percutiuntur,  ut  in  tota  sua  posteritate  fc- 
riendi signip-centur ,  hoc  est ,  non  soLum  in  hac  vitu, 
sed  etiam  in  futura;  nec  soLum  in  suiscorporibus , 
sed  etiam  in  suis  fiLiis  ac  nepotibus.  Sic  Petrus  Ble- 
sensis,  epist.  /j8.  comparans  improbos  Praelatos 
ac  Principes  cum  Philisthinis  :  Nonne,  inquit,  isti 
in  posteriora  percussi  sunl  quorum  finis  interitus , 
quorum  posteritas  damnata  est ,  ut  successor  eo- 
rum  in  EccLesia  Dei  de  cretero  non  resurgat ,  juxta 
illud  Psal.  77.  66.  Opprobrium  sempilernum  dedit 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  VI.  255 

('//(5.  Ikic  facil  illiid  Anios,  i.  8.  Et  comertmn         J2.  Gtavissima  valbe  MA^Vi;  DEi.JiWrtwt/.tJcItvsl, 

inaninn  mcuvi  supei-  Accaron  ,  et  peribmt  reliqai  iillio,  |  erciissiojiiu^rft  clio.riiilo  in  Anliqiiil.  Bi- 

Philisthinorinn.  blicisnnmeriim  ca  .«oriimila  cii.stiiicliniabsignat; 

Siniili  modo  Dcns  punivil  irriscrcs  S.  7licm£e  Malierum  in  ulero  habentium  sci.luogintaquinque 

Canluaricnsi«,  qiii  aniputata  cqni  qiio  vchc])a-  millia.  Pucrorum  odhuc  infuntii.m  et  lactentium, 

lur  cauclaenm  subsannaLant ;  scd  Dcus  caiicl;im  seocaginla  quinquc  viillia.  Mulierum  nutrientium 

eis   rcpcndit.  Nam  omncs  in  postcrioribns  cau-  et  loclanlium  quinquoginta  quinque  millia.  Viro- 

dati  cffccli  snnt,  ncc  l.-ininm  ipsi,  scd  omncs  ruvi  jam  adullorum  viginti  quinque  millia.  Om- 

eorum    poslcri  usquc  in  l!cdi(iniim  dicm,uli  nium  simul  collcclorum  ducenla  el  viginli  millia. 

rcferl  Poljdorus,  Viigil.  lib.  13.  Historiac  Angli-  Verum  bic  non  cslPhilo,  sed  Pseudophilo. 
canae. 

CAPUT  SEXTUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

PhiLISTH^I  REMITTUNT  ARCAM  IN  ISRAEL  CU3I  QUINQUE  ANIS  ET  TOTIDEM  MURIBUS  AUREIS  , 
UT  SUPPUCIUM  ANORUM  ET  JIURIUM  EVADAIST.  PlAUSTRO  ERGO  EAM  IMPONUNT  ,  NON  AB 
EQUIS  ,  SED  A  DUABUS  VACCIS  PROTRACTO  ,  EXPLORANTES  AN  VACCjE  RECTA  TENDANT  IN 
ISRAEL  ,    AN  ALIO  DEFLECTANT  ,  UT  SCIANT  AN  A  DeO  IsRAEL  ,    AN   CASU  H^C  PLAGA  EIS 

ACciDERiT.   Vacc^  cum  arca  recta  pergunt  in  Israel  ad  termiinos  Bethsabies. 

BeTHSAMIT^  EAM  EXCIPIUNT,  ET  VACCAS  IN  HOLOCAUSTUM  OFFERUNT;  SED  EX  EIS  DeUS 
PERCUSSIT  50  MILLIA  ,  EO  QUOD  CURIOSIUS  ARCAM  ASPEXISSENT.  QuARE  BeTHSAMIT^ 
ARCAM  IN  CaRIATHIARIM   MITTERE  DESTINANT. 

1 .  ^^^^^^^J^  UJT  ergo  arca  Domini  in  reglone  Philislhinoriim  septem  mensibus.  2.  Et 
ivocavcrnnt  Philisthiim  .'acerdotes ,  et  divinos  ,  dicentes  :  Qiiid  faciemiis- 
'de  arca  Domini  ?  indicale  nobis  cjiiomodo-remitlamus  eam  in  locum  snum. 
Qui  dixerunt  :  3.  Si  rcmittilis  arcam  Dei  Israel ,  nolite  dimittere  eam 
vacuam  ,  sed  quod  dehetis ,  reddite  ei  pro  pcccato  ,  et  tunc  curabimini ; 
^et  scietis  quare  non  reccdat  manus  ejus  a  vobis.  4.  Qui  dixerunt  :  Quid 
est  quod  pro  delicto  reddere  debeamus  ei  ?  Responderunfcjue  illi  :  5.  Juxta 
numerura  provinciarum  Philislhinorum  quinque  anos  aureos  facietis  ,  et  cjuinque  mures  aureos ; 
quia  p!aga  una  fuit  omnibus  vobis  ,  et  satrapis  vestris.  Facielisque  similitudines  anorum  ves- 
trorum  ,  et  simililudines  murium,  qui  demolili  sunt  terram ,  ct  dabitis  Deo  Israel  gloriara  :  si 
forte  rcvelet  raanum  suam  a  vobis  ,  et  a  diis  vestris  ,  et  a  terra  vestra.  6.  Quare  aggravatis 
corda  vestra  ,  sicut  aggravavil  ^gyptus  ,  et  Pharao  cor  suura  ?  nonne  postquam  percussus  est, 
lunc  dimisit  eos  et  abierunt  ?  7.  JNunc  ergo  arripite  et  facite  plaustrum  novum  unura  ;  el  duas 
vaccas  foetas  ,  quihus  non  est  impositum  jugum  ,  jungite  in  plauslro  ,  et  recludite  vitulos  earum 
domi.  8.  Tolletisque  arcam  Domini ,  et  ponetis  in  plauslro  ,  et  vasa  aurea  ,  quse  exsoivislis 
ei  pro  deliclo  ,  ponetis  in  capsellam  ad  latus  ejus  ;  et  dimittite  eam  ut  vadat.  9.  Et  aspicietis : 
ct  si  (luidcm  per  viam  (inium  suorum  asc^nderit  contra  Bethsames  ,  ipse  fecit  nobis  hoc  malum 
grandc  :  sin  autera,  rainime  ;  sciemus  cjuia  nequaquam  raanus  ejus  tetigit  nos,  sed  casu  accidit. 
10.  Fecerunt  ergo  il!i  hoc  modo  ;  et  tollentes  duas  vaccas  quae  lactabant  vitulos  ,  junxerunt 
ad  plaustrum  ,  viliilosiiue  earura  concluscrnnt  dorai.  11.  Et  posuerunt  arcam  Dei  supcr  plaus- 
Irum  ,  et  capsellam  ,  quse  habcbat  raures  aureos  et  sirailitudines  anorura.  12.  Ibant  autem  in 
(lirectum  vaccse ,  per  viam  quse  ducit  Bethsames ,  et  itlnere  uno  gradiebantur  pergentcs  et  mu- 
gicntes,  et  non  declinabant  neque  ad  dexteram  ,  neciue  ad  sinistram ;  sed  et  satrapse  Philislhiim 
sequcbanlur  usque  ad  terrainos  Bethsaraes.  13.  Poiro  Belhsaraitse  metebant  triticura  in  valle  : 
cl  clevantes  oculos  suos ,  viderunt  arcam  ,  et  gavisi  sunt  cum  vidissent;  14.  et  plaustrura  venit 
in  agrum  Josue  Bethsamil?e  ,  el  stetit  ibi.  Erat  autera  ibi  lapis  raagnus ,  et  concideruut  ligna 
plaustri ,  vaccascjuc  iinposuerunt  super  ea  holocaustum  Domino.  15.  Levilse  autem  deposue- 
runt  arcam  Dei ,  et  capsellam  quae  erat  juxta  eam  ,  in  qua  erant  vasa  aurea  ,  ct  posuerunt 
suner  lapidem  grandem.  Viri  autem  Bethsamitre  obtuleruntholocausta  et  immolavcrunt  victimas 
iii  dic  illa  Domino.  1C.  Et  quinque  satrapae  Phllisthinorum  viderunt ,  et  reversi  sunt  in  Accaron 


256  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  VI. 

in  die  illa.  17.  Hi  suntautem  ani  aurei ,  quos  reddiderunt  Philislhiim  pro  delicto  ,  Domino  , 
Azotus  unum  ,  Gaza  unum  ^  Ascalon  unum  ,  Gcth  unum ,  Accaron  unum  ;  18.  et  mures  au- 
reos  secundum  numerum  urbium  Philisthiim,  quinque  provinciarum,  ab  urbe  murala  usque  ad 
yillam  quse  erat  absque  muro  ,  et  usque  ad  Abel  magnura  ,  super  quem  posuerunt  arcam  Do- 
mini ,  quae  erat  usque  in  illum  diem  in  agro  Josue  iiethsamitis.  19.  Percussit  autem  de  viris 
Bethsamitibus  ,  eo  quod  vidissent  arcam  Domini  ;  et  percussit  de  populo  sepluaginta  viros ,  et 
quinquaginta  millia  plebis.  Luxitque  popuhis ,  eo  quod  Dominus  percussis«et  plebem  plaga 
magna.  20.  Et  dixerunt  viri  Bethsamitae  :  Quis  poterit  stare  in  conspectu  Domini  Dei  sancli 
hujus  ?  et  ad  quem  ascendet  a  nobis  ?  21.  Miseruntque  nuntios  ad  habitatores  Cariathiarim  , 
dicentes  :  lieduxerunt  Philisthiim  arcam  Domini  ,  descendite ,  et  reducite  ad  vos. 


I.  Septem  MENsruus.]  lla  Hebr.  Cliald.  el  ccg- 
teri.  Perperam  erjjj  Joscplius  habet  quatuor 
mensibus.  In  regioae  PluUslh.  Sept.  ia  agro  , 
quod  Tlieod.  sic  evplicat :  Ca/n,  iaquit ,  ««//.t 
civitas  aid-rret  arcain  f.xcip-^re  ,  ea>n  foris  reli- 
querunt  sub  dio ;  sic  eniin  doruit  Historiograpkus: 
Fuitenim,  inquit,  Arca  Donihii  in  agro  alieiii- 
genaruin  menses  septein  :  postquam  autem  exis- 
timaruntforis  manente  Arca  se  esse  liberos  d  pla- 
gis  d  Deo  iinmlssis ,  intulit  Deus  supplicia  etiam 
rebus  inaniinis.  Immisit  enim  murium  nvdtitudi- 
neinin  vites  et  segetes,  qui  omnes  eoram  fructus 
perdiderunt. 

Sic  et  Procopius  :  qu3cl  sic  iateUig;,  non  quod 
plaga  murlum  tum  cceperit ,  sed  quod  tum 
conrirmaia  sit  et  aucta.  Hiac  c  )lU?ilur  arcam 
a  PliiUstliosis  fuisse  captam  ia  Seplembri  ,  qui 
ineasis  apud  Hebraeos  erat  solemiis  et  magaa 
ex  partc  sacer.  Eo  eaini  praeier  feslum  Neoaie- 
Jiiae,  cclebrabaat  feslum  Tubarum,  el  Taberaa- 
culorum  per  octodies,  item  festuin  Expiationis, 
ac  Coetus  sive  Gollectne  ,  ut  patet  Levit.  23. 
Quare  illo  mense  oaiaia  eraut  pleaa  oblationi- 
J)us  et  victUnis,  quas,  quia  violaraal  el  pro- 
laaarant  filii  Heli ,  ac  multi  e  popiilo  eos 
jmitantcs,  hinc  eodem  miuse  voluit  Deus  capi 
arcaai,  ut  eodem  mense  puniretur  quo  gravius 
m  eam  peccaruat.  Ul  ita  esse  tiquet  ex  eo  quod 
arca  capta  fuerit  ia  Philisth3;i  per  septem  men- 
ses,  quibus  exactis  reaiissa  in  Bethsames  cum 
meteretur  triticum,  ut  dicitur  vers.  13.  Hrec 
auiem  messis  ia  Palaestina  Qt  ia  rme  Aprilis  : 
jamcomputa  retrojrado  ordiae  septem  meases 
abAprili,  el  iacides  in  Septembrem  jam  dictum. 

3.  QUODDEBETIS  REDDITE  EI  PRO  PECC\T0.  ]  PCC- 

catum  ialellige  ablat.ne  arcx,  ideoqu;;  irreverea- 
tiae  Deo  Hebraeorum  illatae  ,  praeserlira  ia 
Pliilisthiaorum  opinioae  et  eoascieniia ,  aii 
Abuleasis.  Nam  alio^jui  si  Philisthiai  justuai 
contra  Hehrneos  gerebant  bellum,  aoa  erat  gravc 
peccatum,  cum  reliquis  spoliis  arcam  quoque 
religiose  traasferre.  Peccatum  aulem  verum  et 
grave  ,  ob  quo:l  a  Deo  llagellabaaiur,  erat,  quo:l 
ipsi  arcam  cuai  suo  idolo  Dagoa  coUocasseat , 
imoeamDagoaisubjecisseat, eiquasi  trophTeuai 
dicassent:  sed  ipsi,  utpole  idololatrje  el  culto- 
res  Dagoa,  noa  aestimabanthocessepcccatum; 
ideoque  Deus  eos  percussit,  ut  inde  discerent 
lioc  peccatuni  aestimare ,  arcaraque  esse  m:ijo- 
rem  Dagone. 

.5.    QUINQUE    ANOS    AUREOS,    ET    QUINQUE   MURES 

\UREOS,  ]  quasi  piaculum  plagie  anaorum  ct 
niurium,  quo  Deus  Israel  vos  percussit.  Sic  so- 
lent  offerri  sanctis  eflxgies  membrorum,  quo- 
lum  sanitatem  ab  eis  recepim  is,  quasi  anathe- 
maia. 


Tropol.  docemur  hic  peccata  noslra  licet  pu- 
denda  coram  Deo  coariteri,  ut  hac  confessione 
quasi  cleaureatur.  AuJi  S.  Gregor.  Quia  ad  pre- 
tium  ceternce  salutis  peccatorum  turpitudines  al- 
teruntur ,  flendo  deaurantur.  El  post  pauca  : 
Dum,  iaquit,  commissa  atlentius  Lugemus ,  in 
justiticB  splendorem  membra  deauram^is.  Et  mox: 
Meinbra  ,  mqvui ,  deaurantur ,  cum  corpus  ter- 
renu  et  ccenosa  concupiscentiarum  fceditate  de- 
forme  in  splendorem  convwitatur  ceternce  vitce  ; 
cum  videlicet  per  sanctcB  conversationis  pulchritu- 
dinem  radiat ,  quod  in  appetitum  nvindance  dilec- 
tionis  peccatorum  foetore  sordebat ,  inxla  i\lui\ 
Apostoli :  Sicut  exhibuistis  meinbra  veslra  servire 
iinmunditice  et  iniquitati  ad  iniquitatem,  ita  nunc 
evkibeatis  membra  vestra  servire  justitice  insanc- 
tificationem. 

Sl  FORTE  RELEVET  5I\\U\I  SUA.M  .4.  VORIS  ET   A  D\l% 

VRSTRis.  ]  Hinc  patet  aon  solura  Dagoaem  ,  sed 
etcaeieros  Philisthiaorum  Deos  a  Deo  per  arcani 
fuisse  prostratos  etafllictos. 

7.  Et  RECLUDiTE  viTULOs  (adhuc  lactcnles )  ea- 
RU\i  DOMi ,  J  retrahenles  eos  a  imtribas,  scilicct 
a  vaccis  in  itiuere,  ac  iu  stabulura  recludentes, 
ut  indicant  Hebr.  et  Sept.  ut  videatis  an  vaccae, 
ad  vitiilos  suos  lactentes  recurrant,  an  vero 
cura  arca  perganiin  Israel.  Hinc  vaccae  erant 
migientes ,  eo  quoJ  a  vitulis  suis  avelleren- 
tur. 

11.   Er^POSUERUXTARCA^f  DEI  SUPER  PLAUSTROM,  ] 

in  trivio,  ait  Josephus,  absque  auriga,  quinque 
Sutrapis  Philistliiaorura  spectanlibus ,  etconsi- 
derantibus  qu:^m  viara  sponte  sua  vaccae  ini- 
rcnt,  an  eam  qu?e  ducebat  in  Israel,  an  aliani. 
Eraat  hae  sortes  diviniloria? ,  nec  a  Deo  sug- 
gestne  ,  ideoque  superstitiosae  et  ilUcitae  (  Philis- 
thiai  euira  vacabant  auguriis  et  sortilegiis  ,  ul 
patet  ex  illo  Isaiae  2.  6.  Augures  habuerunt  iit 
Philisthiiin);  sed  Deus  eas  direxit,  vel  per  Ange- 
los ,  vel  perdiabolos,  utexOrig.  vult  Mendoza, 
sortilegii  hujus  instigatores ,  incitavit  vaccas  ut 
viam  in  Israel  eapesserent,  iit  Philisthnei  ex  suis 
soriibus  cognoscereat  a  Deo  fsrael  sibi  haspla- 
gas  fuisse  immissas.  Sic  Deus  direxit  Necro- 
mantiam  Pythonissne  suscitantis  Samuelem  , 
feciique  ut  aoa  daemoii  ab  ea  invocalus  ,  sed 
Samuel  proliret,  et  Sauii  mortem  meritam 
prEenuntiaret ,  1.  I\eg.  28. 

Peccaruat  ergo  hic  Philisthaei,  tum  quia  len- 
larunt  Deum  Israelis,  quemex  totplagis  agnos- 
cere  et  revereri  debebant  ;  tum  quia  utunltir 
augurio  vaccarum,  ut  explorent  an  a  Deo ,  aa 
acasu  hae  plagae  acciderint.  Prius  negat  Abulen- 
sis,  q.  18.  posierius  silet ;  sed  utrumque  asserit 
Suarez  de  Relig.  tract.  3.  lib.  2.  cap.  10.$.  11. 
Legimus  ia  Saactorura  historiis ,   eorum  reli- 


COMMENTARIA 

quias  ab  rquis  devectas  ccrto  qiiopiani  loco 
conslilisse,  ut  lioo  sigiio  indicarent  se  iljideai 
liuQiari  et  coli  velle ;  sed  illa  fiebant  Dei  ducln 
el  inslinclu. 

Mystice  vaccae  mugientes  ct  vitulos  suos  re- 
lin(|iienles,   ac    portantes  arcam  recli   versus 
Belbsames,  id  esl,   domuin   solis  ,  significant 
praedicatores   elSanctos,    qui   spirilu  Dei  acti 
recla  per  morlilicationem  carnalis  alTectus  erga 
filios  et  parenles,  et  bona  opera  incoelumcon- 
cordiler  contendunt.  lla  S.  Greg.  Euclier.  Haban. 
Ruperl.  Hugo,  Lyran.Dion.  ei.  alii.  Audi  S.  Greg. 
Pergunt  vaccce ,  quia  sancti  viri  bona  incessanler 
faciunl  :  mugiunt  vero,  quiu  carnaiia  desideria  in 
seipsisexlingiiere  sine  niagnaquotidie  tribulalione 
non  possunl.  Kugire  naniqaead  laboreniedoman- 
dce  carnis  perlinet ,  pergcre  aulem  ad perseveran- 
tioni  bonce  volunlalis.  Nain  dam  contrci  naturani 
caro  carnales  motus  comprimere  cogitur,  veliit 
mugit  ,    dum  graditur  ,   (juia  propria  desideriu 
adimplere  prohibetur.  El  mox  ;  Bcne ,  inquit,  duo 
ticBC  in  Sanctorum  profeclione  describuntur  ,  per- 
gere,  et  mugire;  quia,  elsieis  ad  supernam  pa- 
triam  festinanlibus  magna  est  inslcmtia  desiderii , 
est  nihilominus  invincibilis  patientia  laboris.  Pro- 
bat  id  exemplo  Apostoli  dicentis  :  Jd  destinatuni 
pcrscquor  ad  bravium  supernce  vocationis.  Phil. 
3.  iU.  Et  tamen  mugiebat  dicens  :  Fideo  aliam 
legem  in  membris  meis  repugnantem  legi  mentis 
mece ,  ct  captivantem  me  in  lege  peccati.  Infelix 
ego  homo ,   quis   me  liberabit  de  corpore   mortis 
hujus  ?  Rom.  7.  v.  23.  et  2^1.  Sic  igitur  ait  S.  Greg. 
ilugiunl  vaccce,  sed  perguni  ;quia  scmeli  viri,  etsi 
magna  sunt  tentamenla  ,  quce  perferuntjViam  ta- 
mensuperme  palricE.non  relinquunt.  Plurain  lianc 
rem  congerit  liic  nosler  Meudoza. 

1'2.  Ibant  autem  in  directum  vacc.e  per  viam 
Qii.E  buciTBETHSAMEs. ]  Voluit  Deus  aicam  Belli- 
.'«ames  polius  quam  ad  aliam  nrbem  a  vaccis 
duci  ,  (luia  Belhsames  erat  vieina  Philisthseje , 
ex  (|ua  reducebatur  arca  ( iiL  patet  ex  Chorogra- 
phia  Adiichomii  )  eralque  urbs  Sacerdotalis : 
Sacerdotes  autem  decebat  arcam  custodire  et 
ctirare.  Bethsames  Hebr.  idem  esl  quod  domus , 
id  est,  sedes  et  civitas  Solis.  Fuit  a  Judaeis  .Tdi- 
ficata  inslar  Heliopolis  A^gypti.  Sicut  enim  vilu- 
los  aureos  quasi  Deos  ab  ^gypliis,  ita  et  cultum 
Solis  Judaei  acceperunt  ,  ait  nosler  Sanchcz 
Jerem.  Zi3.  in  fine  capitis.  Porro  Belhsames  hcec 
non  erat  in  tribu  Benjamin,  uli  scribit  S.  Hie- 
ron.  in  locis  Ilebr.  nec  in  tribu  Dan,  ut  viilt 
Adrichom.  sed  in  tribu  Juda  ,  uti  diserte  dicitiir 
U.  Reg.  cap.  U.  v.  11.  Erat  alia  qiioque  Belhsa- 
mes  in  tribu  Nephthaliui,  ut  patetJosue  19.  33. 
Et  alia  in  tribu  Issachar,  nt  liquet  Josue  19.  '22. 
Vide  dicta  Jerem.  Zi3.  v.  13. 

1/4.  Et  plaustrum  vemt  in  agrum  Josue,  ]  sive 
Jesu  ,  qui  erat  typns  Jesu  Gliristi ;  liic  enim  est 
Bethsamita  ,  id  est,  incola  domus  Solis;  qtiia 
ipse  ut  Sol  diviuusradios  suos  sapienti.-e  el  gia- 
lise  iuQdeles  siios  circumquaque  diffundit.  Atidi 
S.  Jusl.  Dialog.  contra  Tryphon.  Non  adeum  ve- 
nere  locum  ,  unde  arca  abrepta  fuerat  :  sed  in 
agrum  hoininis  cujusdamJesu,  seu  Josue  dicli  illi 
cognominis  ,  qui  Jesu  noniine  Iransnominatus 
funral,  quique  populum  in  lcrram  inlrodiixit,  et 
hceredilario  jure  ipsis  eam  divisit :  in  quem  agrum 
cuin  venisscut ,  consliterunt.  Quo  faclo  indicalur, 
virliile  nominis  ductas  esse  :  kaud  aliterqucim  prior 
populus  per  eum  quinomcnJesu  recipil,  inlrrrain 
csl  dpcluclus. 

COU.NEL.    A    I.APIUF..       lOM.    II. 


IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  VL  257 

VaCCASQUE    IMPOSUERUNT    SUPEn   EA    HOLOCAUS- 

TUM  DoMiNO.  ]  Dispulal  iiic  Abulensis  an  hsec 
immolatio  fiierit  licila ,  multaquc  affert,  quae 
prol)ant  fuisse  illiciiam  ,  scilicet  l"quod  vaccas 
leminas  sacrifiearini,cum  ex  lege  victima  debe- 
ret  esse  mascula;  2°  quod  extra  labernaculum  , 
et  siiK!  allari ;  3"  quod  a  laicis  :  verum  extraor- 
dinarius  hic  casns  lain  mirabilis  reductionis 
arc.e  (ixtraordinarium  poscebal  sacrificium  et 
gaudium,  ait  Beda,  ut  vaccas  arc.Te  bajulas  Deo 
immolarent,  idque  coram  arcam,  qiiaetaberna- 
culo  ernt  sanctior  ;  verum  non  nisi  a  Sacerdoti- 
bus  :  eral  eniiii  Belhsaines  civilas  Sacerdotalis. 
Porro  altare  eral  liic  lapis  in  quo  sacrificasse 
Ai)rahamum  iraduut  Hebraei.  Lapis  autem  erat 
typus  Christi  ,  qui  esi  lapis  angnlaris  Eccle- 
siae. 

17.  Hi  suNT  ANi  AUREi.  J  Hos  aureos  anos  el  mn- 
res,  ail  Abulensis,  q.  13.  Hebr<Ti  vel  in  vasaquae- 
dam  sacra  conttaverunt;  vel  quasi  anathemata, 
ad  divinae  hujus  potenliae,  jusl,<Teque  vindict;e 
memoriam  conservarunt  in  taberuaculo,  aeque 
ac  serpentem  aeneum  Num.  21.  el  ihuribulo  Co- 
re,  Dathanet  Abiron,  Num.  16. 

18.  Et  mures  aureos  secundum  ^umerum  ur- 
BiuM  Philisthhm  quinQue  provinciarum  (quinque 
Satrapiarum  Philisthinorum  quae  porrigunlur  , 
seseque  exfendunt)  ABURBEMURATA,t5QUE  advil- 

LAMQU.«  ERAT  ABSQUE  MURO,ET  USQUE  AD  AbEL  MAG- 

NUM.  ]  Sicut  ergo^quinque  fuerunt  duntaxat  ani 
aurei.sicet  lodidem  muresaurei  duntaxata  Phi- 
listhaeis  oblati:  quia  tot  eranleorum  Salrapae  et 
SalrapicT.  Minus  recte  ergo  Hebr.Tci  apudS.  Hier. 
Cajet.  etMagisler  hist.  scholast.  sic  inlerpretaii- 
tur;  quasi  lot  mures  aureos  obtulerint,  quot 
eranl  urbes  et  vici  in  Phiiisth.-ea.  Unde  Isidor. 
Clarius  :  AUarum,  inquit  ,  civitatum  et  locorum 
homines ,  audienlcs  consiUum  Sacerdotum ,voiue- 
runt  et  ipsi  offerreDeo  Israel  anos  et  mures  aureos, 
limenles  quinque  prci;cipuarum  civilalum  oblalio- 
nem  sibi  minime  suffragaturam. 

ET  USQUE  AD   AbEL  MAGNUM  ,  SUPER  QUEM  POSUE- 

RUNT  arcam.  ]  Abelmagnus  erat  lapis  magnus  , 
ut  vertit  Chald.  et  Sepluag.  et  patet  ex  vers.  l/i. 
et  15.  Hic  lapis  dictus  est  Abel,  id  est,  luctus  ,  ex 
luctu  Philisthinorum,  sicut  arca  Alad  cognomi- 
nata  est  Abel  ob  luctum  ,  quem  ob  mortem  Ja- 
cob  in  ea  fecerunt  Hebr.-ci  Genes.  50.  11.  ila  Be- 
da,  Lyran.  Abulensis,  Hugo,  Dion.  Valabl.  Serar. 
Mariana,  Salianus  et  alii.  Secundo  C.ijet.  ex 
R.  David^fce/  magnum  inlerpretatur  planiliem 
magnam  ;  sic  enim  Abel  pro  valle  et  planiiie 
capitur  Judic.  7.  23.  Tertio,  S.  Hieron.in  Quaest. 
Procop.  Angelom.  Rupert.  per  Abel  magnum  in- 
lelligunt  civitalem  magnam  ,  \mla  Bethsames , 
de  qua  pauloante  actum  est :  h.^ecenim  diciaest 
Abet,  inquiunl ,  oh  luctum  caesorum  civium  qui 
arcam  inspexerant  ;  prima  sententia  uli  com- 
munior,  ita  etveriorest. 

19.  Percussit  (id  est  occidit)  autem  de  viris 
Bethsamitibus  eo  quod  vidissent  arcam  Domim,] 
inleclam  et  nudam  :  hoc  enim  sub  poena  capitis 
vetitum  erat  Niim.  [\.  Ita  Abulensis  qu.  26.  imo 
quod  introspexissent,  ut  viderent  num  Philis- 
ih.ei  labulas  legis  ex  ea  sustnlissent,  vel  quid 
aliudei  in)posuissent :  undeex  Hebraeo  vcrtas  , 
eo  quod  inspexissent  in  arcam.  Ita  Serar.  Vatabl. 
Clariiis,  R.  Salomon  asserit  Bethsamitas  arcam 
sprevisse  :  Hugo  Wclor.  inagro  reUqiusse,  nec  in 
urhein  invexisse.  Lyran.  tres  alias  causas  addit: 
Prima  ,  quod  inani  lcetitia  geslierint ;  secunda  , 

33 


258 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  VI. 


femellas  sacrificarlnl  ;  terlia,  nuUis  arcam  lumini- 
bus  ante  ipsain  ardcntibas  venerali  sint  :  sed  ha- 
riini  prinia  ficta  cst.  Seciinda,  eoriiin  tantuni 
Sacerdotum  fuisset  qui  sacrificarunt.  Terlia 
nulla  esi,  cuui  necin  dcserto  hunina  liujusmodi 
pfcElata  sint,  tantunique  in  taljernaculo  cande- 
labrum  fuerit.  Exod.  -lio.  27. 

Vera  ergo  causa  percussionis  fuit,  quOd  Beth- 
samitse  arcam  qua^  ex  Philistliaea  redierat  vela- 
meniis  suis  cooperia,  iis  nudarint,  nudamque 
intuiti  sint ;  quod  ne  Levitis  quideni  licebatsub 
poena  mortis,  ut  patet  Nuni.  k.  v.  5.  et  20.  Tanta 
erat  arcae  religio,  quia  ipsa  erat  Deiquasi  sedes 
et  sohum,  qui  in  ea  quusi  invisibllis  degere,  et 
occultari  volebat. 

Allegor.  Arca  continens  manna  repraesenla- 
bat  Eucharistiam,  quam  qui  irreverenter  aspi- 
ciunt  et  indigne  sumunt ,  morte  pnesenli  s;cpe 
puniti,  et  seniper  aeterna  punientur,  nti  docet 
Apost.  1.  Gor.  11.  V.  30.  Ita  Dion.  Hac  de  causa 
Sacerd0!5  in  Missa  extremas  digitorum  partes 
abluit :  Ul  quijam  antea  iotas  est,  ait  S.  Dionys. 
Eccl.  hierar.  c.  3.  nuUam  aUam  nisi  tantum  sum- 
viitatumextremitatumque  suarum  lotionem  adlii- 
beat.  Per  quam  profecto  supremam  mundiiiam 
iUud  conseqaitur  ,  ut  castissimo  in  liabitu  divince 
speciei  constitatas ,  addivince  bonitatis  imaginem 
prodeat ,  vincuUs  omnibus  mortalium  a/fectionum 
Uber  atque  expeditus.  Et  paulo  post :  Eos ,  inquit, 
qui  ad  sacramenta  coelestia  conficienda  accedunt , 
ea  oportet  esse  munditia  ,  at  ipsas  quoque  animce 
extremas  imagines  purgatas  liabeant. 

Audi  Chrys.  hom.  60.  ad  pop.  Quonon  oportet 
esse  pariorem,  taU  fruentem  sacrificio  ?  quo  solari 
radio  non  splendidiorem  manam ,  carnem  lianc 
dividentem  ?  Os  quod  igne  spiriluaU  repletur  ? 
Lingaam  quce  tremendo  nimis  sangaine  rubescit  ? 
Cogita  quali  sis  insignitus  honore ;  quali  mensa 
fruaris  :  quod  AngeU  videntes  liorrescunt ,  neque 
libere  aadent  intueri  ,  propter  emicantem  inde 
spiendorem;  lioc  nos  pascimar ;  liuic  nos  unimur , 
et  facti  sumus  unum  Clirisli  corpas  et  una 
caro. 

Denique  B.  Petrus  Damiani  lib.  1.  Epist.  6.  Si, 
inquit ,  Redemptor  noster  tantopere  dilexit  floridi 
pudoris  inlegritatem,  ut  non  modo  de  virgineo 
utero  nasceretur  ,  sed  etiam  anutritio  virgine 
tractaretur ;  et  tioc  cum  adliuc  pueruius  vagiret  in 
cunis;  d.qaibas  nunc,  obsecro,  tractari  vult  corpas 
suum,  cumjam  immensus  regnat  in  cceiis?  Siman- 
dis  attingi  manibus  volebat  in  prcesepio  positas  ; 
quantam  corpori  suo  nunc  vult  adesse  muncU- 


tiam ,  jam  in  paternce  majestalis  gloria   subli- 
malus  ? 

Er  PERGUssrr  de  populo  septuaginta  viros  ,  ] 
priinarios,  eo  quod  septem  mensibus  reliquis- 
sent  arcam  in  potestate  hostimn,  nec  qnid  pe- 
riculi  bellici ,  ait  Theodor.  et  Procop.  pro  ea 
suscipere  voluissent.  Hoc  incertum  est :  certio- 
rem  cansamjam  dedi  S.  Gregor.  Angclom.  et 
Rabbini  dicunt  cos  fuisse  Judices,  vel  nobiles  , 
Chald.  Senes  popuU. 

Et  quinquagi.\ta  millia  plebis.  ]  Ita  el  Sepr. 
ct  Cliald.  Sed  cur  ob  tam  levem  aspectum  el 
culpam,  tot  millia  percussa  ?  Josephus  ,  Ho- 
braei ,  S.  Hieron.  in  quaest.  Rupert.  Dion.  Isidor. 
Clarius  ,  Lyran.  et  Abulensis  aiunt  70:  tantuni 
fuisse  percussos  :  quare  hic  mendum  irrepsisse, 
ac  toUendum  Toet  50  milUa  piebis,  ait  Abulensis, 
V(d  ita  exponenduin  quasidicat  illos  septuaginta 
viros  adeo  eximios  fuisse  ,  ul  aequipararentur 
.50,  millibus  plebis  ait  Lyran.  Sicut  lib.  2.  18. 
unus  David  dicitur  esse  instar  decem  millium. 
Denique  ex  Hebr.  sic  vcrtas  :  Et  percussit  de  po- 
pulo  70  viros  ex  quinqaaginla  miUibus  vii'0rum  , 
qui  praesentes  erant ,  ut  quod  Nosler  vertit ,  el 
bO  miUia  plebis  ,  explices  in  nominalivo  ,  q.  d. 
et  50  millia  plebis  aderant,  videbanique  hanc 
70  stragem.  Ita  Serarius. 

Verum  50  millia  plebis  percussa  fuisse  a  Deo 
clarc  indicat  nostra  versio,  aeque  ac  Sept.  ei 
Chald.  Fuit  enim  plaga  haec  magiia,  ut  dicilur 
vers.  19.  Quare  mirare  et  admirare  hic  judicio- 
rum  Dei  severitatem,  aequeac  in  clade  Sodomaj 
ct  diluviisub  Noe.  Ita  S.  Greg.  Theod.  Euchei-. 
Angelom.  Rupert.  Dion.  Mariana.  Mendoza  et 
Salianus.  Arca  enim  repraesentabat  Deum,  ejus- 
que  erat  thronus  etsolium. 

Mystice  S.  Gregor.  Qai  sunt,  ait,  Bellisami- 
tce  percussi  nisi  falsa  contemplatione  decepli  lice- 
retici?  dum  arcam  videre  in  iapide  prcnsumerent , 
pf^rcussi  sunt  :  qui  cum  Domini  ac  Redemptoris 
nostri  sacramenta  indigni  discuteren'.  ,  cBternce 
damnationis  iaqueis ,  per  fcUlaciam  sunt  depressi 
erroris. 

Rursum  disce  hic  qua  veneratione  ei  cautela 
sacra  vasatractare  debeamus. 

21.  MlSERUNTQUE    NUNTIOS   AD  IIABITATORES  Ca- 

RiATHiAUiM,]sive  quia  erant  viciniores  ad  quos 
proinde  cilius  posset  Arca  transferri  :  sive  quia 
fortiores  ,  qui  proinde  Arcam  a  Philisthinis  ,  si 
cam  reptere  vellent,  facilius  tuerentur  :  sivc 
quia  nobiliores,  apud  quos  proinde  Arca  ma- 
jori  cultu  ac  veneratione  servaretur.  Ita  Men- 
doza. 


fCOMMENTAniA  IN  LIBRUM  1.  REGUM.  Cap.  VII. 


259 


CAPUT   SEPTIMUM. 


SYNOPSIS   CAPITIS. 


ArCA  BeTHSAMES  TRANSFERTUR  1N  CaRIATHIARIM;  ANINO  ATRANSLATiOINEVIGESiMO,SAMUEL 
ISRAELEM  RENOVATO  FOEDERE  PLANE  AB  IDOLIS  PURGAT  ,  ET  UNI  DeO  ASTRINGIT.  InDE 
INGRUENTIBUS  PhILISTINIS  ORANS  ET  SACRIFICANS  PER  TONITRU  EOS  PERCELLIT  ;  UNDE 
PERCULSOS  C.EDUNT  HeBR/EI  ,  ADEO  UT  TOTO  TEMPORE  SaMUELIS  FUERINT  HUMILIATi. 
QUARE  SaMUEL  QUIETE  JUDICAVIT  IsRAELEM  PER  OMNEM  VITAM  SUAM. 


1 


enerunt  ergo  viri  Cariathiarim  ,  et  i-eduxerunt  arcam  Domini  ,  el  intu- 


lerunt  cam  in  domum  Abinadab  in  Gabaa  ,  Eleazarum  aulem  filiiim  ejus 
sanctificaverunt  ,  ut  cuslodii^et  aicam  Domini.  2.  Et  factum  est ,  ex  qua 
^die  mansit  arca  Domini  in  Carialhiarim ,  multiplicati  sunt  dies  ( erat  quippe 
fjam  aiinus  vigesimus)  el  requievit  omnis  domus  Isi^ael  post  Dominum. 
]3.  Ait  autem  Samuel  ad  universam  domum  Israel  ,  dicens  :  Si  in  toto 
corde  vestro  revertimini  ad  Dominum,  auferte  deos  alienos  de  medio  vestri, 
Baalim  et  Aslaroth  ,•  et  praparale  corda  veslia  Domino  ,  et  servite  ei  soli  ,  et  eruet  vos  de 
manu  Philislhiim.  4.  Abstulerunt  ergo  filii  Isiael  Baalim  et  Astaroth ,  et  servierunt  Domino 
soli.  5.  Dixit  autem  Samuel  :  Congregate  universum  Isracl  in  Masphalh,  ut  orem  pro  vobis 
Dominum.  6.  Et  convenerunt  in  Masphath  :  hauseruntque  aquam  ,  et  effuderunt  in  conspectu 
Domini  ,  et  jejunaverunt  in  die  illa  ,  atque  dixernnt  ibi  :  Peccavimiis  Domino.  Judicavitque 
Samuel  filios  Israel  in  Masphalh.  7.  Et  audiei  unt  Philisthiim  quod  congregali  essent  filii  Israel 
iii  Masphath  ,  et  ascendcrnnt  satrapse  Philisthinorum  ad  Israel.  Quod  cum  audissent  filii  Israel, 
timuerunt  a  facie  Philisthinorum.  8.  Dixeruntque  ad  Samuelem  :  Nec  cesses  pro  nobis  clamare 
ad  Domip.um  Deum  noslrum  ,  ut  salvet  nos  de  manu  Philisthinorum.  9.  Tulit  autem  Samuel 
agnum  lactentcm  unum  ,  et  obtulit  illum  holocaustum  integrum  Domiiio  ;  et  clamavit  Samuel 
ad  Dominum  pro  Israel  ,  et  exaudiviteum  Dominus.  10.  Factum  est  aulem  ,  cum  Samuel  of- 
ferret  holocaustum  ,  Philisthiim  iniere  prselium  contra  Israel  :  intonuit  autem  Dominus  fiagore 
magno  in  die  illa  super  Philisthiim,  et  exterruit  eos,  et  csesi  sunt  a  facie  Israel.  11 .  Egressique 
viri  Israel  de  Masphath  ,  persecuti  sunt  Philisthseos  ,  et  percusserunt  eos  usque  ad  locum  qui 
erat  subter  Bellichar.  12.  Tulit  autem  Samuel  lapidem  unum  ,  et  posuit  eum  inter  Masphalh 
et  inter  Sen  ;  et  vocavit  nomen  loci  illius  ,  Lapis  adjutorii.  Dixitque  :  Hucusque  auxiliatus  est 
nobis  Dominus.  13.  Et  humiliati  sunt  Philislhiim  ,  nec  apposuerunl  ullra  ut  venirent  in  ter- 
minos  Israel.  Facta  est  ila(|ue  inanus  Domlni  super  Philisthaeos  ,  cunctis  diebus  Samuelis. 
14.  Et  redditae  sunt  urbes  quas  tulerant  Phiiislhiim  ab  Israel ,  Israeli ,  ab  Accaron  usque  Geth  , 
et  terminos  suos :  liberavilque  Israel  de  manu  PhiIisthinoi"um,  eratque  pax  inter  Israel  et  Amor- 
rhaeum.  15,  Judicabat  quoque  Samuel  Israeiem  cunctis  diebus  vitse  suse  ;  16.  et  ibat  per  sin- 
gulos  annos  circiiiens  Belhel  el  Galgala  et  Masplialh  ,  et  judicabat  Israel  in  supradictis  locis. 
17.  Revertebatur(|ue  in  Ramatha  :  ibi  enim  erat  domus  ejus  ,  et  ibi  judicaljat  Israelem  ; 
«dificavit  etiam  ibi  altare  Domino. 


1.  VENF.RUNTERGOVIRI  CaRIATHIARIM  ET  REDUXE- 

RUNT  ARCAM.  ]  Audi  Adricliom.  p.  22.  Carialhia- 

rim  1.  in-bs  Sylvarum ,  quce,  et  Carialh  baal,  et 

Bula ,  Baala ,  interdum   Baal   et  Pharasim  ,  et 

conjunctim  Baalpharasim  ,  Ilieronymo  eliam  Ja- 

rim.  Esl  de  Jerusalem  ad  quatuor  milliaria  ,  et 

dimldiutn  contra  occidentem  cuntibus  Diospolim. 

Uieron.  ait  milliario  uno.  Urbs  prius  Gabaonila- 

rani  posiea  Iribus  Judce ,  cslqtie   lerminus   tribus 

JudcB  el  Benjamin  ,  sita  in  colle.    In  hac  mansil 

Arca  Domini  annis  20   in  domo   Abinadab ,   qua; 

erat  in  Gabaa ,  id  esl ,  in  excelso ,  donec  a  Davide 


transferrelur  Hierosolymam.  De  hac  fuit  Zacha- 
rias  F.  Joiada ,  quam  occiderant  inter  tempiuvi 
et  altare,  De  hac  fuit  Urias  propheta,  quem  inter- 
fecil  Joachim  rex  in  Jerusaiem. 

In  DOMUM  Abinadab  in  Gabaa.  ]  Gabaa ,  haec 
non  erat  urbs  Gabaa  in  tribu  Benjamin  ,  Josue 
18.  ut  vult  Angelom.  Ruperi.  Lyran.  et  Rabbini  : 
sed  oral  collis  sive  locus  excelsior  in  urbe  Ca- 
rialhiarim  ( in  qua  sila  erat  domus  Abinadab  ) ; 
ad  illam  enim  arcam  iranslaiam  paiel  v.  1.  ci2. 
Gabaa  enim  Hebr.  Collem  sive  locum  allum  sig- 
nifical ;  unde  Noster  el  Sept.  1.  Paralip.  13.  col- 


260  COMMENTARIA  IN  LlDr, 

lein  verluiil.  lla  Josepli.  lib.  6,  Aiilic|uU.  cap.  1. 
Betla  ,  Dion.  Cajet.  Vatai)!.  Torniellus,  Serarius, 
.Salianus,  et  alii.  AdditBeda  illum  colleui  fuissc 
arceni  totiiis  civilalis  :  ille  ergo  locus ,  utpote 
celsus  ,  houoralus  ,  muuitus,  congruebat  arcae, 
quae  eral  quasi  arx  totius  Israelis.  Hiiic  arca  erat 
typus  B.  Virginis  ,  qua3  super  onnies  coelosexal- 
tataomnibus  se  invocantibus  palrocinatur. 

I^LEAZARUM     AUTEM  FILIUM    EJUS    SANCflFICAVE- 

RUiNT.  ]  id  est,  consecraveruni  per  Achitob  Pon- 
lificem  in  urbe  Silo  degenlem  ;  vel  in  Lcvitam  , 
ui  vuItAbuIensis,  Theodor.  Procop.  etCajet.  vel 
in  Sacerdotem  ,  ut  ceusei  Angelom.  Hugo  el 
Dion.  Erat  euim  vir  justus,  ail  Joscphus  :  aul 
sauctincaruut ,  id  est,  elegerunt,  deslinarunt, 
aptarunt ,  el  pracfecerunt  eum  custodiae  Arcae  , 
iia  el  Chald.  Josephus,  Abulensis,  Clarius,  Va- 
tablus. 

2.  Eratquippe jAM  ANNus  vifiEsiMus  J  translatio- 
nis  ,  el  commutationis  arcse  in  Cariathiarim,  et 
consequenler  eral  annus  vigesimus  a  morte 
Heli,  et  a  principatu  Samuelis  ,  qui  Heli  suc- 
cessit.  Nani  eodem  circiter  anuo  quo  capta  est 
arca,  et  reducta,  ac  a  Bethsames  translata  in 
Cariathiarim,  mortuus  estHeli,  ac  Samuel  ei 
suffeclus  est  :  ita  Lyran.  Abulcnsis  ,  Saliauus  , 
Mendoza  el  alii,  licet  Cajel.  Genebr.  etMelchior 
Canus  1.  IL  de  locis  c.  6.  et  ex  eis  Serarius  cen- 
seant  Samuehim  post  hos  20  annos  exaclos  de- 
mum  cocpisse  judicare  Israelein  ,  et  conciona- 
bundum  obire  proviuciam  ul  omiies  ab  idolis 
ad  Dei  cuitum  traduceret.  Unde  et  S.  Hieron. 
(vel  quisquis  est  auctor)  in  Qu;est.  A  lempore , 
inquit,  quoreprobatam  esl  sacerdotiani  Ileli,  as- 
qae  ad  Samuelis  dacatam,  viginti  faerant  anni 
miseriarumet  servilalis.  Verum  Samuelem  sla- 
tim  a  morte  Heli  iniisse  principalura  patet  ex 
Chronologia  quamassignavi  Judic.  3.  eli.  Porro 
mansit  deinceps  arca  in  Carialhiarim  usque  ad 
sepiimum  annum  regni  Davidis,quiillaminde, 
ut  dicilur  1.  Par,  13.  v.  5.  clare  el  expresse  , 
transtulit  in  domum  Obededom  ;  inde  in  mon- 
tem  Sion  ;  inde  iraducia  est  in  lemplum  a  Salo- 
mone  fabricatum.  Licet  S.  Hieron.  Angelom.  et 
Lyranus  arbitreniur  arcam  e  Cariathiarim  post 
annum  vigesimum  transiatam  fuissein  Maspha; 
indeinGalgala;inde  inNobe;inde  in  Gabaa;  inde 
in  doinum  Obededom;eo  quod  hisce  inlocis  sa- 
crificaium  legamus.  Verum  hoc  non  cvincit  ar- 
cam  ibidem  fuisse.  Nam  exlra  locum  Taberna- 
culi  et  arcae,  sajpe  ob  causas  extraordinarias  et 
peculiares  sacrificarunt  Hebrasi.  Ita  Abulensis. 
Alias  ordinarie  sacrificia  immolabant  non  ubi 
erat  arca  ,  sed  ubi  erat  Tabernaculum;  in  eo 
enim  erat  altare  holocaustorum  sacrificiis  de- 
pulatum.  Tabernaculuni  ergo  fuit  separatuin 
ab  arca,  ac  a  Silo  translalum  in  Nobe ,  et  inde 
in  Gabaa  ante  tempora  Saulis,  cum  arca  essel 
in  Cariathiarim.  Unde  arca  educta  fuit  a  Saule 
ad  praelium  c.  l^.  et  posl  priclium  reducla. 

Et  requievit  omnis  Isuael  post  Dominum.  ] 
Legit  Inlerpres  cum  Chald.  ianachis  ,  a  mj 
noach,  id  est,  quiescere.  Jam  legunt  iinaha  a 
nnjna/jrt,  idesl,  lamentari.  Unde  Valabl.  vertit: 
Et  lamentalione  quadam  posl  Dominum  aniversa 
domus  Israel  anhela  fait.  Abulensis:  Etfestinavit 
post  Dominum.  Idem  est  sensus,  sed  nervosior, 
q.  d.  Toius  populus,  Israel  terrilus  cladeHeli  et 
plagis  a  Deo  per  arcam  illatis  ,  per  20  annos 
quievil  in  vero  cultu  unius  Dei ,  idque  hortanle 
et  instiganle  Samuele  ,  ut  sequitur  :  Etiamsi 


UM  L  REGUM.  Cap.  VIL 

nonnulli  adhuc  non  publice,  scd  prlvalim  cole- 
renlBaalim  el  Aslaroth;  haec  eniin  v.  seq.  abs- 
tulil  Samuel ,  ut  simul  auferret  ab  eis  jugum 
Philislhiuorum  ,  <|uod  a  temporcHeli  hucusqiK! 
subierant  in  cultu  idolorum  ,  ut  miseriis  fati- 
gati  ab  iis  ad  Deivcri  fidem  cuUumque  redirenl. 
Ita  Lyran.  Cajet.  Dion.  Salian.  Torniellus,  Men- 
doza  ,  et  alii.  Audi  Josephum  6.  Antiq.  c.  2. 
Cam  popalas  toto  hoc  vicennio  volis  et  sacrifi- 
ciis  operam  durel,  magnamque  religionis  et  cultus 
divini  caram  prce  se  ferret ;  Samuel  animadversa 
eorum  promplitudine ,  putans  se  nactum  occasio- 
nem  adhorlandi  ad  libertatem  ,  et  bona  quceiltam 
consequantur,  oralionem  et  lempori  accommodans, 
et  negotio  ,  verba  in  hanc  ferme  sentenliam  ad 
eos  fecit. 

Contrarium  lamen  censent  Hebraei  apud 
S.  Hier.  scilicet  hos  20  annos  fuisse  idololalriae, 
miseriic  et  servilutis ,  qui\  Hebraei  ob  idoUi 
opprcssi  fuerunl  a  Philislhinis  :  sic  el  Abulensis 
et  Serarius. 

Tropol.  disce  hic  in  orbe  universo  non  esse 
veram  quietem  nisi  in  Deo  Deique  amore  et  ciH- 
lu.  Hic  enim  parit  quietem  couscienliae  ,  quic- 
tem  cum  proxiinis  ,  quietem  cum  hostibus  , 
quietem  a  tentalionibus.  Audi  Dion.  Carthus. 
Conquiescere  studeamas  in  Deo ;  ipse  est  enim  finis 
nosler ,  ad  qaem  semper  respicere  ct  adspirarc 
debemus  ;  in  qao  solo  vera  et  salataris  qaies  con- 
sistit ,  et  in  ipso  pcr  fidem  ,  sapiendam  ut  virlutes' 
defigimur.  Oplimum  est  enim  gratia  slabitire  cor. 
Ilebr.  13.  v.  9.1mpii  aatem  in  circuilu  ambuLant. 
Ps.  11.  V.  9.  Qaoniam  rebas  vanis ,  caducis  el  va- 
riabilibas ,  magis  quam  sammo  et  incommatabili 
bono  inhcerent.  Et  hcec  ipsa  inhcesio  tam  inordinata 
peccatam  esl ,  et  agilatio  mentis.  Namsicat  vir- 
tates  mentem  in  Deo  stabiUunl  et  quietant,  sic 
passiones  et  vitia  inqaietam  et  nalantem  etgyro- 
vagam  reddant. 

0.    Pr/EPARATE    CORDA    VESTRA    DOMliVO.  ]     Audi 

S.  Gregor.  Cor  Dominoprceparat  qaimcntcm  non 
solam  ab  immunda  cogilatione  separat ;  sed  etiam 
cogitationum  sanctaram  ac  virtutum  fulgoribus 
iliustrat ,  ut  veiat  abjectis  etcommanilis  idolis,  ss 
Dei  templam  efficiat  ;  dam  ill.ic  divince  gralice  sc- 
dem  erigit ,  abi  reprobos  spiritus  manere  per  prava 
desideria  non  permisit. 

Et  Theodor.  in  Psal.  9. 1.  Proprium,  inquil,  est 
perfectoram  hominum  lotam  cor  Deo  dedicare  ct 
omnem  metilem  ipsiconsecrare.  Qui  enim  partitar 
cogitationes  in  manvnonam  el  Deum;in  Christum 
et  in  auram ;  in  prcesenlem  vilam,  et  in  fataram, 
non  polest  vere  dicere  :  Confitebor  tibi,  Domine,  in 
loto  corde  meo. 

5.  CokgregateumversumIsrael  in  Maspiiatii, 
UT  OREM  PRO  voBis  DoMiMiM.  ]  Erat  euim  Masplia 
locus  editus,  rcgni  sedes  ,  utpote  in  quo  Sa- 
muel  judicabat,  id  esl,  jus  dicebal ,  ideoque. 
convenlu  hominum  celebris  ac  proinde  comiliis, 
concioni  et  orationi  aptus.  Uiide  Maspha  Hebr. 
idem  est  quod  specula ,  qualis  solet  esse  iu 
monie  vel  lurri.  Hic  ergo  Samuel  renovatel  ins- 
taurat  foedus  populi  cum  Deo. 

6.  Hauserunt  aquam  et  effudf.runt  in  cons- 
PECTU  DoMiNi,]  in  signum  poenitentiae  qua  per- 
fecle  idololatriae  el  peccalis  renuuliabant ,  q.  d. 
Sicutaquam  hanc,  sic  et  cor  nostrum  ,  omnia- 
quc  ejus  vilia  elTundimus  coram  Domino  ,  pro- 
fitenles  nos  ea  detestari,  poenitere  et  aquinn 
hanc  vice  lacrymarum  fiindere.  Unde  Chald. 
Effuderunl  cor  saamin  poenitentia.  Rabbini :  nuii- 


COMMENTARIA  IN 

iferunt  lany^nas  i  putro  coidis  siti.  Qttid  esi,  luI 
S.  Gregor.  aquain  hciiirire  nisi  de  profunda  anirui 
p(T7iilentis  confusione,  lucrymarttm  {lutnta  pro- 
ducere?  velut  enim  aquam  liaurimus  ,  dum  quam 
proftivda  iniquilate  cecidimus  ,  considerantes  pian- 
gimtts.  Aquani  ergo  pro  Incrjniis  tflundcbant , 
q,  (I.  Oplarcnuis  pro  pcccalis  lol  lacrymas  lun- 
dere  ,  quol  sunt  giill.x'  in  situla;  sed  quia  id 
facere  ne(|uinius,  ncc  lacrjnias  in  nianu  liabe- 
mus  ,  hinc  pro  eis  aquj.n)  <  flundinuis. 

Sicel  Abulcnsis,  Cajet.  Vatab.  Sancbczet  alii, 
qui  sic  expoiuinl,  q.  d.  ^unuis  corani  le  quasi 
aqiia  efl^nsa.  luil  ergo  l.scc  aqna-  (flusio,  sig- 
num  candidje  et  sincer.T  conlritionis  ,  q.  d. 
Nos  lerram  totam  noslris  sceleribus  maculavi- 
mus  ;  optamus  ergo  illam  lac  aqua  abluere, 
significanles  nes  oplare  lanlam  vim  lacryma- 
rum  e  corde  conlrilopiofundere,  qua;  loti  lerrac 
linmeclandic  et  purgandse  sulliciat.  Sic  David 
ait  Psal  C.  7.  Lavabo  (J^ebr.  nnU/N  asclie ,  id  est, 
natare  feiciam  )  per  sivgalas  noctes  lectum  meum  , 
cl  lac7ymis  meis  strattim  meamrigabo. 

Rursum  aquse  hujus  efl^nsicne  significal  i-c 
opiarc  ul  peccata  ipscium  plane  deleantur  ( t 
|)ereaiil,  siculperit  aqua  efl^u.^-a,  ila  ut  ne  gulla 
qnidem  cnlpae  velpoena'  in  iis  rc  maneal. 

rerperam  ergo  Rabbini  nonnulli  censeni  Ee- 
braeos  aqiiam  banc  libasse,  id  est,  sacrificasse 
Deo.  Alii ,  banc  aquam  fuisse  certis  execraiioni- 
l)ns  malediciam,  ut  ea  bausla  labia  idoloiaira- 
riim  sibi  adba.Mesceienl,  nec  divelli  possent, 
jndeque  Samuelem  agnovisse  idololatras,  eos- 
que  niortc'  pnnivisse  :  iil  bacc  aqua  fueril  ."-iniiiis 
aqn<'c  Zelolvpiae,  Nnmcr.  5.  Alii  censent  II(  biiK-s 
flqna  hac  abluisse  ciner(m  capili  inspersum  in 
signum  Inclus  et  pcrnilentia'. 

Et  jEjoKAVKUii^T.  ]  tcce  luc  ircs  actuspocni- 
tentiae,  scilicel  cvnlrilio  signilicata  in  (  fl"nsicr.e 
aquae  ;  confessio  ,  cum  dicunl  :  peccavimus  Dcmi- 
no ;  salisfactio,  ci  m  jejunanl.  Hcc  enim  jejn- 
nium  non  erai  Onasin,  id  est,  coacticiium  ,  .si\e 
J»  lege  praceplum,  t-cA  Conasin,  id  esl  ,  volin- 
larinm  el  sponle  a  pcEnilenlibus  susc(  plum. 
Nam  ut  ait  S.  Grcg.  Dum  mens  flendo  compttn- 
gilur,  necesse  esl  etiam  ut  caro ,  qttce  delcctalio- 
nibus  subjacuit  ,  affligalar.  Audi  S.  Hier.  I.  2. 
conlra  .lovin.  Congregatum  ,  ait ,  Samuel  popu- 
Lum  in  Masphalh  indicto  jejunio  roboravit,et  fecit 
hostibus  fortiorem.  Et  S.  Leo  serm.  1.  de  Quadra- 
gesima  ubi  agens  de  Hebra'is  boc  locojejunan- 
tibus  :  Ut  sopcra?^e ,  a\i,  hosles  suos  possent,  vires 
animi  et  corporis  indicto  sibi  reparavcre  jejunio. 
Et  posl  panca  :  Abstintntts  trgo  a  cibo  el  polu , 
severce  sibi  castigalionis  adhibucre  censuram,  et 
ut  hostes  suos  vinccrtnt ,  gula  illccebram  in  se 
ipsis  ante  vicerunt. 

El  Terlull.  lib.  de  Jejnnio  c.  7.  In  aqualime 
apud  Maspham  ,  ait,  congrcgatus  a  Samuele  po- 
pulus  itaslatim  jejanio  delictiim  deltvit,  tit  peri- 
culum  prcrlii  simal  fagcrit ,  imo  vicloriam  obli- 
nuerit.  Nam  ut  subdil  Terlul.  Cecidcrunt  pastos 
impasti,  armatos  intrmes  :  hce  erant  viresjejtnian- 
tittm  Deo ,  cccUim  pro  hujiismcdi  miliiat  :  Jiabes 
formam  prcplii  etiam  spirituatibus  beliis  necessa- 
riam.  Audi  rnrsum  S.  Leoncm  seim.  de  Jejunio 
decimi  mensis  :  Jejtmia,  ail,  nas  conlra  peccala 
faciunt  forliores  ,  concupiscentias  vinctint  ,  ten- 
tationes  repellttnt,  superbiam  inclinant,  irinn  mi- 
ligant,  el  omnes  bonce  voluntalis  afjectus  ad  mu- 
lurilatem  lolius  virtutis  enutriunl. 

Porro  S.  Albanns.  I.  dc  Virgin.  Vide,  inqnit  , 


LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  VII.  261 

quid  faciut  Jcjunittvi  :  morbos  sanat ,  distillatio- 
nes  easiccat ,  damcnes  fugat ,  matasqae  cogita- 
tiones  eccpcllit ,  et  mtnttm  nitidiorim  rcddit ,  et 
cor  purgatius,  ctcorpus  salubrius,  ct  ad  throntim 
Dei  hominem  sislit. 

Denique  S.  Ambros.  de  Elia  el  Jejnnio  c.  3. 
QuiU  est  ,  mquU  ,  Jejunium ,  nisi  stibstanlia  et 
imago  cccleslis?  Jejitnium  refcclio  animce,  cibas 
mentis  est.  Jejanium  vita  cst  Angelorttm :  Jeju- 
nium  culpcc  mors,  excidiumdelictorum,  remediitm 
salatis,  radix  gratice,  fundamentum  castitatis. 

Peccavjmus  DoMi^o.  ]  Praeclare  S.  Ambros.  1. 
2.  de  Pcenil.  c.  8.  l\ovit,  ait,  cmnia  Dominus;  setl 
exspectal  voctm  tuam  ,  non  ut  ptiniut  ,  sed 
ut  ignoscal :  non  vuit  ut  insultet  tibi  diabolus  ,  ct 
celantem  te  peccata  tua  arguat.  ['rceveni  accusa- 
torcm  tuum  ;  si  te  ipse  accusaveris,  accusalorem 
nullum  timebis:  si  te  detuleris  ipse  ,  etsi  morluus 
fueris,  revivisces. 

Idem  lij).  2.  de  Abel.  c.  9.  Confcssio,  ail,  poc- 
nariim  ccmptntliitm  est.  Idem  in  Psal.  35.  Justus, 
iiiquit,  novit  quemadmodum  pcccatorum  suorum 
vincala  dissolvat  ,nec  exspectat  accusatorem,  sed 
pravenit  ,  ut  confttendo  suitm  allevet  omne  deiic- 
tum ,  nec  habecit  quod  adversarius  criminetur. 
Voctm  eni7n  tripit  adversurio,  et  quasi  dentes 
quosdam  paratos  ad  prcedam  criminationis  infes- 
tcF,  peccatorum  suorum  confessione  conslringit. 

JUUICAVIT  SamIIEL  FILIOS  ISHAEL  IN  MASPHATH.] 

Judicavit,  id  esi,  judicandi  poleslalemexercuit, 
liies  juridice  deliniendo,  dissolutos  arguendo  , 
leos  puniendo,  dissidia  componendo,  dubia  re- 
soIv(  ndo  ,  elc.  Unde  Hebra^i  apud  S.  Hieron. 
Jtidicavit ,  )nquiiint,id  est ,  idololatrasmorte 
ptinivit. 

Porro  ur))es,  dictse  Maspbalh  ,  fuere  qualuor. 
Prinui  in  tribu  Cad,  Josne  13.  26;  secunda  iu 
dimidia  tribu  Manasse  ad  radices  Herman , 
qua;  fnit  patria  Jephte.  Jndic.  U.  Tertia  irans 
Joi  danem  in  icrra  Moab,  de  qua  1.  Reg.  22.  S. 
Ouarla  bac  nostra  in  confmio  tribus  Juda  et 
Benjiiniin  ,  in  qua  erat  oralionis  locns,  ideoque 
ad  eam  cr(bro  conveniebanl  Hebrai.  Alibi  Mfli- 
pha\e\  Masphe  \ociilm:  Hanc  postea  aedificiis 
munivit  Asa  rex  Juda,  ei  in  ea  babitavit  Godo- 
lias.  U.  Reg.  26.  El  Jeremias  Propbeta  c.  ^O.  ^l. 
Nota  :  arca  non  eiat  in  Masphath,  uli  nonnulli 
conjiciunt  ex  hisce  Samuelis  comitiis  ibidem 
peraclis,  sed  in  Cariatbiarim  ,  uti  ostendi  iniiio 
capilis. 

Myslicc  S.  Creg.  hi  Maspha,  ail,  Sacerdosjti- 
dicut,  cum  7ion  humanimi  arbitrium  sequitur,sed 
divinum,  elc.  El  anlerius  :  Affliclio  panitenlid' 
ad  delcnda  peccatti  lum  demum  idonea  est,  cum 
Sacerdotis  fuerit  Jutitcio  imperala,  cum  ab  cocon- 
filentium  aclibus  discussis,  pro  modo  criminis  onus 
ei  dece7^nitur  afflictionis. 

7.  Asckm)eiunt  Satrap^e  Philisthinohum  ad 
Israel,  ]  id  est  cow/ra  israel,  nimirum  cum  va- 
jido  exercitu  ad  eim  prcfligandum,  et  comilia 
dishipandum  ;  quia  snspicabanlur  Habraos  silii 
velle  rebellare^  el  jngiim  excntere,  uti  revera 
per  Sanuieb  m  excnssernnl.   Jta  Dion.  el  Cajet. 

'J  ropol.  S.  Gicg.  Ablalis,  ail,  Diis  alienis,  per- 
aclo  Jejunio  exhibitu  a  Vra'ilicutore  censiiraexa- 
minis  ,  ad  Isruel  Pliilisthinoru7n  Principes  ascen- 
du7it ;  quia  cum  altiori  viluproficimus,  maligni 
spirilus ,  qtii  scmper  bcne  agtmtibus  invitlcnt,  no~ 
bis  infestiores  sii7il.  Quociica  S.  Bernardns  iii 
seim.  de  Conver.  ad  Clericosc.  18.  Quotidianis, 
inqnil,  disci^nus  experimentis  eos  qui  convertiuU 


262  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I 

Deum  deltberant ,  tentari  acrlas  a  concupiscenlia 
carnis;  et  urgeri  graviusin  operibus  iuti,  et  late- 
rumj  qui  Mgypto  egredi ,  et  Pliaraonis  imperium 
efjfugere  moliuntur. 

9.  TULIT  AUTEM  SaMUEL  AGIVUM  LACTENTEM  ,  ET 
OBTULIT  ILLUM  IN  HOLOCAUSTDM    INTEGUUM    DOMI- 

No.  J  Hinc  patel  Samuelem  ,  licet  ex  stirpe  dun- 
taxat  esset  Levita,  ex  Dci  tanien  dispensatione 
extraordinarium  fuisse  Sacerdotem,  non  tamen 
summum  Pontificem,  licet  id  velit  Serarius. 
Vide  dicta  c.  2.  35.  Eodem  modo  dispensavit 
cum  Samuele  Deus  ,  ut  extra  Taljernaculum  et 
allare  holocaustorum  sacrlficaretin  Masplia. 

Sed  cur  dicitur  hoc  liolocaustum  integrum? 
Resp.  integrum,  id  est,  indisseclum :  solebat 
enim  victima  in  partes  dissecari ,  itaque  in  al- 
tari  comburi  ;  hoc  vero  ob  ingruentes  hostes 
Philisthinos  dissecari  non  poiuit  :  sed  inte- 
grum  fuit  arse  impositum.  Alioqui  in  omni  ho- 
locausto  lota  et  integra  hostia  debeat  Deocoiii- 
buri.  Ita  Salianus. 

10.  Factum  est  autem  ,  CUM  Samuel  offerret 
HOLOGAUSTUM,  PiiiLisTHiiM  (ct  piiucipes  Tyrio- 
rum,  uli  addit  Eccles.  c.  ^6.  v.  21. )  iniere  pr^- 
lfum  contra  israel  :  intonuit  autem  dominus 
FRAGORE  magno  in  die  illa  super  Philisthiim,  et 
EXTERRUiT  Eos;  ]  c«m  adliuc  agni  victima  arde 


ret ,  inquit  Joseph.  perterruit  Dominus  hostes 
fuimine ,  tonitru  et  terrce  motu.  Sic  Deus  per 
fulmina  contrivit  exercitum  Pharaonis  in  mari 
Rubro,  ut  dixi  Exodi  l/i ;  et  Chananafos  per  Jo- 
sue  cap.  18.  11;  et  Barbaros,  per  legionem  ful- 
minalricem  sub  Antonino  Imper.  teste  Eusebio 
lib.  histor.  6.  5.  et  Eugenium  tyrannum  per 
Theodos.  Impcr.  de  quo  audi  Orosium  lib.  7. 
histor.  cap.  35.  Dominum  Cliristum  solus  solum 
corpore  liumi  fusus,  vienle  cceio  fixus  orabat. 
Deliinc,  postquam  insomnem  noctem  precum  con- 
(inuatione  transegit  ,  et  tesles  propemoduni , 
quas  in  pretium  prcesidii  cceieslis  appenderal ,  ia- 
crymarum  iacunas  reliquit  ,  fiduciatiter  arma 
corripuit.  Hinc  felix  pugnae  successtis.  Conii- 
nuo,  inquit,  magnusiiie  et  ineffabiiis  turbovento- 
rum,  in  ora  hostium  ruit;  ferebanlur  per  aerem 
spicuia  missanostrorum,  atque  ultra  mensuvam 
humani  jactas  ,  manu  in  aere  portata  nusquam 
propemodum  cadere  ,  priusquam  impingerent  , 
sinebantur.  Tela  etiam  quce  liostes  vehementer 
intorserant ,  excepta  venlis  ,  impetu  supinata  ac 
retrorsum  coacta  ,  infeliciter  configebant. 

Trop.  S.  Greg.  Tonitrua  wibiuni ,  ait,  sunt 
ferventia  eiectorum  desideria  ,  quibus  suggestio- 
nes  maligni  spiritus  expellunt.  Imperfecta  enim 
Christianorum  desideria  dcemonibus  terribiiia  non 
sunt.  Fragor  magnus  ergo  tonitrui  perfectum  est 
uniuscujusque  desiderium  electi.  Cum  igitur  fra- 
gore  magno  super  Pliiiislhceos  Dominus  intonat  , 
tunc  a  filiis  Israel  cceduntur ,  quia  dum  electo- 
rum  menlem  perfecta  devolio  ad  superna  gaudia 
erigit ,  omne  quod  adversce  parti  miiitat ,  a  sc 
penilus  abscindit.  Bene  quoque  prius  territi  Phi- 
iisthcei ,  deinde  d  filiis  Israel  ccedi  memoranlur  : 
nam  terrentur  electorum  devolione^,  cceduntur 
opere  ;  et  quia  opere  devotio  prior  est ,  terreri 
prius,  postea  vero  ccedi  recte  perhibentur.  Nam 
prius  donum  bonce  voluntalis  iiDomino  accipimtis, 
ut  consiiia  maiorum  spiriluum  postmodum  confu- 
lare  valeamus.  Bene  etiam  Dominus  super  Pliiiis- 
thceos  intonare  ,  et  exlerrere  eos  dicitur ,  fliii  au- 
fem  Israel  iiios  c(edere  perhibentur;  quia  bona 
dcsideria  nobis  per  divinam  gratiamminislrantur ^ 


REGUM.  Cap.  VIL 

sed  nosdonagraticB  per  conatum  liberi  arbiiriiad 
viriutum  victorias  promovemus. 

11.  Percusserunt  eos  usque  ad  locum  qui  erat 
subterBethchar.  ]Be;/tc/mr  erat  vicus  iia  dictus 
a  copia  agnorum.  Car  enim  agnum  significat : 
nisi  dicas  ab  agno  a  Samuele  hic  immohito  lo- 
cum  ita  nominatum  ;  agnus  enim  hic  fuit  causa 
victoriae. 

Porro  Belhchar  erat  in  tribu  Juda  ,  vicinus 
Belhsames,  ait  S.  Hieron.  in  Abcnezer,  nec 
longe  ab  Aphese,  et  Uipide  adjutorii. 

Myslice  S.  Gregor.  Belhchar ,  id  est,  domus 
agni ,  nolat  vitam  et  conversalionem  Christi , 
ad  quam  omnes  conlendere  debemus,  etiamsi 
ad  illam  pertingere  non  possimus.  Quia,  inquit, 
per  indesinenlem  conatum  certaminis ,  contendere 
debemus  ad  arcam  perfectionis ,  ubijain  tanto  fi- 
mus  hostibus  nostris  terribiliores ,  quanlo  redemp- 
tori  noslro  viciniores. 

12.  Lapis  adjutorii.  ]  S.  Cypr.  lib.  2.  Testiinon. 
vertit  iapis  auxiiialor.  Hic  lapis  fuit  perenne  mo- 
numentum  victoriae  Hebraeis  per  preces  Sa- 
muelis  a  Deo  concessae.  Sic  locus  coelestis  vic- 
toriae  a  Deo  Carolo  Magno  datae  appellatus  fuit 
Mons  adjutorii,  teste  Crantzio  lib.  2.  Saxoni^e 
cap.  Z(. 

iu.  Eratquepax  interIsrael  et  Amorrh^um,] 
lioc  est  inter  Judaeos  et  Phiiisthinos  ;  hi  enim 
vocantur  hic  Amorrhnei,  quia  ipsi  occupaverant 
ista  loca  Amorrhaeorum  ;  unde  censebantui- 
Amorrhaei,  hoc  est  esse  e  septem  ge-ntibus  in- 
colentibus  lerram  Judaeis  a  Deo  promissam. 

15.  JUDICABAT  QUOQUE  IsRAELEM  CU.NCTIS  DIEBUS 

vit.e  svje.  ] 

16.  Et  IBAT  per  singulos  annos  circuiens 
Bethel  et  Galgala  et  Masphath.]  Ideam  hlc  per- 
fecti  Judicis  et  Principis  exhibet  Samuel  cir- 
cumeun(]o  urbes  Israelis,  totumque  se  sul)di- 
torum  commodis  impendendo  ,  nec  ulH  labori 
parcendo,  sedcontinue  judicando,  id  est,  lite» 
decidendo,  dissidia  componendo,  pacem  et 
concordiam  inter  omnes  redintegrando  firman- 
doque,  regendo,  jubendo,  castigando  malos, 
bonos  praemiando  toto  tempore  vitae  suae  ,  ila 
tamenut  in  senio  filii  eum  adjuvarent,  ac  lan- 
dem  ipse  Saul  cum  ^  Samuele  rex  creatus  est. 
Nam  quamdiuSaul  fuit  probus  et  Deo  obediens, 
Samuelem  quasi  in  principatu  socium ,  imo 
prophelamcoluit,  ut  ^alvX  c.  11.  v.  7.  Improbus 
vero  et  inobediens  effeclus  permisit  tamen 
Samuelem  in  sua  urbe  Ramatha  degere  ,  et  om- 
nium  qui  ad  eum  recurrerent,  ibidem  liles  di- 
rimere.  Hinc  patet  Samuelem  tempore  Saulis 
regis  Judicariam  potestatem  retinuisse,  accum 
Saule  judicasse  populum,  usque  ad  finem  vit.T. 
PorroSamuel  etSaul  simul  praefuerunt  populo 
per  annos  /lO.  Actor,  13.  Quos  annos  varii  vari(> 
distribuunt.  NoslerSalianuscensetSamuelemso- 
lum  judicasse  populum  per  annos  23  ,  deinde 
anno  24,  regem  creasse  Saulem,  ac  cum  eo  per- 
rexisse  judicarc  per  annos  sedecim,  tnmque 
vitafunctum:  itautSaul  posl  mortem  Saniueiis 
solus  regnaril  annos  duntaxat  duos,  de  quo 
rursum  inferius  agendum.  Denique  quomodo 
Princeps  recte  Rempublicam  judicare  ei  guber- 
naredebeat,  paucis,  sed  nervosis  indicat  Poli- 
liticus  :  Curet,  inquit ,  ut  in  foro  sit  fides ,  in  ci- 
vitate  juslitia  ,  cequitas  in  judiciis  ,  auctoritas  in 
magistratibus ,  in  senatu  majestas ,  et  in  judiciis 
gravitas.  Discordiamd  curia  summoveat ,  omnibus 
recte  faciendi,  aut  incatial  volunlatem ,  aat  im- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  VIII. 


263 


ponal    necessilalem.   Dominiinn  a  lalrociniorim^ 
vietu  servet   immune ;  forluila  non  civium  tan 
tummodo  ,  scd  arbium  damna  munificentia  vindi 
cet.  Ilonor  dignis  paralissimus  sil. 

Tropol.  S.  Gregor.  Qui  sunt,  iuquU,  dies  unius- 
cujusque  Docloris,  nisivirtutum  spiritualium  cta- 
ritates.  Oinnibus  namque  dicbus  vilcesuce  Israelem 
judicat,  qui  luctm  justiticc  quam  loquendoasserit, 
ad  subditorum ,   fidelium  excmplum   perfectionel 
reprcesentat  bonce  conversationis.  Qui  autemvir-\ 
tutum  spiritualium  lucem  non  habet,  quia  ad  do-  \ 
cendum    assumit  bona  conversalionis  extranece, 
diebus  profecto  judicat  vitce  alitnce. 

Deni(|ue  Sainuclcm  iniilrnliir  Principes  el 
Prtelali,  ui  provincias  obeani  et  visitenl.  Unde 
Concil.  Trident.  sess.  2Zi.  cap.  3.  de  reformat. 
ita  s&nc\\.:  Palriarchce ,  Primates,  Melropolitani, 
et  Episcopi  propriam  Dicccesim  per  se  ipsos,  aut 
si  legitime  impediti  fuerint ,  persuuvi  generalem 
Vicarium  ,  aut  Visitalorem  ;  si  quolannis  lotam  , 
propter  ejus  latitudinim  visitare  non  polerunt  , 
saltem  majorem  ejus  partem;  ita  tamen  ut  tota 


biennio  per  se  vel  Visitatores  suos  compleatur ; 
visitare  non  prcetermittant. 

Sic  Josaphat  rex  obibal  urbcs  Juda ,  onines 
ndhortantes  ad  pielalem,  ei  ubi(|ueincorrupios 
fudices  constiiuens  ,  maxime  vero  in  Jerusa- 
em  :  Dicebat  cnim  ,  inquit  Joseph.  1.  9.  Antiq.  c. 
l.  rectumjudicium  conslitutum  esse  debere  inea 
"Avitate,  in  qua  et  tevipluvi  Dei,  et  habitaculuvi 
erat  regis.  Sic  Paulus  cum  Barnaba  visitabat 
Eccles.  Actor.  13.  v.  36. 

17.  j^DiFiCAViT  ETiAMiBi(in  Ramatha  ubi  ha- 
biiabat)  altare  Domiiso,  ]  utin  eo  crebro  sacri- 
ficaret,  Deumque  toti  Israeli  placaret.  Licet 
enim  Samuel  non  ex  stirpe,  sed  ex  Dei  dispen- 
satione  extraordinarius  esset  Sacerdos,  tamen 
potestas  ha;c  Sacerdoiii  fuitin  eo  ,  non  ad  unum 
alterumve  duntaxat  sacrificandi  actum  ,  sed 
constans,  stabilis  etperpetua  peromnem  viiam, 
ut ,  quoiies  vellet  et  ubi  liberet ,  sacrificaret : 
unde  i»  multis  PatribusSamuclvocaturSacerdos, 
ut  dixi  c.  2.  v.  35. 


CAPUT   OCTAVUM. 


SYNOPSIS  CAPITIS. 
Hebr^i  a  Samuele  sene  ob  filiorum  ejus  lmprobitatem  postulant  regem.  H^c  pos- 

TULATIO  DISPLICUIT  DeO  ,  ET  SaMUELI  :  UNDE  SaMUEL  JURA  ET  ONERA  REGALIA  JUSSU 
DeI  EJS  ENARRAT,  ET  PR^NUNTIAT  ,  V.  1i  .  SeD  HeBRvEIS  IN  POSTULATIONE  REGIS  PER- 
SISTENTIBUS  ,  V.   19.  JUBET  DeUS  UT  EIS  ACQUIESCAT   REGEMQUE  CONSTITUAT. 

1.  ^^^i^s^^^i^Mactum  est  aiitem  cum  senuisset  Samucl,  posuit  filios  suos  judices  Israel. 
}2.  Fiiitque  nomen  filli  ejus  primogeniti  Joel  ,  et  nomen  secundi  Abia  , 
^judioum  in  Bersabee.  3.  Et  non  ambulaverunt  filii  illius  in  viis  ejus ;  sed 
declinaverunt  post  avaritiam  ,  acceperuntque  munera  ,  et  perverterunt 
ijudiciura.  4.  Congregali  ergo  universi  majores  natu  Israel ,  venerunt  ad 
;Samuelem  in  Ramalha.  5.  Dixeruntque  ei  :  Ecce  tu  senuisti ,  et  filii  (ui 
^^non  ambulant  in  viis  tuis  ;  constitue  nobis  regem  ,  ut  judicet  nos  ,  sictit 
et  univers?e  habent  naliones.  6.  Displicuit  sermo  in  oculis  Samuelis  ,  eo  quod  dixissent  :  Da 
nobis  regem  ,  ut  judicet  nos.  Et  oravit  Samuel  ad  Dorainum.  7.  Dixit  autem  Dominus  ad  Sa- 
muelem  :  Audi  vocem  populi  in  omnibus  quse  loquunlur  tibi ;  non  enim  te  abjecerunt ,  sed 
ine  ,  ne  regnem  super  eos.  8.  Jnxta  omnia  opera  sua ,  quae  fecerunt  a  die  qua  eduxi  eos  de 
iEgypto  usque  ad  diera  hanc  :  sicut  dereliquerunt  me  ,  et  servierunt  diis  alienis  ,  sic  faciunt 
etiiam  (ibi.  9.  Nunc  ergo  vocem  eorum  audi  :  venimtamen  contestare  eos  et  prsedic  eis  jus 
rogis  qui  rcgnaturus  est  super  eos.  10.  Dixit  ila(jue  Samuel  omnia  verba  Domini  ad  popuium, 
qui  petiorat  a  se  regem  ,  11.  et  ait  :  Hoc  erit  jus  regis  qui  imperaturus  est  vobis  :  Filios 
vestros  tollet,  et  ponet  in  curribus  suis  ,  faciet([ue  sibi  equites  et  prsecursores  quadrigarum 
suarum  ,  12.  et  conslituet  sibi  tribunos  ,  et  centuriones  ,  et  aratores  agrorum  suorum  ,  et 
messores  segetum  ,  et  fabros  armorum  et  curruum  suorum.  13.  Filias  quoque  vestras  faciet  sibi 
unguentarias  ,  et  focarias  ,  et  panificas.  \h.  Agios  quoque  vestros ,  et  vineas  ,  et  oliveta 
optima  tollet  ,  et  dabit  servis  suis.  15.  Sed  et  segetes  vestras ,  et  vinearum  reditus  addeci- 
mabii ,  ut  det  eunuchis  ct  famulis  suis.  16.  Seryos  etiam  vestros  et  anciilas ,  et  juvenes  opll- 
mos  ,  et  asinos  auferet  ,  et  ponet  in  opere  suo.  17.  Greges  quoquc  vestros  addecimabit , 
vosque  crilis  ei  servi.  18.  Et  clamabilis  in  die  illa  ,  a  facie  regis  vestri  quem  elegistis  vobis  , 
ot  non  cxaudiet  vos  Dominus  in  die  illa  ;  quia  petistis  vobis  regem.  19.  Noluit  autem  populus 
audirc  voccm  Samuelis  ,  scd  dixcrunt  :  Ncqua(|uom  ;  rcx  enim  crit  super  nos  ,  20.  et  crimus 


266 


COMMENTARIA  IN  LIBKUM  I.  REGUM.  Cap.  VIII. 


nos  quoquc  sicut  omnes  gentes  ,  et  judicabit  nos  rex  noster,  et  egredietiir  ante  nos  ,  et  pugna- 
bit  bella  nostra  pro  nobis.  21.  Et  audivit  Samuel  omnia  verba  populi  ,  et  locutds  est  ea  in 
auribus  Domini.  22.  Dixit  autem  Dominus  ad  Samuelem  :  Audi  vocem  eorum  ,  et  conslituc 
super  eos  regem.  Et  ait  Sarauel  ad  viros  Israel  :  Vadat  unusquis(|ue  in  civilalem  suam. 


Fagtum  Esr  AorEM  gu\i  senuisset  Samoel,  po- 
suiT  FiLiossuos  JoDiCES  IsRAEL.  ]  Hebrsei  Iraduiit 
Samuelemfuisse  52annorum,tum(|a<!moriuum; 
sed  errant.  Eratcnim  senex,  et  poslhfec  multos 
adliuc  annos  vixit  cum  Saule.  Quare  melius 
Abulensis ,  Salianus  el  alii  censent  Samueieui 
fuisse  lioc  lempore,  circiler  60  annorum,  ac 
post  hoec  primum  regem  Saulem  creasse,  cum 
eoque  adhuc  sedecim  annis  vixisse,  <!t  Israelem 
judicasse,  ac  defunctum  esse  anno  cetatis77, 
atque  eo  vita  functo,  Saulem  solum  regnasse 
per  biennium  duniaxat. 

PosuiT  soos  FiLios  juDiGEs,  ]  quasi  vicarios 
suos ,  ait  Abulensis,  ita  tamen  ut  ipse  Samuel 
summus  esset  judex,  et  princeps  populi,  ac 
praecipua  persedefiniretjCaetera  filiisdeQnienda 
committeret.  Constituit  autem  Judices  filios 
suos  non  excarnali  affeclu,  sed  quia  eosopiime 
erudierat,  et  prae  coeteris  dignos  judicabat,  ait 
Dion.  elforte  initio  tales  erant,  sed  postea  dig- 
nitatenova  superbienteset  muneribus  corrupti, 
pravi  evaseruni.  Honores  enim  mutant  mores  , 
sed  raro  in  meliores.  Audi  nunc  S.  Gregor.  Ecce 
qui  proplietice  spiritu  pienas  fuerat ,  quos  Judices 
Israeli  ponebat ,  non  cognovit.  Quidergo  mirum, 
si/atiin  disponendis  ordinibus  possunt ,  qui  pro- 
phelicB  gratiam  non  acciplunl;  si  ii  qui  proplieti/e 
spirilum  liabent ,  eumdeni  spiritum  ad  disponenda 
cuncta  non  liabent? 

2.  JuDicoM  m  Bersabee.]  Erat  htc  termiuus 
Auslralis  Judaese,  quem  liliis  suis  regeudum  ira  ■ 
didit  Samuel  ;  parlem  vero  Septenlrionalem 
gubernandam  sibi  reservavit ;  ita  Abuleus.  Per- 
peram  ergo  Josephus  addit  filios  Samuelis  judi- 
casseiamin  Bethei,  quam  in  Bersabee. 

3.  AccEPERUNT  (  (ilii  Samuelis)  munera,  f.t 
PERVERTERUNT  JUDiciuM.  ]  Muuera  enim  excaecant 
oculoseliam  sapieutum  ,  uti  alibi  saepe  osiendi. 

Vide  hic  quam  filii  Samuelis  a  palris  probitale 
degenerarunt,  aeque  ac  filii  Heli,  uimirum  : 
Heroum  fUii  noxce.  Sed  cur  Deiis  propler  filios 
impios  non  punivit  Samuelem  ,  siout  punivit 
Heli?  Respondent  Theodor.  et  Procop.  sceleia 
filiorum  Samuelis  fuisse  minora  et  Samueli 
incognita;  occulle  enim  accipiebant  munera, 
idque  modico  lempore.  Nam  populus  id  adver- 
lens  illico  a  Samuele  pro  iis  petiit  Regem. 

Moral.  (lisce  hisnon  esse  gloriandum  infiliis, 
quia  hi  sacpe  sunt  degeueres.  Sic  enim  Abraiiain 
genuillsmaelem  ;  Isaac,  Esau  ;  Moses  ,  Gersam; 
Heli,  Ophni  et  Phinees  ;  Samuel,  Joel  et  Abia 
impios  ;  David,  Absalonem  ;  Salomou,  Roboaui; 
Ezechias,  Manassem  ;  Josias,  Joachim  ;  uam 
dignitas  imperandi  fuit  eis  occssio  delinquendi : 
Steterunt  subditi,  ait  S.  Gr^g.  sedincuimine pr^e- 
lationis  posili,  propheta  fdii  cecider unt ;  nimirum, 
sicutfumusin  allum  ascendit,  ibique  evanescit, 
sic  ethomo.  Audi  S.  Basilium  hom.  7.  in  diviies 
avaros  :  Velut  /l!iim(n«,  inquit,  ex  parois  iniliis 
exeunlia ,  deinde  paulatim  incrementum  intolera- 
bileinprocessu  accipientia,  impetudemiim  vioiento 
quidquid  objicitur,  secum  traliunt  ;  sic  et  ii  qui  in 
viagnam  provehuntur  potestatem  ,  eo  quod  jam 
aliquos  oppresserunt ,  ad  majora  conlinuo  fuciao- 


ra ,  majoresq ue  inj urias  progrediunlur.  Potentice 
incrementum  fil  eis  sceteris  occasio  mujoris. 

5.  CONSTirUE  N015IS  ReGKM  ,  UT  JUUICET    NOS  ,  Sl- 

COT  ET  UNiVERS/E  UABENr  N.VTioxEs.  ]  Causa  crgo 
slimulans  Hebraeos  ad  peteuilum  legcm  ,  prima 
fuit  senectus  Samuelis  ,  et  iui(|uitas  filioruui 
ejus.  Secunda,  ul  regui  reguuique  spleudorem 
haberenl,  quem  videbant  aputl  vicinas  geutes. 
Terlia,  quia  sperabant  se  a  regc  melius  de- 
fensum  iri  conlra  PhilistlKeos,  ait  Joseph.  Quarta 
quia  metuebaut  regem  Auimouilaruui,  (jui  con- 
tra  Israel  grave  parabatbellum  ,  utpatel  c.  12. 
V.  12. 

6.  DlSPLIGOIT  SERMO    IN  OCULtS  SaMUELIS,  ]  tUUl 

quia  displicebat  ei  liliorum  improbitas  quani 
audiebat,  et  hucusque  iguorarat,  ila  Lyran.  et 
Abulens.  lum  quia  justitiam  et  arisiocratiam  di- 
ligebat,  ait  JosepU.  Licet  euim  Mouarchia  sivc 
regnum  sit  regimen  opiimum  ,  tesic  Arist.  iu 
Polit.  illudque  Deiis  coucesserit  Hcbraeis  Deul. 
17.  imo  fore  praedixit  Geues.  17.49.  peccaveruht 
tamen  Hebraei  hic  regem  pclcndo.  Primo,  qiiia 
petunt  eum  inconsulto,  imo  iuvito  Deo.  Deus 
euim  inslilueral  Judicum  Aristocratiam  ;  hanc 
ergo  ipsi  in  Mouarchiam  mutare  uou  dcbebaui, 
nisi  volentc,  et  mutaute  Dco.  Quare  Dcus  iio- 
vitatcm  hanc  (  studiumque  novandi  regiminis  ) 
habuit  exosam,  ait  S.  Gregor.  Pcccaruut  crg) , 
quia  magistraium  Judicum  a  Deo  iustitutuiu 
repudiaruut  ,  aliumquc  Rcgeui  postularuni  , 
cum  potius  debuisseut  pclerc  a  Samucle  ut  (i- 
lios  suos  corrigcret,  aut  eorum  loco  alios  acfiuo* 
Judices  Israelis  praeficcret. 

Secundo,  quia  volebat  Deus  esse  proprius 
rexel  immedialus  Dominus  licbraeorum,  qui  eos 
partim  per  se,  partiin  per  Judiccs  ii  scexiMtatos 
gubernarct ;  unde  aegre  tulit  quod  pro  se  aliuin 
regcm  petercut  quasi  Deum  suo  Israelis  reguo 
spoliarc  velleut ;  ipsecnim  dixcrat  Exodi  19.  5. 
Eritis  milii  in  pecuiium  de  canctis  gintibus;  ct 
moK  :  Eritis  miiii  in  regtium  sacerdotalc ;  unde 
Joseph.  lib.  2.  conlra  Appionem  siguKicanicr 
ait  Deum  in  Isracle  uon  tam  Monarchiam  quam 
ind/.pxTixj  ,  id  csl,  Deiarckiain ,  iuslituissc.  Vi- 
dcbautur  ergo  Hcbr^i  peiitionc  hacrcgcmsuum 
abjicerc  ;  undc  Deus  indiguans  ait  Samueli  v.  7. 
Non  enim  te  abjecerunt ,  sed  me  ne  regnem  super 
eos.  Ita  Thcodor.  Procop.  Rupert.  Lyran,  Abhl. 
Dion.  Cajct.  et  alii.  Unde  David:  Lcetetur,  inquil, 
Israel  in  eo  qui  fecit  eum;  et  filice Sion  exsuilent 
in  rege  suo.  Psalm.  149.  v.  2.  ubi  Theodorelus  : 
Omnium  quidem  Deus ,  universilatis  est  Deus  ; 
proprie  aatem  Israeiitarum  rex  nuncupabatur  , 
cum  prinum  igilur  ingrati  animi  morbo  labora- 
runt ,  aiiumregem  ul  ess^.t  eis  pstierunt. 

Tertio,  quia  hac  peliLione  abjiciebant  Samue- 
lem  suum  judiccm,  qu:isi  is  iu  priucipatu  iudig- 
nus  essct,  n  ;c  p;)ssct  aut  vcllct  pro  filiis  imijro- 
bis  alios  Judices  probos  surrogare  :  quu)  insignis 
erat  injuria  et  iugraliludo  iu  proplietam  lain 
beue  dc  eis  meritum  ,  uLpotc  qui  tolam  vitam 
ipsorum  commodis  impendcrat. 

Quarto,  quod  pctcrcMiL  rcgem  tahmi  qualcin 
habebant  Geutiles,  piila  Pcrsae,  iEjyptii,  Meili, 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  1.  REGUM.  Cap.  VIII. 


Chaldaei,  qui  iil  ail  Arisiot.  S.  Polii.  poiosliiicm 
regiam  lyrannidi  proximani  obiintbaut,  ideo- 
queeorum  regnum  vocat  barbcn-icum,  el  nu/j.- 
^oiGiUtoiv.  Duplex  enim,  ait  Serarius  ,  est  regia 
potestas:  Una  finita  certisque  legumet  convenlo- 
rum  vinculis  astricta  ;  altcra  vero  absoluta  ct 
quodammodo  infinita ,  ubi  pro  arbitrio  pene  suo 
quidiibet  Ueges  faciunt  in  subdilos,  et  lcges  ipsas  ; 
sicvolo,  sicjiibeo,  etc.  Est  deinde  magna  satellilii 
copia,  rerum  omnium  Uixuria,  successio  continaa, 
tribatorum  impositio ,  elc.  El  hanc  apud  Asiali- 
cos  isios  populos  maxime  viguisse  docet  ibidem 
Arislot.  dc  qua  ChrislusLuc.  25.  Matlh.  20.  Marc. 
10.  Reges  gentium  dominantur ,  etc. 

Denique  reges .  excluso  Dei  cullu,  in  Israelem 
invexeruntcuUum  idolorum,uli  fecit  Salomon, 
Manasses ,  Jeroboam  caeterique  reges  Israel. 
Unde  S.  Gregor.  llli  quidem ,  inquit,  contra  Do- 
mini  voluntalem  regempetierunt  ;  sed  d  regia  dig- 
nitate poslea  actum  est  ut  populus ,  quiDeum  ab- 
jecerat ,  idola  coleret ,  simulacra  adoraret.  Quam 
reverenda  ergo  sint  majorum  consilia  cernimus  , 
si  hoc  sollicite  consideramus !  qaia  quiea  despicere 
ausi  sunt ,  lioc  se  non  providerunt  agere;  unde  lam 
profundo  eiroris  pelago  demergi  potuissent. 

Quocirca  ipsimet  Hebraei  hoc  agnoscentes 
postea  dixerunt,  cap.  12.  19.  Addidimus  univer- 
sis peccatis  noslris ,  ut  peteremus  nobis  Regevi. 

7.  NON  TE  ABJECERUNT,  SED  MENE  REGNEM  SUPER 

Eos,  ]  sicui  haclenus  regnavi,  ita  particulatim, 
soilicite  el  exacte  eos  regens,  eorumque  curam 
gerens,  ac  si  proprius  et  immedialus  fuissem 
eorum  rex.  Curergo  alium  regem  quasi  melio- 
rem  me  postulant  ? 

Moral.  disce  hic  quOd  qui  Prrelatum  spernit, 
Deum  spernit  ;  et  qui  illum  honorat,  Deum  lio- 
norat.  Audi  S.  Ignatium  epist.  6.  ad  Magnes. 
Decet ,  inquit,  ei  vos  obedire  Episcopo,  et  innullo 
illi  refragari.  Terribile  namque  est  lali  contradi- 
cere.  Nec  enim  liunc  fallit ,  qui  videtur  ;  sed  invi- 
sibilem  fallere  nititur,  qui  non  potest  a  quoqucmi 
falli.  Nam ,  si  id  fit ,  non  ad  liominem ,  sed  ad  Deum 
redit  contumelia.  Samuelinamque  dicit  Dominus: 
Non  te  spreverunt,  sed  me. 

Et  S.  Cyprian.  Epist.  18.  Quomodo,  inquit ,  pos- 
sunt  censuram  Dei  ulloris  evadere,  qui  talia  inge- 
runt  non  solum  fralribus ,  sed  et  sacerdotibas , 
quibus  lionos  tantus  de  Dei  dignitate  conceditur, 
ut  in  ipsis  contemptis ,  Deus  ipse  contemptus  cen- 
iea^MJ-,  juxta  hunc  locum  :  Non  te  abjecerunt , 
sedme.  Porro  S.  Cyrillus  Alexand.  1.  10.  in  Joan. 
c.  30.  Apostolorum,m(\\i\\.,  vexatioin  eum  ascen- 
ditqui  illos  in  Apostolutas  apicem  evexit.  Siccnim 
etiam  ad  Samuelem  de  fdiis  Jsrael  dictum  esse  di- 
dicimus  :  Non  te ,  inquit,sed  me  contempserunt. 
Periculostan  igitur  nimium  est  convenientem  lio- 
norem  sanctis  non  altribuere ,  cum  eorum  con- 
lemptus  in  illum  transeat ,  aquo  missisunt.  Pra;- 
clare  Salvianus  I.  8.  dc  Providentia  :  Sacriicgii , 
inquit,  gcnus  est  Dei  odisse  cultores.  Sicut  enim 
siservos  nostros  quispiamccedat,  innos  servorum 
cedit  injuria;  et  si  a  quoquam  filius  verberetur 
alienus  ,  in  suppticio  filii ,  pietas  paterna  torque- 
tur  :  ita  et  cum  servas  Dei  d  quocumque  lcediuir , 
Majestas  divina  violatur  :  dicente  idipsum  ad 
Apostolos  suos  Domino  :  Quivos  spernit ,  me  sper- 
nit. 

Allegor.  Angclomus  :  Sicut  Judaei  hic  abjcce- 
runt  Samucleni  Judicem  ,  sicpostea  abjcccrunt 
Chrislum  Samuelis  antitypum  ,  rcgcm  el  Mcs- 

CORNEL.    A   LAPIDF.      TOM.    II. 


263 

Non  ha- 


siam  suum,  clamantes  coram  Piiato 

bemus  regcm  nisi  Coisarem- 

9.  Pr/edic  eis  jds  recis.  ]  Deus  ut  dissuadeatet 
detcrreatHcbraeos  a  sua  postulatione  regis,  re- 
censcl  oncra  gravia  quae  sub  eo  subiluri  sunt. 
Audi  S.  Gregor.  Jura  liominum  proponuntur  con- 
temnentibus  Jura  Dei  :  et  his  qui  mitia  et  salubria 
divinitatis  consilia  spreverunt,  dura  et  importabi- 
lia  humance  servilutis  onera  prcedicuntur  :  ut  cx 
his  secum  rationem  facerent ,  qudm  inlolerabilia 
essent  imperia  hominis  eis ,  qui  non  tam  imperan- 
tis ,  qudm  monentis  Dei  consiiiis  obedire  noiuis' 
sent. 

11.  HOC  ERIT  JUS  ReGIS,  CtC.  FILIOS  VESTROS 
TOLLET,   elC. 

Qua^res  an  jus  hoc  fcquum  eljustum  sit,  an 
vero  inique  et  quasi  tyrannice  a  rcgibus  usur- 
palum  :  Primo  S.  Grcgor.  lib.  Zi.  cap.  2.  ct  sanc- 
lus  Tliomas  lib.  3.  de  regim.  Princip.  c.  11.  et 
lib.  2.  cap.  9.  ccnscnt  hoc  jus  csse  juslum  non 
absolute,  sedrespcctu  hominum  ,  adco  admala 
procliviumut  non  tam  polillce,  quiim  despotice 
ettyranniceeos  regi  jusium  sit ;  ut  lioc  regimcn 
sit  jugum  eorum,  frenum  ,  ac  cupiditalis  poena 
et  castigatio. 

Secundo,  aliiplurcsmeliuscensentjushocnon 
esse  juslum,  scd  inique  a  Regibus  usurpaium. 
Iniquumenimestutrcxfiliossubditorum,etr)lios 
a  parentibus  ad  libitum  abripiat,  eosquesua  faciat 
mancipia,uteorumvineas,agrosetolivetaopiima 
aufcrat,  illaque  dct  servis  suis  :  ul  scrvos,  an- 
cillas,  asinos,  et  juvcnes  opiimos  hcris  adimat, 
eosque  opcri  suo  admovcal.  Unde  culpanliir  ct 
morie  puniunlur  Achab  et  Jezabel,  quod  vineam 
Naboth  usurparinl  ,  lib.  3.  Regum  capile  21, 
vcrsicul.  19.  Quarebeus  hoc  jus  non  sancit  ncc 
approbat,  sed  tantum  privdicit  :  cjusque  acer- 
bitalem  proponit  graphiceque  coram  oculis 
Hcbraeorum  dcpingit ;  ut  eos  a  pctilione  rcgis 
avellat.  Dcscribit  ergo  jus  rcgale,  non  quale  est 
apud  fideles  ,  sed  qualc  est  apud  Elhnicos,  vcrbi 
gratia  Clialdaeos,  Turcas,  Tartaros,  ubi  Rcges 
subditis  ulunlur  quasi  scrvis  ct  mancipiis.  Hoc 
enim  jus  sibi  ipsi  usurpant.  AudiS.  Augustinum 
libro  quarlo  de  Civilatc  capile  U.  Remota,  inquit, 
Justitia,  quid  sunt  regna  ,  nisimagna  latrocinia, 
quia  ipsa  latrocinia  quid  sunt  iiisi  parva  regna  ? 
Scitum  cst  illud  :  Regum  cst  dimidium  toiius, 
lyrannorum  vcro  totum  auferre ;  quia  ignorant 
illud  Plalonis  1.  3.  de  Legibus  :  Dimidium  plus 
toto.  Et  ilhid  :  Ut  serves  totum,  dimidium,  sive 
dividuum  facito,  Hebr.  enim  iDSUJa  mispat,  id 
est,  judicium  sive  jus,  siguifical  non  jus  pro- 
prium,  sed  usurpatum,  puta  morem  ,  et  con- 
sucludinem,  licet  ini(|uam  ,  ul  paletNum.  9.  ik 
ct  29.  6.  et  Exodi  21.  9.  et  alibi.  Dcniquc  nnn- 
nullos  rcgcs  Israel  hac  regia  potcsiaie  usos  vcl 
potius  abusos  esse  palet  ex  magnificeniia  cur- 
ruum  ,  equorum  ct  mensao  Salon)onis  ;  unde  dc 
tributis  ab  co  iniposilis,  queslus  apud  Roboani 
cjus  filium  populus  pcjus  ab  eo  acceptus  csl , 
ideoquc  fccit  schisma.  3.  Rcg.  12. 

Porro  vcrum  nquiin)que  jus  Regis  fidclibus 
impcraluri  dcscribit  Dcus  pcr  Si^muclcm  iufe- 
rius  cap.  10.  25.  ct  pcr  Moyscn  Dcul.  17.  ubi 
saucit  quid  rcx  Dco,  quid  populo,  quid  sihi  i|)si 
praestare  dcbcat.  Vidc  S.  Thoniam,  Belhumin. 
Lipsium,  Scribanium  ct  alios  qui  de  principe 
chrisliano  scripscrunl. 

Undc  Clemcns  Alexandiinus  :  Deus ,  {\\\.,  pe- 
lenti  Regem  populo  7ion  liumanum  potlicelur  do- 


266 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  VIII. 


minum,  sedinsolenlemse  daluram  minaCur  tyran- 
num,libidini  etvolaplalibas  deditaiii.Uix  Clemens 
pag.  201.  Sic  et  Abulcnsis  ,  Cajetanus,  Serarius, 
Mendoza,  Salianus  el  alii.  Quin  el  Phiiosoplii 
iilem  censent;  unde  Xenophon  in  memorabil. 
Socratis  lib.  3.  Rex,  inciuit,  cligilur  non  ut  se 
moiUter  curel,  sed  ut  per  ipsuni  ii  qui  eiegerunt 
benebeateque  agant.  Seneca  Phil,  lib.  1.  De  Cle- 
meni.  c.  18.  docet  non  civium  servitutem  Regi 
tradilnm,  sed  tutelain.  Et  cap.  19.  addit  Rein- 
pubiicam  non  esse  Principis ,  sed  Principem  esse 
Reipublicfe.  Hinc  Homerus  Regem  appellavit 
Pastorem  populoram.  Et  Claudianus  ad  suum 
Honorium  : 

Tu  civem  patremque  geras,  lu  consule  cunclis, 
Non  tibi ;  nec  tua  te  moveant,  sed  publica  damna, 

Deniquc  Romani  non  ferentes  Tarquinii  Superbi 
insolens  regnum  ,  Reges  urbe  expulerunt.  Audi 
S.  August.  lib.  5.'de  Civit.  c.  12.  Romani,  inquit, 
regaiem  dominationem  non  ferentes,  annua  im- 
peria  binosque  Imperalores  sibi  fecerunt  :  qui 
Consules  appeilaii  sunt  d  consaiendo ,  non  Reges , 
aul  domini,  d  regnando  ,^  atqae  dominando.  Et 
paulopost  :  Faslas,  inquil,  regiusnon  disciplina 
putataesl  regentis,  vel  benevoientia  consuientis  ; 
sed  saperbia  doininantis. 

13.  FlLIAS  QUOQUE  VESTRAS  FACIET  SIBI  UNGUEN- 

TARiAs  (unguentorum,  idest,  odorumetpigmen- 
torum  confectrices)  et  focarus  (id  est,  coquas, 
ait  Chald.  qua3  circa  focum  versanlur.  Vatabl. 
cupedinarias ,  ieminsd  enim  pr;e  viris  norunt  ad 
delicias  coquere)  et  panificas,  id  est,  ut  Chald. 
pistrices,  qucc  panem  delicatum  pinsent. 

Praeclare  Clemens  Alexnnd.  lib,  2.    P;cdagogi 

C.  8.  Oportet ,  inquit,  viros  impriinis  apud  nos 
unguenta  non  olere  ,  sed  vitce  probilatem.  SpireC 
autein  femina  Christum,  qui  est  regaiis  unctio  , 
non  ungumta.  Ita  ille.  Et  S.  llieron.  lil).  2.  ad- 
vcrsus  Jovinian.  Odores  ,  inquit,  eC  diversa  tliy- 
miamala  et  amomum  ,  ct  muscas  et  peregrini 
viuris  peliicula,  quod  dissotutis  etamatoribus  con- 
veniant ,  nemo ,  nisi  dissoiutusnegat.  Suffragalur 

D.  Anibros.  lil).  dc  Helia  et  jejunio  cap.  10.  Un- 
guento ,  inquit,  se  ungunt ,  qui  corpori  odoris 
gratiam  qucerunt,  sed  et  iiia  unguenta,  iibidinis 
illecebras  movere  consueoerunt.  Nervosius  sanc- 
lus  Chrysosl.  Concione  1.  de  Lazaro.  Te.inquit, 
non  oportet  olere  unguentum ,  sed  spirare  virtu- 
tem.  ISihil  immundius  aiiima ,  qaoties  corpus  ta- 
iemliabet  fragranliain.  Corporis  eniin  ac  vestium 
fragrantia  arguit  inlus  latere  aniinum  grabeolen- 
tem  alqae  immundum.  Cum  eniiii  dicd)olus  aggres^ 
sus  deiiciis  eviraverit  animain ,  oinnique  vitiorum 
genere  compieverit ,  tum  in  corpore  suce  corrup- 
tionis  lectuin  obiinil  ungaenlis.  Denique  Diogenes 
Cynicus  ;  Cave ,  ait,  ne  capitis  odor  sit  vitcB  fce- 
tor.  Porro  de  focariis  et  panificis  ita  disserit 
Clemens  Alexand.  lib.  3.  Piudagog.  cap.  7.  Quin 
etiam  faciiein  et  parabiiem  cibuin,  neinpe  panem 
effeminant  ;  quod  frumenti  est  nulriens ,  excri- 
hrantes  :  ut  quodest  alimcnti  necessarium,  sit  pro- 
brum  voluptatis.  Et  paucis  interjeclis  :  Nulium, 
inquit,  liabet  terminum  delicata  ingluvies.  In  iiba 
enini  ct  placentas  et  beiiaria  prooecta  est  :  me- 
rendaram  et  ccence  appendicam  muliitudinem  in- 
venicns.  Al  milu  quidem  videtur  liomoquiest  hujus 
modi ,  niliiiesse  aiiud,  qiidin  bucca  et  maxiila. 

15.  EuMJCius.  ]  Audi  di;  his  S.  Rasilium  epist. 
87.  I gnominiosum ,  inquit,  iliud  ,  ac  modis  omni- 
bus  perniciosuinEunuclwrum  genuSfUec  femineumj 


nec  mascutinum ,  insaniens  in  muiieres,  invidio- 
suin,  viiis  pretii ,  cmimo  feroci  effeminalum , 
ventri  deditum,  auricupidum,  scevum,  inconstans, 
iliiberaie,  stabuiarium,  insatiabiie ,  furiosam,  et 
quod  ampiius  diccndum  est ,  cum  ipsa  statim  ge- 
neratione  ferrodamnandum.  Etpaulo  postfictam 
eoruin  continentiam ,  et  aperiam  iasciviam 
exprimens  :  Ibi ,  intiuit,  fruitra  <]uidem  casti 
vianent  per  ferruin  ;  insaniunt  vero  absque  fructu 
proptersuamtarpitudinem.  Hinc  illud  Claudiani 
in  Eutropium  Eunuchum  cl  Consulem  : 

Omnia  cesserunt  Eunucho  Coasule  monslra. 

El: 

Tu  telas ,  non  lela  pali  potes. 

Et: 

Eunuclii  quis  sceplra  ferat  ? 

19.  NOLUIT  AUTEM  POPOLUS  AUDIRE  VOCEM  Sa- 

MiJELis.  JNovum  cst  hic  populi  peccalum  contu- 
maciai ;  cujus  proinde  postea  pcEuas  luit ,  ait 
S.  Gregor.  Magna,  inquit,  temeritas  exstitit  , 
contra  Dei  voiuntaiem,  Regem  petere ;  magnie 
duritice  consiiiis  prophetce  vincinon  posse.  Et  paulo 
posl  loquens  de  hac  iterala  Regis  petitione  :  In 
eo ,  inquit,  mali  propositi  consummaiio  est  et  in- 
converiibilitas  voiuniatis. 

21.  LOCUTUS   EST  EA  IN    AURIBUS  DOMINI.  ]    Audi 

S.  Gregor.  In  eorumauribus  loquimur,  apudquos 
magnce  fainiiiaritatis  gratiam  habemus  :  sancti 
autem  viri ,  quia  omnipotenti  Deo  in  magni  amo- 
ris  vincuio  conjunctisunt  ,el  in  auribus  loquuntur; 
quia  divin/e  propitiationis  ejus  auditum  tanto 
fiducialius  exposcunt  ;  quanto  apud  ejus  miseri- 
cordiam  impetrandi  locum  subiimiics  acceperunt. 

22,  AUDI  VOCEM  EORUM  ,  ET  CONSTITUE  SUPER  £05 

Regem,  ]  Sed  non  talem  qualem  ipsi  petunt,  qua- 
lenique  eis  depinxisti,  sed  qualeni  ego  descripsi 
Deuler,  17.  qui  scilicetfidelibus  subditis  politice 
imperet,  non  despotice  ;  quique  non  suis  ,  sed 
Reipublicse  commodis  studeat.  Deus  enim  ini- 
quam  Ilebraeorum  petitionem  regis  itaresecat, 
ut  quod  in  ea  sequum  estconcedat  ;  quod  ini- 
quum,  neget,  idest,  non  concedat,  sed  fieri 
permiitat,  etfore  praedicat. 

Qucerit  S.  Gregor.  lib.  ix.  c.  1.  cur  Deus  con- 
cedat  id  quod  male  petitur  :  Respond.  quia  pe- 
tenti  irascitur,  eumquevult  sua  petilione,  quasi 
justa  congruaque  vindicta  pleciere,  et  casti- 
gare.  Sic  et  S.  August.  in  Psal.  51.  Rex ,  ait,  non 
ad  permanendum  eiectus  est  d  Domino ,  sed  se- 
cunduin  popuii  cor  duruvi  eC  maiuvi  datus  ad 
eorum  correplionem ,  non  ad  utiiitalem  secun- 
duin  iliam  sententiam  ;  quia  regnare  fecit  homi- 
nemliypocritam  propter  perversitatem  populi.  Job 
3a.  v.  30.  Idem  August.  lib.  5.  contra  Julianum 
cap.  3.  vocat  Saulem  pocnam  peccantium.  Et 
S.  Cyprian.  epist.  38.  ad  Rogatianum  ;  Uthoc, 
inquit ,  uicisceretur  Dominus ,  excitavit  eis  Saal 
regein,  qai  eos  injuriis  gravibus  affligeret ,  et  per 
omnes  contumelias  et  poznas ,  superbum  popuiuni 
caicaret  et  premeret ,  ut  contempius  sacerdos  de 
superbo  populo  ultione  divina  vindicaretur. 

Id  duobns  exemplis  confirmat  Anastasius  Ni- 
cenusquaest.  15.  in  Script.  Prius  est  Phocae  Im- 
peratoris  eltyranni,  quicum  innocentes  oppri- 
meret,  vir  quidam  pius  Deo  conquestus  :  Cur , 
inquit,  Doinine,  eum  fecisti  Imperatorem?  ab  eo 
hoc  responsum  lulit ;  Quia  non  inveni  pejorem. 


I 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  IX. 


267 


Alterum  nionaclii  cujiisdain  ,  qui  scclcralae  civi- 

tatis  crealus  Episcopus,  cuni  Jioc  Iionore  inso- 

lesceret  ;   ab  Angelo  correptus  aiulivit  ;   Ctir 

superbis  el  magnifice  tibi  places ,  6  infelix  ?  ISon 

es  crealus  Episcopus  quocl  dignus  Sacerdotio  sis , 

sedquod  civitas  talis  tali  digna  erat  Episcopo.  De- 

nique   audi  S.  Grcgor.  Petitus  rex  pro  vindicla 

conceditur  ;  magna  etenim  vindicta  est,  qucB  ex 

districtione  procedit  interni  examinis  quando  re- 

proba  mens  sic  projicitur ,  ul  quodmale  deliberat, 

agere  permittutur.   Qui  ergo  in  petendo  rege  Do- 

minuvi  abjecisse  convicti  sunt ,  dum  id  eis  permit- 

teretur  agere,  per  quod  a  se  Dominum  abjicerent, 

gravior  pccna  non  erat ,  qua  liic  plecli  debuissent. 

Et   co>stitue  super  eos  eecem.]  Hinc  paicl 

Saulem  in  regem  fuisse  electum,  et  eveclum 

non  a  Republica  nec  ab  optimatibus ,  sed  imme- 

diale  a  Deo  per  Samuelem  ;  ac  proinde  poiesta- 


tem  regiam  non  a  Republica,  scd  h  Deo  imme- 
diate  accepissc  :  (  perindo  ac  Pontifex ,  licct 
eligatur  a  Cardinalibus,  tamcn  non  ab  ipsis  nec 
ab  Ecclesia,  sed  imniediate  a  Cbristo  potcsta- 
tem  poniificum  accipit).  Quareeumhac  potes- 
tale  Respubl.  nulla  ralione  privare  poterat,  sed 
solus  Deus  ;  uti  de  facto  ipse  eum  ob  inobedien- 
liam  regno  et  vila  privavil  eique  sufFecit  Davi- 
dem.  Idem  dicodc  Davide.  Hic  enim  non  ix  Rep. 
sed  a  Deo  pcr  Samuelcm  crealus  est  rex,  ab 
eoqueomnem  rcgendi  potestalem  accepil.Secus 
estde  posteris  Davidis.  Hi  enim  nona  Deo,  sert 
a  Rcpublica  creati  sunl  reges.  Davidenim  con- 
senliente  Republica  ex  filiis  unum  ,  puta  Salo- 
monem  ex  Dei  volunlale  successorem  in  regno 
sibi  delegit ,  regemque  constiiuit.  Salomoni 
deinde  successitRoboam  ,  quasi  primogenilus  ; 
Iniic  Abia  ,  huic  Asa  eodem  jurc. 


CAPUT  NONUM 

'SYNOPSIS    CAPITIS. 

SaUL,  QU^RENS  ASINAS  ,  REPERIT  REGNUM.  De  IIS  ENIM  CONSULENS  SaMUELEM,  AB  EO  CO^VI- 
VIO  EXCIPITUR,  PONITURQUE  IN  CAPITE  MENS^  ,  QUI  POST£iR'0  BIANE  SaULI  ORACULUM 
REGNI  A  DeO  ACCEPTUftl  ANNUNTIAT. 

HlC  IGITUR  FINIUNTUR  GESTA  JuDICUM  (  NAM  HeLI  ET  SaMUEL  FUERE  JudICES  ,  IIQUE  U !.- 
TIMl)  ET  INCIPIUNT  GESTA  REGUM  ;  HIC  ENIM  STATUS  REIP.  ARISTOCRATICUS  MUTATUR  IN 
MONARCHICUM  ;  QUARE  HiEC  EST  SECUNDA  PARS  LIBRI  ,  ADEOQUE  HIC  PROPRIE  INCIPIUNT 
LIBRI  ReGUM. 


1 .  m^^^^^^^^^T  erat  vir  de  Benjamin  nomine  Cis  filius  Abiel ,  filii  Seror,  filii  Bechoiatli, 

filii  Aphia ,  filii  viri  Jemini ,  fortis  robore.  2.  Et  erat  ei  filius  vocab;ilo 
Saul ,  eleclus  et  boniis  ;  et  non  erat  vir  de  filiis  Israel  melior  illo  :  ab 
humero  et  sursum  eminebat  super  omnem  popuium.  3.  Pcrierant  autciii 
asiuse  Cis  patris  Saul  ;  et  dixit  Cis  ad  Saul  filium  suum  :  Tolle  tccuni 
unum  de  pueris ,  et  consurgens  vade  et  quaere  asinas,  Qui  cum  transissent 
per  iTiontem  Ephraim  ,  4.  et  per  terram  Salisa  ,  et  non  iuvenisscnt  , 
transierunt  etiam  per  terram  Salim  ,  ct  non  erant ,  sed  et  per  terram  Jemini  ,  et  minime  re- 
p.ererunt.  5.  Cum  autem  venissent  in  terram  Suph  ,  dixit  Saul  ad  puerum  qui  erat  cum  co  : 
Veni  et  reverlamur,  ne  forte  dimiserit  pater  meus  asinas  ,  et  sollicitus  sit  pro  nobis.  6.  Qui 
ait  ei  :  Ecce  vir  Dei  est  in  civilate  hac  ,  \ir  nobilis  :  omne  quod  ioquitur,  sine  ambiguitatc 
venit.  Niinc  ergo  eamus  illuc,  si  forte  indicet  nobis  de  via  nostra  propter  quam  venimus. 

7.  Dixitque  Saul  ad  puerum  suum  :  Ecce  ibimus ;  quid  feremus  ad  virum  Dei  ?  panis  defecit 
in  sitarciis  nostris ,  et  sportulam  non  habemus  ,  nt  demus  homini  Dei  ,  nec  quidquam  aliud. 

8.  Rursum  puer  respondit  Sauli  ,  et  ait  :  Ecce  inventa  est  in  manu  mea  (piarta  pars  staferis 
argenti ,  demus  homini  Dei ,  ut  indicet  nobis  viam  nostram.  9.  (Olim  in  Israel  sic  loqucbatur 
unusquis((ue  vadens  consulere  Deum  :  Vcnite  et  eamus  ad  Videntem.  Qui  enim  Propheta  dici- 
tur  hodie  ,  vocabatur  olim  Videns. )  1 0.  Et  dixit  Saul  ad  puerum  suum  :  Optimus  sermo  tuus. 
Veni  ,  eamus.  Et  ierunt  in  civitatem  in  qua  erat  vir  Dei.  1 1 .  Cumquc  ascenderent  clivtim 
civitatis  invenerunt  puellas  egredientes  ad  hauriendam  aquam  ,  et  dixcrunt  eis  :  Num  hic  est 
Videns  ?  12.  QiiaB  rcspondentes ,  dixerunt  illis  :  Hic  est ;  eccc  ante  te  ,  festina  nunc  :  hodie 
enim  venitin  civitatem  ,  quia  sacrificium  est  hodie  populi  in  excelso.  13.  Ingredientes  urbcm  , 
statim  invenietis  eum  antequam  ascendat  excelsum  ad  vescendum  ;  neque  enim  comesturus  cst 
populus  donec  ille  veniat ;  quia  ipse  bencdicit  hostic-e  ,  et  deinceps  comedunt  (jui  vocati  siint. 
Nunc  ergo  conscendite  ,  quia  hodie  reperictis  eum.  14.  Et  ascendcrunt  in  civitalem.  Cum(|ue 
illi  ambularcnt  in  medio  urbis  ,  apparuit  Samuel  cgrediens  obviam  eis  ,  ut  ascendcret  in  cxcel- 


2C8  COMMENTARFA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  IX, 

sum.  15.  Dominus  autem  revelaverat  auriculam  Samuelis  ante  unam  diem  quam  veniret  Saul 
dicens  :  16.  Hac  ipsa  liora  quae  nunc  est ,  cras  mitlam  virum  ad  te  de  terra  Benjamin,  et  unges 
eum  ducem  super  populum  meum  Israel  ,  et  salvabit  populum  meum  de  manu  Philisthinorum  ; 
qiiia  respexi  populum  meum  ,  evenit  enim  clamor  eorum  ad  me.  17.  Cumque  aspexisset  Sa- 
niuel  Saulem  ,  Dominus  dixit  ei  :  Ecce  vir  quem  dixeram  tibi  ,  iste  dominabitur  populo  meo. 
18.  Accessit  autem  Saul  ad  Samuelem  in  medio  portse,  et  ait  :  Indica,  oro,  mihi  ubi  estdomus 
Videntis.  19.  Et  respondit  Samuel  Sauli  dicens  :  Ego  sum  Videns  ,  ascende  ante  me  in  excel- 
sum ,  ut  comedatis  mecum  hodie  ,  et  dimitfam  te  mane  ;  et  omnia  quse  sunt  in  corde  tuo  , 
indicabo  tibi.  20.  Et  de  asinis  quas  nudiustertius  perdidisti ,  ne  sollicitus  sis  ,  quia  inventae 
sunt.  Et  cujus  erunt  optima  quaeque  Israel  ,  nonne  tibi  et  omni  domui  patris  tui  ?  21 .  Respon- 
dens  autem  Saul ,  ait :  Numquid  non  filius  Jemini  ego  sum  ,  de  minima  tribu  Israel ;  et  cogna- 
tio  mea  novissima  inter  omnes  familias  de  tribu  Benjamin  ?  quare  ergo  locutus  es  mihi  sermonem 
istum  ?  22.  Assumens  itaquc  Samuel  Saulem  ,  et  puerum  ejus  ,  introduxit  eos  in  triclinium  , 
et  dedit  eis  locum  in  capile  eorum  qui  fuerant  invitati.  Erant  enim  quasi  triginta  viri. 
23.  Dixitque  Samuel  coco  :  Da  parlem  quam  dedi  libi ,  et  prtecepi  ut  reponeres  seorsum  apud 
te.  24.Levavitautemcocusarmum  ,  et  posuitante  Saul.  DixitqueSamuel:  Ecce  quod  remansit, 
pone  ante  te  ,  et  comede  ;  quia  de  industria  scrvatum  est  tibi  ,  quando  populum  vocavi.  Et 
comedit  Saul  cum  Samuele  in  die  illa.  25.  Et  descenderunt  de  excelso  in  oppidum  ,  et  locutus 
est  cum  Saule  in  solario  ;  stravitque  Saul  in  solario  ,  et  dormivit.  26.  Cumque  mane  surrexis- 
sent ,  et  jam  elucesceret ,  vocavit  Samuel  Saulem  in  solario ,  dicens :  Surge  ,  et  dimittam  te. 
Et  surrexit  Saul :  egressique  sunt  ambo  ,  ipse  videlicet ,  et  Samuel.  27.  Cumque  descenderent 
in  extrema  parte  civitatis ,  Samuel  dixit  ad  Saul  :  Dic  puero  ut  antecedat  nos ,  et  transeat  j  tu 
autem  subsiste  pauljsper,  ut  indicem  tibi  verbum  Domini. 


1.  NoMiNE  Cis.]  Hic  fuit  pater  Saul.  Cis  Hebr. 
significat  dtirum ;  quod  licet  initio  S.  Gregor. 
in  malampartem  de  duritia  cordis  Saulis  inter- 
pretetur,  postea  tamen  in  honam  partom  acci- 
pit.  Pater,  inquit,  regis ,  Cis  ,  id  est  diiras ,  di- 
citur;  quia  profecto  ii  quorum  sancti  Prcedicatores 
imitatores  sant,  vita  et  zelo  remissi  non  sunt ; 
dari  namque  sunt,  quia  peccatoribas  mollia  non 
loquunlm-;  dari  eliamsant,  qaia  ut  atios  bene  cor~ 
rigant ,  dara  qu(t  iltis  prcecipiunt,  in  sua  conver- 
satione  demonstrant. 

ViriJemini,]  id  est  de  tribu  Benjamin ,  ait 
Vatabi.  Bcnjamin  eiiim  per  aplia?resin  decnrta- 
lum  est  Jamin  ,  eiJcmini.  Simili  enim  modo  ex 
Ben  ami  deductum  et  decurtatum  est  nomen 
Ammon.  Genes.  19.  38.  Ita  Cliald.  Cajetan.  Ma- 
riana^  Saiianus.  Aut  potius  quia  paulo  ante 
dixit  :  Erat  vir  de  Benjamin.  Hic  Jemini  fuit  cele- 
bris  ex  iribu  Benjamin  ,  cujiis  posteri  dicti  sunt 
viri  Jemiui ;  unde  ad  bunc  Jeniiui ,  quasi  virum 
famosum  deducitur  bic  geuealogia  Saulis,  in 
eoque  sistit  quasi  per  illum  sat  noia  et  clara. 
Ita  Abulensis,  Mendoza  et  alii. 

FoRTis  ROBORE,]  Sept.  potcns  ?'o6or(? ;  Vatabl. 
Iieros  foriis,  idest,  bellicus  et  disciplina  miliiari 
clarus.  Talis  ergo  fuit  Cis  pater  Saulis,  ct  con- 
sequenter  ipse  Saul  :  talem  enim  decebat  eligi 
in  regem  Israelis,  ut  eum  contra  Pbilistbncos 
aliosque  hostes  propugnaret,  uti  reipsa  fecil 
Saul. 

Tropol.  fortis  7-obore  esl,  ait  S.  Greg.  qui  vir- 
tutem  quam  monstrat  in  opere  bono,  habet  a 
Spirilu  S.  Unde  Apostolis  ait  Cbristus  :  Sedete 
in  civilale ,  quoadasqae  induamini  virtute  ex  alto , 
Lucse  1h.  ^9. 

2.  E  r   EUAT    EI  FILIUS    VOCARULO    SAUL.  ]    Hcbr. 

Saul  idem  est  quod  postulatus.  Nomeu  ergo  hoc 
eiiudiium  videturomine  divino,  et  quasi  prse- 


sagio  ;  qu5d  ipse  populo  poslulante  regem  i 
Deo  evocandus  foret  ad  regnum. 

A  Saule  quasi  primo  Israelis  rege  ex  iribu 
Benjamin  creato,  nomen  accepit  Saul  sive  Sau- 
lus  [eo  quod  ad  vexandam  Ecclesiam  d  diabolo 
essct  postulatus ,  ait  S.  Hieron.  in  epist.  ad  Phi- 
lem. )  qui  erat  ex  eadem  tribu,  sed  ex  Saulo  k 
Deo  factus  est  Paulus,  id  est,  ex  Judico,  Chris- 
lianus  ;  ex  persecuiore,  praedicator;  ex  Pha- 
risaeo,  Apostolus;  et  Judfcorum  fiscali,  Docior 
gentium.    ' 

Minus  genuine  ergo  Ambrosiaster  in  cap.  1. 
ad  Roman.  Srt«/,  vel  Saulus  ,  derivat  ii  Graeco 
cu.),oi ,  id  est,  maris  commolio,  et  inquietudo, 
ul  Saulas  sit  idem ,  quod  inquietus  et  turbator, 
qualis  initio  fuit  Paulus. 

Minus  quoque  apte  alii  Saul  derivant  a  byiW 
scual,  idest,  vulpes  :  Saal  enim  per  n  scribitur, 
Scaal  per  y.  AUusio  pariter  est  non  etymon, 
quod  recenset  Georgius  Venetus  sect.  8.  Pro- 
blem.  /iSS.  Saul  dici  quasi  SiN^rf  Sceel,  id  est,  in- 
fernus  ;  nam  sicuiinfernus  nullis  malis  satiatur, 
sic  Saulus  eral  baratbrum  viliorum. 

Alleg.  Saul  fuit  typus  Cbristi  Regis  regum. 
Nam,  ut  aitBeda,  nomen5rti(/  quod  dicilur  ex- 
petilio ^CAwi^slx  aptissime  cougruit,  qui  fuit  de- 
siderium  gentium,  et  magno  desiderio  semper 
imploralur  et  adesse  rogatur.  Unde  Cbristiis  k 
Jacob.  Genes.  69.  26.  vocalur  desiderium  collium 
(Bternorum;  eti»  Spousa  Cant.  5.  16.  lolus  deside- 
rabilis;  Hehv.  totus  desideria  ;  S.  Hieron.  lib.  1. 
contra  Jovin.  totus  concupiscentia. 

Electus  et  noNus  ,  tum  physice,  quasi  dicat: 
Saul  erat  insigni  corporis  forma  et  specie  ;  quae, 
ut  aitEuripides,  digua  estimperio.  UndeCliald. 
vevlil,  Juvenis  pulcher.  Ita  Procopius  et  Serarius. 
Unde  Severus  Sulpiiius  lib.  1.  Sacrae  Hist.  Saa/, 
inquit,  modestus  aiiimi,  forma  excellenti  erat ,  ut 


merilo  digyiitas  corporis  dignitati  regioi 
niret  :  tuni  elliice  el  moralilcr,  quia  erat  vir 
probus  ei  virtuie  praedilus.  Joscph.  S.  Gregor. 
Abulensis  et  alii. 

1'orro  bonitas  Saulis ,  ait  Abulens.  maxime  erat 
circa  ImmiUtatcm  :  qitod  eral  valde  in  eo  admira- 
biie ;  nam  ipse  erat  vir  in  virtatibus  exccUens , 
corporis  statura  admirabilis  ;  quod  solet  liomines 
superbos  efjiccre;  ipse  aulem  licec  omnia  liabens , 
erat  valde  humilis. 

Tropol.  S.  Greg.  Ouid,  mquil,  in  Saul  electo , 
ct  bono  significalur ,  nisi  Sanctorum  Patrum  electi 
imitalorcs  ,  qui  per  doctrinam  aliis  utiles  sunt,  et 
pei'  conversalionem  sibi?  qui  sic  alios  possunt  re- 
gere ,  ut  sibimelipsis  nequaquam  desinant  provi- 
dere?  Elecli  namque  et  bonisunt,  quia  sic  lucra 
aliorum  expetunt,  ut  sui  nuila  damna  patiantur. 
Pleni  quippe  in  se  ipsis  sunt  ajfluentes  aliis ,  et  de 
abundanlia  sui  sic  aliis  tribuunt ,  ut  suce  plenitu- 
dinis  aliquid  non  amittant. 

Et  non  erat  vin  de  filiis  Israel  melior  illo,] 
puta  e  populo;  nani  Samuel  Judex  ei  propheta 
utique  melior  et  sanciior  erat  Saule.  Hinc  cap. 
13.  1.  dicilur  :F<7/«5  unius  annierat  5a«/,idest, 
erat  tam  innocens  et  purus,  ac  sic  fuisset  in- 
fans  unius  anni.  Unde  Chald.  Unius  anni ,  ait, 
in  quo  non  sunt  peccata.  Sic  et  S.  Gregor.  Angel. 
Procop.  Theod.  Rnpert.  Ahul.  et  alii. 

Causam  dat  S.  Gregor.  2.  p.  Pastoralis  cap.  1. 
Tantum,  ait,  debet  actionem  populi  actio  trans- 
cendere  prcesulis ,  quantum  distare  solet  a  grege 
vita  pastoris  :  ut  scilicet  tanlum  prcecellat  sub- 
ditis,  quantum  Iwmo  pra^ceilil  brulis ,  ait  S.  Chrys. 
lih.  1.  de  Sacerd. 

Vide  jam ,  et  mlserarc  lapsum  Saulis  ,  qui  ex 
lam  bono ,  tam  malus  evasit,  ut  a  Deo  repro- 
batus  vita  sit  spoliatus  et  regno.  Audi  S.  Greg. 
Nazian.  Oration.  7.  Quid  de  Saule  existimamus  ? 
nam  et  unctus ,  et  Spiritus  factus  est  particeps  ,  ac 
tunc  spiritualis  erat  :  non  enim  de  eo  secus  dixe- 
rim.  S.  Hier.  inc.  20.  Ezech.  Eli g unt ur  ,'mqn\i, 
prcesentia  :  nec  stalim  qui  eligitur ,  tentari  non 
potest ,  nec  perire  ;  quia  et  Saul  eieclus  in  Regem, 
et  Judas  in  Apostolum  suo  poslea  vitio  corruerunt. 

Causam  lapsus  assignat  S.  Cyprian.  epist.  7. 
Salomon,  inquit,  et  Saul,  quaiuliu  in  viis  Domini 
ambularunt ,  dalam  sibigratiam  tenerepotuerunt : 
recedente  ab  eis  disciplina  dominica  ,recessit  et 
gratia.  Cyrillus  Alexand.  in  Joan.  cap.  21.  pro- 
bat  qu6d  Deus  superbis  resistit ,  humiiibus  autem 
dat  gratiam ,  exemplo  Saulis  :  Saul,  inquit,  cum 
parvus  esset  inocuiis  suis,  ditx  super  Israel  consti- 
tutus  est ;  cum  vero  in  superbiam  etatus  est ,  a  Deo 
abjectus  et  reprobatus  :  cum  David  vilis  in  oculis 
suis  saltaret  coram  arca  ludens  cythara,  mirtim 
in  modum  Deo  piacuit ;  cum  vero  tumore  animi  in- 
flalus  populum  jussit  numerari,  vindicemmaiium 
Dei  sensit. 

3.Qu^i\Es  AsiNAS.  ]  Asini  in  Syria  suntpracstan- 
liores  Europaeis  ;  unde  filii  Principum  vehehan- 
lur  asinis.  Judic.  cap.  lO.Zj.ctcap.  12.  l^.  Asinus 
ergo  apud  Hehr.-eos  erat  jumentum  regale.  He- 
braji  enim  equis  vix  utehantur,  idque  ex  Dei 
monitu  Deuter.  17.  16.  Hoc  ergo  Sauli  fuit  quasi 
omen  regni ,  ut  quaerens  asinas  reperiret  reg- 
num,  iisque  rex  insideret.  Hinc  et  Christus  dum 
quasi  Messias  rex  Israehs  inaugurandus ,  cum 
ramis  palmarum  perrexit  Hierosolymam ,  velie- 
batur  asina.  MatUi.  21.  5. 

Moral.  vide  hic  quam  omnis  nohililas  exvili- 
laie  sil  oria.  Nam  ab  asinis  Saul  eveclus  est  ad 


COMMENTARIA  LN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  IX. 

conve-     regnum  ,  et  ex  agasone  factus  est  rex 


269 

Sic  Da- 
vid  ex  opilione  creatus  est  rex.  Unde  S.  Chrys. 
hom.  50.  in  Matth.  Tu,  inquit,  in  magna  de  no- 
bilitate  majortimjactas ,  ultra  proavos  alque  ata- 
vos  luos  si  progrediaris ,  invcnics  mullos  ii  genere 
tuo  agasones,  forsan  aut  caupones  fuisse. 

h.  Per  terram  Salisa,]  quae  et  Bale,  et  Segor 
dictaest.  Audi  S.  Hieron.  in  irad.  Hehr.  in  Genes. 
Cfl/e,inquit,  lingua  Uebrcea ,  devoratio  dicitur. 
Traditnt  igittir  llebrcei  hanc  eamdcm  in  alio 
Scriplitrarum  loco  Salisamnominari,  diciqtte  rur- 
sum  vitulam  conternantem ;  quod  scilicet ,  tertio 
motu  teiTce  absorpta  est ,  et  ex  eo  tempore  quo 
Sodoma  et  Gomorrha ,  Adama  et  Seboim  divino 
igne  subversce  sunt ,  illa  parvuia  nttncupetur;  si- 
quidemSegor  transferttir  in  parvam. 

Allegor.  Saul  esl  Christus  ,  aitBeda,ob  quin- 
que  analogias  et  typos.  Primus,  quia  Saul  dicitur 
electus  :  sic  et  Chrisltis  Isai.  Zi2.  Ecce  puer  meus 
quem  eiegi.  Sectindtis,  qtiia  Satil  super  omnes  emi- 
nebat :  et  ita  Cliristus  ;  de  quo  sponsa.  Can.  2.  v.  23. 
Sicut  malus  interligna  syivartim,sic  dilectusmeus 
inter  filios.  Tertius,  quia  SauL  missus  esl  a  patre 
ad  qticerendas  asinas ;  Christus  ad  qticerendas  ani- 
mas.  Quarttis,  quia  SauL  secitm  dtixit  puerum  ; 
Chrislus  chorum  Apostolorum.  Quinttts ,  quiaSaul 
qucerens  asinas'Jnvenil\regntim  ;  Cliristus  ,  qtice- 
rens  animas ,  constitutus  est  Rex  ab  eo  stiper  Sion 
montem  sancttim  ejus.  Psal.  2.  6. 

7.  In  sitarciis  nostris.  ]  Sitarcia  sunt  perae 
vel  sacculi ,  quihus  panes  reliquique  cibi  ad  via- 
ticum  imponuntur.  Graece  enim  aiTucMu.  voca- 
lur  annona  militaris,  quasi  citoj  up/.iroi ,  id 
est,  frumentum,  vel  cibus  sufriciens.  Inde  me- 
tonymice  peroj  hunc  cihum  coniinentes  vocan- 
tur  silarcia.  Male  ergo  nonnulIik'giintc/5^a)'a75, 
quod  nomen  derivant  a  Latino  cisla,  et  Groeco 
«,5(5o; ,  q.  d.  cista  vel  sporta  panis. 

EtsPORTIJLAM  NON   IIADEMUS,   DT  DEMUS  HOMINI 

Dei.]  Sportulae  vocantur  munuscula  ciharia,  vel 
etiam  nummaria,  ait  Budaeus  in  Pand.  Hcec 
enim  sportulis,  idest,  parvis  sporlis  ad  aspor- 
landum  imponi  solebant,  uli  fieri  videmus 
Romae  in  sporlulis  quarum  frequens  esl  usus  ad 
cibaria  transmiUenda.  Hehr.  enim  est  mwn 
tescura,  id  est ,  munus  ,  xenium  ,  donum  ;  haec 
enim  in  jure  vocantur  sportuUe,  eo  quod  in 
sportulis  ofFerrentur  Judicihus  a  liligaloribus. 
Haec  igitur  Saul  volebat  offerre  Samueii  pro  ora- 
culo  asinorum,  non  ut  mercedem;  hoc  enim 
fuisset  peccatum  simoniae,  scilicet  einere  et 
vendere  prophetiam,  quae  est  res  spiriuialls  , 
pretio  temporali,  sed  ut  munus  graliludinis; 
vel  suslentationis  causa  ,  ultro  oblaUiin  :  puta- 
bat  enim  Saul  ex  honestate  propheiae  deberi, 
sed  ignorabat  virtutem  Samuelis,  munera  quse- 
libet  respuentis.  Ita  Joseph.  Procop.  Tlieod. 

9».0UI  ENIMPROPIIETADICITUR  IIODIE  VOCAHATUR 

OLiM  Videns,]  a  visione  prophetica,  quam  a 
Deo  accipiebat.  Prophetia  enim  dicilur  visio; 
unde  visio  Isaice  inscribitur  ejus  prophetia , 
aeque  ac  aliorum  Prophetarum. 

13.  Antequam  ascendat  excelsum  ad  vescen- 
DUM,]  nimirum  Samuel  quasi  Sacerdos  obtulit 
hic  sacrificium  :  hoc  enim  loco  excelso,  v.  g. 
in  colle,  aut  monle  ofFerri  solebat.  Fuit  autem 
hoc  sacrificium  pacificum  :  ex  tali  enim  in- 
struebatur  convivium,  quale  hic  instruxit  Sa- 
muel,  cum  eodem  excepitSaulem. 

Tropol.  S.  Greg.  2.  part.  Paslor.  Quicumque  , 
inquit,  ad  celsiludinem  curce  pastoralis  assumi- 


270 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I 


ti(7- ,  in  eadem  ordinis  sni  subiimilate  iiabere  debet 
el  vitce  proprice  aititudinem,et  alience  infirmilatis 
compassionem.  Et  panlo  \}0?>i;Samael  ergo  Said 
ad  excelsiim  lulit ,  ct  in  oppidam  deposult;  quia 
summi  viri  cumsanctce  Ecclesia^.  calmen  ordinant , 
illos  quos  in  eodem  caimine  ponunt ,  docent  subli- 
miter  vivere ,  piana  prcadicare ,  sibi  esse  rigidos, 
scd  subdilis  temperatos ;  sic  allendere  proprice  sa- 
iuti,  ut  cum  infirmis  possint  infirmari;  infirmari 
dixerim,  per  affectum  mentis  non  per  languorem 
interncB  cegritudinis ;  nam  si  per  menlis  langao- 
rem  Doctor  jacet,  curare  cegros ,  et  jacentes  eri- 
gere  non  potest. 

15.    DOMINUS    AUTEM    KEVELAVERAT    AURICULAM 

Samuelis,  quasi  dical:  Dominnsocculle  revola- 
verat  Saniucli  postridie  ad  eum  venlurum  San- 
lem,  quem  ipse  regem  designarat,  perinde  ac 
si  irt  in  aurem  ei  dixisset.  Sic  enim  in  aurcm 
dicimus  quod  occultum  esse  volumus. 

19.  AscENDE  ANTE  ME.  ]  Quare ,  inquit  Dion. 
Carthus.  non  dixit :  Sequereme,  vel  perge  mecum 
in  excelsum  ;  sed  ascende  ante  me :  an  ad  prcefi- 
gurandum  quod  Saul  erat  sibi  et  aliis  prceficien- 
dus  in  Regem?  Samuel  quoque  erat  senex ;  nec 
potuit  pariter  iilud  montuosum  celeriter  ascendere. 

Trcs  alias  causas  dat  noster  Mendoza  :  Milu  , 
inquit,  videtur  Samuel  hac  in  re  et  humilitatis ,  et 
obedientice ,  et  tempcrantice  exemplum  prcebaisse. 
Ilumiiitatis  quidem,  quia  potiores  partes  cessit 
Sauli,pone  scquens  prceeuntem.  Obcdienlicevero, 
quia  non  soium  regi  electo ,  sed  eticim  eiigendo 
debitam  reverentium  deferebat.  Temperantice  de~ 
nique ;  quia  qui  ad  iabores  ocior  prcdvolabat ,  ad 
prandium  tardior  sequebalur. 

Et  OMNIA    QU/E    SUNT    I.\    CORDE  TUO  ,    INDICARO 

TiBi ,  ]  id  est,  quidquid  scire  volueris  ,  indicabo 
tibi.  Hebra!i  leste  S.  Hieron.  tradunt  Saulem  ha- 
buisse  omen  regni  per  visionem  ,  qua  vidit  se  in 
summitate  palmae  collocari ,  quae  visio  regalis 
crat;  ac  de  liac  voluisse  consulere  Samuelem. 
Verum  sequenlia  Saulis  verba,  quibus  Saniueii 
ei  regnum  denuntianli  adeo  sehumiliat,etquasi 
obslupescit ,  significanl  cum  plane  hujus  rei 
luisse  inscium,  nec  quidquara  de  regno  co- 
gitasse. 

20.  Et  crjus  ERUNT  optima  qu/Eque  Israel  , 
NONisE  TiBi?]  Optima  ,  id  esl ,  regnum  sive  po- 
lestas  et  dignitas  regia  :  hac  enim  in  Rep.  uiliil 
ost  praestanlius;  hebr.  est  m  nn  Sd  colcliemda, 
id  esl,  omnc  desiderabiic ,  sive  quod  onines  de- 
siderant,  regnum;  sive  quod  Hebrsei  desidera- 
bant,regem;  q.  d.  ait  Isidor.  Clarius  :  Totus 
Israel  desideral  liabere  regem,  et  tu  es  iiie  in  quem 
omnium  vota  nutu  divino  conspirant. 

21.  NUMQUID   IVON  FILIUS  JeMINI  EGO  SUM   DE  MI- 

MMA  TRIBU  Israel?]  Minima ,  tum  quia  iribus 
Denjamin  ob  stuprum  pene  fuit  excisa,  el  ad 
sexcentos  viros  redacta.  Judic.  20.  33.  Ita  t\bul. 
Lyran.  Dion.  tum  quia  ob  stuprum  hoc  valde 
fuit  diffamata  et  deformata,  ideoque  videbniur 
principatu  et  regno  Israelis  ob  tantam  infamiam 
indigna,  aeque  acfuit  Rubenlicet  primogeniius 
Jacobi. 

QUARE  ERGff  Mini  LOCUTUS  ES  SERMONEM  ISTUM?] 

Intellexit  SaulquodSamuel  peroptima  sibipio- 
mitteret  regnum,  quo  ipse  per  humililatem  se 
indignum  censebal,  prPDseriim  quia  tunc  com- 
munis  omnium  erat  rumor  et  exspectatio  de 
novo  rege  creando.  Ita  Angel.  ct  Abul.  Som- 
niumcstergo  Hebr.Torum,  quodSaulpcrpalmoe 
somnium  cognoveril  se  fore  regem. 


REGUM.  Cap.  IX. 

Porro  Saul  liumilitate  hac  sua  meruit  exalta  ri 
evehique  ad  regnum,  quod  postea  per  super- 
biam  perdidit.  Audi  S.  Hieron.  epist.  ad  Helio- 
dorum,  de  ejus  nepoie  Nepotiano,  qui  se  sa- 
cerdotio  indignum  assei-ebat  :  Quanto  magis 
repugnabat ,  tanto  magis  in  se  studia  omnium 
concitabat,  et  merebatur  negando  quod  esse  no- 
iebat,  eoque  dignior  erat ,  quo  magis  se  clamabat 
indignum. 

Idem  humilitatem  S.  Paulae  in  ejus  Epiiaphio 
ita  celebrat :  Fugiendo  gioriam,  merebatur ,  quce 
virtutem  quasi  umbra  sequilur ,  et  appetitores  sui 
deserens,  appetit  contemptores. 

22.   INDRODUXIT  EOS  IN  TRICLINIUM,  ]  ad  COnvi- 

vium  hoc  sacrum,  pula  instructum  ex  sacrificio 
pacifico,  ut  dixi  v.  13.  Unde  Hebr.  Graeca,  et 
Nosler  illud  \ocanlsacrificium;Clri\\(.\.  oblationem 
sanctam,  ideoque  non  in  urbe  et  in  domo  Sa- 
muelis,  sed  foris  in  excelso  monte  celebratum 
est. 

Pro  triclinium  Hebr.  nriDub  iiscala,  id  est , 
ccenacuium  :  necdum  enim  erat  usus  accum- 
bendi  mensae,  sed  prisci  ei  assidebant,  uli 
nuncfacimus;  undefratres  Joseph  mens.c  ejus 
assedisse  dicuntur.  Genes.  UZ.  33.'Sic  in  deserio 
sedit  populus  manducare  et  bibere.  Exodi  32. 
V.  6.  Imo  etiam  multo  post  David  :  Ego ,  inquii , 
ex  more  sedere  soieo  juxta  Regem  ad  vescendum. 
1.  Reg.  20.  v.  5,  el  Salomon  :  Quando  sederis  ut 
comedas  cumPrincipe,  etc.  Prov.  23.  v.  1. 

Triclinium]  autem  proprie  significat  tres  or- 
dines  lectulorum  (x>(v>)enim  est  leclus )  men- 
salium,  in  quibus  convivae  semijacenies  et  se- 
misedentes  accumbebant  mensae.  Ergo  hoc 
proprie  non  erat  triclinium,  sed  ccenaculum  : 
vocatur  tamen  a  nostro  Interprete  triclinium  , 
quia  posteri  usi  hisce  lectulis  ,  coenaculum 
quodlibet  vocarunt  triclinium,  uti  eiiamnum 
vocatur,  etsi  usus  accumbendi  in  lectulis  ces- 
sarit,  et  usus  priscus  sedendi  in  mensa  sit  re- 
duclus. 

Dedit  eis  locum  in  capite,]  ut  indicaret  Sau- 
lem  ex  Dei  decrelo  fore  caput  et  Principem 
Israelis.  Porro  Deuselegit  Saulem  in  regem,quia 
tum  erat  optimus,  etsi  posiea  superbiens  reci- 
derit.  Praesciebat  Deus  hunc  casum,  sed  eum 
permiltere  decrevit;  tum  quia  eum  suae  liber- 
tati  permillere  voluit ;  tum  utpuniret  Hebrseos, 
qui  regem  se  invito  petierant  :  tum  ut  darei 
nobis  exemplum  eligendi  prsepositos  pro  lem- 
pore  dignissimos,  ac  tolerandi  eorum  lapsus , 
si  postea  a  primaeva  bonitale  desciscant. 

Aliamcausam  dat  S.  Gregor.  Et  fortasse,  in- 
quit,  idcirco  reprobus  rex  eligitur ,  ut  electus 
successor  ejus  rex  David  in  eo  cognosceret  quid 
cavere  debuisset.  Sic  nimirum  et  de  illa  Angelo- 
rumcuria  legimus;  quia  de  apostata  primo  An- 
geio  scribitur  :  Ipse  est  principium  viarum  Dei , 
Job  ZiO.  V.  1Z|.  Sed  quia  ante  omnia  condilus  est  per 
superbiam  cecidit ,  et  in  ejus  ruina  scmcti  Angeii 
didicerunt,  qua  virtute  stare  potuissent ,  elc. 

2Zi.  Levavit  autem  cocus  armum,  et  posuit 
ANTE  Saul.  ]Dices:  Armus  dexter  victimae  pa- 
cificae  (qualis  hc-ec  erat)  cedebat  Sacerdoli , 
puta  Samueli ;  nec  nisi  ab  eo  ejusque  servo  co- 
medi  poterat,  uti  sancitur  Levit.  22.  11.  Quo- 
modo  ergo  eum  Samuel  tradit  Sauli  ?  Resp. 
Abulensis  armum  hunc  fuisse  non  dexlrum ,  sed 
sinistrum,  qui  alaicis  comedi  poterat.  Si  malis 
fuisse  dcxtrum,  dicito  armum  hunc  non 
fuisse  viclimae,  sed  animalis  commuQis.  Gum 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  IX. 


271 


viciimis  onim  ,  si  illae  numero  convivarum  non 
.siinicerenl,  poierant  comedi  aliae  carnes  com- 
mnnes,  qu.nc  non  eranl  Deo  sacrificatse. 

Moral.;  (lisce  liic  frugalilatem  prisci  aevi.  En 
Samuel  Sauli  regi  non  perdices  ,  non  pliasianos , 
uon  varia  fcrcula,  sed  nnum  armum  apponil. 
Audi  qualia  fnerint  primorum  Christianorum 
convivia  describentem  Tertul.  in  Apol.  c.  39. 
yon  priusdiscambilur ,  qucnn  orulio  ad  Deuin  pra^- 
gustelur ,  edilur ,  quantum  esurientes  capiunt  : 
bibitur ,quanlum  pudicis  est  utile  :  itasatarantur, 
al  qui  mcminerint  etiam  per  noctem  adorandum 
neam  sibi  esse  ;  ita  fabalanlur ,  ut  qui  sciant  Do- 
minum  audire.  Post  aquammanualem  ,et  lumina, 
ut  quisquis  de  Scriptaris  sanctis,  vel  de  proprio 
ingenio  potest ,  provocatur  in  meclium  Deo  canere. 
Ilinc  probatur  qaomodo  biberit.  JEqae  oratio  con- 
viviumdirimit.  Inde  disceditur  ad  eamdem  curam 
modestice  et  padicilicc ':  ut  qui  non  tam  coenam 
ccenaverint ,  quam  disciplinam. 

S.  Anionins  teste  S.  Athan.  solopane,  sale  el 
aqua  vixit  ad  annum  aetalis  105.  S.  Paulus  pri- 
mus  Eremiia  teste  S.  Hieron.  pane  et  aqua  ad 
annum  aetatis  113.  S.  Hilarion  herbarum  succo 
et  paucis  carycis  post  triduum  ad  annum  80. 
Jdem  fecere  caeleri  Anachoretae  tesle  Theodor. 
Palladio,  Cassiano.  Audi  S.  Bern.  epist.  1.  ad 
Robertum  :  Pradenti,  inquit,  sobriequc  conver- 
santi  satis  est  ad  omne  condimentum ,  sal  cum 
fame.  Surge ,  prcecingere ,  tolle  otium,  exere  vi- 
res ,  move  bracliia ,  complosas  explica  manus , 
excitare  in  aliqao,  etstatim  senties  sola  te  appe- 
tei-e  quce  famem  tollant,  non  faaces  demulceant. 
Beddet  quippe  sapores  rebus  exercitium ,  quos 
tulit  inertia  :  fames  miro  modo  dulcia  reddit ,  qace 
fastidium  facit  insipida.  Olus ,  faba  ,  pultes ,  panis- 
que  cibarius  cum  aqaa  quiescenti  qaidem  fastidio 
sunt ,  sed  exercilato  magncevidenlur  delicice. 

Deniqueprisci  Romani  pullibus  pro  pane  ves- 
cebantur  ,  lesie  Valer.  Max.  lib.  2.  cap.  5.  Undc 
el  puUiphagi  sunt  appellati ,  erantque  sani  et 
validi,  ut  lotum  fere  orbem  sibi  bello  subjece- 
rint.  Medici  enim  docentmullum  ad  sauitatem 
et  vires  conferre,  si  quis  uno  duntaxat,  eoque 
simplici  cibo  vescatur,  cruditalis  enim,  inde- 
que  febrium  et  morborum  causam  esse  cibo- 
rum  varietatem.  Idem  docet  experieniia. 

QUIA  DE   IINDUSTRIA    SERVATUM   EST  TllU.  ]    Cau- 

sam  dant  Septuag.  dum  vertunt  :  In  testimonium 
positum  est  tibi  d  populo  ,  id  est,  prceter  alios ,  ut 
liabent  Roman.  ^  populo ;  quasi  dicat  :  Hic  ar- 
mus  tibi  servatus  est ,  ul  te  quasi  futurum  regem 
discriminet  a  caetero  populo.  Armas ,  inqtut 
Theod.  et  Procop.  servatur  Sauli,  quasi  regna- 
turo  et  pro  populo  periculum  adituro ,  ideoque 
vocatur  testimonium.  Unde  Josephus  lib.  6.  c.  !\. 
hunc  armimi  vocat  regalem.  Armus  enim  sym- 
bolum  est  fortitudinis  bellic.ne,  quse  in  rege , 
praesertim  Saule  hoc  tempore  pro  Israele  a  Plii- 
lisihseis  oppresso,  pugnaturorequirebatur.  Audi 


S.  Grogor.   Quid  in  armo  pectoris  nisi  fortitudo 
signatur  actionis?  Heec  autem  in  quovis  rege  , 
sed  maxime  in  Saule  ad  subigendos  hosles  re- 
quiiebalur. 

Hac  de  causa  sacerdoii  ex  victima  cedebat  ar- 
mus  dexter  ;  separalus,  ait  S.  Gregor.  2.  par. 
Pastor.  cap.  3.  Ut  non  solum  sit  ejus  operatio 
utilis,  sed  etiam  singularis.  Nec  inter  malos  tan- 
lammoilo  qaw  recta  sant  faciat ;  sed  bcne  quoque 
operantes  subditos,  sicat  lionore  orclinis  superat , 
ita  etiam  morum  virtute  transcendat.  Cai  in  esu 
quoque  pectascalam  cum  armo  tribaitar,  ut  quocl 
cle  sacrificio  prcccipitar  sumere,  lioc  de  semetipso , 
auctori  discat  immolare ;  et  non  solam  pectore 
quce  recta  sunt  cogitet,  sed  spectatores  suos  ad 
sublimia,  armo  operis  invitet.  Hinc  armus  hic  a 
Josepho  vocalur  portio  regalis  :  voluit  enim  eo 
facto  insinuare  Samuel  reges  ac  duces  pree- 
cipue  eminere  debere  in  fortitudineet  magna- 
nimilale,  quam  armus  significat,  quem  come- 
dere  debent,  ut  in  ipsam  animam  fortitudinem 
trajiciant,  non  magni  facienles  illam  quse  est 
corporis. 

Scd  Sauli  cessit  armus  sine  peclusculo,  quia 
fuit  in  eo  armus  fortitudinis;  sed  defuit  ei  pec- 
lus  sapientiae,  compassionis  elcharilatis  inDa- 
videm  ,  aiiosque  suos  cives. 

Duas  alias  causas°dal  Auctor.  Antiq.  Convival. 
lib.  1.  cap.  33.  Primam  :  Quod,  inquit ,  arinas  in 
sacrificiis  pars  esset  sacerdotam  propria ,  SamueL 
lioc  symbolo  id  admonere  voluit ,  ut  Rex  factus 
cum  sacerdolibus  conjuncte  viveret :  ita  enira  bea- 
lum  et  Jlorens  futurum  ipsius  regnam.  Secundam, 
quod  cum  armus  maxime  vaieat  ad  onera  ferenda  , 
Saal  cogitaret  se  non  ad  Jocam ,  ad  lasum,  ad 
voluptales,  sed  ad  maxima  onera  fercnda  atque 
sustinenda  vocari. 

25.  Et  locutus  est  cum  Saule  in  solario.  ] 
Quid?  Rabbini  apud  Lyranum  et  Abulensem  ; 
De  timore,  inquiunt,  Dei  et  castodia  legis;  Car- 
Ihusianus  :  De  perlinentibus,  inquit,  ad  salutem, 
admonendo  eum  ad  meliora;  Abulensis:  De  perti- 
nentibus  ad  instructionem  liegis  ,  qualiter  isle  se 
deberet  liabere  ad  subditos,  et  qaaliter  ad  Deum. 

Stravitque  (Samuel  lectum,  pula  culcitram, 
aut  saccum  stramineum ,  ut  faciunt  Hungari  et 
Poloni )  Saul  (  Sauli  ,  vel  ut  Greg.  stravit  Saul 
sibi  ipsi)  m  solario  ,  ]  puta  in  teclo  soli  ex- 
posilo.  In  Palsestina  enim  tecla  sunt  plana  ,  ut 
in  iis  ambulare,  coenare,  dormire  queant,  uti 
dixi  Deut.  22.  8.  Audi  S.  Hieron.  ad  Suniam  et 
Fretelam  in  Psal.  101.  In  Palcestina  et  Mgypto, 
ubi,  vel  scripti  sunt  divini  iibri ,  vel  interpretati 
sunt,  non  liabent  in  tectis  culmitia,  sed  domata , 
quceRomcB  vel  solaria  vel  meniana  vocant ,  idest' 
plana  tecta  quce  transversis  trabibus  sustentantur. 

Haec  verba  desunt  in  Hebraeo,  ei  Chald.  et 
Latinis  Regiis,  verum  babent  Septuag.  5;rai;e- 
runt,  inquit ,  SauU  in  solario.  Vide  Franc.  Lucam 
in  notis  hic. 


572  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  X. 

CAPUT  DECIMUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 
Samuel  secreto  ungit  Saulem  m  regem  ,  idque  Dei  jussu  se  facere  triplici  signo 

SaULI  DATO  CONFIRMAT.  ]°  EST  REPERTARUM  ASINARUM.  2°  TrIUM  VIRORUM  EUNTIUM  15 

Bethel.  3°  Chori  prophetarum,  cum  quibus  et  Saul  actus  Dei  spiritu  prophetat. 
Mox,  V.  1 7.  Samuel  palam  in  Maspha  coram  totopopulo  Saulem  per  sortem  regem 
A  Deo  electum  designat. 

^  •  ^^^^^^^^  ^^^"^  autem  Samuel  lenticulam  o!ei ,  et  effudit  super  caput  ejus,  et  deos- 

culatus  est  eum  ,  et  ait  :  Ecce  ,  unxit  te  Dominus  super  hcereditatem 
suam  in  principem  etliberabispopulum  suum  demanibus  inimicorum  ejus, 
qui  in  circuitu  ejus  sunt.  Et  lioc  tibi  signiim,  quia  unxit  te  Deus  in  prin- 
cipem.  2.  Cum  abieris  hodieame,  invenies  duos  viros  juxta  sepulcrura 
Rachel  in  finibus  Benjamin ,  in  Meridie ,  dicentque  tibi  :  Inventse  snnt 
asinse  ad  quas  ieras  perquirendas ;  et  intermissis  pater  tuus  asinis  sollicitus 
est  pro  vobis ,  et  dicit  :  Quid  faciam  de  filio  meo  ?  3.  Cumque  abieris  inde  ,  et  ultra  transieris, 
et  veneris  ad  quercum  Thabor,  invenient  le  ibi  tres  viri  ascendentes  ad  Deum  in  Bethel  ,  unus 
portans  tres  hsedos ,  et  alius  tres  tortas  panis ,  et  ahus  portans  lagenam  vini.  4.  Cumque  te 
salutaverint ,  dabunt  tibi  diios  panes ,  et  accipies  de  manu  eorum.  5.  Post  haec  venies  in  col.lem 
Dei ,  ubi  est  statio  Philisihinorum  ;  et  cum  ingressus  fueris  in  urbem  ,  obvium  habebis  gregem 
prophetarum  descendenlium  de  excelso  ,  et  ante  eos  psalterium  et  tympanum  ,  et  tibiam  ,  et 
cytharam  ,  ipsosque  prophelantes.  6.  Et  insiliet  in  te  Spiritus  Domini ,  et  prophetabis  cum 
eis ,  et  mutaberis  in  virum  alium.  7.  Quando  ergo  evenerint  signa  haec  omnia  tibi  ,  fac  quae- 
cumque  invenerit  manus  tua ,  quia  Dominus  tecum  est.  8.  Et  descendens  ante  me  in  Galgala 
(  ego  quippe  descendam  ad  te)  ,  ut  offeras  oblationem  ,  et  immoles  victimas  pacificas ,  septeni 
diebus  exspectabis  ,  donec  veniam  ad  te  ,  et  ostendam  tibi  quid  facias.  9.  Itaque  cum  avertissct 
humcrum  suum  ut  abiret  a  Samuele,  immutavit  ei  Deus  cor  aliud,  et  venerunt  omnia  signa 
haec  in  die  illa.  10.  Veneruntque  ad  proedictum  coUem ,  et  ecce  cuneus  prophetarum  obvms 
ei ;  et  insiluit  super  eum  Spiritus  Domini .  et  proplietavit  in  medio  eorum.  1 1 .  Videntes  omnes 
qui  noverant  eum  heri  et  nudiustertius ,  quod  esset  cum  prophetis  ,  et  prophetaret ,  dixerunt 
ad  invicem  :  Qucenam  res  accidit  filio  Cis ,  niim  et  Saul  inter  prophetas?  12.  ilesponditque 
alius  ad  alterum  ,  dicens  :  Et  quis  pater  eorum  ?  propterea  versum  cst  in  proverbium  :  INum 
et  Saul  inter  prophetas?  13.  Cessavit  autem  prophetare,  et  venit  ad  excelsum.  14.  Dixitque 
patruus  Saul  ad  eum ,  et  ad  puerum  ejus  :  Quo  abistis?  Qui  responderunt  :  Quaerere  asinas  ; 
quas  cum  non  reperissemus ,  venimus  ad  Samuelem.  1.5.  Et  dixit  ei  patruus  suus  :  Indica  mihi 
quid  dixerit  tibi  Samuel.  1 6.  Et  ait  Saul  ad  patruum  suum  :  Indicavit  nobis  quia  inventae  essent 
asinae.  De  sermone  autem  regni  non  indicavit  ei ,  quem  locutus  fuerat  ei  Samuel.  17.  Et 
convocavit  Samuel  populum  ad  Dominum  in  Maspha  ;  18.  et  ait  ad  fllios  Israel :  Haec  dicit 
Dominus  Deus  Israel  :  Ego  eduxi  Israel  de  ^Egypto  ,  et  erui  vos  de  manu  iEgyptiorum  ,  et  de 
manu  omnium  regum  qui  affligebant  vos.  19.  Vos  autem  hodie  projecistis  Deum  vestrum  ,  qui 
solus  salvavit  vos  de  universis  malis  et  tribulationibus  vestris  ;  et  dixistis  :  Nequaquam  ;  sed 
regem  conslitue  super  nos.  Nunc  ergo  state  coram  Domino  per  tribus  vestras,  et  per  familias. 
20.  Et  applicuit  Samuel  omnes  tribus  Israel  ,  et  cecidit  sors  tribus  Benjamin.  21 .  Et  applicuit 
Iribum  Benjamin  ct  cognationes  ejus ,  et  cecidit  cognatio  Metri ;  et  pervenit  usque  ad  Saul  Glium 
Cis,  Quaesierunt  ergo  eum  ,  et  non  est  inventus.  22.  Et  consuluerunt  post  haec  Dominum 
utrumnam  venturus  esset  illuc.  Responditque  Dominus  :  Ecce  absconditus  est  domi.  23.  Cu- 
currerunt  itaque  et  tulerunt  eum  inde  ;  stetitque  in  medio  populi  et  altior  fuit  universo  populo 
ab  humero  et  sursura.  24.  Et  ait  Samuel  ad  omnem  populum  :  Certe  videtis  quem  elegit  Do- 
minus ,  quoniam  non  sit  sirailis  illi  in  omni  populo.  Et  clamavit  omnis  populus ,  et  ait :  Vivat 


COAIMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  X.  273 

rcx.  25.  Loculus  esl  aulem  Samuel  ad  populum  legem  regni  ,  et  scripsit  in  libro ,  e(  reposuit 
coram  Domino  ;  et  dimisit  Samuel  omnem  populum  ,  singulos  in  domum  suam.  26.  Sed  et 
Saul  abiil  in  domum  suam  in  Gabba ;  et  abiit  cum  eo  pars  exercitus  ,  quorum  tetigerat  Deus 
corda.  27.  Filii  vero  Belial  dixerunt  :  Num  salvare  nos  poterit  iste?  Et  despexerunt  eum  ,  et 
ultulerunt  ci  munera  :  ille  vero  dissimiilabat  se  audire. 


1.  TULIT  AUTEM  SaMUEL  LENTICULAM  OLEI  ,  ET 

EFFUDiT  suPER  CAPUT  Ejus.  ]  tJic  prinius  csl  rex 
Israelis  qui  unclione  consecralur  :  nani  apud 
gentes  uugi  jam  erat  in  usu,  ut  coliigitur  ex 
illo  Judic.  9.  8.  lerunt  Ugnar  ut  ungerent  super 
se  regem.  Sic  Cyrus  vocalur  Christus ,  id  est 
unclus,  Isaiae  /i5.  1.  Uiictio  liaec  ordinarie  fiebat 
a  Poutilice  ;  suliinde  lameu  a  Proplieta  ,  uti  liic. 
Ciiusic  cur  uugereiitur  erant  vaiiie.  Prima,  ut 
significarelur  siauma  regis  digiiilas  in  tempo- 
ralilnis,  SKque  ac  t^oulilicis  iu  spiritualibus.  Hac 
eulin  de  causa  uiigebalur,  ait  Abuleusis.  Audi 
S.  C\prian.  (vel  quisquis  esi  Auctor)  de  Car- 
diual.  Cbristi  operibus,  tracl.  de  Cbrismale  : 
Sicut  oieavi,  iiiquit ,  flailul  el  humidis  quibuslibet 
superferlur ;  itu  excelienlia  sucerdotalis  et  regice 
dignitulis,  secundiim  formam  Dei  et  Christi  sub 
se  omnia  conlinens ,  regimen  et  munimen  tam  ac- 
livcB  (juam  conlcmpialivce  vitce  obtinel. 

Secunda,  ut  sigiiificaretur  novo  regi  a  Deo 
iufuiidi  novas  vires  et  spiritum,  ad  populum 
Dei  in  vero  ejus  cultu  coutinendum,  et  contra 
iiifideles  derendeudum. 

Terlia,  ut  admouerent  reges  lenilatis,  be- 
uiguilalis,  clemenliic  ,  misericordicP,  cbaritatis 
et  beueficentiic  (liorum  enim  symbolum  esl 
oieuiu)  exercendae  in  siibditos.  Ita  S.  Gregor. 
Oleum ,  inquit,  liquoribus  aiiis  superferlar  : 
vleum  ignem  fovet ;  oleum  vulnera  curare  consue- 
cit.  Ungatur  ergo  cuput  Regis ,  quia  spirituali 
gralia  mens  est  repienda  Doctoris.  llabeat  in  unc- 
lione  sua  oleum  :  liabeat  misericordiam  abundan- 
iem,  qure  virtutibus  aliis  prctferatur.  Habeat 
oleum,  ul  dum  ardorem  sancli  Spiritus  in  se  nu- 
irit,  lucere  velicmenler  aiiis  per  verbum  possit. 
llabeat  oleum  medicince ,  ut  sapienler  disponat , 
qualiler  peccalorum  fcctores  lergat,  et  cegras 
mentes  salud  reslitual.  Ita  S.  Greg.  Irop.  adap- 
UnsDoclori,  qiiod  ad  litteram  dicilur  de  rege. 

Quaria,  utessel  lypusCbrisli  qui  est  summus 
sacerdos,  rex  et  propheta  ;  Cbristus  enim  unc- 
ius  esl  a  Deooleograliee,  tum  babituaiis  copio- 
.sissiiu.-c,  tum  uuioiiis  bypostaticae,  qii.-e  iii  se 
«•st  emineiuissima.  Quocirca  reges  uncti  in 
Script.  \ ocanUw  sancti ,  imo  Chrisli  sive  Messice, 
ut  palelcap.  2/i.  2G.  el  lib.  1.  cap.  1.  1. 

lliuc  mos  bic  ad  Clirisliaiios  derivalus  est, 
ut  eorum  Imperalores  et  Reges  ungaiitur,  imo 
de  jure  Can.onico  sancilumest,  ut  palet  ex  cap. 
yenerabilem,  Exlra.  de  electione.  Et  cap.  Cum  ve- 
niss-nt,  Exlra.  de  sacra  unclione  ,  quem  niorem 
Deus  luiraciilo  coiifirmavil.  Nam  cuin  S.  Remi- 
gius  Clodovaeum  in  regem  Fraiuiae  ungeret , 
<olum])a  e  ecelo  delulit  ampullam  olei,  quo 
'•uin  uiixii;  (|uc«  eliamiium  Rbemis  asservalur, 
iiidcque  rege»  Fianciae  uncti  a  Deo  nanciscuii- 
•  iii-fi.cultalem  curandi  slrumas,  sive  scropbulas; 
iiii  asseiuiil  rerum  Gallicarum  Scriploies,  el 
i<;slaiiiur  qui  pricsenles  fuerunt,  et  idipsum 
MUerum. 

l'orro  iiae  Cicremoniic  uon  ex  lege  ,  scd  ex 
.  oii.suetudiue  a|uid  Hebraeos  in  uiiciione  n-gjs 
;jdbibebaiilur,  ait  Serarius.  Primu ,  rex  inuu- 

tOll.MX.    A   L.vriDl,.       TG.M.    II. 


gurandus  in  sede  collocabatur.  Secunda,  diade- 
muteornabatur ,  2.  Paral.  23.  h.  Reg.  11.  Tertia, 
ungebatur.  Quurta,  ei  dabalur  in  manus  liber 
legis,  id  est ,  Deuteronom.  Quinta,  jurabant  in 
ipsius  observationem.  Sexta,  sacrificia  fiebantom- 
nis  generis^?).  Reg.  1.  ct  liic  infra  cap.  11.  quem- 
admodum  apud  Herodianum  lib.  2.  Septima , 
edebanlur  vuria  Iretitice  et  approbationis  signa  , 
0.  Reg.  et  hic  v.  25.  27. 

Lenticulamolei.  ]01eosacroungebanturPon- 
tifices;  Reges  veio  nunc  sacro,  ut  cum  a  Ponti- 
fice  ungebantur;  iiunc  communi  ,  ut  cum  a 
Propheta  quopiam.  An  Saul  unctus  sit  ab  eo 
sacro  ex  tabernaculo  accepto  ,  an  communi 
incerlum  est.  Hebrsei ,  tesle  Vatablo  ,  tradunt 
solosreges,  descendentes  ex  Juda  et  Davide, 
sacro  oleo  unclos  fiiisse  :  Saulem  vero  com- 
muni,  eo  quod  reprobandus  forel. 

Vovvo  lenticula  erat  vasculum  sive  laguncula 
lenticulari  figura  ,  sive  instar  lentis ,  qualeni 
habet  cornu  (unde  et  cornu  vocatur. )  Minus 
apte  ergf)  Abulensis  putat /e^nac«/mn  a  liniendo 
dictam.  Idem  vasculum  Festo  et  Varroni  guttur 
sive  gutturnium,  eo  quOd  propler  colli  angus- 
liam  liquor  ex  eo  gullatim  efiluat.  Parvum  erat 
hoc,  tum  quia  paruin  olei  in  caput  regis  effun- 
diiur,  iiim  quia  secreta  et  privala  erat  h.-ec 
uuciio. 

Symbol.  S.  Gregor.  Lenlicula,  ait ,  esl  parvum 
vas  :  quid  ergo  est ,  quod  lenticuia  Saul  ungitur , 
nisi  quia  in  fine  reprobatur?  vclut  enim  lenticuia , 
oiei  parum  liabuit ,  qui  spiritualem  gratiam  proji- 
ciendus  accepit.  Et  iiiferius  :  (;  conlra  aulem  ,  cum 
electus  rex  (David)  ungi  prcecipitur,  eidem  pro- 
phelce  Dominus  ail  :  Imple  cornu  tuum  oleo ,  1. 
Reg.  16.  1.  Kt  Rupert.  lib.  2.  in  Joannem  c.  1. 
Deus  ,  inquit ,  cum  Samuelem  misit ,  ul  in  regem 
ungerel  etectum  suum  Davidnon  lenticulam ,  sicut 
ud  inungendumSaul,  sed  corna  olei  toli^:rejussit; 
verisimiliter  significans,  doni  sui  magniludinem  , 
simui  el  fortitudinem  ,  id  est ,  throni  ejus  firmita- 
tem  et  prophelalis  gralice  celsitudinem. 

Et  dkosculatus  est  eum.  ]  Osculum  hoc  signi- 
ficabatgratiaecomuiunicalionem,inquitProcop. 
ac  regalis  et  sacerdotalis  officii  mutuam  con- 
cordiam  el  operam,  scilicet  reges  debere  cuni 
Sacerdotibus  et  Pontificibus  esse  concordes ,  ac 
muluo  se  invicem  adjuvare,  protegere  et  pro- 
l)iignare.  Osculuin  enim  amiciti;e  et  pacis  est 
syuibolum.  Tuuc  enim  optimum  est  regimen  , 
cum  potestas  civilis  Eccb^siasticae ,  sive  cum 
reguum  Ecclesiae,  et  rex  pontifici  sul)servil  et 
opitulaliir.  Audi  Tbeodor.  q.  16.  causam  hu- 
jus  osculi  litteralem  et  allegoricam  assignan- 
lem  :  Grulia,  inquit,  quce  sibi  inerat  eum  im- 
pertiit.  Nam  Deus  qaoque  cum  insufflusset  in 
Aposloios,dixil:  AccipiteSpiritumsunctum.Elenlm 
ex  plcnitudine  ejus  omnes  acceplmus.  Sic  Prophela 
deoscululus  est  Regem  cui  impositce  erant  manus. 

Addit  Abulensis  osculum  aeque  ac  unclionem 
fuisse  Cicremoniani ,  qua  Saul  conslitulus  fuit 
rex.  Sicul  enim  cum  quis  creatur  Doctor,  iuler 
alios  rilus  solel  accipero  osculum  a  Doctore  qui 

«)d 


274 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  X. 


eigo  erat  signum 


ipsum  crcat  ,  et  quasi  osculo  sibi  aequat,  et  iu 
c£eteroruni  Doctoruni  numerum  adsciscit  :  sic 
Samuel  Judex  et  Princeps  osctilatur  Saulem, 
quasi  illum  sibi  aequans,  et  inter  Principes 
consiituens,  imo  Regem  efliciens.  Sic  Isaac 
osculalus  est  Jacob,  conlerenseibenedictionem 
primogenitur.Te,  etex  ea  principatum  super  fra- 
tres.  Genes.  27.  27.  Osculum 
primogeniturae  et  delati  principatus 

ECCE    UNXIT     TE    DOMINUS    SUPER   H.EREDITATEM 

suAM,]id  est,  super  populum  suum,  uti  ex- 
plicans  subdit  juxta  illud.  llceredilas  mealsrael; 
Israel  enim  erat  qnasi  synagoga ,  respub.  et 
regnum  Deo  peculiare  et  proprinm",  juxta  illud 
Exodi  19.  5.  Erilis  milii  in  peculium  de  cunclis 
gentibus. 

Moral.  S.  Greg.  Doctor ,  inquit,  eligitur ,  ut  de 
prcBlationesua  non  suum,  sedDomini  lucrumquce- 
rat.  Unctionis  fructasestcultus divin(e hceredilatis. 

Et  HOC  TIBI  SIGNUM,QUIA  (quod)  UNXIT  TE  DeUS 

iN  pRiNCiPEM.  ]  Dai  Samuel  signum,  quod  jussu 
Dei  eum  unxerit,  ac  Deus  per  eum  liberaturus 
sillsraelem  de  manu  liostium,  utSaulis  humilis 
et  irepidantis,  tam  novum  arduumque  opus  el 
onus  subire,  animum  elevet,  roboret  et  con- 
firmet.  Ita  Theod.  Procop.  Hugo,  Dion.  et  alii. 
Hinc  S.  Gregor.  Cum ,  inquit,  sancti  viri  ad 
primatum  sancKe  Ecclesice  sustolluntur  ,vcliemen- 
ter  expavescunt  ;  ne  onus  tanti  ordinis  sibijudicio 
hominum  sit  impositum ,  non  ordinalione  condi- 
toris.  Ad  robur  ergo  humiiium  danttir  signa ,  qiu- 
bus  se  d  Deo  non  ab  hominibus  eleclos  sriant. 

2.  Invenies  duos  viros  juxta  sepulcrum  Ra- 
CHEL  iN  FiNiBUS  Benjamin.  ]  Hoc  sepulcrum 
erat  in  Bethleliem  ,  ideoque  in  iribu  Juda. 
Genes.  35.  19  ;  sed  iribus  Benjamin  erat  con- 
finistribui  Judae.  ItaLyran.  Abulen.  etSerarius. 
Alienum  enim  est  sic  ciim  nonnullis  dispun- 
gere  ,  quasi  dicat  :  Duos  viros  qui  nunc,  dum 
liaec  loquor,  sunl  juxta  sepulcrum  Rachel,  in- 
venies  in  (inibus  Benjamin,  cum  eo  veneris. 

Tropol.  Rachel ,  ait  S.  Gregor.  monel  regem 
debere  vacare  conlemplationi,  praesertim  de 
sepulcro  et  morte  sua  ,  indeque  progredi  ad 
actiones  suas,  el  functiones  regias. 

IN  MERiDiE.  ]  Refer  lioc  non  ad  locum,  sed  ad 
lempus,  quasi  dicat :  Invenies  eos  in  tempore 
meridiano.  Hoc  enim  significat  hebr.  nvSy 
tseltsach ,  idest.  clara  umbra  ;  talis  enim  est 
iu  meridie.  Septuag.  vertunl:  salientes  grande, 
s\vo  granditer  ,  a  rad.  nSy  tsalach  ,  id  est ,  sal- 
lare.  Quasi  dicat :  Invenies  duos  viros  saltantes, 
idest,  alacres  et  laetos,  ac  prse  hetitia  exilien- 
les.  S.  Greg.  Dion.  Hugo ,  Abulensis  legunt  : 
Salientes  magnas ,  vel,  cLaras  foveas  :  per  quos 
S.  Gregor.  Tropol.  priudicatores  accipit  :  Inme- 
ridie,  inquit,  magnus  foveas  saliunt ,  quia  per 
fervorem  perfectce  charitads ,  cunctaquoe  videntur 
seculi ,  alta  ilespiciunt.  Quidquid  enim  in  hoc  se- 
culo  allum  cernilur,  non  est  vera  alliludo,  sed 
fooea  quce  omnes  quos  in  sua  ambilione  recipit , 
ad  inferna  deponit.  AUtrT  8.  Bonav.  In  meridie  , 
inquit,  id  est,  in  spintuali  prosperitate  magnas 
foveas  saliunt ,  qui  laniliam  magnam  quam  habent 
in  corde ,  exterius  ostendunt  :  quia  inventie  sunt 
asince ,  id  est ,  aninice  Chrisli  sanguine  redemptce. 

Et  veneris  ad  quercum  Thabor,  ]  montis  , 
in  quo  transliguralus  esl  Cbristus.  Ita  Abulensis, 
licet  Hugo  putet  to  Thabor  esse  nomen  viri 
oujuserat  hajc  quercus.  Mystice,  Tkabor  hebr. 
idem  est  quod  veniens  lumen;  unde  typus  est 


vitae  contemplativae.  Tta  S,  Greg.  Uujus,  inquit, 
converaalionis  viri,  dum  ad  cxterioia  opera  ac- 
tiv(e  vitce  non  exeunt ,  qnasi  in  umbra  sunt  :  quia 
incendia  tentalionum  seniire  noti.  possunt.  Quia 
enim  in  ccclesli  desiderio  requiesrunt ,  quo  longius 
amoli  sunt  ab  amore  mundi ,  eo  quietiores  manent 
in  umbra  refrigerii. 
Invenient  te  ibi  tres  viri   ascendentes   ad 

DeUM    IN    BeTHEL.     UNUS    POKTANS   TRES    H.tDOS,   ] 

Deo  sacrificandos  in  Bethcl.  In  Br.lhel ,  id  est , 
ubi  Jacob  vidit  Deum  innixnm  scal.e  per  quani 
ascendebanl  et  descendiibaiit  Angeli.  (ienes.  28; 
inde  locus  dictus  est  Be^/ir/,  id  est,  Domus  Dei. 
HincBelliel.  quasi  hac  visioue  Dci ,  cousecratiis 
fuit  lociis  oralioiiis ,  ae(|ue  ac  immolationis  :  tuiii 
quia  iiecdum  fabricalum  erat  iii  templum,  extra 
quod  sacrificare  Judaeis  vetucrat  Deus  ;  tuin 
quia  tabernaculum,  qiiod  erat  qiiasi  tcmpkim 
mobile  et  porlatile  jam  erat  si^paratum  ab  arca, 
quaj  Deum  repraeseiUabat,  et  arca  a  taberna- 
culo,  qui  erat  proprius  arrae  locus.  Tabernacu- 
lum  eniin  erat  in  Silo  ,  Judic.  18.  1.  Aica  in  Ca- 
rialhiarim,  ut  audivimus  c.  7.  2.  Qiiare  tiinc 
licitum  erat  alio  loco,  prseserlim  a  Palriarchis 
cuUo  qualis  erat  Bethel ,  sacrificare,  Deo  id 
permiltenle.  Hinc  et  Jeroboam  iii  Beihel  collo- 
cavil  viluhim  aureum,  qiiasi  idoliim  :  ideoqiie 
exBethrl,  idest,  domo  Dei ,  fecit  Belaven  ,  id 
est,  domum  idoli ,  uti  eam  vocaiit  Prophel.TC. 

6.   POST  H/EC  VENIES  IN  COLLEM  DeI,  ]  id  est  ,  ill 

Cariathiarim,  ubi  erat  arca  Dei ,  ail  R.  Salo- 
mon.  Unde  Chakl.  verlit  :  Ad  collem  in  quo  arca 
Domini.  Sic  et  Isidor.  Clariiis,  Valabl.  etalii ;  sed 
eriant:  nam  Carialhiarim  erat  in  tribu  Juda ; 
Saul  autem  jam  egressus  erat  limilcs  Juda, 
eratque  in  tribu  Benjamin.  Lyran.  (jlossa  Hugo, 
Dion.  per  coUem  Dei  accipiunt  locum  in  quo 
degebant  Prophetae  Dei,  de  quibus  sequilur. 
Mclius  Abuleiisis,  Sanchez,  elalii  accii)iunl  Ga- 
baa,  qufe  erat  patria  Saulis,  eratque  in  colle  : 
unde  et  Gabaa  est  dicta.  Gabaa  enim  hcbr.  est 
collis.  Adde,  in  Gabaaerat  statioPhilislhinorum, 
de  qua  sequitur,  et  patetcap.  23.  18.  Pliilisthini 
enim  ,  ut  Israelilas  sub  jugo  siio  continerent , 
et  ab  eis  tribula  exigerent ,  certis  locis  miinitis  , 
uti  erantcolles,  habebanlsua  castra  et  pnesidia. 
Ita  Abulensis,  Lyran.  Hugo,  et  Cajct.  Ga6art  au- 
tem  vocatur  collis  Dei ,  quia  in  ea  Prophetae  di- 
vinas  laudcs  concinentcs  morabantur. 

ObVIUM    HABEBIS    GREGEM     PrOPHETARUM.  ]   PrO- 

phetic  hi  non  erant  proprie  dicli ,  qui  futura 
praedicerent;  sederant  viri  rcligiosi,  qui  i»  lurba 
sccedentes  vacabant  Deo,  illique  hymnos  et 
laiides  concinebant ,  tum  voce,  tum  instru- 
nientis  musicis  :  unde  secum  ducebant  psalte- 
rium,  citharam,  lympaniim  et  tibiam,  ut  seqiii- 
tur.  Hos  videlur  instituisse  Samuel ,  qui  multis 
annis  Eliam  et  Elisaeum  antecessit.  Unde  cap. 
19.  20.  Ghald.  vertil  :  El  Samuelem  slantem  do- 
cenleni  super  eos.  Hi  igilur  sunt  quasi  primi  Re- 
ligiosi,  quos  in  sacra  Scripiura  invenimus.  Pro 
quibus  postea  David  Psalmos  composuit.  Unde 
Ciialdaeus  hos  prophetas  \ocixl  scribas ,  qui  sci- 
licet  sacrae  Scriplurae  describendae,  legend.T , 
discend.e  et  meditandae  vacabant ,  iiti  tempore 
Chrisli  fecerunl  Essaei.  Ita  Lyran.  Abul.  Hugo  , 
Cajet.  Sanchez,  Serarius,  Tornicllus  ,  Magistcr 
Hist.  Schol.  Genebr.  in  Chronico,  et  alii.  Hi  ergo 
sunt  Prophet.e,  qui  in  sequent.  vocanlur /«/a, 
id  est,  discipuU  Prophetarum,  scilicet  Samuelis, 
Elioe ,  Elisei ,  etc.  Erant  laraen  inter  eos  aliqui 


COMMKNTARIA  IN  LIBUUM  I 

vfri  ProplitMae,  qiii  fiiliii;»  pianuiiliiiicnl ;  iil 
palel  ex  ("0  qiiod  ilii  i|)si  praiiiniliariiil  Eliseo 
I  apluni  Eli;i!  in  crrliini,  4.  Rcgunj.  2.  3.  Pluribus 
i(l  probal  Abiilensis,  ca|).  ly.  q.  31. 

IpsosQUE  PKOPHKTANTEs,  ]  i(l  cst,  liymnos  Deo 
cancnles.  Cantorcs  crgo  liic  vocantur  propliet;»-, 
pra\serlini  ii  qui  cx  afil;iUi  Dciliynmos  hoscruc- 
labant;  iiti  fecit  Saul  dv  quo  scquitiir.  Sic  filii 
Asapii  (iiciinlur  piopliclassc,  id  cst,  Dci  laudes 


cecinisse  in  cylliaris,  1.  1'aral.  25.  1.  Vide  quae 
de  significaiis  noniinis  propliclse  dixi  1.  Cor.  l/i, 
Causani  et  IVuclus  liiijiis  canliis  dat  S.  Juslin. 
([U.  107.  Excilul ,  ait,  Eccleslaslicus  cantus  cum 
voluplule  cfuadain  aniinain  ad  flagrans  ejus ,  quod 
cannine  celcbralur,  desiderium.  J/j'cctiones  et 
concu[)isce)ilias  carnis  scdal  :  cogilaliories  rnalas 
ininiicoruni ,  (juos  cervere  non  est ,  suggestione 
oborientes  aniolitur  ■:  pietas  deeertalores ,  genero- 
sos  et  forles  per  conslanliam  tn  rebus  adversis  effi- 
cit  :  omniumrerum,  quce  invita  iristes  et  luctuo- 
sce  accidunl,  piis  a/]'erl  medicinain. 

Et  S.  Isidorus  lib.  7.  Senl.  c.  7.  Psallendi,  in- 
quit,  utililas  irislia  corda  consolalur,  gratiores 
menles  facit ,  fastidiosos  oblectal,  inerles  excitat, 
peccatores  ad  lamenlainvilat.  Diam  quamvis  dura 
sint  carnalium  corda,  statim  ut  psuimi  dutcedo 
insonuerit,  ad  affectum  pietatis  animum  eorum 
inflectit.  El  pauio  post  :  ISescio  quo  puclo  modula- 
tione  cunenlis  mujor  nascilur  compunclio  cordis ; 
multi  enim  reperiuntur  qui,  cunlus  suuvitute  com- 
moti ,  crinuna  plungunt  ;  alque  ex  ea  parle  mugis 
flectuntur  ud  lucrymas  exquu  psaUentis  insonuerit 
dulcedo  suavissima. 

6.  ET  liSSILIKT   IN  TE   SPiniTUS  DOMINI,   ET    PnO- 

PHETABiscuM  Kis  ,  ]  hoc  esl  afilatus  Dei  spirilu  , 
et  quasi  enlliusiasnio  actus  Iiymnos  diclabis  et 
canes  Deo.  Hoc  verbo  {insiliet)  tunquum  ex  ubdilo 
diviniteUis  secreto  repenlinus  significal  afflatus, 
ailS.  Aug.  lib.  2,  adSimplician.  q.  2. 

Etmijtareris  iNviRVM  Ai.iuM,]  majorem  a  Deo 
infusam  accipies  sapi(!ntiani  et  magnaiiimita- 
lem ,  ex  rustic;mo  agasone  fics  civilis,  polili- 
cus,  rcgalis,  quia  indues  animum  liberalem  ct 
regium.  Fies  ex  rudi  sapiens,  cx  duro  milis,  ex 
;igresli  urb;inus,  ex  privalo  rcgius.  Addit  Naz. 
(lubitanduni  non  esse  quin  Saul  per  inhabitan- 
lem  Spiriliim  sanctum  fuerit  in  spirilualem  vi- 
rum  commuiaius. 

7.  QtJANDO  ERr.O  EVENERINT  SIGNA  n.EC  OMNIA 
TllU,     FAC    QU.ECUMOUE     INVKNEniT    MANUS     TUA.  ] 

(juasi  (licat  :  Ex  hisce  signis  intellige  certissimo 
le  esse  regem  a  Deoeleclum,  el  facullatem  re- 
giam  adcpiiim  ciim  ope  Dei  libi  assisienle,  nt 
possis  perficere  (|Uic  velis,  qu;ecumque  in  re- 
giinine  ggenda  tibi  occurrenl.  Regaliter  ergo 
age  etpugna  inlrepide  pro  |)opnlo  Dei  et  luo. 

QuiA  DOMiNus  TECUM  EST,]  tauquam  tuus  di- 
rector  el  giibernaior.  Ila  Aiigelom.  Abul.  elalii. 
Andi  S.  Mier.  in  qunsst.  His  signis  noscerepoteris, 
fjuia  Dcus  te  regem  fore  voluit  :  et  idcirco  ad  om- 
n:a  qucc  tibi  ugenda  sunt ,  regaUler  age ,  quiu 
Dominus  tecumest.  EtChahl.  Quando  venientliac 
signa  tibi,  paralo  tibi  vasa  (inslrumenta)  regni, 
quia  dictum  (verbum)  Domini  in  auxiUo  tuo. 
Eyran.  Dispone,  iiiquit,  le  quantum  potueris  ad 
decenier  et  potenter  regnandum. 

8.  Et  DESCENDES  ANTE  ME  IN  CaI.GAUA.]  Videlur 

Samuel  vcl  rumore  populi,  vcl  inslinctu  Dei 
prrecognovisse  macbinationcs  bcllicas  Naas  re- 
Itis  Ammon  conlra  Jabes  (ialaad.  Ilac  dc  causa 
prsemillit  Saulcm  ia  Galgala,  qua'  vicina  cral 


REGUM.  Cap.  X.  275 

Jabes  Calaad,  sequee^  secnlurum  promiilil,  ui 
voluntatem  Dei  de  hoc  bello  illi  indicet;  scd  cum 
uigerct  hoslis  Samuelcm,  exspectare  Sauli  noii 
licuil,  ait  Cajetanus  elLyranus. 

Alilcr  Abulensis  qui  generalem  hlc  regiilam 
dariSauiiii  Samuele  censel,  ut  quandocumque 
in  pcriciilis  belli  et  hostium  sit  constitutus,  se 
rccipiat  in  Galgala,  coqnese  evocet,  et  exspeclel 
quasi  de  voluntale  Dei  ibidem  sciscitaturum  ; 
idque  innuilur  c.  13.  8.  Sic  quoque  Angelom.  et 
Meiidoza.  Oplime,  inquil  Serarius,  /ungeretur 
exposiiio  Lyruni  et  Abul.  ul  el  tunc  lemporis  id 
factum  sit ,  et  postea  semper  de  compacto  fieri 
debuerit  in  difficilioribus  negotiis,  uti  ex  Josepho 
inlelUgitur,  el  infracap.  23.  v.  8et  18. 

Porro  iii  Calgala  jubet  descendere  Saulem ; 
tum  qiiia  Galgala  erat  vicina  Jordani ,  ad  eum 
conlra  hosles,neper  eum  Iransirent  in  Judaeam, 
dcrcndciidum;  tum  quia  Galgala  erat  locns  di- 
caUisoralioniel  sacrificio,  ex  quoHcbraei  trans- 
euntcs  .lordanem  sicco  pede ,  prima  in  Galgala 
posuissenl  castra,  Josue  U.  20.  lum  ul  hujus  be- 
neficii  et  transitus  memorem  redderel  Saulem  , 
eunique  magis  Deo  obligaret. 

Ut  OFFERAS  OBLATIONEM  ET  IMMOLES  VICTIMAS,] 

quasi  dicat  :  Afferes  victimas  per  sacerdoiem 
immolandas.  Nam  eas  per  se  Sauli  immoiarc 
non  liccbal,  quia  ipse  non  erat  Sacerdos. 

9.  Immutabit  ei  Deus  cor  aliud,  ]  q.  d.  Deus 
cor  Saulis,  qiiod,  cum  esset  privatus,  eratpu- 
siilum,  abjectum,  agresle,  servilc;  jam  eo  rege 
facio  fccii  magnanimum,  sublime,  amplum  el 
rcgale,  utnullis  pcriculis  cedcret,  nullos  hos- 
tes  metueret,  nullum  onus  sibi  diflicile  arbi- 
traretiir.  Sic  S.  Catharina  Senensis  petiit  a 
Christo  aliud  cor  conforme  cordi  Christi  et  ob- 
tinuit.  Ila  Abul.  Muluvit,  inquil,  ei  cor  quod 
unleti  erut  purvum  et  servile,  in  cor  regule,  Hugo 
Cardin.  Altius ,  inquitj  et  audacius  cor  habuit. 
Carthnsianus  :  Dedit  SauU  cor  virtuosius  et  spe- 
ciuUter  magnanimius.  Valabl.  Immisil  iUi  men- 
tcm  uUum,  et  cor  regium  sive  regios  spirilus. 
Theod.  Quoniam,  inquit,  erat  rusticus  soUim 
sciens  terram  colere ,  cum  ei  manus  imposuissel , 
decUt  eispiritum  regium.  D.  Gregor.  Cor,  inquil, 
immululum  hubebat  :  quiu  qui  asinus  qucesierut , 
Jam  de  regni  disposilione  cogitubut. 

Id(3m  tamenGregor.  rursiim  in  malampartein 
hac  verba  explicat.  Si ,  mqail ,  aUud  cor  tunc 
recepisse  cognoscilur ,  coram  proplieta  humiUs 
fuit;  sed  ut  cccpit  discedere,  pariter  et  ccepit  su- 
perbire  :  in  mente  suajamnon  esse  parvulum ;  sed 
Regem  se  cogitubut  :  udhuc  non  erat  subiimis  or- 
dine ,  sed  erut  sublimis  ceslimntione. 

Proprie  lamen  hic  mulavit  Deus  cor  Sanlis  , 
quia  fecit  prophetare ,  id  est,  Deolaudes  canere 
iiti  praecessit.  Ila  Terlul.  I.  de  anima  c.  11.  Sau- 
lem,  ait,  tam  Dei  Spirilus  antea  vertit  in  alium 
virmn,  id  est  in  proplietum,  quamet  malus  spiri- 
tus  postea  evertit  in  alium  virum  ,  in  aposlatam 
sciUcet.  Sic  et  alii  Interpretes  exponunl. 

10.  Et  propiietavit  in  medio  eorum,]  id  est, 
afllatns  numine  easdem  laudes  Deocecinil,  quas 
caiteri  Prophctac  canebant.  Modum  explicat 
Auclor  de  mirabil.  S.  Script.  lib.  1.  c.  11.  agen» 
de  cantico  Hcbr;eorum  post  transilum  rnari» 
Rubri,  Exodi  15.  Admiralione,  ail,  dignumvuru- 
culum,  ul  cuncli  pariter  senes  cum  pueris  ,  et  oni- 
nes  ceiates ,  eodem  inspirati  flamine ,  uno  quasi 
ex  ore ,  nullu  prdmomlione  edocti,  easdem  conli- 
nenter  Ulterus  dccanlarent  in  unum.  Ubi  non  con~ 


276 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  X. 


nuetudine  hamani  ingenii,  sed  divino  spirita  can- 
torum  pectora  et  ora  inspirantur,  Dominus  qui 
paulo  ante  in  profando  coram  eis  apparuerat ,  ipse 
postmodu77i  in  tali  cantico ,  eorum  linguas  et  inge- 
nia  gubernabat. 

Adduni  Hebraei  apiid  S.  Hieron.  Saiilem  verc 
proplielasse  de  futuro  seculo,  de  praemiis  jus- 
(orum,  el  poenis  improborum. 

11.  NUM  ET  Saul  iNTER  Prophetas ,  ]  ox  subita 
mutalione  tanlaSaulis  haec  voxadsiantium  eru- 
pit,  quseversa  est  in  proverbium  simileilli  qiio 
dicimus  :  Anser  inter  olores ,  asinus  inter  apes , 
corvus  inter  Musas.  Simili  modO  dixere  lempore 
Christi  de  Saulo  faclo  Paulo  :  Numquid  Saulus 
inler  Apostolos?  ^um(\nu\  ille  Jesum  pra>dical, 
qui  Jesum  persequi  solebat  ?  ait  S.  Gregor.  Hoc 
proverbium  quoque  usurpes,  cum  promiscue 
quilibet  sibi  magnificam  aliquam  fiuictionem 
solitis  suis  viribus  majorem  usurpat;  ut  lioc 
nemo  non  tractai  sacras  liileras,  de  iisque  dis- 
putat.  Ita  S.  Greg.  Nazianz.  Apolog.  de  fuga  sua 
ad  Pontum  :  Pro  eo ,  inquit,  qaod  deberent  esse 
dociles  Dei,  prophetant  omnes ,  adeo  ut  el  Saulsit 
inter  Prophetas  juxta  priscam  historiam  et  pro- 
verbium.  Acte  Epictelus  c.  20.  can.  20.  Philoso- 
phari ,  inquit,  desideras?  para  te  ipsam,  quasi 
irridendus  sis ,  quasi  te  subsannaturi  maltisint, 
quasi  dicturi :  de  repente  hic  nobis  philosophus  eva- 
sit?  et  unde  nobis  hoc  supercilium? 

Mor.  disce  hic  quam  utilis  sit  societas  bono- 
rum  :  haec  enim  aliis  suam  bonitatem  affricat. 
En  tibi  Saul  in  societate  Prophetarum,  fit  pro- 
pheta  et  prophetat.  Deus  enim  suum  spiriium 
afflans  Prophelisj  etiam  Sauli  inter  eos  consli- 
luto  eum  afflabat. 

Mystice  S.  Bernard.  serm.  2.  ad  fratres,  deal- 
titudine  cordis  :  M agnum,  inqiut,  pi^ophelandi 
genus ,  cui  vos  deditos  esse  conspicio ;  magnum 
prophetife  studium,  cai  vos  conspicio  mancipatos. 
Quo  illud?  Nempe  Juxta  Apostolum  non  conside- 
rarequce  videntur,  sedqucB  non  videntur  sine  du- 
bio  prophetare ,  est  ambulare  in  spiritu;  ex  fide 
vivere  ,  quce  sarsumsunt  qucBrere,  non  quce  super 
terram;  oblivisci  qace  retro  sunt,  et  exlendi  in 
anteriora,  ex  magna  parte  proplietare  est. 

12.  Et  quis  pater  eortim,]  ita  legunt  Roman. 
quod  primo  aliqui  sic  explicant,  quasi  dicat : 
Mirum  non  est  Saulem  prophetare,  quia  Pro- 
phetae  donum  prophetiae  non  habent  a  parenii- 
bus,  quasi  ex  traduce,  sed  a  Deo  :  sicut  ergo 
Deus  illisidipsum  gratis  communicavit,  sic  et 
Sauli.  Iia  Lyran.  Hugo ,  Dion.  Vatabl.  Sanchez, 
et  alii. 

Aliter  explicant  nonnulli  per  auxesin,  quasi 
dicat  :  Quomodo  Saul  subito  factus  est  prophe- 
ta?  imo  pater  eorum,  scilicet  et  caelerorum 
Prophetarum?  illis  enim  Saul  canendo  eminet , 
quasi  pater,  id  est  magister  discipulis.  Quo- 
modo  tam  subito  factus  est  Prophetarum  ma- 
gister,  qui  paulo  ante  necdum  eorum  crat 
discipulus?  Ita  Hebraci  apud  S.  Hieron.  in 
Quaest. 

Porro  Sept.  legunt  :  Et  quis  pater  ejus  ?  quasi 
dicat  :  Nonne  Cis  esl  pater  Saulis  ?  Cis  autem  est 
homo  amusus;  quomodo  ergo  filiiis  ejus  Saul 
illico  tam  canorus  evasit  musicus?  Quis  eum 
docuit  adeomelodice  canere?  utique  non  pater 
Cis,  nec  quis  alius  praeter  Deum.  Verum  legen- 
dum  cum  Hebr.  Chald.  et  Roman.  Et  quis  pater 
eorum  ? 

15.  Et  vemt  ad  excelsum,]  scilicet  collem 


unde  proplietae  descenderant  vers.  5;  in  excclso 
enim  eral  locus  orationis  et  sacrificii.  Eo  erg<? 
ascendit  Saul  antcquam  ad  suos  redirel,  ut  ani- 
mum  colligeret ,  et  Deo  pro  tot  doiiis  sibi  col- 
latis  gratias  ageret ,  ait  Abulen.  Hugo  et  Dion. 
Mystice  S.  Gregor.  Ad  excelsum ,  inquit,  post 
propheti(e  ministerium  venit ,  qaiad  cceleslia  gau- 
dia,  quce  pradicat ,  mentem  erigit ,  et  ad  ea 
amando ,  se  sublevat ,  qua;  loquendo  monstral. 
Doclores  quidem  cam  minoribus  plana  prardicantf 
qaasiin  plano  sunt  :  et  quia  post  verba  prcedica^ 
tionis  ad  promerenda  ea  quce  prcedicant ,  se  boni.i 
operibusprceparant,adexcelsumvenireperhibentur. 
\U.  DixiTQUE  PATRUUS  Saul.  ]  Patruiis  hic  Sau  - 
lis  fuit  Ner  pater  Abner  principis  milili.eSaulis  , 
inquiunl  Beda ,  Hugo,  Abul.  Dion.  et  alii.  Nec 
ergo  fuilpaterCis  patris  Saulis. 

16.  DE  SERMONF,  AUTEM  REGfSI  NOX  INDICAVIT  E!.] 

Curtam  altum  de  regno  suo  Saul  tenuil  silen- 
tium?  Respond.  Lyran.  Ut  evitaret  Jactanliam , 
el  humililatem  servaret.  Vatabl.  Hoc  tribuitur , 
inquit,  modestice  Saulis.  Abulensis  :  Erubuit  , 
inquit,  de  se  hoc  dicere,  ne  viderelur  se  Jactare , 
si  hoc  crederet  esse  verum.  Addit  Cattluis.  Quo 
exemplo,  inquit,  quorumdam  Jactantia ,  vanitas, 
insipientia  arguuntur,  qui  nihil  norunt  celare ,  et 
prcesertim,  si  quid  gloriceet  honoris  eis  exhibitum 
fuerit ,  aut  exhibendum ,  silere  non  valent,  etpro- 
priam  pandunt  sloliditatem.  Porro  S.  Greg.  Ver- 
bum,  inquit,  non  indicat ,  qui  magnitudinem 
sanctitatis  per  vanam  gloriam  non  reveUit.  Nam 
qui  magna  dignitate ,  magnaque  sanclitate  ra- 
diat ,  multa  vivendo  ostenclit,  quce  loquendo  non 
dicit. 

Secunda  causa  fuit,  ne  secrelum  propalaret  : 
ita  Lyran.  NamSamuel ,  ait,  unxerat  eum  secreto 
propter  quod  pueram  Saulis  fecit  prceire ,  ne  audi- 
ret  verbaejus ,  ut  sapra  dictum  est :  et  ideo  voluit 
tenere  secretum,  et  debait  qaousque  Samuel  nego- 
tium  publicaret.  Regi  enim  adregia  negolia  sum- 
me  opiis  est  secreto. 

Tertia,  ne  patrui  invidiam  sibi  concitaret, 
uti  conciiavit  Joseph  narrans  somnium  fralri- 
bus  de  suo  principatu  :  ila  Joseph.  6  Antiq.  c.  6. 
Hugo,  Abulensiset  alii. 

17.  Et  coNvocAViT  Samuel  populum  ad  Domi- 
NUM  IN  Maspha,  ]  non  quod  in  Maspha  essetarca 
Domini ,  ut  vull.  Lyran.  scd  ad  Dominum,  id  est, 
ad  comilia  Domini,  adcoiiventum  et  Ecclesiam 
Domini,  ad  Synagogam  Domini;  ubi  enim  est 
Ecclesia  Dei,  ibi  est  pncestqiie  ipse  Deus.  Rur- 
siim  adDominum,  id  est,  ad  Domini  sorles  et 
judicium  ;  quo  scilicet  Domiiius  publiceerat  de- 
signaturus  regem  Israelis  a  seelectum  :  ila  Ca- 
jel.  Vide  dicta  de  Maspha  c.  7.  v.  5.  el  Judic.  20. 
V.  1.  Noluitenim  Deus  suspeclum  populo  esse 
Samuelem,  quasi  humano  non  divino  judicio 
rem  tanlam  peregisset. 

18.  Ego  EDixi  IsRAEL,  cic.  ]  Vcrc  S.  Bemapd. 
Serm.  de  seplem  misericordiis,  de  seipsofate- 
batur  :  Sic ,  inquit,  onerat  me  miseralionibus suis 
Deus ,  sic  obruit  beneficiis ,  ut  onus  aliud  senlire 
non  possim. 

19.  NUNC  ERGO  STATE  CORAM   DOMINO.  ]    Religio- 

sus ,  inquit  Cajet.  sortium  usus  significatur ,  per 
stare  coram  summo  Deo  :  ut  non  ex  casa,  sed  ex 
divina  providentia  exspeclarent  effeclum  sortis , 
elevatis  mentibus  iuDeum  et  devote  commendando 
causam  Deo. 

20.  Et  APPLicuiT  (hebr.  aipi  iacrcb,  id  est,  ap- 
propinquare  vel  accedere  fccii)   om.nes  tricus 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGCM.  Cap.  X. 

lSRAEL,]ad   soilcni,  lioc  tsl  :  cledil  \v\  jecil     idcsl ,  filii  dexlerce,  descendit 

soricni  duodecinmiLiibus,  ui  iH-r eiini  \idtitl 

quamex  illis  Deus  elifierel,  ul  ex  ea  rt  gt  ni  de- 

signarel.  Ai>i>licuil  eas  Siimuel,  ait  Alnil.  iionendo 

sorles  pro  iliis,  vel  Deum  inlei  rogando  pro  sin- 

gulis.  Quales  luerinl  Ise  sorles  nescimus  ,  quia 

eas  Scriplura  non  explicat. 

iNola  :  Samuel  jam  anle  ex  Dei  jussn  Sanlem 
unxeral  in  regem,  sed  seerelo;  nunc  ul  eumdem 
ii  Deo  eleclum  toli  lopiilo  oslendal,  sortem  ja- 
cet  inslinctu  Dei^  qui  Samiieli  suggessit  se  ila 
sorles  lias  directurum,  ut  non  in  alium  quan) 
in  Saulem  caderenl.  Trudenti  consilio  id  fecil 
Deus  ne  quis  a  Sumiiele  non  a  Dt  o  electumSau- 
lem  ob  privalam  amiciiiam  ^  spes  el  ccmmoda 
arbitraretur ;  anl  se  vel  aiios  e  Juda,  vel  aliis 
nobilioribus  tribuLus,  ait  Lyran.  regno  dignio- 
res  esse  judicaret.  Sors  Laec  luit  divinatoria, 
sed  a  Deo  suggesta,  ideoque  licila.  Vide  qiiiv  dti 
sorte  iripliei  pailim  litila,  paitim  illicita,  dixi 
Aclor.  L  El  Joiiae  1. 

2L  Et  ctciDiT  cog^atio  Meiri.]  Inter  filios 
Benjamin  qui  exaclenumeranlur  1.  Paral.8.  v.l. 
el  seq.  ncminalur  Melri.  Cuaie  Htbiai,  Lyran. 
Abulens.  Hugo,  Dion.  et  alii  censent  aliquem  <  x 
posteris  Ltnjamin,  qui  ncniinanlur  1.  I  arai.  8. 
cognomiualum  fuisse  Mtlri,  id  vs>V,jaculuiorcm, 
quod  in  arte  sagillandi,  sco|)um  scilicet  confi- 
gendi  excelieret;  in  bac  eiiim  tminuisse  Benja- 
miuilas  patet.  Judic.  20.  16. 

22.  Et  co>sii.UKRi^T  rosT  WJEC  DoMi^uM,  ]per 
Poniifictni  indulum  Ralionali  in  quo  eranl  tjrim 
el  lunimim,  uli  dixi  Exodi  28.  SO. 

EccE  ABscOMJiTis  EST  tOMi,]  iu  vasis  quibus- 
dam,  nl  lialjenl  He])r.  etCiseca,  pula  in  populi, 
qui  convt  nt  rat,  saicinis  ,  ail  Valabl.  acI  in  late- 
bram  alitjuam  fugerat,  ul  ait  Josepbus,  idqueex 
bumililaie  qua  se  it  gno  indigiitm  judicabat,  et 
onus  regendi  foimidabal,  ait  Lyran.  Hugo, 
Abulens.  etCajet.  Vide  bic  qucmcdo  bonor  se- 
quilur  lugienles,  sequentes  fugilj  uti  seculus 
cslSaulem. 

23.  ALTIOR  FtlT  UMVERSO  rOPrLO  A15  HUMERO  ET 

siRscM,]  ut  sicul  coipoie,  sic  et  mentt; ,  virlute 
et  dignilate  legia  subdilis  omnibus  eminerel. 
Fuit  ergo  Saul  proceius,  el  quasi  gigas.  SicAn- 
chises  iEiieid.  b.  ail  Viigil.  tunclis  uUior  ibut,ei 
Turniis.  L  7.  toto  verlice  sufjru  esi.  Sic  procerus 
fnil  Salomon  Cant.  6.  16.  Caiolus  Magnns,  Ju- 
lius  Caesar,  Romulns.  Suum  Trajanum  laudat 
Plinius  in  Panegyrico  :  Quod  non  lumieris  hcmi- 
num  ,  ut  ulii  sii/jerbi  Iviperulores ,  veherelur  ;  sed 
sola  cor/joris  procerilule  dulior  et  excelsior ,  non 
de  patienlia  civium ,  sed  de  superbia  Principum 
iriiimphasset. 

Audi  Tiieod.  IdeoDcuselegit  omniummaximum, 
qiiia  IlcOrai  non  animi  virtulem,  sed  corporis 
mugnitudinem  mirabuntur. 

Tropol.  S.  Greg.  Rex ,  inquil,  prcccellit  collo , 
ircEcellit  et  cupite.  Quid  enivi  in  coUo ,  nisi  locu- 
lio?  qaid  in  cupite,  7iisi  mcnlis  contemplulio  desig- 
natur?  Capite  ergo  et  coUo  subdiloruni  omnium 
<  apita  cxceUit ,  sicontemplulionis  altiludinemiru- 
InUsest,  et  sublimitute  docirinev.  El  paulo  infe- 
I  ius  :  Emineut ,  inqnil  ,li(x  collo ,  tmincut  cupile, 
'it  huniero  sublintis ,  ut  convn-sulione  perfcctus  sil, 
'  loqnio  mirabiUs ,  prce  ccetcris  cirduus  in  arcecon- 
leviplalionis. 

Allegor.  Saul  fiiit  typns  Cbristi,  idquc  ob  tres 
analogias  quas  n  censei  B(  da  lib.  2.  in  Samuel 
c.  3.  Primo,  iiiquil,  quiaSauldc  trihu  Eevjuniin, 


277 

ita  ChristcDomini 
fumiliu,  qucH  ub  eo  puscitur  ac  regitur,  tota  dex- 
ttru  est  ;  nam  ejus  churitus  in  eis  solum,  qui  ad 
dextirum  regni  purtem  pertinenl,  perfecte  gene- 
rutur.  Secuvdo,  quia  Suul  ultior  fuit  universo  po- 
pulo ,  seu  tminebut  super  omnern  populiim  ;  itci 
Cliristus  Dvminus  suce  sanctitulis  et  poleslatis  glo- 
riu  cunclos  fucile  superubut.  Quis  enim  simiUseril 
Dio  ,  inlei  fUios  Dei  ?  El  iterum  :  Qui  deccelove- 
nit ,  super  onines  est,  Teilio  ,  quiu  Saul  in  Regem 
ungtndus  ubscondilus  est  domi  ;  ita  el  Cliristus 
Dominus,  cum  vtnlin-i  essent  utruperent  eum  <t 
constituercnt  sibi  Begtm,  fiigit.  Necsinemyslerit) 
Saul  domi  absconditur  :  QuiaChristus  Dominus , 
inquil  Beda  ,  intus  se  quceri  debere  ,  inius  inve- 
niri  posse  ,  intusesse  quce  docet  ;  intus  ,  qiiddu- 
cit ,  ostendit. 

25.    LOCiTVS  EST  AtTEM  SaMIJEL  LEGEM  REGNI  ,  ] 

id  est ,  prascripsit  leges  servandas  lam  Regi 
ciica  populnm ,  qnam  popuIocircaRegem ,  quid 
scilicet  Rex  populo  ,  ac  vicissim  quitl  populus 
Rt  gi  privslare  deberet.  Hinc  liquel  jus  Regis  a 
Samuele  recensitum  cap.  8.  versu  11.  non  esse 
legiiinnim  ,  sediniqnensurpalum. 

2C.  Et  exposujtcoram  Domi>o,  ]  puia  coram 
arca  Dcmini.  Hic  ergo  Samiiel  pnblice  coram 
toto  populo  Saiih  m  ex  Dei  jussu  pronnntiavit 
Regem  ,  ideoque  publice  rursum  eum  unxit , 
ct  diadcmate  caeierisque  regiis  insignibusdeco- 
lavil.  Itu  Abulens.  et  sat  colligiinr  ex  innova- 
lione  regni  quae  facia  dicitur,  cap.  seq.  v.  16. 

Stn  ET  SaVL  ABIIT   IN   DOMUM  SVAM  IN   GaBAA.  ] 

Mystice  S.  Gregor.  :  Domus  ,  inquit  ,  Regis  in 
Cubuu  sita  perhibetur.  Gabau  quippe  sublimis  di- 
cilur.  Domus  ergo  Regis  in  Gabaa  esse  ostencUtur  , 
quiu  electus  Doclor  non  ima  et  terrenu  cogitando 
incolere  ;  sed  atta  et  caiestia  medilari studet. 

27.  FiLii  VEiio  Belial  (  honn"nes  indomili ,  su- 
perbi ,  proteivi  ,  inobedientes  ,  rebelles  )  dixe- 

BL>T  :  NVM  SALVARE  NOS  POTERIT  ISTE  ?  ]  Iste,  SCi- 

licet  vilis  ,  plebeius  ,  ignobilis  ,  incognitus  , 
inexpertus  ;  quid  faciet  hic  longolius  ?  quitl 
praeslabit  turris  haec  carnea  ?  Aon  est  in  tanto 
corpore  mica  sulis.  Ad  quid  tantum  gigantis  su- 
percilium  ,  nisi  ut  capita  nostra  despiciat , 
eaque  snis  brachiis  premat ,  etlundat?  Hicerit 
nosler  Cacus  ,  de  quo  Ovidius  : 

Dira  viro  facies  ,  vires  pio  corpore  ,  corpus 
Grande :  paier  monslri  Muiciber  hujus  erat. 

Ille  vero  dissimvlabat  se  avdire.  ]  Hebr.  ob- 
surdescebul  ,  gerebat  se  quasi  surdum  :  Noluit 
enini ,  ait  Dion.  regnum  suuma  turbutione ,  Ute 
et  sunguine  inchoare.  Si  enim  oslendissel  se  verba 
illa  audire  ,  nec  vindicusset ,  pusiUunimis  videre- 
tur ;  sivero  ulcisceretur ,  ferocitutiel  arrogantice 
adscriptum  fuisset.  Ergo  recte  dissimulavit  , 
finxitque  se  non  audire  ,  juxta  illud  Eccles.  32. 
12  :  In  multis  esto  quasi  inscius.  Sapienter  S.  Isi- 
dor.  lib.  3.  Senl.  cap.  60  :  Plerumque ,  ait ,  Prin- 
ceps  justus  etiam  malorum  errores  dissimulare 
novit ,  non  quod  iniquilali  eorum  consentiat  ;  sed 
quvd  aptum  tcmpus  correctionis  exspectet,  quando 
eoriim  vilia  vel  eviendare  vuleut  ,  vel  punire.  Et 
Seneca  lib.  1.  de  Cltmentia  :  Regibus ,  ait ,  cer- 
tior  est  exmansuetudine  securitus  ;  quia  frequens 
vindicla  paucorum  odiuvi  reprimit ,  omniuvi  irri- 
tat.  Et  panio  inferius  :  Clementiaergo  non  tantuvi 
honesliores ,  scd  lutiores prcestat ;  ornamentumqut: 
imperiorum  cst ,  simul  certissivia  sulus.  S.  Bern. 
ad  Eugenium  ronlificcui :  Pauca  ,  ail ,  castiges; 


578 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XI. 


multa  dissimides.  Theodosii  Imper.  in  injuriis 
clemeniiam  ita  dilauclat  S.  AmiSros.  episl.  17: 
Antiochenis  ,  inquil,  jam  donasti  injuriani  ;  ini- 
mici  tui  filias  reoocasti ,  nutriendas  apud  affineni 
dedisti ;  matri  liostis  lui  m.isisti  de  cerario  tuo 
sumptus.  Et  August.  lib.  5.  de  Civit.  cap.  26  :  Ini- 
micorum  suoram  ,  ait  ,  filios ,  quos  non  ipsius 
Jussus  ,  sed  belli  abstulerat  impetus  ,  Christiana 
charitate  dilexic  ;  nec  privavit  rebus  ,  sed  auxit 
honoribus. 

Causam  dat  S.  Ambros.  serm.  20  :  Quo  enim 
quis  fuerit  ad  injuriam  patientior  ,  eo  potentior 
constituitur  inregno.  Sapienter  S,  Ambros.  lib.  2. 
de  Inierpellat.  Job  c.  3  :  Tacere  ,  inquit ,  dehet  , 
qui  recognoscit  objectum  ,  ne  vulnus  exasperet  et 
scindatur  cicatrix  ,  tacere  ,  et  qui  non  recognos- 
cit ;  audit  enim  alterius  ,  non  suum  crimen  ;  quod 
si  referat  ,  suum  facit  ;  si  tacet  ,  retorquet  ,  et 
conviciantem  vulnerat. 

Sapienlius  Tertull.  lib.  de  patientia  c.  8.  docet 
claudendas  esse  aures  ne  injurias  audiant  :  Si 
parum  ,  inquit ,  cequanimiter  audiamdictum  ali- 
quod  in  me  protervum  aut  nequam  ,   reddam  et 


ipse  amaritudinis  vicem  necesse  esl  ;  aut  cruciabor 
impalientia  muta.  At  qui  Imjusmodi  dictis  aures 
obslruxerit,ab  uiroque  incomniodo  eripielur;  neque 
loquens  maledicet  ,  neque  tacens  ajjligetur.  Ila 
David  suas  aures  obstruebat.  Ego  autem ,  inquit  , 
sicut  surdus  non  audiebam  ,  et  sicut  niutus  non 
aperiens  os  suuni ;  et  factus  sum  sicut  honio  non 
audiens  ,  et  non  habens  in  ore  suo  redargu- 
tiones. 

Fruclum  hujus  palieniine  subjicil  Tertull.  : 
Omnis  ,  inquit,  injuria  seu  llngua,  seu  manu  in- 
cussa  ,  cum  palientiam  offenderit  ,  eodem  ictu 
dispungctur  ,  quo  telum  aliquod  in  petra  constan- 
tissimce  durilice  Ubratum  ,  et  obtusum.  Concidet 
enim  ibidemirrita  operaet  infrucluoaa; et  nonnun- 
quam  repercussum  in  eum  qui  emisit  reciproco 
impetu  scBviet.  Nempe  idcirco  qui  te  lcedit ,  ut  do- 
leas;  qui  fructus  lcedenlis ,  in  dolore  Lcesi  est.  Ergo 
cum  fructum  ejus  everleris  non  dolendo  ,  ipse  do- 
leat  necesse  est  amissione  fructus  sui. 

Regium  ergo  ,  imo  divinum  est ,  injurias  con- 
temnere,  despicere  ,  indulgere ,  et  beneficiis 
obruere. 


CAPUT  UNDECIMUM. 

SYNOPSISCAPITIS. 

Naas  rex  Ammon  vult  viris  Jabes  Galaad  eruere  oculos  dexthos.  Audit  id  Saul  , 

COGITQUE   EXERCITUM  ,  QUO    G^DIT    CASTRA    NaAS   AD    INTERNECIONEM  .    QuARE  ,  V.    12. 
HeBR^I  APPLAUDUNT  ,  EIQUE  REGNUM  CONFIRMANT  IN  GaLGALA. 

1 .  t^^^^g^^^^gT  factum  est  qiiasi  post  mensem  ,  ascendit  Naas  Ammonites  ,  et  pugnare 

coepit  adversum  Jabes  Galaad.  Dixeruntque  omnes  viri  Jabes  ad  Naas  ; 
Habeto  nos  foederatos  et  sorvieraus  tibi.  2.  Et  respondit  ad  eos  Naas  Am- 
monites  :  Ad  hoc  feriam  vobiscum  fiiedus  ,  ut  cmam  omnium  vestriim 
bculos  dextros  ,  ponaraq;ie  vos  opprobrium  in  universo  Israel.  3.  Et 
dixerunt  ad  eum  seniores  Jabes  :  Concede  nobis  septem  dies  ,  ut  mitla- 
mus  nuntios  ad  universos  terminos  Israel  ;  et  si  non  fuerit  qui  defendat 
nos,  egrediemur  ad  te.  4.  Venerunt  ergo  nuntii  in  Gabaa  Saulis,  et  locuti  sunt  verba  haec  , 
audienle  populo;  et  levavit  omnis  populus  vocem  suam  ,  et  flevit.  5.  Et  ecce  Saul  veniebat 
sequens  boves  de  agro ,  et  ait  :  Quid  habet  populus  quod  plorat  ?  Et  narraverunt  ei  verba 
virorum  Jabes.  6.  Et  insiluit  Spiritus  Domini  in  Saul ,  cum  audisset  verba  haec  ,  et  iratus  est 
furor  ejus  nimis.  7.  Et  assumens  utrumque  bovem,  concidit  in  frusta,  misitque  in  omnes  ter- 
minos  Israel  per  manum  nuntiorum  dicens  :  Quicumque  non  exierit  ,  et  secutus  fuerit  Saul 
et  Samuel  ,  sic  Get  bobus  ejus.  Invasit  ergo  timor  Domini  populum ,  et  egressi  sunt  quasi  vir 
unus.  8.  Et  recensuit  eos  in  Bezech  :  fueruntque  filiorum  Israel  trecenta  millia ;  virorum  auteni 
Juda  triginta  millia.  9.  Et  dixerunt  nuntiis  qui  venerant :  Sic  dicetis  viris  qui  sunt  in  Jabes 
Galaad  :  Cras  erit  vobis  salus ,  cum  incalueril  sol.  Venerunt  ergo  nuntii ,  et  annuntiaverunt 
viris  Jabes  :  qui  laetati  sunt.  10.  Et  dixerunt  :  Mane  exibimus  ad  vos  ,  et  facietis  nobis 
orane  quod  placuerit  vobis.  1 1 .  Et  factum  est,  cum  dies  crastinus  venisset,  constituit  Saul 
populum  suum  in  tres  partes ,  et  ingressus  est  media  castra  in  vigilia  matutina  ,  et  percussit 
Ammon  usque  dum  incalesceret  dies  ;  reliqui  autem  dispersi  sunt ,  ita  ut  non  relinque- 
rentur  in  eis  duo  pariter.  12.  Et  ait  populus  ad  Samuelem  :  Quis  est  iste  qui  dixit  :  Saul 
num  regnabit  super  nos  ?  Date  viros  ,  et  interQcieraus  eos.  13.  Et  ait  Saul  :  Non  occidetur 
quisquam  in  die  hac,  quia  hodie  fecit  Dominus  salutem  in  Israel.  14.  Dixit  autem  Sarauel  ad 
populum  :  Vcnite  et  earaus  in  Galgala  ,  et  innoveraus  ibi  regnura.  15.  Et  perrexit  omnis 
populus  in  Galgala  ,  et  fecerunt  ibi  regem  Saul  coram  Doraino  in  Galgala  ,  et  iramolaverunt  ibi 
victimas  pacificas  coram  Domino.  Et  Isetatus  est  ibi  Saul ,  et  cuncti  viri  Israel  nimis. 


C0MMENTAI\1A  IN  LIRRUM  I.  REGUM.  Cap.  XI. 


279 


1.  IIabeto  nos  foederatos  ,  ]  q.  d.  Pange  no- 
biscujti  fivdus  ,  iil  \tMtiinl  SopliuiK.  CIiakl.Tus 
voro  :  Dccerne  nobis  paclum  ,  el  scrviemus  libi ; 
quasi  diciinl  :  Subdili  et  servi  liii  erinius  ,  sed 
foederali ,  non  bello  \icii  el  nianu  capii  ,  quasi 
niancipia. 

2.  I>  HOC  FERIAM  VOIMSCUM  FOEDUS  ,  UT  ERUAM 
OMNIUM  VESTRUM  OCUEOS  DEXTROS  ,   ]  tuni  ad  igOO- 

miniani  el  opprobriuni  ,  ul  scquiuir;  lum  ut 
vos  soniicaecos  et  bello  inuliles  reddum  :  Milites 
enim  oculimi  sinislrum  sculo  legunt ,  clexlro  vero 
in  pugna  rcm  gerunt.  Ita  Abul.  Audi  Joseplium 
lib.  6.  Anliq.  cap.  5  :  Hic  [  Naas)  Judceis  ultra 
Jordanevi  habitantibus  infcstus  ,  cum  niagno  et 
forli  exercilu  regioncm  ingressus ,  urbes  eorum 
subjugare  ccvpit ;  nec  contentus  libcrtatem  in  prcc- 
sens  abslulisse ,  ut  omnem  rebellandi  materiam  in 
futuram  adimeret  ,  lam  ullro  deditis  ,  quam  vi 
subactis  ,  dexlrum  oculum  erucbat  ;  ut  quoniam 
sculum  sinistro  prospectum  negat  ,  omnino  inu- 
tiles  bello  fierent. 

Terliani  causam  addit  Dion.  scilicet  voluisse 
Naas  liac  execulalione  Jabesitarum  ,  terrorem 
sui  omnibus  Hebra'is  inculere ,  ne  quis  deinceps 
similis  supplicii  nielu  ,   sibi  rebcllare  auderel. 

Tropol.  isaas  bebr.  idem  esl  quod  serpens  , 
pula  diabolus  ,  quidexlros  oculos  suorum  eruit , 
quando  abstinenlibus  a  se  dtvictis  ,  sic  ptr  gulam 
prcevalet  ,  ut  carnalia  sola  cupianl  ,  et  spirilua- 
lia  ,  quce  amare  solebanl  ,  non  attendant  ,  ait 
S.  Greg.  Beda  et  Angelomus  ;  spirilualia  enim 
sunt  dextra,  id  est ,  poliora  et  uieliora  ;  ideo- 
que  dextro  et  meliori  oculo  intuenda  :  carnalia 
vero  sunl  sinislra  ,  id  est  ,  viliora  ;  ideoque  si- 
nistro  et  viliori  oculo  obiter  aspicienda.  Dextio 
ergo  snspiciuius  coelum  et  ccelestia  ;  sinislro 
despicimus  ti  rrani  el  lerreslria. 

Audi  S.  Nilum  in  Ascelico  :  ISaas  Ammonites  , 
qui  serpenlem  signiftcat  ,  Israeli  perspicaci  om- 
nem  oculum  dexlrum  effossurum  se  minilalur ,  ut 
nulla  dextcra  cogitaiio  ad  ullam  dexleram  actio- 
nem  dirigatur  ;  eos  enini  qui  a  conuviplallone  ad 
aclionem  se  confcrunt  ,  valde  proficere  non  igno- 
rat  ;  mam  illi  in  aclionibus  suis  sine  repj-eltensione 
egerunt  ,  qui  menlls  oculis  acutissimis  ,  quid 
agendum  sit ,  untca  meditati  sunl. 

3.  CoNCEDE  NOBis  sEPTEM  DiEs  ,  ]  ad  petcndum 
a  cseteris  Hebrais  coiisiliiin)  1 1  auxilium.  Con- 
cessiteis  boc  Naas  su|)(ibus  iioii  <'x  |)ielale,  s(ul 
ex  animositale  ,  ait  Dicn.  a-siimaiis  neniiiK  m 
ausurum  eis  succurreie ,  vel  sii)i  in  pialium 
occurrere.  rulabat  enim  t;im  paucis  diebus  laii- 
tum  exercitum,  qui  suo  pai  rcrel,  coginon  posse. 

h-  Veneruint  ergo  iNU^Tii  iN  Gabaa  Saui.is  ,  ] 
Cabaa  enim  erai  patria  Saulis  ,  ideoque  in  ea  rcx 
factus  n;sidebat. 

5.  Et  ecce  Saul  vk.mebat  sequens  boves  de 
AC.RO.  ]  Veniebat  ,  ait  Hugo ,  sequens  boves  de 
agro  ;  non  ut  custos  ioi/ni  ,  qiiia  lioc  esset  incon- 
veniens  ,  ul  Rex  esset  bubiUcus  ;  sed  casu  accidit , 
iit  cum  rediret  Saul  de  agro  ,  bovcs  prcecedtrent 
eum  in  via.  Sic  el  Lyraii.  et  Dion. 

Verum  bic  scnsus  contorlus  videtur  et  violen- 
'us;  sequi  enim  boves  <le  agro  ,  esl  aralorum 
boves  ab  aratro  reduccnliiim  ad  staljuimii.  l-uit 
•■rgo  Saiil  aralor  ,  ail  Abnleiis.  el  licel  jani  foret 
rcx  crcatus  ,  ad  soliiam  lamcn  agiiculliiram  , 
cum  alia  regni  negolia  iion  occurieient ,  lediit. 
Sic  ct  David  ,post(|u;  ni  aSamiieleunctiisesset  in 
Regem  ,  rediil  ad  pascendum  suas  oves.  Undc 
vers.  7.  uinimf;i;e  hunc  bovem  suum  ,  quo  ara- 


bat  Saul ,  concidit  in  frnsta.  Eranl  ergo  hi  pro- 
prii  ejus  boves  ,  non  alieni.  Ita  Abulens.  Cajet. 
Sancliez,  Mendoza  et  alii.  Causam  dat  S.  Greg. 
lib.  19.  Moral.  cap.  17  :  Quia  perit  omne  quod 
agitur ,  nisi  sollicite  in  liumilitate  custodiatur.  Et 
hoc  ,  ait  Hugo  Card.  est  contra  Religiosos  ,  qui 
quando  fiunt  Episcopi  ,  dimitlunt  regulam  suam. 
Vide  el  mirare  liic  siniplicilatem  et  modestiam 
primorum  regum  ,  Saulis  et  Davidis  ,  ac  agri- 
culturae  dignitatem  et  praesianliam  ;  ulpole quani 
olim  Reges  et  Principes  exercueriiil.  Sic  Ro- 
mulus  ,  Remus  ,  Curius  ,  Fabricius  ,  primique 
romani  Senalores  ei  Principes  erant  aratores  et 
agricolse.  Audi  Propert.  lib.  l\  : 

Curia  ,  praetexto  quae  nunc  nitet  alta  senatu  , 
Pellittjs  liabuit ,  rustica  corda  ,  Patres. 

Buccina  cogebat  priscos  ad  verba  Quirites. 
Centum  illi  in  pralo  sa;pe  Senatus  erat. 

Plinius  lib.  18.  hist.  cap.  3 :  Ipsorum,  inquit ,  ma- 
nibus  Imperatorum  colebanlur  agri  ;  gaudente 
terra  vomere  iaureato  ,  et  triumpliali  aratore. 
Valerius  Maximus  libr.  h.  cap.  U  :  Ilti ,  inquit , 
p7CPdiviles  ,  qui  ab  aratro accersebantur ,  ul  con- 
sules  fierenl ,voluptatis  causasoiiimvcrsabant;imo 
qiios  pericula  Beipublicce  impcrutores  accersebant , 
anguslice  rei  familiaris  ,  bubulcos  fieri  cogebant. 
Causam  dat  S.  Cliiys.  hom.  15.  in  2.  ad  Corinth. 
Quud  Deus  primis  parentibus  agriculturam  ut 
necessariam  ,  artemque  innocenlissimam  et 
praestantissimam  indixerit  ,  juxta  illud  Gen.  2. 
16  :  Posuil  eumin  paradiso  voluptatis  ,  ut  opera- 
retur  et  cusiodiret  illum.  El  mox  ii  diluvio  coepit 
ISoe  vir  agricolu  e.xercerc  terram  ,  et  plantavit 
vineum.  Genes.  9.  20.  Audi  Philonem.  lib.  de  Abel 
et  Cain  :  Moyses  ,  ait,  prctckn-am  exislimans  ar- 
tcm  pasloriim  ,  ipse  Iraclavit  lioc  negolium.  Et 
Jib.  cle  Agricuilura  :  Tunta  ,  inquit ,  curce  pasto- 
ralis  lioneslas  creditur  et  ulilitus  ,  ut  Poeturuni 
gcns  reges  soleat  vocare  pastores  populi.  Et  lib.  de 
Josepb  agens  de  cura  |)aslorilia  :  Quce  disciplina, 
ait ,  cum  civili  convenit.  Et  lioc  est ,  opinor  ,  cur 
PoelcB  reges  vocanl  pastores  populi.  ISum  quisum- 
vnis  est  in  arle  pecuaria  ,  facile  bonus  rex  evadet , 
pulclnrrimo  liominum  gregi  prctfiosilus  ,  appro- 
buta  industria  in  minore  negotio.  Denique  lib.  1. 
de  vila  Mojsis  tom.  2.  de  Moyse  :  Pnefuit ,  ait , 
gregibus  ,  ad  principalum  se  prceparans.  Nam 
pasioralis  ars  ad  regnum  est  prccludium  ,  lioc  est 
ad  regimen  hominiim  ,  gregis  viunsuelissimi,  Cle- 
mens  Alexand.  lib.  Slrom.  :  Moyses  ,  ail  ,  ovex 
pascil  ,  ut  qui  ad  principatum  pustoralem  pi^ius 
erudiretur.  Ei  enim  qui  hominum  gregi  est  prce- 
futurus ,  est  prceexercitalio  ,  ovium  pascendarum 
scientia.  Ab  ea  auttm  ducit  Deus  j  ut  esset  dux 
Hebrceorum  excrcilus.  D.  Ambr.  eleganler  idip- 
sum  nolat  lib.  1.  Epist.  epist.  h  :  Abraliam,  ait, 
et  Jacob  et  postea  Moyses  et  Duvid  pastores  fue- 
runt  ,  regulem  quanulam  in  lioc  mtinere  discipli' 
nam  induenles.  Deni(iue  S.  Basil.  honi.  26.  de 
Marlyre  Mamanle  :  Ne  contemnas ,  iiiquit ,  viriim 
ubi  jxislorem  atidis.  Qiii  Deo  primus  placuit ,  Abel 
paslor  fiiil.  Mvyses  magnus  ille  legislator  pe~ 
ciides  ptivit  in  mvnte  Horeb  ;  el  per  pasturam  ad 
coUoquium  Dei pervenit.  Jacob  Patriarclia,  pecudes 
pascendo  ,  pro  vcrilale  patientium  ostendit  ,  et  in 
niodica  imagine  univeisum  vitum  suam  ,  quasi 
qjjodam  charactere  obsignavit  ;  David  d  pccudum 
paslura  pcrvtnit  ad  rtgnum.  Sorores  qucfdam  sunt 
pastura  et  regni  adminislralio.  Quapropler  Do- 
minus ,  ulraque  complexus  ,  el  pasloresl  cl  rex. 


280  COMMENTARIA  IN  LIBRUM 

6.  Et  irvtus  est  furOr  ejus  nimis.  ]  AcaitSaiil 

iram  justain  in  Naas  idololalram  et  lyrannmn 

tam  indigna  poscentem  ab  Israelitis  ;  Deo  et  sil)i 

quasi  Regijam  subdilis  ,   ut  illa  ipsi  esset  cos 

virtutis  ,  eumque  stimularet  ad  justam  de  eo 

vindictam  ,  et  subditorum  defensionem ;  ad  hoo 

enimopuseratanimoheroicoetevcelso,  praeser- 

tim  in  re  lam  subita  ,  cum  nullum  haberei  mi- 

litem  ,    et  hostis  tempusque  angustum  ur;j;e- 

rent.  Audi  S.  Basil.  hom.  10.  de  ira  :  Neroiis  , 

inquit  ,    est  animce  indignatio  forlitadinemcon- 

stantiarnque  prcebens  ad  res  bene  gerendas  ;  quce 

animam  volaptate  delinitam  ac  lascivientem  ,  ve- 

luti  ferro  quodam  cohibens  ,  aasteriorem  fortio- 

remque  ex  moUi  ac  remissa  dedit.  Et  paulo  post  : 

Ira  ,  inquit ,   velut  armis  utamtir.   Ideo  Moyses 

omnium  hominum  mansuetissimus  ,  vituli  idolola- 

triam  damnans  ,  Leoitarum  manus  in  ccedem  fra- 

trumarmavit.Quid  Phineesjustum  reddidit?Nonne 

contra  fornicantes  ira  ,  qui  alioqui  mitis  ac  man- 

suetus  existens  ,   protinus  utrumque  trucidavit  ; 

Samuel  autem  regem  Amalec  nonne  Justa  ira  in 

medium  trahens  occidit  ?  Sic  ilaque  fit  ira  sivpe- 

numero  ,  bonarum    actionum    administra.    Elias 

vere  Zelotes  turpitudinis  Sacerdotesjusta  indigna- 

tione  in  totius  Israel  utilitatem  ,  ut  morte  mulcta- 

rentur  ,  effecit. 

Quocirca  S.  Ambr.  1. 1.  0/fic.  c.  21.  Irascimini , 
ait,  ubi  est  culpa ,  cui  irasci  debeatis ;  non  potest 
enim  fieri  ut  non  rerum  indignitate  moveamur  ; 
alioqui  non  virtus  ,  sed  ienitudo  et  remissiojadica- 
tur,  Irascimini  ergo ,  ita  ut  a  culpa  abstineatis. 

Tropol.  S.  Gregor.  :  Ecce ,  ait,  Saal  ut  irasci 
nimis  potuerit ,  prius  in  eum  spiritus  Oomini  in- 
siliit.  Quam  metuenda  sit  ergoSanctorum  ira  cer- 
nimus  ,  si  insilienlem  in  eos  Domini  Spiritum  co- 
gitamus  ;  si  dum  illos  foris  irascentes  aspicimus  , 
commoventem  spiritumintus  pariter  attendamus ; 
quoties  ergo  majorum  zelo  corrigimur ,  sub  eorum 
indignatione  vehementer  possumus  pavere  ,  si  eo- 
rum  impetum  motum  sancti  Spiritus  credimus, 

7.  Et  assumens  utrumque  bovem,  coxcidit  IX 
FRUSTA.  ]  Imitatus  esl  Saul  exemplum  Levitae  , 
qui  uxorem  stupro  occisam  conscindens  in 
frusta  ,  illa  per  totum  Israelem  dispersit ,  ita- 
que  omnes  ad  stupri  vindictam  accendit.  Ju- 
dic.  19.  29.  Sic  novitas  concisionis  ,  novi  regis 
minantis  se  idem  facturum  bobus  ejus  ,  qui 
se  a  bello  subduxisset  ,  omnes  impulit  ad  com- 
mune  periculumcommunibus  animis  armistjue 
propulsandum.  Timebant  enim  tyrannum  Naas  , 
ne  subjugatis  et  exoculatis  Galaaditis  ,  victoria 
insolescens  ,  pergeret  trans  Jordanem  ,  ibique 
pari  caeteros  feritateoinnes  Hebrneos  siib  jugum 
mitteretet  exocularet.  Timebant  qiioque  iras  et 
minassui  regis  Saulis.  Timebant  denique  Deum 
vindicem  ,  ne  si  regem  suum  ab  eo  conslitutum 
desererent ,  ab  eo  in  manus  Naas  traderentur. 

QUICUMQU-:  NON  EXIERIT  ET  SECUTOS  FUERIT  SaUL 

ET  Samuel  ,  sic  FiET  BOBUS  Ejus.  ]  Hiuc  patct  Sa- 
muelem  Dei  monitu  adfuisse  Sauli  ,  et  inter- 
fuisse  castris  et  praelio,  ut  omnes  ad  illud  ani- 
maret,  et  suis  precibus  meritisque  ,  eis  a  Deo 
victoriam  impetrareL  Undeetea  parta  vers.  12. 
ait  populus  ad  Samuelem  :  Quisest  iste  quidixil: 
Saul  non  regnabit  super  nos  ?  Et  versu  Vx  :  Divit 
Samuel  ad  populum ,  etc.  ,  toti  ergo  huic  belli 
lam  periculosi  negotio  interfuit  ,  imo  praefuit 
cum  Saule  Samuel ,  quasi  judex  vindexque  Is- 
raelis.  Nota  hic  :  tam  diu  bonus  fuit  Saul ,  quam- 
diu  Samuelem  direclorem  secutus  est;  quuido 


\.  REGUM.  Cap.  XL 

vero  ejus  m;)nila  jussaque  neglexil  ,  r.icins  est 
maliis  et  reprobus.  Rursiis  Saul  prccponit  se 
hic  Sainiieli ,  quasi  rex  tolius  Israelis  ,  ideoque 
dignior ;  licet  Samiiel  eo  esset  sanctior. 

Sic  FiET  BOBUs  Ejus.  ]  Sed  ciir  idipsum  homi- 
nibiis  ipsis  non  comminatur?  Respondct  R.  Sa- 
lomon  apud  Lyranum  et  Ai)ulensein  :  Noluit,  ait, 
commiaari  pienam  mortis  ,  vel  detruncationis 
m^mhri ,  ne  in  principio  regni  sui  ,  d  magno  ri- 
gore  inc.ipere  videretur.  Astipulatur  Dionysius  : 
Com^ninabalur  ,  ait,  Saui  pecorum  ablationem  , 
non  iwminum  trucidatloaeni ;  ut  temperate  inci- 
peret  siiam  exercere  Jarisdictionem. 

Novelli  ergo  principes  ,  si  sapiunt ,  sequanlur 
illud  Glaudiimi  :  Mitissima  sors  est  regnorum  , 
sib  rege  novo. 

8.  FUERU.NTOUE  FILIORUM  TsR\EL  TRECENTA  MIL- 
LIA,    V11\0:W\I  AUTEM  JUDA  TRIGINTA  MILLIA,  ]  Meil- 

daciter  Josephiis  ,  ul  vires  suorum  Israelita- 
rum  Vespasiaiio  et  Romanis  ostentet  ,  ait  ex 
Israele  fuisse  septingenta  millia  ,  ex  Juda  vero 
septuaginta.  Quamqtiam  Septuag.  hic  numerent 
sexcenta  millia  Israelis  ,  et  sepluaginta  ex  tribii 
Juda.  Porro  Saiil  recensuit  eos  in  Besech  ,  qui  eral 
locus  juvta  Jordanem  ,  cujiis  rex  erat  Ad«mi- 
Besec  ,  Judic.  1.  5.  quam  Josephus  Balam  vocat  , 
Septuag.  Bama. 

Mystice  ,  Besec  hebr.  idein  est  ((uod  fulgur  vel 
egestas  ,  quod  Beda  ad  mysterium  traducens 
asserit  ,  ficleles  omnes  ,  ceternce  patrice  cives  ,  in 
Christo  Domino ,  qui  fulguri comparatur ,  Luc;e  17. 
vers.  1h  ,  num^^randos  esse  et  coliigendos,  Et  rur- 
sus,  qui  reiictis  omnibas  sequuntur  Dominum  , 
describendos  esse  et  recensendos  ,  ut  regno  ccelo  - 
ram  potiantur  ,  quod  paaperes  spiritu  conse- 
quuntur ,  Matth,  5.  v.  3. 

Porro  niimeris  300  et  30  millium  ,  idem  Beda 
hoc  mysterium  assignat  :  Temarius  ,  ait  ,  prop- 
ter  confessionem  sanctcc  Trinitatis  ad  fidem  ;  de- 
narius  ,  et  centenarius  propter  dexterce  mercedis 
electionem,et  denarium  diurnum  bonis  viniloribus 
dandum ,  referuntur  ad  spem.  Porro  miilenarius 
ad  immobilem  stabilemqae  perfectce  diiectionis  res- 
picit  operationem.  Et  statim  :  In  filiis  Israe^ ,  qui 
est  videns  Deuni  ,  intelUgit  speculantium  perfec- 
tionem  ;  in  viris  autem  Juia  ,  qui  interpretatur 
confessio,  confilentium  fortiludinem,  suo  utrisqtie 
nomine  optime  accommodato.  Nam  contempla- 
tores  mitiori  vocabulo  iilii ;  confessores  ,%o\\(y\(iv\ 
nomine  viri  nuncupantur. 

9.  Cras  ERiT  voBis  SALUs.  ]  Mirare  hic  pruden- 
tiam  et  celeritaiem  Saiilis  ,  qui  uno  die  tanlas 
copias  contlavit ,  disposuit ,  magnis  itineribus 
in  hostem  contendit ,  piignavit ,  vicit  ,  trium- 
phavit  ,  ut  cum  Julio  Gaesare  dicere  posset  : 
Veni,  vidi ,  vici.  Hinc  patet  minus  vere  Jose- 
phum,  et  exeo  Magisirum  hist.  schol.  pro  craa, 
supponere  ,  tertio  die.  Credibiie  est  ,  ait  Dion. 
quod  Samuel  divina  reveiatione  cognovit  ,  quod 
Saul  cumsuis  triumpliaret. 

GuM  iNCALUERiT  soL.  ]  Mystice  B.  Petrus  Dam. 
lib.  6.  epist.  5  :  Cum  ,  ait,  mens  per  desidiam  pri- 
mitus  tabefacta  ,  Jam  in  se  reversa ,  ad  Conditoris 
sui  desiderium  recalescit ;  cum  torporem  negligen- 
t.icB  deserit  ,  et  frigus  insensibilitatis  pristince 
flamma  sancti  amoris  accendit ;  tunc  velut  inca- 
iescente  soie  ,  victoria  de  hostibus  sumitar  ,  et 
obsessa  civitas  de  superbi  regis  manibus  iiberatur. 
Hinc  estquod  de  Abraham  scriplum  est  :  Quia  ap- 
paruit  ei  Dominus  in  conoalle  Mambre  in  ipso  fer- 
vore  diei.  Genes.  18.  versu  1  :  Uinc  est  quod  de 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGU  M.  Cap.  XII. 


281 


Lot  dicitur  :  Sol  ortus  est  super  terrain  ,  el  Lot 
ingi-essus  est  Segor.  Gcnes.  19.  versu  23.  Recte 
igilur  viundi ,  sive  principis  ejus  umicitias  dedig- 
namur  ,  et  cum  eis  simul  societalis  fccdus  habere 
contemnimus  ,  ne  dum  tenebris  jungimur  ,  luce 
privemur. 

10.  Mane  exibimus.  ]  Audi  S.  Greg.  :  Qui ,  ait  , 
jam  de  vicinp  auxilio  securi  sunt ,  quamdani  spem 
hostibus  iribuunl,  quos  promillendo  illudanl.  Voce 
quidem  debititatem  simulant  ;  sed  fortitudinem 
promissi  auxilii  intus  servant.  Aliud  ergo  promit- 
tunt ,  aliud  credunt.  El  paulo  pOsl  :  Dabant,  ait, 
hostibus  credere ,  quod  sic  se  in  eorum  manibus 
traderent  ,  ut  facere  de  eis  possent  qucecumque 
voluissent.  Sed  qui  in  diem  sequentem  venturum 
Regem  in  suum  auxilium  noverant ,  exire  cum  eo 
non  ad  hostium  maiius  ,  sed  ad  interfectionem 
cogitabanl. 

11.  CoNSTiTuiT  (divisit)  Saul  populim  in  tres 
PARTEs  ,  ]  ut  irihus  ordinibus  et  locis  in  hos- 
lium  caslra  ex  inopinato  irruerenl  ;  ilaque  eos 
percellerenl  et  occuparent ,  ne  quis  eorum  eva- 
deret.  Rursum  ,  ut  si  una  turma  deficerel  vel 
succumberet,  altera  ei  succurreret. 

Myslice  ,  B.  Petrus  Dam.  lib.  6.  Epistolarum 
epist.  5  :  Quid  est  ,  ait  ,  quod  populum  in  tres 
conslituit  partes  ,  nisi  quia  ires  sunt  principales 
animcB  virtutes  :  fides  scilicec ,  spes  et  charitas  ?  in 
irifariis  ituque  bellatorum  partibus  vicloria  cer- 
taminis  obtinetur  ;  quia  tribus  his  virtutibus  , 
duce  Chrislo ,  omnis  diabolicatenlalio  vincilur. 

Et  INGRESSUS  EST  MEDIA  CASTRA   IN  VIGILIA    MA- 

TUTiNA  ,  ]  ul  somno  sopitos  vel  semisomnes  in- 
vaderet  et  opprimeret.  Simili  slratagemate  usus 
Josue  c.  10.  9.  cecidit  Amorrh.  Vide  ihi  dicia. 

Et  PERCussiT  Ammon  ,  ]  puta  Ammoniias.  Addit 
Joseph.ipsumeorumregemNaasfuisseoccisum. 


13.  Et  ait  Saul  :  Non  occidetur  quisquam  in 
DiE  UAC  ,  ]  quia  hrec  dies  est  gaudii ,  victoriae  et 
iriumphi  ,  quam  non  decet  ca'de  luctuque  ci- 
vium  funestare,  foedare  ,  maculare,  ait  Joseph. 
Abulensis  et  Dionysius. 

IZl.    EAMUS  IN  GaLGALA,   ETINNOVEMUS  REGNUM.  ] 

Elegit  Samuel  Galgala  ;  limi  quia  hic  locus  erat 
vicinus  Jordani  ,  juxta  quem  commissum  eral 
praelium  ,  et  \ictoria  parta  ;  tum  quia  Galgahi 
locus  erat  celebris  ob  castra  Josue  cap.  5;  tum 
quia  Samuel  iii  Galgala  populum  judicarc  sole- 
bat.  Ibi  ergo  fiebat  conventus  populi  et  comilia 
publica  ;  in  quibus  proinde  Samuel  voluit  inno- 
vare  regnum  Saulis  ,  id  est ,  nova  populi  de 
tania  ejus  victoriagraiulalione  confirmari.  Unde 
verisimile  est  Samuelem  hic  rursum  unxisse 
Saulem  in  regem  ,  ca-lerisque  regis  insignihus 
eum  ornasse.  Hinc  Joseph.  lib.  6.  cap.  k.  asse- 
ril  Saulem  unctum  in  Maspha  et  in  Galgata.  Ter 
ergo  unctus  est  Saul  a  Samuele  ,  primo  secretd 
et  privalim  c  10.  1 ;  Secundo  ,  publice  in  Mas- 
pliat  ;  terlio,  post  vicloriam  publice  pariter  in 
Galgatis.  Ita  Abulens.  Sanchez ,  Serar.  el  alii. 
Sic  et  David  ter  fuit  unctus  in  rcgem  :  primo  , 
privatim  in  domo  patris  cap.  16.  13  ;  secundo  , 
publice  in  Hebron  super  tribum  Juda  ,  2.  Reg.  2. 
U  ;  terlio  ,  cap.  6.  3.  Ibidem  super  totum  Israel. 

15.  Et  obtulerunt  ibi  victimas  pacificas  ,  ]  ia 
graiiarum  actioncm  pro  pace  Israeli  per  vic- 
loriam  Saulis  parte  ;  et  in  postulationem  ,  ut 
illa  pax  tam  Israeli  quam  Sauli  foret  firma  et 
constans.  In  nova  enim  tantre  victori<E  exsulta- 
tione  ac  novi  regis  et  iriumphaloris  Saulis  inau- 
guralione  ,  par  erat  haec  sacrilicia  ad  publicam 
gralulationem  offerri  in  Gatgcdis  ;  esto  ibi  nou 
esset  arca  fccderis  ,  nec  tabernaculum  ,  vel  al- 
tare  holocaustorum. 


CAPUT  DUODECIMUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 
Samuel  sui  principatus  juste  sanctequr  gesti  testimonium  poscit  a  plebe.  Mox,  V.  7. 

REFRICANS  DeI  IN  POPULUM  BENEFICIA  AC  POPULI  INGRATITUDINEM  ,  GRAVITER  EUM  CON- 
TESTATUR  ,  UT  SOLI  DeO  SERVIAT  ;  ALIOQUl  DeI  VINDICTAM  EXPERTURUM  :  IN  CUJUS  REI 
SIGNUM  ,  DeI  QUASl  E  COELO  DICTA  SUA  CONFIRMANTIS  V0CE3I  ELICIT  PER  TONITRUUM  , 
V.  18.  IgITUR  HOC  CAPITE  POPULUsSaMUELIS  INNOCENTIAM  PROBAT,  SAPIENTIAM  AUDIT, 
PATIENTIAM  VIDET  ,   POTENTIAM  ADMIRATUR. 


>ixiT  autem  Samuel  ad  universum  Israel  :  Ecce  audivi  vocem  vestram  , 
Ijiixla  omnia  quoe  locuti  estis  ad  me ,  et  constitui  super  vos  regem.  2.  Et 
|nunc  rex  gradiatur  ante  vos  ;  ego  aulem  senui  ,  et  incanui  :  porro  filii  mei 
fvobiscura  sunt ;  itaquc  conversatus  coram  vobis  ab  adolescentia  mea  usque 
^ad  banc  diem  ,  ecce  praesto  sum.  3.  Loquimini  de  me  coram  Domino  ,  et 
'coram  Christo  ejus  ,  utrum  bovem  cujusquam  lulerim  ,  aut  asinum  :  si 
quempiam  calumniatus  sum  ,  si  oppressi  aliquem  ,  si  de  manu  cujusquam 
munus  accepi ,  et  contemnam  illud  hodie  ,  restituamque  vobis.  Et  dixerunt :  Non  es  calumnia- 
tus  nos ,  neque  oppressisti  ,  neque  tulisti  de  manu  alicujus  quippiam.  5.  Dixitque  ad  eos  : 
Testis  est  Dominus  adversum  vos  ,  et  testis  Chrisfus  ejus  in  die  hac ,  quia  non  invcneiilis  iii 
manumeaquippiam.  Et  dixerunt  :  Testis.  G.  Et  ait  Samuel  ad  populum  :  Dominus ,  qiii  fecit 
Moysen  el  Aaron ,  et  eduxit  patres  nostros  de  terra  ^Egypti.  7.  Nunc  ergo  state,  ut  judicio 
«ontendam  adversura  vos  coram  DominO;  de  omnibus  raisericordiis  Domini ,  quas  fecit  vobis- 

COUMEL.    A    LAPIDE.      TOM.    II.  36 


282  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XII. 

cum  ,  et  cum  patribus  veslris.  8.  Quo  raodo  Jacob  ingressus  est  in  iEgyplum  ,  et  clamaverunt 
palres  vestri  atl  Dominum;  et  misit  Dominus  Moysen  et  Aaron  ,  et  eduxit  patres  vestros  de 
iEgypto,  et  collocavit  eos  in  loco  hoc.  9.  Qui  obliti  sunt  Domini  Dei  sui  ,  et  tradidit  eos  in 
mauu  Sisarae  magistri  militise  Hasor,  et  in  manu  Philisthinorum  ,  et  in  manu  regis  Moab  ,  et 
puguaverunt  adversum  eos.  10.  Postea  autem  clamaverunt  ad  Dominum  ,  ct  dixerunt  :  Pec- 
cavimus,  quia  dereliquimus  Dominum  ,  et  servivimus  Baalim  et  Astaroth ;  nunc  ergo  erue  nos 
de  manu  inimicorum  nostrorum  ,  et  serviemus  tibi.  11.  Et  misit  Dominus  Jerobaal  et  Badan  , 
ct  Jephte,  et  Samuel ,  et  eruit  vos  de  manu  inimicorum  vestrorum  per  circuilum  ,  ct  habitastia 
conGdenter.  12.  Videntes  autem  quod  Naas  rex  filiorum  Ammon  venisset  adversum  vos,  dixistis 
mihi  :  Nequaquam ,  sed  rex  imperabit  nobis  ;  cum  Dominus  Deus  vester  regnaret  in  vobis. 
13.  Nunc  ergo  prsesto  est  rex  vester,  quem  elegistis  et  petistis  :  ecce  dedit  vobis  Dominus 
regem.  14.  Si  timueritis  Dominum  ,  et  servieritis  et  audleritis  vocem  ejus,  et  non  exaspera- 
veritis  os  Domlni  :  eritis  et  vos  ,  et  rex  qui  imperat  vobis,  sequentes  Dominum  Deum  vestrum  ; 
15.  si  autem  non  audieritis  vocem  Domini  ,  sed  exasperaveritis  sermones  ejus ,  erit  manus 
Domini  super  vos  ,  et  superpatres  vestros.  16.  Sed  et  nunc  state,  et  videte  rem  istam  gran- 
dem  quam  facturus  est  Dominus  in  conspectu  vestro.  1 T.  Numquid  non  messis  tritici  est  hodie  ? 
invocabo  Dominum ,  et  dabit  voces  et  pluvias  ;  et  scietis ,  et  videbitis  quia  grande  malum 
feceritis  vobis  in  conspectu  Domini ,  petentes  super  vos  regem.  18.  Et  clamavit  Samuel  ad 
Dominum  ,  et  dedit  Dominus  voces  et  pluvias  in  illa  die.  19.  Et  timuit  omnis  populus  nimis 
Dominum  et  Samuelem,  et  dixit  universus  populus  ad  Samuclem  :  Ora  pro  servis  tuis  ad  Do- 
minum  Deum  tuum  ,  ut  non  moriamur ;  addidimus  enim  universis  peccatis  nostris  malum  ,  ut 
peteremus  nobis  regem.  20.  Dixit  autem  Samuel  ad  populum  :  Nolite  timere ,  vos  fecistis  uni- 
vcrsum  malum  hoc  ;  verumtamen  nolite  recedere  a  tergo  Domini  ,  sed  serviteDoraino  in  omni 
corde  vestro.  21 .  Et  nolite  declinare  post  vana,  quse  non  proderunt  vobis ,  neque  eruent  vos , 
quia  vana  sunt.  22.  Et  non  derelinquet  Dominus  populum  suum ,  propter  nomen  suum  mag- 
num  ;  quia  juravit  Dominus  facere  vos  sibi  populum.  23.  Absit  autem  a  me  hoc  peccatum  in 
Dominum  ,  ut  cessem  orare  pro  vobis  ,  et  docebo  vos  viam  bonam  et  rectam.  24.  Igitur  timete 
Dominum  ,  ct  servite  ei  in  veritate,  et  ex  toto  corde  vestro  ;  vidislis  enim  magnifica  qucc  in 
vobis  gesserit.  25.  Quod  si  perseveraveritis  in  malitia  ,  et  vos  et  rex  vester  peribilis. 

2.  Rex  GUADiATUR  ANTE  vos.  ]  Chald.  Ecce  rex  qiii  40  annis  praefuit  ,    cum  ei  morienti  succes- 

dnclor  in  capite  ve&iro.  Hoc  enim  pelierat  popu-  sil,  fuerit  38  annorum  ,   ac  deinde  22  praefuerit 

lus  cap.  8.  20.  Rursuni  Samuel  liic  quasi  se  alj-  Israeii.  Sic  enim  liisce  annis  addilis  conllabun- 

dicat  principalu  ,   quasi  dicat  :  Ego  ofiicio  meo  lur  anni  sexaginta  scneclutis  ejus  ,  quoe  in  eo 

perfuncius  sum,  regem  quem  petislis  dedi  vo-  citioret  gravior  fuit,  ol)labores  assiduos,  quos 

bis  Saulem  ;  ille  ergo  deinceps  erit  rex,  dux  et  in  judicando  subierat.  Dices  :  Quomodo  ergo 

princeps  vester.  Unde  mox  vers.  3.  Samuel  co-  subdit  Samuel  :  Conversaius  coram  vobis  ab  ado- 

ram  Saule  loli  populo  administrationis  sua3  ra-  lesceniia  mea?  nam  qui  SSestannorum  non  est 

lionem  reddit ,  uti  solent  facere  ii  qui  magis-  adolescens  ,   sed  vir.  Resp.  Samuel  adhuc  vi- 

iratu  a])eunt ,  vel  eo  se  abdicant ;  qua  in  re  tum  vente  Heli ,  cum  junior  esset ,  mulla  loco  Heli 

revereniiam  et  obedientiam  Sauli  detulit  ,  tuni  jani  grandaevi  adminislrabat  ;  exercebat  enim 

suam  inlegrilatem  ostendit  ;  dum  Saulis  et  to-  eum  Deus  per  Heli ,  ut  idoneus  fieretejus  suc- 

tius  populi  judicio  se  supposuit ,  si  quis  aliquid  cessor  :  huc  enim  eum  ipse  destinaT)at. 
adversus  cum  haberet ,   ait  Cajet.  3.  Coram  CnRisxo  ejus  ,  ]  id  esl,  coram  Sauie, 

Ego  SENLi  ET  INCANUI ;  PORROFiLiiMEi  voBiscuM  qui  cst  Clirisliis  ,  id  est ,  unctus  Dei ,  eo  quod 

SUNT,  ]  utme  morluo  injuriam  vel  damnum,  si  Deus  eum  per  me  regem  crearit,   el  unxerit. 

quod  alicui  vestriim  inluli,  ex  bonis  meis  prae-  Samuel  ergo  coram  Saule  el  coram  Deo  suam 

stent  et  sarciant ;  dummodo  la^sus  illud  nunc  integritatemenunlial ,  ad  Saulis  etpopuli  exem- 

palam  edicat ,  et  de  eo  me  convincat.  Ita  Lyran.  plum,  ulillud  imiteniur  ;  simul  tacite  innuens, 

secundo ,  Dion.  q.  d.  Ego  abeo ,  sedfiliimei  pro  se  Deo  illam   acceptam    referre.  Nam,  ut  ait 

me ,  si  qua  in  re  opus  erit  ,  vobis  novoque  regi  D.  August.  lib.  9.  Confess.  cap.  13  :  Ouisquis  , 

servienl ;  tertio  ,   Mendoza  ,  ^.  fS.  \Fiidmeivo-  inquit ,  tibi,  Domine,  enumeratveramerita  sua  ; 

biscumsunt.  Oplimeillos  nostis ;  etabillis  inmeam  quid  libi enunierat  nisimunera  tua  ?  Et  epist.  105 

vitam  facile  inquirelis  an  ego  illorum  maiitiam  ad  Sixtum  :  Cum  ,  inquit  ,  Deus  coronat  merita 

foverim  ,   aut  juverim  ,    aut  aliquo  patrocinio  ad  nostra  ,  nihil  atiud  coronat ,  quiim  munerasua. 
injusliliamexercendam  incitarim.  Quare  cum  hctc         Utrum  bovem  cujusqiiamtulerim.]  Sic  etsanctus 

inquisitio  facilis  sit ,  omnes ,  quKso,  ad  hocjudi-  Paulus  :  Argentum  ,   ait  ,  et  aurum ,  aut  vestem 

cium  concurramus.  '  nuliius  concupivi;  ipsi  scitis ,  Actor.  20.  vers.33. 

Ex  rb  senui  et  incanui  ,  palet  Samuelem  hoc  Et  ilerum  :  Capite ,  ait  ,    no5  ,    neminem  lcesi- 

lemporo  fuisse  valde  senem  ;  scilicet  circiier  mus ,  neminemcorrupimus ,  neminem  circumveni- 

sexaginia  annorum  ,  ila  ut  natus  anno  2  Heli ,  mus ,  eic.  2.  Cor.  7.  vers.  22. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  T.  REGUM.  Cap.  XII. 


283 


Hinc  B.Telrus  Damiani  lil).  1.  epist.  12,  coar- 
guit  Episcopos  ,  qui  noliint  se  suosque  aclus  a 
civibus  examinari :  ^«/5  ,  ait ,  est  liic  arroganlice 
tumor  ?  quis  elalionis  fastus  ?  quce  deniqne  tanta 
superbia  ?  ut  liceat  Episcopum  acl  proprice  volun- 
tatis  arbitrium  viverc  ,  et  quod  insolenter  ex- 
cessum  est  a  subjectis  suis ,  dignetur  audire.  Et 
paulo  post ,  liunc  laslum  per  exempla  proborum 
conlraria  exaggerans  :  Bealus,  ait ,  Job  dicil  : 
Si  cuntempsi  subire  judicLum  cumservomeo,  Job  31. 
V.  13.  Et  tu  dicis  :  Absit ,  ut  digner  ad  examen 
venire  cum  Clerico  meo.  Deus  omnipotens  pcr 
Isaiam  clamat  :  Venite  el  arguite  vie.  Isaiae  1. 
vcrsu  18  :  /5  quijudicat  omnia  non  dedignatur  a 
servis  argui  ;  luservus  utique  cum  servo  injudi- 
cium  vcnire  fastidis  ?  Samuel  ullro  se  arguendum 
nullis  accusantibus  obtulit  ;  et  ulrum  eos  inaliquo 
violenter  oppresserit ,  inquisivit.  Ecce  prcesto  sum, 
inquit ,  loquimini  dc  me ,  etc. 

Si  oppRrssi  ALinuEM.  ]  Samuelis  justitiam  et 
moclesliam  affectalus  S.  Greg.  Nazian.  oral.  32. 
se  populi  judicio  submillit  :  Quid,  ait ,  populum 
hunc  per  avaritiamcircumvenimus?  numquid  pri- 
vatis  utililatibus  consuluimus  ?  numquid  Ecclesiam 
molestia  ajfecimus  ?  JSiliil  profecto ,  quantum  milii 
conscius  sum.  Purum  minimcque  adulterinum  sa- 
cerdotium  custodivi.  Mox  gravi  contenlione  idip- 
sum  perurget  dicens  :  Quod  si  Principatus  ,  aut 
sublimium  tbronorum  sludio  ductus  sum  ,  aut 
Imperatorum  aulas  calcare  appetii  ,  nunquam 
aliud  quidquam  splendoris  consequi  mihi  contin- 
gat  ;  aut  si  conseculus  fuero  ,  statim  iliud  proji- 
ciam ,  atque  amiltam. 

Porro  Samuel  haec  de  se  recenset  coram  novo 
rege  Saule  ,  ut  eum  suo  exem|)Io  doceat  subdi- 
tos  non  opprimere,  sed  sublevare.  Ita  S.  Chrys. 
hom.  24.  in  epist.  2.  ad  Corinth.  qua  in  re  vidc 
etimitnre  prudenliam  Samuelis. 

Sl  DE  MANU   CUJUSQUAM  MUNUS  ACCEPI  ,    ]   Cliam 

nltro  et  sponte  oblaium.  Magnac  integrilaiis  , 
magnanimitalis  el  sanctiiatis  indicium  est ,  mu- 
nera  refulare.  SicDaniel  ad  Baitasar  cap.  5.  17: 
liex ,  inquil,  munera  tua  alleri  rifl.Quaerit  sanctus 
r.hrysost.  in  Psalnio  95  :  Etquod  erit  interprela- 
lionis  suce  Danieti  prcemium  ?  ac  respondet  :  A 
Deo  merces  veniet ;  quin  polius  lioc  ipsum  mihi 
veritatis  prcemium  ,  interpretari  veritatem  ac  pu- 
ritatem,  quce  infamatur  ,  vindicare.  Sic  Al)raliam 
respuit  munera  regis  Sodomae  ,  quem  ab  liosti- 
bus  libeiarat.  Gen.  \h.  22.  et  Eliseus  munera 
Naaman  ,  quem  a  lepra  curarat  L\.  Reg.  5.  \h.  et 
Moses  Nuui.  16.  15.  et  Job  cap.  31.  7.  S.  Ililarion 
Orionis  ,  a  quolegionem  daemonuni  expulerat, 
ampia  dona  refulans  ,  cum  illeinstarel ,  ntsal- 
tem  illa  accipiens  erogaret  inpauperes,  respon- 
dil :  Ta  mclius  potes  tua  distribuere  ,  qui  per  ur- 
bes  ambulas  ,  et  nosli  pauperes.  Ego ,  qui  mea 
reliqui,  cur  aliena  appetam  ?  Mullis  nomen  pau- 
perum  occasio  avaritice  est  ;  misericordia  vero 
autem  non  habet.  Melius  nemo  erogal  ,  quam  qui 
sibinihilrcservat,  Trisli  autem  el  iii  lerra  jaccnli: 
NoU,  inquit ,  contristari,  fili ;  quodfacio  pro  me 
et  pro  le  facio  :  si  enim  hcec  accepero  ,  et  ego 
offendam  Deuni ,  et  ad  te  legio  revertetur. 

Hinc  S.  Bern.  lib.  U.  de  Consid.  mire  laudat 
Gaufriduni  Legatuin  Apostolicum  ,  quod  om- 
nia  omniuo  eliam  exigua  munera  spreverit  : 
Non  fuerunt  ,  inquit  ,  qui  possent  Legalo  di- 
ccre  :  Duavimus  ■Ahraham.  Ipse  vero  cum  Sa- 
muele  tibere  conrionabatur  ad  omnes  ;  loquimini 
de  me ,  elc.  Addii  S.  Bern.  exemplum  cardinalis 


Mariini  ,  cui  cum  Episcopus  quidam  equum 
donasset ,  ac  mox  ejus  quadam  in  re  suffragiuni 
flagilasset  ab  eo  hoc  responsi  lulit  :  Decepisli 
me  ,  nesciebam  tibi  imminere  negotium.  Tolle 
cquum  tuum,  ecce  in  slabulo  est. 

Tropologice,  quisque  debetquotidie  judicium 
hoc  sui  peragere  per  rigidum  conscientise  exa- 
men.  Audi  S.  Bernardum  ad  fratres  de  monte 
Dei  :  Discito  libi  prceesse  ,  vitam  ordinare ,  mores 
componcre ,  teipsum  judicare ,  el  te  apud  teipsum 
accusare ,  scepe  etiam  condemnure ,  nec  impuni- 
tum  dimittcre.  Sedeat  accasans  justitia,  stet  rea 
et  temetipsum  accusans  conscientia ,  nemo  te  plus 
diiigit;  nemo  fideiius  judicabit.  Pete  a  teipso  ratio- 
nem  prceteritcp.  noctis,  et  venturce  dici,  tu,  tibi 
canonem  pra;scribito ,  et  supervenientis  noctis  re- 
gimcn  indicito  :  Sic  districto  nunquam  aliunde 
lascivire  vacabit. 

U.  NON  ES  CALUMNIATUS  NOS  ,  CtC.  NEQUE  1 U- 
IJSTI   DE  MANU  ALICUJUS  QUIPPIAM.  ]  MagUUm  hOC 

esi  et  mirabile  tolius  populi  de  integritaie  Sa- 
muelis  teslimonium  pariler  et  judicium.  Quo- 
circaS.Gregorius  NyssenusMeletiumEpificopum 
Antiochiac  virum  integerrinuim  confert  Samueli 
in  Orat.  habita  in  ejus  funere  :  Cum  primum, 
ait,  illa  Ecciesia  Meietium  vidit;  vide  mansuelu- 
dinem  atque  clemenliam  quatis  in  Davidefuit ;  qua- 
lis  in  Salomone  ,  intelligentiam  atque  pruden- 
tiam  ;  qualis  in  Moyse ,  bonitatem ;  qualis  in 
Josepho  ,  continentiam  pudicitiamque;  qucUis  in 
Davide ,  sapientiam;  qualis  in  Samuele,  perfeclio- 
nem. 

Porro  Samuel  suae  integrilatis  lestimonium 
poscit  a  populo,  ut  deinde  Jiberius  eum  de  suis 
sceleribus  redarguat.  Nam,  ut  ait  S.  Gregorius  , 
L  7.  MoraL  c.  16.  Mundus  esse  dviliis  debet ,  qui 
curat  atiena  corrigere;  quianequaquam  pure  ma- 
culam  in  membro  considerat  oculus ,  quem  pulvis 
gravat ;  et  superpositas  sordrs  tergere  non  vatet 
manus ,  quce  lutum  tenet.  David  vir  sanguinum 
lemptum  Deo  adificare  prohibelur,  1.  Paralip. 
22.  V.  8.  Quiaqui  adhuc  aclibus  carnalibus  incum- 
bit  ,  necesse  est  ut  instruere  spirituatiler  mentes 
proximorum  crubescat.  Et  Terlull.  1.  de  Patientia, 
cap.  1.  Oporlet,  ait,  constantiam  commonendi , 
proprice  conversalionis  auctorilate  dirigere ,  ne 
dicta  factis  deficientibus  erubescant.  Et  S.  Ambro- 
sius ,  1.  6.  in  Lucam,  c.  6.  Nisi  tu,  ait ,  prius 
interiora  tua  vacua  feceris  ab  omni  tahe  peccati, 
non  potes  atiis  ferre  medicinam.  A  te  igitur  pacem 
incipe ,  ut  cum  fueris  ipse  pacificus ,  pacem  utiis 
feras.  Quomodo  enim  potes  atiorum  corda  mun- 
dare,nisi  tuum  ante  mundaveris? 

Quocirca  Ferrandus  Diaconns  Cartliag.  lioc 
Samuelis  exemplum,  belli  ducibus  imitanduin 
proponit.  Sic  enim  scribit,  Regula  1.  Innocen- 
tiae  militaris  :  Dux,  ait,  in  sua  administralione, 
non  prceesse  diligal,  sed  prodesse ,  imitetur  bonis 
actihus  Samuctem;  comparet  sibi  liberam  fidu- 
ciamverecundoicthonestcetihertalis,  ut  ingenua 
fronte  dicere  vaieat  subjectis  sibi ,  sicut  dixil  Sa~ 
muet :  Ecce  adsum  ego  ,  etc. ,  aut  de  mcmu  alicu- 
jus  accepi  pro  exhortationevet  calceamentum,  efc. 
Et  respondealur  ctiam  ei  quod  dixerunt  ad  Sa- 
vuiet  :  Nemini  noslri  nocuisti,  ctc.  O  quam  glorio- 
sus  dux  erit  ante  faciem  Principis ,  qui  isla  audire 
meruerit ,  etc. 

11.  Et  MisiT  DOMINUS  Jeroraal.  ]  Hic  est  G(?- 
deon  snccisor  arae  Baal,  Judic.  6.  32. 

Et  Badan.  ]  Hic  csi  Samson  ,  ut  vertit  Chald. 
Siccl  S.  llieron.  in  Ouspst.  Ilebr.  AngcL  Lyran. 


m 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XII. 


Abnl.  Cajcl.  Valabl.  ct  passim  liilerpreles.  Nam 
Samsoti  dictus  est  Baclan  ,  qiiasi  ni  bedan,  iioc 
esl  in  Dan  kabitans.  Fiiit  eiiim  ipsc  ex  tribu  Dan  : 
vel  quasi  bendan ,  id  est,  filius  Dan  sive  Danila, 
aii  clarius  Pagninus,  Abulensis  et  alii.  Unde 
iionnulli  codices  addiuit  Samson,  quodexplica- 
tionisBadrtucausa  addilum  in  margine,  postea 
irrepsit  in  textum;  unde  ex  eo  ilUid  delevere 
Romani.  Rursum  ,  Badan  liebr.  idem  est  quod 
vestis  et  forlitudo  eorum,  ait  Pagninus;  talis 
enim  Hebraeis  fuit  Samson.  Denique,  per  ana- 
gromnia  et  Alphabetariam  revolulionem  quam 
Hei)raei  vocant  Atbas ,  qua  ultinice  litterae  cum 
primis  retrogrado  ordine  conimuiantur,  v.  g. 
aleph  prima  commutalur  cum  ultinia  taa,  ac 
betli  secunda  a  principio,  cum  schin  quoe  se- 
cunda  cst  a  fme,  ac  daleth  quarta  a  principio, 
commulatur  cum  mem,  qua?  quartaesta  media 
iorf.  Hac,  inquam,  litterarum  commutationeBrt- 
dan  est  Samson ;  sic  enim  per  idem  anagramma, 
Sesach  est  Babei ,  Jerem.  cap.  25.  v.  26.  Vide  ibi 
dicta.  Ulitur  Scriptura  hac  litterarum  revolii- 
tione,  ut  significet  fortis  Samsonis  commutatio- 
nem,  qiia  vir  fortissimus  poslcapillorum  resec- 
lioneni  factus  est  infirmissimus,  ac  captus  a 
Philislhaeis  exoculatus  est. 

12.  VlDENTES  AUTEM  QUOD  NaAS  ,  etC.  ,  DIXISTIS  : 

Re\  iMPERABiT  NOBis.  ]  Hiuc  patct  causam  ,  cur 
Hebraei  pelierint  regem,  fuisse  melum  immi- 
nentis  Naas,  ul  superius  dixi. 

14.  Si  TiMUERiTis  DoMiNUM,]  eiim  reverendo , 
amando,  colendo,  ol)ediendo,  el  cavendo.  ne 
qua  in  re  legeni  ejiis  iransgrediendo  eum  olTen- 
riatis.  Nam  ut  aitS.  Chrysosiomus  in  psalm.  127. 
I\ullum  est  malum  quod  non  exstinguat  Dei  metus. 
Quemadmodum  ignis,  quodcumque  ferrum  ceperit 
contortum  vel  rubigine  confectum,  id  claram  red- 
dit  ac  pulchrum ,  ferruginem  abstergens  et  quodin 
eo  erat  perversum  et  infiexum,  perfectissime  cor- 
rigit ;  ila  Dei  metus  vel  exiguo  tempore  facit  om- 
nia,  et  eosquiab  ipso  tinctisunt,  nullare  humana 
frangi  sinit. 

Eleganter  et  nervose  Tertullianus,  hb.  de 
Praescript.  c.  U2>.  Ubi,  ait,  Dei  melus ,  ibi  gravi- 
tas  lionesta,et  diligentia  attonita,  et  cura  sollicita, 
et  adlectio  explorata,et  communicatio deliberata , 
ct  promolio  emerita,  et  subjectioreligiosa,  et  ap- 
paritio  devota ,  et  processio  modesta,  et  Ecclesia 
unita ,  et  Dei  omnia. 

EniTis ,  eic,  SEQUENTES  DoMiNUivi,  ]  q.  d.  Osten- 
deiis  reipsa  vos  ex  loto  corde  sequi  Dominiim  , 
sicut  filii  sequuntur  per  omnia  palrem,  milites 
clucem,  subdili  regem.  Atque  liinc  conseque- 
mini  magnum  decus  :  Gloria  enim  magna  est 
sequi  Dominum,  ut  ait  Ecclcs.  c.  22.  38.  ac  mag- 
num  est  pariter  emolumcntum.  Deus  enim  vos 
quasi  sequaces  cultoresque  suos  proteget,  pro- 
sperabit  et  beabit.  Undc  Septuag.  uddunt :  et  U- 
berabit  vos. 

15.  Sl  AUTEM  NON  AUDIERITIS  VOCEM  DOMINI  : 
SKD    EXASPERAVERITIS    SERMONES    EJUS.  ]     PrimO  , 

iiliqui  cum  Hugone  sic  exponunt:5/  prmcepta 
Dei  cestimaveritis  esse  aspera  et  difficilia,  vel  im- 
possibiliaseroatu.  Nam,  ut  ait  S.  Gregorius  :  Bona 
opera  in  dilectione  suavitatis  habenda  sunt ,  non 
in  cestimatione  asperitatis ;  nam  quibus  semper 
dura  et  aspera  videntur ,  qu(e  a  Domino  prceci- 
piuntur ,  paulaiim  decldunt  el  deficiunt.  Et  paulo 
post :  Si  non  exasperaveritis,  ait,  os  Domini,  quasi 
dicat  :  Si  ea  qu(B carnalibus asperasunt,  prcecepta 
charitalis  ,  usque  advitce  finem  cum  jucundilale 


deducitis.  Piger  enim  ei  nequam  servus  est,  quc 
fingit  iaborem  in  prcecepto,  psal.  93.  20.  Secundo, 
idem  Hugo  :  q.  d.  Si  feceritis  Deum  aspere  loqui 
propter  peccata  vestra,  ut  scilicet  dicat  :  Ite , 
maledicli ,  in  ignem  ceternum. 

Tertio  et  genuine  ,  iiebr.  esl  :  Sed  amarica- 
veritis  vel  amarum  feceritis  os  Domini;  hoc  est,  si 
irritaveritis,  et  ad  iram  provocaverilis  Domi- 
num;  ira  enim  ostendi  soletamaro  oreetvultu, 
indeque  prodeunlibus  sermonibus  amariset  as- 
|)eris  ;  unde  Ghald.  vertit:  Et  rebellaueritis  diclis 
Domini.  Riirsum,  per  os  et  sermones  Domini , 
possunt  accipi  leges  et  pr.necepta  Dei ,  quoe  ipse 
ore  siio  cdixit,  q.  d.  Si  offenderitis  legem,  eum- 
que  ad  iram  pi^ovocaverilis.  Est  prosopopoeia;  tri- 
buitur  enim  legi  inanimae  anima,  sensus  et  ira. 
Lex  enim  videtur  irasci  impiis,  clum  ab  iis  vio- 
latur  et  contemnitur,  ideoque  ipsa  quasi  irala 
sui  viohitoribus  minas  et  poeiias  in  se  sancitas 
intenlat.  Verum  per  legem  intelligitur  Deus  le- 
gislator,  qui  praevaricaloribus  irascitur,  eis- 
que  poenas  in  lege  statulas  inlligit.  Hic  ergo  sen- 
sus  in  idem  ciim  priore  redil. 

ErIT  MANUS  DOMINI  SUPER  VOS ,   ET  SUPER  PATRES 

VESTOs.]  Primo  ,  Chaldaeus  sic  exponit  :  Erit 
plaga  Domini  in  vobis,  ul  hcec  qucefuit  in  patribus 
veslris  ,  cum  in  deserto  Deo  rebellarunt.  Sic  et 
Vatabhis  :  Affliget ,  ait,  vos  ut  afflixit  majores 
sestros  ,  quando  fuerunl  inobedientes.  Accedit  Ly- 
ranus  :  Manus ,  ait,  Domini  erit  super  vos  de  fu- 
turo ,  sicut  fait  super  patres  vestros  de  prceterito. 
Et  Carthusianus  :  (?(a'drtjn ,  ait  ,  sic  exponunt  : 
Ita  erit  super  vos  in  posterum,  sicque  puniemini , 
sicutjam  ante  fuit ,  et  sicut  puniti  fuerunt  patres 
vestri  iransgressores.  T6  enim  ef,quando  copu- 
hu  simiha,  idem  valet  quod  sicut ,  ut  patct  in 
Proverbiis. 

Secundo  ,  Dion.  q.  d.  Tam  vos ,  «it ,  quam  pa- 
tres  vestri ,  qui  vos  ad  mala  inducunt ,  seu  a  vitiis 
non  refrenant  incurretis  debitas  pcenas  Dei ,  vel 
super  palres  vestros  defunclos  condemnatos ;  quo- 
rum  damnatio  seu  tormentum  augebitur  ex  ini- 
quitatibus  et  condcmnalionibus  vestris,  in  quan- 
tum  prcebuerunt  vobis  occasionem  et  exemplum 
peccandi  ,  et  pocna  utiius  damnati  redundat  in 
alium.  Hic  sensiis  ,  si  de  vivis  accipiatur,  pla- 
nissimus  est;  si  de  mortuis ,  remolior  videtur, 
et  aUius  quam  Hebr.-eorum  crassa  mens  se 
porrigeret,  longiusque  petilus. 

Tertio  :  Erit  manus  Domini  super  vos  et  super 
patres  ,  id  est,  principes  veslros;  princcps  enim 
est  paler  patria? ,  teste  Arist.  I.  8.  Ethic.  c.  11. 
unde  Homerus  Agamemnonem  regem  vocat  pa- 
trem  et  pastorem  populorum.  Et  Romani  sena- 
lores  suos,  qui  omnia  regebant,  vocabant  Pa- 
t7-es  conscriptos  :  ac  sa?pe  in  Scriptura  principes 
vocanlur  Patres.  Ita  S.  Gregorius,  Abulensis, 
Cajetanus.  Unde  Septuaginla  \iirlujM :  super  vos^ 
et  super  liegem  vestrum.  Audi  Senecam,  lib.  1.  de 
Ciemenlia,c.  14-  Hoc,  ait,  quod  parenti ,  etiam 
Principi  faciendum  est,  quem  appellavimus  Patrem 
palrice ,  ut  sciret  datam  sibi  potestatem  patriam  , 
quie  est  temperatissima  Liberis  consulens  ,  saaque 
post  illos  reponens.  Tarde  sibi  paler  niembra  sua 
abscindat,  et  cum  absciderit  reponere  cupiat ,  cC 
in  abscindendo  gemat,  cunctalus  multum  diuque. 

17.  NUMQUID  NON  MESSIS  TP.ITICI  EST  IIODIE?  Ix- 
VOCABO   DOMINUM,  ET  DABIT  VOCES    (tonilrua)    ET 

pi.uviAs.]  Fuit  hoc  miraciiUim,  ut  docet  sanc- 
tus  Gregorius,  Lyranus  ,  Hugo,  M)iilensis,  Vata- 
blus,  Dionysius,  Cajeianus  ei  caeteri.  Nam,  ui 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XII. 


585 


scribilS.  llicronymus  tesiis  oculanis,  in  Amos, 
/4.  V.  7.  ^'umqaid  in  fine  viensis  Junii,  sive  in 
incnse  Julio  in  liis  provinciis,  maximeque  in  Ju- 
dcea,  piuvias  vidimus?  Denique  in  Rcgum  libris , 
jrro  signo  mugno  alque  porlenlo  ,  diebus  ctslalis 
et  messis  orante  Samucle  pluvice  concitatoi  sunt. 

Rursnm  ,  qiiia  cumsercnum  essct  coelum, 
Samucl  pcr  prcccs  suas  sul)ilo  liaec  lonitrua  et 
pluvias  e  coelo  clicuit,  et  a  Dco  miraculose  fieri 
impetravit.  Audi  Aiiciorem  demirabil.  S.  Scripl. 
I,  2.  c.  9.  apiidS.  Augustinum,  lomo  3.  Samuele 
invocanle  Dominmn,  cum  populus  sibi  Regem  pe- 
teret ,  Dominus  per  pluvias  el  horribiles  voces  in- 
tonuit,  quibus  plebs  quce  audierat  se  Dominum 
repulisse  ne  regnaret  sibi,  inleliigeret.  Quos  fra- 
gores  per  Samuelis  itcrum  Dominus  deprecatio- 
uem  compescuit ,  postquam  populi  dc  kac  re  pceni- 
tudinem  inlus  aspexit. 

Addilidem  auctorSamuelcm  pconitenti  populo 
moxstilisse  phivias,  et  coelum  sercnasse  ;  quod 
novum  fuit  miracuUim.  HincGlemens  Aiexand. 
1.  6.  Stromal.  culpat  Giiccos,  quod  lianc  Sa- 
muelis  historiam  detorserint  ad  iEacum,  fin- 
gentes  ipsuni  suis  precibus  a  Deo  impetrassc 
pluviam,  qua  segctes  siccilate  emortuac  revi- 
viscercnt. 

Tropologice,  S.  Gregorius  :  Dominus ,  ait,  vo- 
cem  dat  (  hoc  est  lonitruum) ,  quia  peccalorum 
corda  excilat ,  ut  pravilalis  suce  nequiliam  recog- 
noscant.  Dat  pluvias,  quia  excitala  corda  per  in- 
fusionem  supernce  gratice  adjuval ,  ut  non  soLum 
deserat  maia  quisque  qucB  fecit ,  sed  eliam  bona 
fortiter  agat ,  quce  appetil.  Et  paulo  post  ;  Non 
est ,  ait,  minus  miraculum  immutalio  cordis  , 
qucim  perturbatio  aeris.  ISon  minus  miraculum 
est ,  arentia  cordareviviscere ,  quam  ceslivis  ardo- 
ribus ,  inusitato  more  pluvias  inundare.  Majus 
quippe  miraculum  est ,  inlimo  sonitu  insensibilem 
mentem  concutere ,  quam  collisis  per  ventum  nu- 
bibus  lonilruum  insonare. 

Et  viDEBrns  quam  grande  malum  feceritis  vo- 

ms   IN    CONSPECTU   DOMINI  ,    PETEMES    SUPEU    VOS 

REGEM,]  lum  quia  Deus  per  toniiru  iratum  sc 
fuisse  vol)is  testabitur  ;  ipse  enim  in  pcccala 
et  peccatores  detonat;  tum  quia,  ut  ex  R.  Salo- 
inone  ait  Lyran.  Deus  excitavit  isla  (onilrua,  ut 
confularet  pervicaciam  populi  ;  nam  si  tanlce 
eranl  vires  Samuelis  ut  posset  ccelum  commovere 
et  lonitrua  devocare ,  quomodo  non  potuil  Iwslem 
pro^igare  et  Beipubiicce  prceesse  ? 

18.  Et  DoMiNus  DEDiT  vocES,  ]  loiiitrua  mixia 
fulguribus  el  grandinibus,  ait  Joscplnis,  1.  G. 
Ant.  6. 

Porro  S.  Grcgorius,  homilia  27.  in  Evang. 
citans  illud  Jcrem.  15.  1.  Si  steterit  Moses  et  Sa- 
muel  coram  mc,  non  esl  anima  mea  ad  populum 
istum.  Quid  est,  inquit,  quod  Moyses  et  Samuel 
ccelcris  Palribus  in  postulalione  prceferunlur ;  nisl 
quod  lii  duo  lantum  modo  in  cuncla  Testamentl 
veleris  serie  eliam  pro  inimicis  suis  leguntur  exo- 
rasse?  Unus  a  populo  iapidibus  impctilur,  Exodi 
17.  U.  el  tamen  pro  lapidatoribus  suis  Dominum 
deprecalur.  Ailcr  ex  principatu  ejicitur ,  et  lamen 
pelilus  ut  exoraret ,  fatelur  dicens  :  Absit  a  me 
hoc  peccalum  in  Domino  ,  ul  cessem  orare  pro 
vobis. 

20.  NOLITE   RECEDERE  A    TERGO    DOMIM.  ]  Hcbr. 

de  post  Dominum.  Chald.  de  post  cullum  ejus, 
q.  ri.  Nc  desliteritis  sequi  Dominum,  eumque 
aniarc  et  colere.  Moral.  S.  Grcg.  Vcenilenlis , 
nit,  mens  (unc  bene  dirigiiur ,  si  Uivina  judicia 


meluai ,  et  de  Dei  omnipolcntismiseraiione  confi- 
dat.  Timor  quidem  sine  spe  in  desperalionem  prce- 
cipilut ;  sedcum  spei  conjungilur,  saiulem  mentis 
opcratur.  Quare  summo  sludio  oplimus  Doctor  in- 
vigilare  debel,  ul  peccanlem  lerreat ,  et  terrilum 
ad  vcnice  spem  reducat.  Qualenus  per  metum  pec- 
care  desinat ,  et  per  spem  impelrandce  indulgen- 
liiB,  divince  misericordiiB  porlum  qucerat. 

Tropologice,  idem  S.  Gregorius  :  Justi ,  inquil, 
stant  in  conspeclu  Domini ,  quia  teslimonio  bonce 
conscientioe  de  amore  Conditoris  prasumunt.  Pec- 
catores  autem ,  cum  mcda  commillunc ,  a  facie  Do- 
mini  fugiunt;  cum  vero  redire  pccnitendo  delibe- 
ranl,  quasi  post  tergum  Domini  sunt,  quia  et 
discedere  longius  nolunt ,  el  tamen  priesumere  dc 
Deo  quasi  amici  non  possunt.  Ilincesl  quod  pecca- 
trixmuticr  retro  stetisse  dicilur,  Lucae  7.  v.  38. 
Relro  etiam  iila  stetit ,  quce  fmibrias  ejus  tetigit. 
Matlh.  9.  v.  20.  Relro  quidem  stat  pro  verecundia 
peccati;  sed  tangit  per  virlulem  spei.  Quiaergo 
pro  commissis  iniquitatibus  semper  erubesccre  de- 
bemus ;  et  in  quibus  confundimur ,  devitare ;  Sa- 
muei  peccaloribus  imperat ,  at  d  tergo  Domininon 
recedant. 

21.  NOLITE  DECLINARE  POST  VANA,]  hOC  CSt  idola, 

qiux' falsa  sunt  numina,  ideoque  vanissima  et 
mendacissima,  quoj  opem  se  invocanti  prae- 
stare  non  possuni.  Porro  vanitatem  idolorum 
argute  oslendit  et  irrisit  Dionysius  lyrannus, 
qui,  ut  ait  S.  Ambrosius,  1.  2.  de  Virg.  Cum  ve- 
nisset  in  tempium  Jovis  amictum  aureum,  quo 
operiebatur  simulacrum  ejus  detralii  jussit,  et  im- 
poni  laneum,  dicens  aurum  hieme  frigidum,  ccs- 
tate  onerosum  esse.  Sic  deum  irrisit  suum,  ut  nec 
onus  fcrre  posse,  nec  frigus  putaret.  Iiem,  cum 
Msculapii  barbam  vidisset  auream ,  loili  impera- 
vil ,  incongruum  esse  appellans,  ut  filius  bcirbam 
haberet ,  cum  Apollo  palcr  ejus  adhuc  non  habe- 
rel.  Item,  simulacris  tenentibus  aureas  pateras 
ademil,  allcgans  accipere  se  dcbere,  quod  dii  da- 
rcnl.Ita  ludibrio  habiti  sunt ,  ut  neque  Jupiter 
vestem  suam  defendere  potucrit,  ncc  barbam  Ms- 
culapius ,  neque  omnes  qui  dicuntur  dii  retrahere 
poluerint  pateras  quas  tenebant ,  non  tam  furti 
reatum  limentes  ,  quum  sensum  non  liabentes. 

Tropol.  S.  Grcg.  In  comparatione ,  ait^  ceter- 
norum  bonorum  vana  sunt  omnia,  etiam  bona  tem- 
poralia.  Quidquid  enini  in  hoc  secuio  lcelum,  de- 
lectabile  ,  subiime  ,  aut  prosperum  cernilur  , 
vanum  profecto  est ;  quia  difficile  habelur ,  et 
cito  amittitur.  Repente  quidem  aita  seculi  cor- 
ruunt ,  puichra  transeunt ,  lceta  et  prospera  eva- 
nescunt.  Nam,  cumstare  in  Idsfloribus  suis  mun- 
dus  blandiens  cernitur,  repentina  fortuna  turbatur, 
aul  festina,  et  omnia  deturbante  morte  concludi- 
tur.  Fanaergo  sunt  gaudia  secuii,  quce  quasi  ma- 
nentia  biandiuntur ,  sed  amalores  suoscilo  trans- 
eundo  decipiunt.  El  iuferius  :  Declinare  posl  , 
est  ineorum  appetilum  defluere;  amorem  iilorum 
divino  amori  prceferre.  Merito  ergo  liis  vana  non 
proderunt ;  quiaea,  eo  ordine,  quo  condita  sunt , 
liabere  noluere, 

22.  Et  non  derelinquet  populum  suum  propter 
NOMEN  suuM  MAGNUM.  ]  Primo,  nomcn  Dei,  est 
fama  Dei ,  quae  magna  erat  apud  omnes  gentes : 
quod  scilicct  Dcus  Israelem  suum  populum  h 
Pharaone  aliisque  hostibus,  pcr  lot  prodigia  li- 
))erasset  et  propugnasset.  Ita  Abulcnsis,  Vata- 
blus,  Dionysius. 

Secundo,  nomen  Dei ,  cst  ejus  omnipoicntia  , 
misericordia  et  fidclilas. 


286 

Terlio,  nomen  Dei,  est  ipse  Deus  nominatus 
etinvocatus;Deuseniniestoplimuset  maxinius. 

Mystice,  propter  novien  suimi  viagnum  ,  id  est, 
propter  Christum;  hic  enim  esl  nomen  1'alris; 
quia  ioquitur,  i(l  est,  manifestat  ipsum  mundo, 
ait  Hugo.  Hic  quoque,  Jesus,  id  est,  Salvator 
mundi.  Nomen  magnum  ergo  est  Jesus.  Audi 
S.  Bernardutti ,  serm.  15.  in  Canl.  Aridas  est  om- 
nis  animce  cibus ,  si  non  oieo  isto  infundatur.  Si 
scribas ,  non  sapit  milii ,  nisi  legero  ibi  Jesum  :  si 
disputes,  non  sapit  mihi,~nisi  sonuerit  ibi  Jesas, 
Jesus  mel  in  ore ,  in  aure  meios ,  in  corde  Jubilus. 
Et  paulo  post  luijus  nominis  fructus  eximios 
demonstrans  :  Irce ,  ait,  impetum  coliibet ,  super- 
bicB  tumorem  sedat ,  sanat  livoris  vulnus  ,  reslrin- 
git  luxurice  jluxum,exstinguit  libidinis  flammam, 
sitimtemperat  avariticB,  ac  totius  dedecoris  fugat 
pruriginem. 

23.  Absit  a  me  hoc  peccatum  in  (id  est,  con- 
tra)  DoMiNUM,  ct  cessem  orare  pro  vonis.  ]  Pr?e- 
lati  enim  et  prophelse  (qualis  eratSamuel)  ofTi- 
cium  et  debitum  est  orare  pro  populo  sibi 
subdito  ,  praesertim  in  periculo  ofTensae  irseque 
Dei  constitnto,  qualis  erat  hic  Israel.  Addit 
S.  Gregor.  Si  secundum  legis  praceptum  hoc  dis- 
cutitur ,  peccatum  non  esset,  si  pro  abjicientibus 
se ,  non  oraret ;  nam  lex  Moysis  prcecipit ,  dicens  : 
Diliges  proximum  tuum,  et  odio  habebis  inimicum 
tuum.  Quid  est  ergo  qaod  dicit?  Absit  a  me  pecca- 
lum  ,nisi  quiavir  sanctus  cui  cliaritatis  verticem 
sublimatus ,  non  solum  diligebat  amicos  ,  sed  ipsos 
etiam  aniplectebalur  inimicos?  legisquidemveteris 
mandato  inslructus ;  sed  novce  gralice  fulgoribus 
illuslratus  ,  licentiam  vetuslatis,  evangelica  per- 
fectione  reprehendit. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  I\EGUM.  Cap.  XII'. 


Porro  Paircs  lianc  Samuelis  vocem  ,  ut  cha- 
ritateinsibiadversosaestuantem,  mirislaudibus 
extollunt  :  imo  ut  henigniiatis  et  charitatis  spe- 
culum,  omnibus  imitandum  proponunt.  Audi 
S.  Gregor.  hom.  15.  in  Ezech.  Cupimus  animum 
in  benignitate  dilatare  ?  Samuel  in  cogitationem 
cleducalur ,qui  de  principatu  dejectus,  a  populo , 
cum  idem  populus  peteret,  ut  pro  eo  Domino  pre- 
ces  effunderet ,  respondit ,  dicens  :  Absit  a  me  hoc 
peccatum  ad  Dominum,  ut  cessemorare provobis. 
Culpam  quippe  vir  sanctus  perpetrare  se  credidit, 
si  eis,  quos  adversarios  pertulerat  usque  ad  ejectio- 
nem,  benignitatemgratioinonreddidisset  inprece  . 

S.  Chrysostomus,  homilia  1.  de  cruc  et  la- 
trone  :  Samuel,  ait,  qui  exordinatus  fuerat,  qui 
contemplus  ,  ait  :  Mihi  absit  peccare  ,  intermit- 
tendo  orare  pro  vobis  Dominum;  peccaturn  arbi- 
tratur ,  minus  pro  inimicis  orare. 

B.  Antiochus,  hom.  72.  Samuelem  vocat  vi- 
rum  admirabileni,  quod  pro  iis,  qui  eum  prin- 
cipatu  dejecerant,  oraverii.  Hinc  infert  S.  Greg. 
hom.  27.  in  Evang.  Virtus  ergo  vercB  orationis  est, 
celsitudo  charitalis.  Et  tunc  quisque,  quod  recle 
pelit,  adipiscitur ,  cum  ejus  animus  in  oratione 
nec  inimici  odio  fuscalur. 

25.  QUOD  SI  PERSEVERAVERITIS  IN  MALITIA,  VA' 
VOS,     ET    REX    VESTER    PARITER    PERIBITIS  ,  ]    quia 

rex  et  populus  polilice  sunt  quasi  una  persona  : 
quare  sicut  unum  quid  fiunt  in  culpa  ,  sic  ft 
unum  quid  fiunt  in  poena. 

Porro  sagacilerS.  Gregorius,lib.  6.  Ita,a\[, 
sibi  regentium  merita  connectuntur  et  plebiuni , 
ut  scepe  ex  culpa  prcesidentium,  deterior  fiat  vita 
subjectorum,  et  scepe  ex  merito  plebium ,  delinquat 
vita  Pastorum. 


CAPUT  DECIMUM  TERTIUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

SaUL  ADSCISCIT  SIBI  ET  JoNATHiE  FILIO  TRIA   MILLIA    MILlTUiM.    JONATHAS    PERCUTIT   STA- 
TIONEM  PhILISTHINORUM.  IlLI  INGENTEM    REDINTEGRANT  EXERCITLM  ,  PARANTQUE  PR.E- 

LiUM.  Saul  pavidus  offert  sacrificium  ,  UT  Dei  opem  imploret.  Intervenit  V.  10. 

SaMUEL  ,     EUiMQUE    OBJURGAT     QUOD    SE  ,     UTI    JUSSERAT,   NON   EXSPECTARIT  ;    IDEOQUE 

V.  14.  Deumiiegnu.m  abeoquasi  inobediente  ad  Davidem  traducturum  EDiciT.  Phi- 
LisTHiNi,  V.  19.  UT  arma  Hebr.^is  eripiant,  cavent  ne  apud  EOS  SIT  faberferrarius. 


1 .  f3^(mm^^^^-^€ I Li us  imiiis  anni  erat  Saiil ,  cum  regnare  ccepisset ;  duobus  autem  annis 

regnavit  super  Israel.  2.  Et  elegit  sibi  Saul  tria  millia  de  Israel ;  et  erant 
J^cum  Saul  duo  miliia  in  Machmas  ,  et  in  monte  Bethel ;  mille  autem  cum 
'^  Jonalha  in  Gabaa  Benjamin  :  porro  cseteram  populum  remisit  unumquem- 
que  in  tabernacula  sua.  3  Etpercussit  Jonathas  stationem  Philisthinorum  , 
quae  erat  in  Gabaa.  Qnod  cum  audissent  Phibsthiim  ,  Saul  cecinit  buccina 
in  omni  terra,  diccns :  Audiant  Hebreei.  4.  Et  universus  Israel  audivit  hu- 
juscemodi  famam.  Percussit  Saul  stalionem  Philistliinorum,  et  erexit  se  Israel  adversus  Philis- 
Ihiim.  Clamavitergo  populus  postSaul  in  Galgala.  S.EtPhilisthiim  congregatisunt  ad  prselian- 
dum  contra  Israel  ,  triginta  millia  curruum ;  et  sex  millia  equitum  et  reliquum  viUgus ,  sicut 
arena  quffi  est  in  littore  maris  plurima.  Et  ascendentes  castrametati  sunt  in  Machmas  ad  Orien- 
tem  Betaven.  G.  Quod  cum  vidissent  viri  Israelse  in  arcto  positos  (  aiHictus  enim  erat  populus) 
absconderunt  se  in  speluncis  et  in  abditis ,  in  petris  quoque ,  et  in  antris ,  et  in  cisternis. 
7.  Hebrsei  autem  transierunt  Jordanem  in  lerram  Gad  et  Galaad.  Cumque  adhuc  esset  Saul  itt 


COMMENTARIA  IN  LIDRUM  I.  REGUM.  Cap.  XIII.  287 

Galgala,  univcrsus  populus  perterritus  est,  qui  sequel^atur  cum.  8.  Et  exspcctavit  septcm  die- 
husjuxta  placitum  Samuelis,  eluon  venit  Samiicl  in  Galgala ,  (lilapsusque  cst  populus  al)  eo. 
9.  Ait  ergo  Saul  :  Aflerte  milii  holocauslum  ,  ct  pacifica  ;  et  obtulit  holocaustum.  10.  Cumque 
complessct  otfcrcns  holocau.stum  ,  ecce  Samucl  venicbat;  et  egressus  est  Saul  obviam  ei  ut  sa- 
lutaret  eum.  11.  Locutusque  est  ad  eum  Samuel :  Quid  fccisti  ?  Respondit  Saul  :  Quia  vidi 
(juod  populus  dilaberetur  fi  me  ;  et  tu  non  vcncras  juxla  placitos  dies ,  porro  Philistliiim 
congregati  fuerant  in  Machmas ,  12.  dixi  :  Nunc  descendcnt  Philisthiim  ad  mein  Galgala,  et 
faciem  Domini  non  placavi.  Necessitate  compulsus  ,  obluli  holocaustum.  13.  Dixitque  Samuel 
ad  Saul  :  Stulte  egisti ,  nec  custodisti  mandafa  Domini  Dei  tui ,  quse  prsecepit  tibi.  Quod  si 
non  fecisses ,  jam  nunc  praeparasset  Dominus  regnum  tuum  supcr  Israel  in  sempitcrnum  ; 
14.  sed  nequaquam  regnum  tuum  ultra  consurget.  Qusesivit  Dominus  sibi  virum  juxla  cor 
suum,  et  prcccepit  ci  Dominus,  ut  esset  dux  super  populum  suum,  eo  quod  non  servavcris  quse 
praecepilDominus.  15.  Surrexit  autem  Samuel ,  et  asccndit  de  Galgalis  in  GabaaBenjamiu.  Et 
reliqui  populi  ascenderunt  post  Saulobviam  populo,  qui  expugnabant  venientes  de  Galgala  in 
Gabaaiu  eolleBenjamin.  Et  recensuitSaul  populum,  quiinventi  fuerant  cum  eo  ,  quasisexcentos 
viros.  16.  EtSaulet  Jonathas  filius  ejus,  populusque  qui  inventus  fuerat  cum  eis,  erat  in  Gabaa 
Benjamin  ;  porroPhilisthiim  consederant  in  Machmas.  17.  Et  egressi  sunt  ad  praedandum  de 
caslris  Philisthinorum  tres  cunei.  Unus  cuncus  pergebat  contra  viam  Ephra  ad  terram  Saul. 
18.  Porro  alius  ingrediebatur  per  viam  Bcth-horon  ;  tertius  autem  verterat  se  ad  iter  termini 
imminentis  valli  Seboim  contra  desertura.  19.  Porro  faber  ferrarius  non  inveniebatur  in  orani 
terca  Israel;  caverant  enim  Philisthiim  ne  forte  facerent  Hebrsei  gladiura  aut  lanceam. 
20.  Descendebat  ergo  omnis  Israel  ad  Philisthiim  ,  ut  exacueret  unusquisque  vomerem  suum, 
et  ligonem  ,  et  securim  ,  et  sarculum.  21 .  Retusse  itaque  erant  acies  vomerum  ,  et  ligonum  , 
et  tridentum  ,  et  securium  ,  usque  ad  stimulum  corrigendum.  22.  Cumque  venisset  dies  pralii, 
non  est  inventus  ensis  et  lancea  in  manu  totius  populi ,  qui  erat  cum  Saule  et  Jonatha  ,  excepto 
Saul  et  Jonatha fdio  ejus.  23.  Egressa  est  autem statio  Philisthiim, ut  transcenderet  in Machmas. 


1.   FlLlUS  UNIUS  ANNI    ERAT  SAUL,  CUM   REGNARE 
C(KP1SSET  ;  DUOBUS   AIJTEM   ANNIS  REGNAVIT   SUPER 

IsRAEL.  ]  Impossibile  videlur  qu  )d  Saul  filius 
unius  anni  crealus  sil  rex,  et  reipsa  regnarit. 
Quocirca  Melchior  Canus,  lib.  11.  de  Locis  , 
c.  5.  ad  argumentum  12.  legendum  vult:  FiUus 
viginti  et  unins  anni  erat  Saul,  cum  regnare  capis- 
set.  Scboiiasles  Graecus  vero  lcgit  :  Filius  tri- 
ginta  annorum  erat  Saul,  cum  regnare  ccepisset. 
Verum  hic  leciioni  repugnant  Hebrflei ,  Chald. 
Septuaginta,  Romana  ,  Aquila  ,  Symmachus  , 
el  cseteri  ,  qui  conslanler  legunt :  Filius  unitts 
anni  erat  Saul.  Adde  :  Saul  hoc  lempore  plurium 
quam  20  aut  30  eiat  annorum;  jam  enim  genue- 
ral  Isboseih ,  qui  hoc  lemporc  eral  20  annorum, 
et  Jonalham  eo  seniorem,  utpote  qui  essel  dux 
belli  contra  Pliilislljctos ,  ut  palet  cap.  sequenii. 
At  quo  sensu  ergo  dicilur  hic  fuisse  fUius  unius 
anni  ? 

Primo,  Rabanus  in  Glossa  rb  Saut  accipit  in 
casu  dalivo ,  q.  d.  Sauli  initio  regni  sui  natus  erat 
fiilius  unius  anni ,  puia  Isboseth  :  verum  hoc  lam 
violenlum  est,  qtiam  falsum.  Violenlum  ,  quia 
Saui  est  hic  nominaiivi  casus ,  ut  palet  ex  oo 
quod  sequilur  :  et  duobus  annis  regnavit  super 
hrael;  quod  licel  Rabanus  referat  pariter  ad 
Isboselh ,  qui,  morluo  Saule  palre,  duobus  annis 
regnavit,  ut  patet2.Reg.  2,  10.  tamen  ad  Saulem 
referendum  esse  patel  ex  anteced.  et  sequent. 
quse  omnia  ad  Saulem  spectant,  non  ad  lsl)o- 
seih.  Falsum ,  quia  Isboselh  hoc  tempore  non 
erai  unius,  sed  viginti  annorum,  ut  minimum. 
Nam  Saul  post  Samuelem  regnavit  dunlaxat 
20  vel  18  aunis,  quibus  exaclis  mortuus  est, 
succcssiique  ei  filius  Isboseth,  qui  tum  erat 


UO  annorum,  ut  paiet  2.  Reg.  2.  10.  Deme  &  ^O 
annis  20,  remauebunt  20. 

Secundo ,  alii  passini  sic  cxponunt ,  q.  d. 
Saul,  cum  regnare  cojpit,  adeo  erat  simplex  et 
innocens,  ac  si  fuisset  puer  unius  anni;  et  in 
hac  innoceniia  persisiens  regnavit  duos  annos, 
quibus  exaclis  ab  ea  defecil  per  inobedicnliam, 
ideoque  a  Deo  et  Samuele  reprobalus  esl.  Unde 
Chald.  vertit  :  Sicut  fdius  unius  anni ,  in  quo  non 
sunt  cuLpce ,  Saul  erat  qtiando  regnavit.  lla  S.  Gre- 
gorius,  Angel.  Eucher.  S.  Hieron.  in  QuoGst. 
(vel  quisquis  est  Auclor)  Theod.  Rupert.  Procop. 
Hugo,  Lyran.  Abulens.  Dion.  Cajet.  et  S.  August. 
lib.  7.  Loculionum  in  Judiccs.  Audi  B.  Petrum 
Damiani ,  lib.  2.  episL  20.  Sic  erat  innocens ,  tan- 
quampuer  unius  anni,  cumregnare  ccp.pil;  et  duo- 
bus  annis  in  ejusdem  innocentice  simplicitate  per- 
viansit ;  scd  qui  tunc  erat  in  liumiUtate  filius , 
poslmodum  per  superbiam  factus  est  servus.  Audi 
el  Ruperlum  in  c.  2.  Apoc.  pag.  21.  Saul  duobus 
annis  eadem  humiiitate  regnavit ;  ab  liac  excidit , 
quando  contra  legemliolocaustum  obtulit,  ctnnnon 
essetSacerdos  de  stirpeAaron,  pepercit  Agag,  etc. 

Porro  didicit  hoc  Scripi.  primo,  ut  demonsiret 
opiimam  fuisse  Dei  electionem ,  utpole  qui  non 
nisi  Saulem  virum  optimum  el  dignissimum  ad 
regnum  evexerit,  ut  ideni  nos  facere  docet.  lla 
sanctus  Gregorius.  Secundo,  ut  oslendatur ,  ait 
Dionys.  Providenlia  Dei  ita  semper  se  liabentis , 
nisi  nostra  iniquilas  obsistat,  ut  quo  majorem 
confert  dignitalcm,  majoremetiam  conferat  sanc- 
tilalem  ;  et  propterea  in  Saule  cum  suprema  prce- 
sidentia,  supremam  innocentiam  conjunxisse. 

Teriio,  ut  omncs  metu  sacro  percellat ,  ne 
qui  sibi  praesidat,  cl  in  sua  sanclilale  sit  secu- 


288 


COMMENTARIA  IN  LIBRU 


rus,  viclens  ex  ea  excitlisse  Sauleni  adeo  inno- 
cenleni ,  ait  Ahtiiensis.  Onartani  causam  dat 
Lyranus,  ut  indiccl  qiiam  leler  et  profundus 
fuerit  lapsus  Saulis  ;  sicut  enim  lutuin  bysso 
candidce,  ita  peccalnm  animo  innocenli  foedius 
adlia,'rescit.  Hinc  Iropologice  S.  Grcgor.  Licet, 
iiuiuil,  muUis  amiis  regnaverit ,  illis  solis  reg- 
iiasse  dicilur,  inquibits  innocens  ac  liiimilis  fuisse 
perldbetur.  Et  paulo  post :  Illo  ergo ,  inquil,  so- 
lum  lemporenos  vixisse  gaudeamus ,  quo  innocen- 
tcr  et  liumiliter  vixinius.  Nain  illa  tempora,  quce 
in  seculi  vanitate  et  fluxa  carnis  vila  consumj)- 
simus  ,  quasi  perdita,  minime  memoranlur. 

Quocirca  Josapliat,  Barlaanuim  suum  Gale- 
chistam  interrogans  quol  annorum  csset,  ab 
co  audivil  :  ISatus  sum  annos  US;  miranti  Josa- 
phat  quod  eum  canum  videret,  respondit  :  Si 
annos  meos  ab  ipso  vitce  ortu  nosse  qucsris  , 
rectesane  cos plusquam  septuaginta  esse  conjecisti. 
At  mihi  quideni  nullo  omnino  modo  inter  vi- 
tre  annos  censetur ,  qui  in  liujus  mundi  vanitate 
consumpti  sunl.  Praeclare  Pliilo  ,  1.  de  Prfemiis 
el  pcenis ,  sul)  finem  :  Eorum,  ait,  qui  nec  dis- 
ciplinis  instiluti  sunl ,  nec  legibus,  nec  numerus 
initur,  nec  habetur  ratio.  Et  paulopost :  Virtus, 
ait,  et  honestas  in  qualitate  consistit,  non  in  quan- 
titale ;  unde  vel  unus  clies  sine  culpa  transactus, 
integroevitce  sapientis  a^quiparalur.  Quamobrem 
cordate  ct  nervose  Eusebius  Emissenus  (vel 
poiius  Gallicanus)  liomil.  9.  ad  Monach.  Illum, 
ait,  diem  tantum  vixisse  te  computa ,  in  quo  vo- 
luntates  proprias  abnegasti,  in  quo  malis  deside- 
riis  restitisti ;  quem  sine  ulla  regulce  transgres- 
sione  duxisti ,  illum  diem  vixisse  te  computa,  quL 
puritatis  et  sanctce  mediiationis  habuit  luceni. 

Hic  sensus  communisest  elcoinmodus;  sed  Iro- 
pologicus  potius  videtur,  quam  litleralis.  Nam 
sicut  duo  anni,  quibus  dicitur  regnasse  Saul, 
simpliciter  pro  annis  proprie  dictis  accipiendi 
sunt;  sic  etunus  ille  annus,  de  quo  immediale 
ante  dicilur  :  Filius  unius  anni  eral  Saul. 

Tertio  ergo  nonnulli  sicexponunt,  q.  d.  Saul 
electus  in  regem  uno  anno  quievit,  et  donii  vitam 
privalam  egil ,  sed  exacto  Iwc  anno  regnare  cccpit. 
Jta  Eucher.  Vno,  ait,  anno  postquam  Rex  eleclus 
est  a  Samuele  ,  in  domestica  domo  sedens ,  dissi- 
mulavit  se  esse  liegem  :  reliquis  daobus  annis  pu- 
biice  judicavit  omnem  Israelem,  lenens  obedien- 
tiani  cum  humilitate.  Et  Beda  :  Postquam,  ait, 
electus  est  Saui,  etoleo  sancto  perunctus  in  Hegem, 
tolo  cmno  primo  humilis  et  privato  similis  mansit, 
nec  regio  liabitu  indui ,  ccetcraque  regni  insignia 
curavit.  Sic  quoque  Genebr.  in  Clu^onol.  Verum 
hoc  non  videtur  verum  ;  nam  moxab  eleclione 
sua  Saul,  quasi  rex,  gessil  bellum  conira  Naas, 
regeni  Ammon,  ul  audivimus  c.  praeced.  Adde 
Josephum  asserere  quod  Saul,  electus  rex  , 
uno  lantum  mense  a  regio  munere  abstiiuie- 
rit.  Denique  aliud  est  esse  filium  unius  amii, 
aliud  privalam  vitam  agere. 

Quarto  ergo  et  planissime  sensus  est,  q.  d. 
Saul  parta  victoria  de  Naas,  ideoque  comparata 
sibi  auctoritate  et  gralia  populi ,  rursum  in 
regem  aSamuele  unctiis,  c.  11.  v.  ultimo,  age- 
bat,  el  forie  exigebai  primum  regni  sui  annum, 
ac  inchoabat  secundum;  quo  exacto  elegit  tria 
millia  militum  praesidiariorum ,  ut  sequilur. 
Ita  R.  David,  Vatablus,  Brixianus,  Serarius  et 
alii. 

Hunc  sensum  exigit  phrasis  hebraica  ,  quae 
ad  verbum  sic  hubet  :  Filius  unius  anni  Saul  in 


M  L  REGUM.  Cap.  XIH. 

regnare  ipsum ,  quasi  dicat  ;  Jam  regnabat  Saul 
unum  annum;  jam  agebat  primum  regni  sui 
annum.  Secundo  ,  ex  eo  quod  Naas  septimo 
mense  a  crealione  Saulis  iuvasit  Galaaditas, 
ac  tum  Saul  ei  occurrens  eum  cecidit,  et  reg- 
num  suum  confirmavit  etinnovavii,  ul  patet 
ex  diciis  c.  11.  Unde  h;ec  omnia  fuere  acla  anni 
primi  regni  Saulis. 

Est  hebraismus ;  Hebraei  enim  tempori,  diei , 
mensi  et  anno  tribuunt  nomen  filius ,  ut  filius 
hujus  anni ,  diei ,  vel  temporis  dicatur ,  qui  hoc 
anno,  die  vel  tempore  nalus  esl.  Tempus  enim, 
annus  et  dies  dicuntur,  quasi  patres,  generare 
eos  ,  qui  illo  tempore  ,  anno  et  die  nascuntur  : 
quia  scilicet  annus  et  dies  adducit  causas  se- 
cundas,  puta  parentes,  qui  hunc  filium  gene- 
rant.  Est  metonymia.  Sic  Jonae  U.  10.  hedera  in 
Hebr.  vocalur /t?(a  noctis,  quia  illa  nocie  orta  et 
nata  erat.  Sic  filius  auroroi  est  Lucifer,  sive  stella 
Veneris  ,  quae  in  aurora  nascilur ,  Isaiae  1Z|.  12. 
Sic  fdiiprunce  sunt  scinlillae,  quae  ex  prunis  eli- 
ciunlur,  Job  5.  7.  Sic  filii  Oricntis  vocanlur  m 
Orienle  nali,  Judic.  G.  33.  Sic  fdii  terrce  vocan- 
tur  terrigenae.  Sic  fdii  arcus  sunt  sagittee,  Job 
kl.  20.  quia  ex  arcu  violenler  emiltuntur,  et 
quasi  parturiuntur.  Sic  fdii  arece  est  frumenlum, 
vel  palea,lsaiae  21.  10.  Sic,  Exodi  12.  3.  sancitur 
ut  agnus  Paschalis  sit  anniculus,  Hebr.  nJt?  "la 
benscana,  idest,  fdius  anni.  Sic  quoties  in  Levil. 
et  Numer.  jubetur  immolariovis  vel  agniisanju- 
culus ,  Hebr.  esl  ben  scana,  id  est,  fiUus  anni. 
Simili  tropo  dicitur  veritas  filia  temporis ,  quia 
tempus  latentem  veritatem  sensum  educit  ei 
aperit. 

DUOBUS   AUTEM  ANNIS  REGNAVIT  SUPEU    ISRAEL.  ] 

Praeter  expositiones  jam  recensitas  ,  nonnulli 
ex  hisce  verbis  censent  Saulem  per  biennium 
duntaxat  fuisse  regem ,  ac  in  fine  biennii  in  prse- 
liooccubuisse.  Ita  Hebnei  in  Seder  Olam.  c.  13. 
Arias  apud  Lorinum,  c.  13.  Aclor.  Adrichom. 
et  Gerardus  Mercator  in  sua  Chronologia;  ve- 
rum  difficile  creditu  est  Saulem  biennio  gessisse 
omnia  quie  deinceps  usque  ad  finem  libri ,  ac 
praesertim  c.  l^.  subfinem  narrantur;  illa  enim 
plures  annosexigunt.  Adde  S.  Paulum  asserere 
Saulem  regnasse  ZiO  annis,  Actorum  13.  21. 

Secundo,  alii  sic  exponunt,  quasi  dicant  : 
Saul  post  mortem  Samuelis  lantum  regnavil  duo- 
bus  annis.  Id  verum  esse  palet  ex  Josepho,  1.  6. 
Anliq.  cap.  uU.  et  Clemente  Alexandrino,  lii). 
1.  Strom.  Abulense  et  aliis  passim.  Verum  cur 
hujus  biennii  duntaxat  meminit  hic  Scriplura, 
cum  per  plura  capita  sequenlia  recenseat  acla 
Saulis  vivente  adhuc  Samuele? 

Tertio,  alii  sic  explicant,  q.  d.  Saul  per  bien- 
nium  duntaxat  regnuvit  ,  quia  post  biennium  d 
Samuele  exauctoratus,  regium  ejus  imperium  abiit 
in  tyrannicum.  Ita  Lyranus  ,  Hugo,  Abulensis  , 
Valablus  et  Pineda,  Ub.  8.  in  prooemio  Salom. 
c.  2.  Verum  plures  quam  duos  hic  intercessisse 
annos  liquet  ex  sequentibus  ,  ct  demonslrat 
Mendoza. 

Quartoergogenuine,  «  duobus  annis  regnavit , 
jungecumsequentibus,  etelegit  triamiUia,  q.  d. 
ait  Genebr.  anno  miindi  3106.  Cum  ,  inquit  , 
Saul  regnasset  duobus  annis,  elegit  sibi  tria  millia , 
nempe  duobus  primis  regni  annis,  sat  habuit  vi- 
lare  invidiam,  et  se  adversus  malignas  linguas 
modestia  et  auctoritate  Samuelis  tueri.  Postea 
dum  se  satis  confirmasset ,  ccepit  more  regio  sese 
slipare  saleUitibus.  Non  quod  alioqui  daobus  lan- 


COMMKNTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  Xlll. 


289 


tmn  nnnis  regnaril.  Sic  el  'l'oriiieiliis  ,  Baradas  , 
Ai)iileiisis,  Hiigo,  Dionysiiis  el  Mendoza. 

Quaeres  qnot  annis  regnaril  Saul  :  Respon- 
(lent  aliqui  per  ^O  annos  ;  lioc  enim  videlur 
asserere  Paulus ,  Aclorum  lo.  21.  lla  Auclor 
apiul  S.  Hieronymum  in  Qusest.  Hebr.  Serarius 
in  lib.  3.  Reg.  6.  Proposif.  2.  el  Melcbior  Canus, 
]oco  superius  ciiaio.  Verum  cael.eri  omnes  ceu- 
sent  Paulum,  illis^O  annis  quos  assignat  Sauli, 
complecli  qnoque  annos  Samuelis  ,  quibus  ipse 
praefuit.  Ila  Eusebius,  Josepbus  ,  Severus  Sulpi- 
tius,Bet]a,  Freculplius,  Torniellus,  Bellarnii- 
nus,  Gordonus,  Genebr.  Gerardus  Mercalor  et 
alii  in  suis  Chronicis,  Lyranus  et  Abulensis  hic, 
S.  Augustinus,  lib.  17.  de  Civilale  c.  7.  Ribera  , 
lib.  1.  de  Templocap.  1.  Pineda,  lib.  8.  de  rebus 
Salom.  c.  2.  num  2.  Lorinus  in  c.  13.  Actorum. 
Porro  hos  /iO  annos  varii  varie  inter  Saulem  et 
Samuelem  partiuuiur.  Nani  Clemens  Alexandr. 
lib.  1.  Strom.  c.  11.  Sauli  cum  Samuele  tribuit 
annos  27  ;  deinde  moriuo  Samuele,  soli  Sauli 
alios  viginli  ;  sic  universim  fierent  anni  hl , 
cum  Apostolus  duntaxat /4O  assignel.  Rursum, 
Josephus ,  lib.  6.  deAniiq.  c.  l^.  ail  Samuekm 
solum  prcefuisse  Reipublicce  annis  12;  deincle  cum 
Saule  unnis  18  ;  Saulem  vero  post  mortem  Samuelis 
annis  20,uthabet  idem  Josephus  in  fine  ejus- 
dem  libri  sexti ,  eliterum  lib.  10.  c.  ll.Intexlu 
lamen  Griecolibrisextihabeiannos  viginli  duos, 
sicut  et  Zonaras  ,  qui  Josepluim  de  morc  sequi- 
lur.  Verum  sic  fierent  anni  52,  cum  fuerint  tan- 
lum  ZiO,  ut  dixi.  Alii  Samueli  dant  annos  30, 
Saul  10.  Alii  aliter.  Verius  Salianus  et  alii  cen- 
sent  Samuelem  solum  praefuisse  Israeli  per  an- 
nos  22  ;  deinde  crealo  rege  Saule'cum  eo  prc^- 
fuisse  annis  sedecim ;  mortuo  vero  Samuele, 
solum  Saulem  regnasse  biennioduntaxat.  Junge 
enim  hos  annos  ,  et  invenies  l\0.  Hic  computus 
confirmatur  ex  eo  quod  Arca  capta  a  Pliilisilisis 
in  morle  Heli,  indeque  postsepiem  menses  re- 
ducta  in  Cariathiarim  ,  ibi  manserit  per  20  an- 
nos,  quibus,  jam  mortuo  Heli ,  prseerat  ejus 
successor  Samuel,  ul  patet  c.  7.  2.  ac  deinde 
nonnulla  Samuelis  et  filiorum  ejus  gesta  lecen- 
sentur  usque  ad  creationem  regis  Saulis  ,  quae 
biennium  facile  requirunt. 

Adde,  quod  Scriptura  c.  8.  ait ,  Samtielem 
valde  senem  pro  se  filios  suos  consiituisse  Ju- 
dices.  Atqui  natus  est,  inquiunt  nonuulli ,  Sa- 
muel  judicante  Heli  sub  annum  ejus  quarluni; 
Heli  autemjudicavitZiOannis.  Adde  20annosSa- 
muelis  quibus  Arca  fuit inCariathiarim,  ac deme 
4  annos  Heli  ante  nalum  Samuelem,  habebis 
annos  Samuelis  ^O,  quae  non  est  tanta  seneclus, 
quania  a  Scriptura  tribuitur  Samueli.  Ergo  plu- 
ribus  annis  judicavitSamuel;  ac  facile  fuit  sexa- 
ginia  annorum  ,  cum  prae  senio  filios  constiluit 
Judices.  Quare  ipse  lunc  22  annos  videtur  ex- 
plesse  in  principatu,  ac  natus  Heli  anuo  secun- 
do;  sic  enim  addiiis  hisce  qualuor  annis,  con- 
flabuntur  Samuelis  anni  60,  quacjusla  esl  ejus 
«enectus.   Ila  Salianus. 

2.  Et  elegit  siBi  Saul  thia  milma  de  Israel.  ] 
Quaeres  :  Quando  illa  elegit?  Respondent  Abu- 
lensis  etCajeiaiuis  anno  primo  regni  sui,  post- 
quam  cecidit  Naas ,  et  regnum  innovavitin  Gal- 
gahs,  c.  11.  v.  15.  Melius  Beda,  Hugo,  Dionysius, 
^'.^^^^"rdus,  Pineda  loco  cilato.  Mendoza  el 
aiii  lu  .Saulemfecisse  censentanno  secundo  reg- 
ni,  scihcel  postquam  f/Ho6«5  annis  regnavit,  uli 
prc-ecessjt^eOenim  haec  verba  periineni :  uiulc 

CORNEL.    A    LAPIDE.      TOM.    U. 


Valablus  \ertU:  tumelcgit.  Causam  cur  elegerit 
dedi  veri-u  1.  ciii  add<;  Saulem  elegisse  hsec  Iria 
millia  ,  i\{  inuenlibus  more  suo  repenle  Philis- 
thinis  ,  Ammcniiis,  aliisque  hostibus  vicinis , 
haberet  ea  ad  manum  ,  quse  illis  siatim  oppone- 
ret,  ne  Israelis  agros  urbesque  vaslarent. 

Addunt  nonnuUi  Saulempost  biennium  regni, 
a  primaria  innocentia  et  fiducia  in  Deiim  defe- 
cisse ;  ideoque  ad  huniana  picesidia  respexisse, 
et  haec  tria  millia  conscripsisse  ;  verum  defec- 
tus  et  lapsus  Saulis  poslea  coniigit,  ut  audie- 
mus  v.  10. 

Mystice,  Beda  per  triamiliia,  accipit  tres  vir- 
lutcs  Theologicas,  qu.-e  nos  conlra  omnes  ten- 
lationes  et  hostes  defendunt.  Populus  fideiium, 
inquit,  sibi  de  Israel  iria  millia  elegit ;  quia  dum 
unitati  fidei ,  sociandam  spem  et  diieclionem  cog- 
iwverit,  mox  sibi  Dorlores ,  qui  eamdcm  fidem , 
spem  et  charitatem  diligentius  se  suosque  doceant, 
alque  ab  liostis  irruptione  luteniur ,  eiegit.  Divus 
Gregorius  refert  ad  tres  Ecclesise  slalus  :  Tria, 
mqv.il ,  millia  esse  perhibelur ;  quia  in  summa 
perfeclionis  facie ,  virgincs  proftrunl  ,Juxta  quos, 
et  continentes  et  veritalis  defensores  ponunt :  duni 
enim  exempio  virginum  ad  summam  incoiruptio- 
nis  aiios  accendunt ,  dum  continenlium  vitw,  alios 
d  seculi  coiruptionibus  auferunl;  dum  humilium 
debilitatem  per  auxiiia  potentium  defendunt ;  con- 
tra  hostes  sanclce  Ecclesice  boni  Doctores,  quasi 
cum  tribus  electorum  virorum  miilibus  veniunt. 

Porro  solerler  S.  Gregorius  urget  rb  iria  mil- 
iiavirorum,  quodhabent  Seplnaginta.  QuiaprcB' 
dicatores ,  inquit,  veritatis,  ad  defensionem  sanc- 
tce  Ecciesice ,  non  infirmos  el  debiies,  sedrobustos 
el  validos  beliatores  ducunt.  Et  paulo  post  :  Viri , 
inquit,  dicunlur  pro  fortiludine;  de  Israel  esse 
referuntur  ,  pro  divina  conlemplatione.  Israel , 
enim  hebr.  idem  esl  quod  videns  Deum,  aul  po- 
tiiis ,  prcevaiens  Deo. 

CijmSall  duo  millia  in  Machmas.  ]  Machmas , 
ait  Adrichomius,  Magmas ,  et  Megmas  civilas 
viagna  satis ,  cujus  mulla  in  Scripiuris  menlio , 
terminus  tribus  Ephraim  conlra  Auslrum.  In  hac 
Jonathas  Macliabceus  habitavit ;  alque  hic  B.  Virgo 
percepit  puerum  Jesum  non  esse  in  comilatu,  sed 
remansisse  in  Jerusalem ;  quamobrem  regressa 
est  in  Jerusaiem  ad  quoerendum  eum.  Usque  hodie, 
ait  Hieronymus  ,  oslcndilurvicus  grandis  in  fini- 
bus  /Elice,  anliquum  nomen  relinens,  ab  ea  novem 
miiiibus  distans  Juxla  viiiam  Rama.  ISunc  Byra 
dicitur ,  et  est  in  ddminio  fralrum  miiilice  lempli , 
ut  Brocard.  et  Breid.  iradunt. 

Mystice ,  S.  Gregor.  Machmas,  inquil,  id  est , 
humiiilas,  quid  aiiud  qucim  continentium  rubO' 
rem  significal  ?  Nam  dum  prceterilcfcarnis  oblccta- 
menlarecoiunt ,  erubescunl.  El  paulo  post :  Dum 
recoiunt  quales  fuerunt  in  seculo,  supcrbire  non 
possunt  de  eo  ,  quod  magnos  se  videnl  esse  in  Deo. 

Jam  Belhei ,  id  esl,  domus  Dei ,  ef^l  Ecclesia, 
quam  sancti  praesules  et  praedicatores  ,  coulra 
dsemonum  et  tyrannorum  incursus,  qtiasi  va- 
lidi  bellatores  propugnani ,  ait  S.  Gregorius. 

MlLLE   AT;TEMCt'MJONATHA  JN  GaBAA  BeNJAMJN.] 

Jonalhas  Hebr.  idem  est  quod  coiumbce  donum ; 
unde  puritalem  ptirosque  denotat,  qui  in  Ga- 
baa,  idest,  m  colle  sanctitatis  degunt.  Audi  Be- 
dam  :  Jonathas ,  columbce  donum ,  inslilulor 
virginum  dicitur;  quia  incomparabili  grulia  Spiri- 
tus  sancli  efficitur ,  ut  dmanentibus  incurne ,  car- 
niscorruplio  ncsciatur.  Bene  el  insublimivirgines 
^ise  dicuntur ,  quia  quod^iaturam  humanani  su- 

37 


290 


COMMRNTARIA  TN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cnp.  XIII. 


pergredilar ,  in  aUis.uino  virtutam  culinine  silum 
est.  Undf;  etvirgo  illedileclus  Jesu,  locum  virgi- 
num  insinnans  ait  :  Vidi  supra  monlem  Sion  Ag~ 
num  stantem,  et  cum  eo  centum  quadraginla  qua- 
tuormiilia,  elc.  Virgines  cnim  sunt.  Apocal.  lU. 
V.  1.  In  monte  quidem  esse  cum  Jgno  dicunlur, 
quia  per  mcrilnm  incorruplionis ,  quo  a  terrenis 
et  carnalibus  delec(a{ionlbus  se  dividunt,  in  su- 
prema  Redemploris  gloria  sublimanlur. 

PORr>0  C/ETERUM  POPULUM  REMISIT  UNUMQUEMQUK 

IN  TAiiicRNAcuLA  su A. ]  MjsUce  S.  Gve.gov.  In  ta- 
bernacula,  inquit,  saa  ccetera  plebs  remitlilur, 
ne  de  allioris  vilce  temerilale  damnetur,  et  velui 
debitis,  et  infirma  in  belio  pereat ,  dum  allcE  con- 
versationisfidem  spondet ,  qacb  altce  virtutis  robur 
non  liabet. 

3.  Et  percussit  Jonathas  stationem  Philistiii- 
NORUM  QU^ERAT  inGabaa.]  Gabau  orat  patria  et 
sedes  Saiilis  ac  Jonalhoe  ,  ideoque  Jonathas 
juvenis  animosus  et  audax  illtco  ex  ea  exlurl)a- 
vit  Philisthinorum  slalionem,  id  est,  ul  Sept. 
Aquila  el  Theod.  verlunt  u;ro5T/j//.K,id  est,  prcesi- 
dium.  Philisthaei  enim  tempore  Samsonis  et 
poslea  dominantes  Hehraeis  ,  ut  eos  suh  jugo 
continerent,  nerebellare  auderent,  locis  Jud.eee 
alliorihus  et  muniliorihus  (  qualis  erat  Gahaa) 
erigehant  arces,  sive  loca  muniia,  qu^  vallo 
cingebant  (  Itali  vocant  fortezze  )  \\\  quibus 
constiluehant  militesprcesidiarios  ;  ideoque  illa 
vocabnnt  staliones ,  sive  prcBsidia  miiitum.  Ita 
Josepli.  Theod.  Procop.  Abulens.  Cajelan.  Dion. 
etalii.  Chald.  verlit  :  Percussit  Jonallias  planta- 
lionem  Philislhinorum;  hae  enim  stationcs  erant 
(\ui\%\  plantaiiones  nonarhorum,  sed  hominum 
et  mililum:  unde  etiamnum  Angli,  dum  Anglo- 
rum  suorum  coloniasin  Hy])erniam  Iraducunt, 
dicunt  se  in  ea  facere  planiationem. 

Quseres  :  Quibus  armis  Jonathas  percussit 
PhilislhcBOS  ?  Nam  ferrea  eis  ademerant  Philis- 
ihaei.  utpatet  v.  19.  Resp.  armapriscorum  erant 
brachia  :  ISam  pugnis  rem  agebant ,  a  quibus 
pugna  dicitur.  Inter  ipsos  adversarios ,  in(|uit 
Cassiodorus  I.  1.  c.  30.  non  erant  prius  armala 
cer(amina,sed  pugnisse,  quamvis  fervida,  iacesse- 
bat  inlentio ,  unde  et  pugna  nomen  accepil.  Hinc 
Lncret.  1.  h.  p.  118. 

Arma  anliqua,  manus  ,  ungues,  etc. 

Poslea  Beius  ferreum  gladium  primus  produxit , 
d  quo  et  beiium  placuit  nominari.  Ante  Belum 
utebaniur  fundis,  arcubus,  baculis  ,  fustibus, 
periicis,  sudibus  prseustis.  Audi  Virgilium.  7. 
-Eneid. 

Hictorre  armalus  obusto; 
Slipilis  liic  gravidi  nodis  ,  quod  cuique  repertum 
Rimanti ,  lelum  ira  facil. 

Et  paulo  post  : 

Slipilibus  duris  agilur  ,  sudibusquepraeuslis. 

Potuit  quoque  Jonathas  ignem  in  stationem 
injicere,  itaque  eam  comburere:  potuit  insuper 
incautos,  vel  dormientes  Philisth.-eos  nociu  in- 
vadere,  eorumque  arma  occupare,iisque  ipsos- 
met  oblruneare. 

Myslice,  S.  Gregor.  Jonalhas,  \n(\\x\\.,  stalio- 
nem  Philisthinorum percalit ,quiaelectavirginitas 
de  carne,  conlinenlice  arce  sublimala,motus  tur- 
pes  exslinguit.  Bene  aulcm  stalio  Philisthinoriim 
dicilur ;  quia  in  corporevirginaii ,  carnaies  motus 
non  habent  requiem  dclectalionis ,  sedslatumcer- 


taminis.  Stanl  quippe ,  quia  impugnant  :  sed  re- 
quicscere  non  possunt ,  quia  mentem sanctammi- 
nime  oblcctanl. 

QUOD    CUM      AUDISSENT     PllIMSTIIIlM  ,  ]    id    CSt , 

Pliilislliini  non  jamcaesi  a  Jonalha,  sed  cseleri 
quiin  Jiid;ca  degebant.  Aliqni  subaudiunt  :  coxi- 
turbalisunl  yita  S.  Hieron.  Hiigo  et  Cajet.  sed  id 
licet  verum  sit ,  non  lamen  est  neccsse  hic  sup- 
plere  ;  namsensus  explelurper  idqiiod  subditur: 
Saul  cecinit,  quasi  dicat:  Cum  audissent  Philis- 
thini  suorum  siragem  faclama  Jonatha,  ideoque 
consternarentur ;  Saul  misil  circumquaquebuc- 
cinatores,  qui  insonanies  biiccina,  undique 
convocarent  Hebraeos,  ut  Philisth;t  os  hac  clade 
consternatos  invaderenl  et  mactarent.  Ita  Abul. 
Dion.  etalii.Audi  S.  Hieron.  in  Quaest.  Hcecbuc- 
cina  signum  vicloricB  et  exhorlalionis  fuit ,  ut 
audirent  et  noscerent  Ilebrcei  conturbatos  et 
superalos  esse  Philisthctos.  D.  Gregor.  Buccina, 
inquit  ,  canere  est ,  et  vicloriam  nunliare,  et 
exemplo  viclorum,  aiiorum  mentes  ad  spiritualis 
belii  proposil  um  excitare. 

Mystice  S.  Gregor.  Jonalhas,  stationem  Philis- 
thinorum  percussit;  sed  Saul  tuba  canens  se  per- 
cussisse  p^rhibuit  ;  qnia,  nimirum ,  eieclormn 
Prcedicalorum  triumphis  adscribitur  ,  quod  u  sub- 
dilis  occuiti  adversarii  superanlur. 

h.  AuDiANT  Hebr/ei  ]  caesa  essc  castra  Philis- 
Ihinorum,  seque  hac  buccina  evccari  ad  coep- 
lam  vicioriam  prosequendam,  ut  plane  Philis- 
thaeos  e  nostra  Judaea  ejiciamus.  Septuag.  pro 
anay  ibrim,\Aesl,  Ilebrcei,  legentes,  □I12y 
abadim,  idest,  servi ,  verlunt :  inobedientesfue- 
runt  servi. 

Et  erexit  se  Israel  adversus  Philisthiim.  ] 
Hehr.  et  fcelidus  (id  est ,  odihilis,  exosus)  factus 
estlsrael  in  Philisthii7n;\inah\.  PcUceslini  abhor- 
rebant  ab  Israelitis ,  tanquam  d  re  male  olente  et 
putida.  Cajetan.  Fastidierunt  Israelem  Patcestini. 
Noster  sensum  reddidit.  Ideo  enim  fcx:tidus,H\ 
est,  odihilis,  Palcestinis  erat  Israel ;  quia  con- 
VvixQO?,  se  erexerat,  eisque  rebellaverat,  Unde 
Sept.  verlunt :  Et  contempsit  Israel  Philisthiim. 

Porro  ,  Sepluaginta  Romae  Correcti  habent : 
Et  puduit  Israei  in  aiienigenas  ;  unde  aptius  ex 
Hebricis  verlas  :  Et  foetorem  contraxit  Israel  d 
Philislhiim,  hoc  est ,  foetuere  Palaeslini  Israelitis ; 
Pahxstini  fuerunt  Israelitis  foetori,  id  est,  pu- 
dori  et  abominaiioni ;  foDtuit  et  puduit  Israelitas, 
quod  laminjbellibus  et  viiibus  Philisthinis  ser- 
virenl ,  quodque  jugum  eorum  lam  inernie  et 
vile  non  excuterent.  Quare  indignitate  hac  et 
pudore  excilati  ,  animos  erexerunt,  ul  eos  e 
linibus  suis  ejicerent. 

Denique  milii  magna  suspicio  est  Nostrum 
pro  U7N1J  nibas,  id  est  fcetuit ,  pulidus  fuit, 
legisse  U?yDJ  nichas  (  liiterae  enim  utrimque 
sunt  similes),  id  est  iratus  est,  excanduit,  spre- 
vit,  abominalus  est  :  sic  enim  videlur  legisse 
Chald.  nam  verlit  :  Et  concitatus  est  Israel  in 
Philisthceos.  El  Septuag.  Contempsit ,  inquiunt  , 
Israel  in  Philislhiim.  Irali  enim  sunt,  et  excan- 
duerunt  Israelii.e,  quod  lam  diu  tolerassent  ju- 
gum  eltyrannidem  Philisthinorum,  cum  vide- 
rent  eos  tam  facile  a  Jonatha  caesos.  Quare  ira 
hac  excitali  ercxerunt  animos,  et  in  praelium 
contra  eos  convolarunt.  Ira  enimest  cos  forli- 
ludinis.  Unde  milites  prailiaturi  acuunt  iras  in 
hosiem  ,  ui  contra  eum  generose  decerlent, 
eumque  proslernant. 

Clamavit  ergo  populuspost  Saul  in  Galgala,  ] 


COMMRNTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  Xlll. 


rlicendo 

pryelium 

illis 


Soqiiamm-  Satilom  regom  nosiiiim  ad 
conlra  riiilistliaRos  ,  ctrplam  ejiis  cle 
vicloriam,  cum  eo  communihns  animis  et 
viribns  proseqiiamnr ,  eliminemus  Pliilistlueos 
e  lerra  Israel.  Sic  enim  mililes  (Jedeoni  in  prae- 
lio  contra  Madianitas  acclaninrunl  :  Gladitis  Do- 
miniet  Gedeonis.  Judic.  7.  20.  Porro  in  Galgala , 
id  factuni,  quia  Gal^ala  locns  erat  religiosus, 
ob  circumcisionem  a  Josne  c.  5.  ihidem  perac- 
lam  ,  ut  pie  et  religiose  in  eodem  loco  inYOcata 
Dei  ope  ad  pradium  animose  pergerent. 

Moraliter,  disce  liic  illud  Job  c.  7.  1.  Mililia 
est  vitu  Iwminis  sitper  terram ,  id  de  corporali 
militia  seepe  verum,  de  spiriluali  seniper.  ]Nam 
HebratM  victoKaas,  illico  a  Philistlueis  lacessiti, 
acrius  cnm  eis  hellum  gesserunt.  Unde  So  Greg. 
Qttoties,  inquit,  alios  liostes  vincimtts,7iecesse  est 
ut  ad  alioram  devincenda  certaminaprcnparemtir. 
Omnipoiens  enim  Deas,  quia  electos  suos  copiosiits 
remttnerat,  eos  semper  vult  in  pugna  consislere , 
ut  ipsi semper possint  sibi  ceterni  muneris  donaprce- 
parare.  Et  inferius  :  De«5,inquit,  magna  prcelia 
permiltil ,  quce  vincant  ;  levia  cxcitat ,  in  qaibus 
cadant  :  ut  victoria  fortittm  magna  sil ,  castis 
innoxius;  ut  cadentes ,  se  facile  erigant ;  et  eos 
fortia,  in  qtubtts  victores  steterant,  non  extollant. 

5.  Et  Piiilisthiim  conguegati  sunt  triginta 
MiLLiA  cuRRTJUM.  ]  Olim  euim  Syri,  Arabes  et 
Asiatici  e  curribus  depugnabant.  Mystice,  Beda  : 
Crescente ,  inquit,  m  bonis  ardorevirtutisagendce, 
crescit  et  in  immundis  spiritibtis  ardor  ejusdeni 
impediendce  ac  refringendct  virtulis  ;  qtti  videntes 
fidelittm  contra  se  amicos  ereclos ,  hos  colles ,  insi- 
diarum  deceptionttmqtte  variarttm  copiis  expug- 
nare  contendttnt. 

6.  Absconderunt  se  in  speluncis,  ]  qnihns 
abnndat  Judaea,  teste  Josepho  lib.  1.  de  hello 
cap.  12.  Unde  ct  David  fugiens  Saulem  ahdidit 
se  in  spelunca.  1.  Reg.  2h.  et  Josue  cap.  10. 
occidiiqiiinque  reges  latenlcs  in  spelunca. 

I.\  ABunis.  ]  Hebr.  et  Chald.  in  mttnitionibus  ; 
Vatahl.  inter  spinela ;  Cajelanus,  inscissurismon- 
tittm.  Abulensis  explicat,  hsec  abdita,  esse  loca 
secreta  tam  nrbium,  quiim  domorum.  Tales 
sunt  Romse  criptae  et  ccemeteria  S.  Priscillse, 
S.  Sebastiani  ,  S.  Laurentii,  S.  Pancratii,  elc. 
in  quihns  tempore  persecutionum  se  abdehant 
Christiani^  (|ua;  ego  saepins  suhintrans,  vidi 
suhterraneam  civilatem  etRomam,  vidi  et  ol)- 
stup|ui.  Myslice  Dionys.  Carlh.  Sic,  inquit,  aiiqtii 
Christiani  cernentes  se  ttndiqite  a  diabolo ,  mtindo 
et  carne  tentari ,  In  foramine  petrce ,  in  fossa 
liumo,  idest,  in  Cliristi  vulneribus,  et  in  Doviini- 
cce  passionis  memoria  saiitbriler  se  occttllant ;  et 
in  proprio  humiliationis  profundo  sccelant ,  alque 
intantum  parvipendtint ,  el  qttasinihilse  reputanl 
quddadmmonibtis  neqtteunt  langi.  EtBeda:  Citm 
viderint ,  inquit,  fideles  antiqtii  liostis  insidias,elc. 
Prcesidiamox  necesse  est  lectionum  spiritualitim, 
jejuniortim  ,  eleemosynartim,  orationtim ,  ccetcra- 
ruvique  virtuttim,  quibus  defendanttir  ,  adeant , 
ubscondanturque  in  eis  d  contradictione  iingua- 
rum  ;  utpater,  quividet  in  abscondito,  miserealtir 
ei  adjtivet. 

7.  HeBR.EI    AUTEM  TRANSIERUNT  JORDAiSEM.  ]   Esl 

paranomasia  in  Hebr.  'cr\yj  ibrim,  id  est,  He- 
bra:i,  el  "ra^j  aberu,  jam  est  transierunt ;  n^i; 
ibri  enim,  id  est,  Uebroetis,  dicilnr  ah  ii!; 
abar,\(S  est,  transivit,  eo  qtiod  Abraham  ve- 
niens  ex  ChaUla^i  in  Palaestinam  transierit 
Euphraiem  ,  ut  dixi  Cenes.  l^.  13.  uhi  Abraliam 


291 

vocalur  Ilebrcsus ,  \d  vsl,  transitor  Euphratis  , 
indeque  ejtis  i)osleri  vocali  sunt  Hebrwi.  Sient 
Romaj  omnes  Germani ,  Galli ,  Hispani,  etc.  vo- 
cantur  :  Transmonlani,  sive  Transalpini. 

Probabililer  censet  Abulens.  hos  Hebraeos  qui 
transierunt  Jordanem  fuisse  Ruhenitas,  Gadi- 
tas  et  Manassenses,  qui  trans  Jordanem  habita- 
bant,  q.  d.  Hi  audito  adventu  Philisthinorum  ex 
Galgalis,  transito  Jordane,  domum  redierunt, 
quasi  suo  Jordane  tuti ,  et  a  Palaestina  sepa- 
rati. 

Addit  Auclor  Qusest.  apndS.  Ilieron.  acsanc- 
tus  Gregor.  Rabanus,  Hugo  Viclor.  et  alii,  eos 
ad  Philistha-os  transfugisse  ;  id  enin)  innui   vi- 


licet  id 


negent 


Lyraii. 


detur  vers.  21.  cap.  1Z|, 
Ahulensisel  Dionysius. 

8.  Et   EXSPECTAVIT   SEPTEM  DIEPiUS  JUXTA  PLACI- 

TUM  (idest,  constitutnm  et  decreluin)  Samuelis.] 
Jusserat  Samuel  Sanli  c.  10.  ut,  iiigruenle  hosle 
vel  periculo^  iret  in  Galgala,  ihiqiie  ininlio 
ad  se  misso,  suum  adventumpr;estoiareliir  per 
sei)leni  dies  integros  ;  ut,  invocato  Deo,  ah  ipso 
audiret  quid  ageudum  forct.  Pariiit  Saul,  mi- 
sitque  nuntium  ad  Samuelem,  ejusque  adven- 
lum  exspectavit  per  seplem  dies;  sed  septimo 
dieinchoato,  et  necdum  exacto,  videns  popu- 
lum  metuPliilisthinorum  diffluere;  non  exspec- 
tato  ulterius  Samuele,  sacrificium  obtulii,  ut 
Deo  propiiialo,  ab  eo  disceret  quid  facto  foret 
opus  ,  abeoque  rohur  ad  prseliandum  acciperet. 
Atque  hac  in  re  peccavit,  quod  scilicet  non  ex- 
spectarii  finem  diei  septinuT,  uti  ju.sseral  Sa- 
muel.  Nam  anteejusfinem  Saniuel  advenit,  qui 
videns  Saulem  sacrificasse ,  acriter  eum  de  ino- 
hedientia  reprehendit.  Ita  S.  Gregor.  Lyran. 
Abulens.  Cajetan.  Serarius.  Audi  S.  Gregor.  Id- 
circo  per  inobedienliam  cecidit ,  quia  integris 
seplem  diebits  sicutjussus  fuerut  non  exspectavit. 
Et  postca  :  Ecce  septem  diebus  prophclam  susli- 
ntiit,  sed  dum  prcestolari  eitni  in  fine  diei  desiit , 
gloriam  tantce  dignilatis  amisit. 

Minus  recte  ergo  nonnulli  Saulem  excnsant  , 
quod  integros  septem  dies  Samuelem  exspec- 
larit ;  sed  quod  non  recle  eos  compularit  ;coin- 
putasse  enim  eos  a  die,  qua  misit  nuniium  ad 
Samuelem  accersendum;  cum  iipostero  die  eos' 
compulare  dehuisset. 

9.  Et  OBTULiT  HOLOCAUSTUM.  ]  Pulaul  aliqui 
Saiilem  per  se  sacrificasse  ,  ideoque  regnopri- 
vatum  esse.  Graviter  ergo  peccavit,  quOd,  citm 
esset  laicus,  sacerdotalem  fiinctionem  nsnrpare 
praisumpseril;  sicutfecit  Ozias  rex  thuiilicando, 
ideoqne  ii  Deo  percussus  est  lepra,  2.  Paral.  2G. 
IG.  Ita  Ruperi.  Lyran.  Dion.  et  favet  Josephns. 
Addit  R.  Levi  Saulem  hfec  sacrilicia  ohtulisse, 
ut  ii  Deo  spiritum  prophetiac  impelraret  ,  (luoil 
deinceps  sine  Samuele  regeretur.  Unde  et  a 
Terlulliano  1.  2.  conlra  Marc.  c.  23.  vocaiur,  des- 
pector  Samuelis  prophelce. 

Verum  nil  tale  indicat  Script.  alioqui  enim  hoc 
illi  exprohrasset  Samuel  acerrime  ;  atque  ha- 
bebatSaulsacerdotes  in  castris,  per  quos  sacri- 
ficia  ollerre  polerat:  cur  ergo  illiid  sibi  vindi- 
caret,  sciens  id  h  Deo  vetitum  :'  l(a  Ahnlensis , 
Serarius,  Sanchez  et  alii. 

10.  CUMQUE  COMPLESSETOFFERIUi  nOLOCAUSIUM, 

ECCE  Samukl  veniebat.  ]  Vidc  qiiid  faciel  prajci- 
pitatioet  impatientia.  Si  vel  ad  horam  exspec- 
tassetSaul,  ecce  Samueladerat  pro  eo  sacrifi- 
catnrus,et  Deumconsullurus.  Jani  auiemdefectu 
paticnlise   et   perscvcraniiac   horarice,   lempo- 


292  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM 

rale  regnnm  amisit,  ac  paulatim  e6decidit,  ut     sacrificares 


taridem  amitteret  quoque  aeternum.  Volehat 
enim  Deus  ut  Saul  dirigeretur  a  Samuele,  ac 
rex  ii  sacerdote  et  propheia  ,  ut  doceret  tempo- 
ralem  polestatem  et  principatum  del>ere  dirigi 
a  spiriluali  et  Ecclesiastica.  Unde  S.  Ignatius 
epist.  6.  ad  Magnes.  Saui,  inquit,  honore  prioa- 
tur  regio ,  non  exspeclans  sunmium  sacerdotem 
Saniuelem  :  oportet  itaque  et  nos  revereri  prce- 
stantiores  ;  Uecetque  non  modovocari  Cliristianos, 
sed  esse.  Nec  enim  dici,  sed  esse,  beatos  facit.  Si 
qui  Episcopam  appeUant  et  sine  eo  omnia  faciunt ; 
hujasmodi  dicet  ipse ,  qui  verus  et  primus  Episco- 
pus  est :  Quid  me  vocatis ,  Domine  ,  et  non  facitis 
quoi  dico?  Taies  enim  non  bona  conscienlia  mihi 
prmiiti  esse  videntur ,  sed  esse  simulatores  et  per- 
sonati. 

Et  egressus  est  Saul  obviam  ei.  ]  Causas  dat 
Dion.  :  Honoravit ,  inquit,  Samuelem  propter 
ejus  senectutem  et  sanctitatem ,  prophetalemque 
gratiam;  et  quoniam  ante  eum  Judex  fuerat  po- 
puli ,  et  suis  orationibus  ac  meritis  multa  bona  a 
Deo  obtinuit  popuio ;  sed  et  hac  vice  speravit  ju- 
vari  per  Samueiem. 

11.  Et  tu  non  veneras  juxta  placitos  dies.  ] 
Hehr.  ad  siatutos  dies ,  quihus  scilicet  le  ventu- 
rum  promiseras  et  constiiueras,  sive  ad  cons- 
titutum  diem ,  quem  nimirum  constitcere  lihi 
placuit.  Hinc  putant  aliqui  Saulem  exspeciasse 
Samuelem  per  seplem  dies  integros,  sed  maie 
eos  computasse,  utdixiv.  8.  Melius  alii  dicunt 
hanc  excusationem  ah  eo  ohtendi,  qudd  exspec- 
Jaritusquead  sepiimum  diem  inchoatum  ,  sed 
non  perfectum.  Quasi  dicat :  Exspectavi  le  usque 
ad  septimum  diem ,  et  videns  te  non  venirejuxia 
lua  proinissa ,  putaham  te  non  venturum  ;  ideo- 
que  instante  liosle,  et  dilahentc  exercitn,  oh- 
tuli  hoiocaustuni ,  ut  Deum  milii  facerem  pro- 
pilium.  Auxit  peccalum  Saul,  quodcuipam  non 
agnoveriletveniam  petierit,  sedillamexcusarit, 
eiquasiin  ipsum  Samuelem  relorserit.  Causam 
datS.  Gregor.  Quia,  inquit,  ex  radice  superbice, 
ipsa  cuipa  inobedienlice  nascitur ,  solent  inobe- 
dientes  i^eatus  sui  magniludinem  audire ,  sed  non 
humiiiter  confitendo  satisfacere,  Nam,  cum  subli- 
mes  videri  appetunt ,  lapsus  suos  ostendere  dedig- 
nanlur ,  et  ideo  dum  excusationes  proferunt , 
j<ustitiam  prcetendunt ,  quia  apparere  peccatores 
erubescunt. 

Porro  quam  grave  sit  et  exos^um  Deo  culpam 
excusaie  docet  S.  Bern.  tract.  de  praeeeplo  et 
dispens.  loquens  de  Adae  peccalo  et  excusa- 
tione  :  Antiqua  illa,  inquit,  tam  nota,  et  tam 
noxia  prcBvaricatio ,.  facile  ut  creditur  indulgen- 
tiam  consequeretur ,  dummodo  confessio ,  et  non 
defensio  sequeretur^  Neque  enim  tantum  nocuit 
simplicis  aclionis,  quamvis  ex  deliberatione ,  trans- 
gi-essio,  quantum  adjnnetce  excusalionis ,  cum 
prcnmeditatione  obstinatio. 

12.  Necessitatecompulsus. ]>Su«/,,inquitDion. 
mendose  se  excusavit  :  quia  non  erat  necessilas 
vera ,  absoiuta,  sufficiens  ,  taiisque  usurpata  obla- 
tio  fuit  magis  offensiva  Dei,  quam  placaliva.  De 
lioc  enim  sacrilicio  dici  potest,  quod  D.  Beri>. 
serni.  26.  in  Cant.  dixit  de  sacrificio  Caini : 
Munus  ,  inquit,  mortuum  offers  Deo ,  sed  peccas. 
lo.  DixiTQUE  Samuel  ad  Saul  :  Stulte  egisti 
(  Hel)r.  hSddJ  niscaila  ^  id  esl,  stultus  factus  es) 
nec  custodisti  mandata  Domini  Dki  tui,  qu^ 
pRjKcepit  TiBi,  ]  ut  scilicet  exspeclares  meum 
adveuium  per  seplem  inlegros  dies,  ac  per  me 


Cap.  XIII. 

et  consuleres  Deum ,  uti  libi  Deus 
per  me  prasceperal.  Ita  Angelom.  Ahul.  Cajet. 
et  alii.  Stultissimum  enim  est  mandalis  Dei  non 
ohedire;  itaqiui  ejus  ofFensam,  iram  et  vindic- 
tam  in  se  provocare.  Singulaverha  luihent  auxe- 
sim  et  emphasim  peccatum  Saulis  aggravan- 
tem.  Nam  et  solerter  expendil  S.  Greg.  Ausus 
magnce  transgrcssionis  esset ,  si  ilie ,  cujus  man- 
data  dcspicis ,  tantum  Dominus  tuus ,  non  etiam 
Deus  exisleret.  Quantum  ergo  est  quod  commil- 
titur ,  cum  Dei,  ac  Domini  mandata  negiiguntur! 

Secundo  urgetS.  Greg.  to  Dei  tui,  qiiasi  dicat : 
Ejus  prceceptum  contempsisli  ,qui ,  dum  te  de  imo 
extuiit;  dum  super  aiios  te  constituit ;  dum  Regem 
fecit ;  per  impositionem  tantorum  munerum  velul 
speciaiiter  tuus  fuit. 

Tertio  premit  ro  qucB  prcecepit  non  omnihus 
generatim,  sed  tibi  specialim,  quasi  dicat  :  lila 
Dei,  et  Domini  tui  mandala  contempsisti ,  qucs 
non  veiut  communia  omnibus ;  sed  velut  propria  , 
et  soii  tibi  singiUariier  credita,  observare  de- 
buisli. 

Tropolog.  S.  Chrysost.  ostendit  peccatorera 
esse  stuitum,  quia  ex  homiue  raiionali  se  facit 
quasi  bestiam  irralionalem.  Audi  eum  hom.  12. 
in  Genes.  llomo  mansuetum  animcU  el  rationale  , 
mores  suos  in  ferinos  vertit.  Idcirco Sc/iptura  in- 
terdum  canes  vocat ,  ob  impudentiam.  Isaice  59. 
V.  10;  equos  ob  libidinem.  Jerem.  6.  v.  8;  asinos , 
ob  stupiditatem  et  ruditatem.  Psai.  48.  v.  13,- 
ieones  et  pardos  ,.  ob  rapacilatem  et  habendi  avi- 
ditatem.  Osece  13.  v.let%  ;  aspides  ob  fraudu- 
ientiam.  PsaL  13.  v.  7> ;  serpentes  et  viperas ,  ob 
latens  venenum  et  maiitiam.  Psai.  139.  v.  h.  et 
Matth.  3.  V.  7.  et  alia  affectionibus  respondentia 
nomina  imponit ,  ut  sic  vei  tandem  confusi  ad 
suam  aiiquando  redeant  nobiUtatem ,  et  suo  generi 
confcederenlur. 

QUOD   SI  NON  FECISSES,  JAM  AUNC   PRyEPARASSET 

DoMiNus  regnum  tuum  super  Israel  IN  SEMPITER- 
-nvm.]  Prceparasset,  Hehr,  10:1  hechin ,  id  est, 
firmasset,  stabiiivisset.  Sic  siepe  in  Script.  PrcB'- 
parare ,  sumitur  pco  confit^mare ,  ut  Psal.  88.  In 
celernum  prceparabo  semen  tuum,  id  est,confir- 
maho  posteris  luis  regnum,  ut  in  eo  continua 
generalionumserie  lihi  succedanl.  7«  5em/9«7er- 
num,  non  ahsolule,  sed  respective  :  quamdiu 
scilicet  duravit  respuh.  et  regnum  Israelis.  Di- 
ces  :  Quomodo  hxc  senieniia  concordatcumilla 
Genes.  Ix^.  10.  Non  auferetur  sceptrum  de  Juda  : 
ihi  enim  Deus  promittii  regnum  perpeluum 
Judae;  hic  vero  Sauli,  qui  non  erate  tribu  Juda, 
sed  Benjamin  ?  Respond.  Deus  primodecreverat 
Sauli  et  posteris  ejus  perpeluare  regnum,  si 
illi  per  omnia  sihi  fuissent  ohedieutes  :  verum 
quia  praevidehat  iil  Saulem  non  faclurum,  hinc 
decrevit  ah  eo  transferre  sceptrum  ad  Judam 
et  Davidem.  Prophetia  ergo  illa  Jacohi  de  regno 
Judae,praesupponit  praevisionemculpae  el  rejee- 
tiouis  Saulis,  licet  post  aliquot  secula  futurae. 
Hoc  eaim  evincilh.tc  Samuelis  de  regno  Sauli» 
coniinuando  asserlio. 

IZi.  Sed  nequaquam  regnum  tuum  ultra  con- 
suRGET,]  ut  post  te  in  filios  tuos  transeat  : 
transihit  enim  ad  Davidem.  Nam  alioqui  Saul 
non  fuit  piivalus  legno  :  imo  tota  viia  sua  man- 
sit  rex,  sed  eo  moriente  Deus  regnum  a  filiis 
Saulis  transtulit  ad  Davidem.  Unde  ex  hoc  loco 
evinci  non  potest  Saulem  hic  peccasse  morta- 
liter,  eo  quod  privatus  sit  regno  :  poterat  enim 
Deus  sine  omni  ejus  culpa  regnum  ab  ejus  po*<- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XIII. 


593 


tcrls  Iransferre  atl  Davidem.  Ergo  multo  magis 
id  facere  potcrat  ob  venialem  ejns  culpam; 
([uia  scilicet  non  plene  obediebat  Deo  el  Sa- 
mueli.  Sic  Angelus,  id  est  Episcopus  Epliesi , 
pula  S.  Timotheus  audivit  a  Cliristo  Apoc  2.  tt. 
charitalem  luam  primam  reliquisli,  etc  Prima 
opera  fac.  Sin  autim ,  venio  tibi,  et  movebo  can- 
delabrum  tutnn  cle  loco  suo ;  hocest,  amovebo 
te  a  tuo  candelabro,  id  est,  privabo  te  luoEpis- 
copatu.  Vide  ibi  dicta. 

Apposile  ergo  privatur  Saul  regno,  quia  Deo 
regi  suo  ,  a  quo  rex  eralconsiilutus ,  non  obe- 
divit.  Sic  vice-rex  ofiicio  spoliatur,  si  regi  suo 
uon  obtemperet.  Homo  trgo ,  ut  possii  imperaie, 
debet  Deo  esse  subjectus,  ail  S.  Ambr.  in  Psul. 
118.  serm.  10.  El  S.  Aug.  in  Psal.  1^3.  ad  illa  : 
Qui  docet  manus  vieas  ad  prcelium.  Expedit ,  in- 
quil,  ut  ille,  qui  sibi  subjici  vuU  quod  est  infe- 
rius ,  se  subjiciat  superiori  suo.  Agnosceordinem. 
Tu  Deo  ,  tibi  caro  ;  quid  Justius?  quid  pulckrius  ? 
Tu  majori,  minor  tibi  :  servi  lu  ei ,  qui  fecit  te 
ut  tibi  serviat ,  quod  factum  est  propler  te.  Si  au- 
tem  contemnis  tu  servire  Deo ,  nunquam  efficies  ut 
tibi  caro.  Qui  non  obtemperas  Domino  ,  torqueris 
d  servo. 

Et  S.  Gregor.  lib.  1.  Dialog.  cap.  1.  Vsusqui- 
dem  ,  inquit,  rectcs  conversationis  est ,  ut  prceesse 
non  audeat ,  qui  subesse  non  didicerit  :  nec  obe- 
dientiam  subjectis  imperet ,  quam  Prcelalis  non 
novit  exhibere. 

QU/ESIVIT  DOMINUS  SIBI  VIRUM  J13XTA  COR  SrUM,] 

scilicei  juxtasuiimgustumelvolum,juxta  suum 
placilum  <  t  desiderium  ;  qui  scilicet  co?-,  id  rst , 
mentevi  et  volunlatem  suam  :  plane  et  plene 
conformet  cordi,  id  est,  menti  et  voluntati  su(v  ; 
qui  scilic(U  faciat  omnes  voluntates  meas  ,  ut  cx- 
plicatS.  Pauhis  Aclor.  13.  52.  Hic  esl  David  : 
quod  enim  vull  cor  meum,   hoc  vult  et  cor 
Davidis,  ac  proinde  in  eo  cor,  k\esi,  mensmea 
se  plane  oblectal  el  conquiescit  :  cum  in  te , 
0  Saul,  non  conquieverit,  eo  quod  mea  prae- 
cepia  non  plene,  sed  ex  parte  duntaxat  exple- 
veris.  Ita  S.  Greg.  Per  Dei  cor ,  inquit,  in  sacro 
eloquio ,  intima  ejus  volunlas  designatur.  Juxta 
eam  vero  sumus ,  quando  hanc  et  per  intelleclum 
agnoscimus  ,  et  per  amoremcustodimus.  Et  paulo 
post  :  Potest ,  inquit,  intelligi  vir ,  pro  fortitu- 
dine,  secundum  cor  Dei,  pro  interna  charitate. 
Quando  igilur  necessitas  exigit ,ad  curamsanclcB 
Ecclesice  qucerutur  vir  ,  ut  sit  conversatione  for- 
tis  :  quceratur  secundum  cor  Dei,  ut  per  affec- 
tum  magni  amoris  quasi  unilus  sit  divincB  volun- 
tati.  Et  inferius  :  Ideo  eum  qucesivit ,   quia  tu 
Juxta  cor  suum  esse  noluisii.  Unde  merito  excla- 
mat  S.  Chrysost.  hom.  de  Davide  et  Goliath  : 
O    beatum   Davidis  sanctissimi   meritum  ,   quod 
laudat  Deus  ,  prctdicat  Dominus ,  Judex  prccfert 
iummus  :  duvi  enim  David  sanctissimus  ,  hovw  se- 
cunduvi  cor  Dei ,  quidquid  Deus  cogitat ,  gerit ; 
quidquid  mente  concipit ,  perficit ;duvi,  inquam , 
David  cordi   Dei  cor  proprium  Jungit ,  et  mcnti 
ejus  mentem  suam  adnectit ;  hoc  est ,  ut  quce  vult 
Deus  ,  velit ,  et  quce  non  vcilt ,  siviiliter  nolit  ?  sic 
eum  Dominus  individuo  amore  el  conjuncta  cha- 
ritate  dilexit. 

Hincmoralc  dogma  utilissimum  et  sanclissi- 
mum  elicil  B.  Petrus  Damiani  lib.  5.  epist.  3. 
quae  in  ordine  est  72.  Unuvi ,  inquit,  est ,  quod 
mens  cujusque  fidclis  debet  ^olcrtcr  altendcre ,  et 
Lntra  semelipsam  soUicita  scmperinquisitione  ver- 


sare ,  scilicet ,  ulrum  placeat  Deo ,  quod  agit ,  et 
an  pjus  vila  Deus ,  vcl  operibus  delectetur.  Quid 
eniin  prodest ,  quidquid  homo  faciat ,  si  hoc  non 
placeat  Deo?  sic  de  Davide  dicitur  :  Qucesivit  sibi 
Deus  virum  juxta  cor  suum.  Nam,  si  nunc  Con- 
ditor  non  delectatur  in  homine  ,  homo  postmodum 
delectari  non  poterit  in  Conditore. 

Porro  S.  Hilar.  inPsalmo  53.  el  S.  Bern.  serm. 
7)h.  in  Cant.  docenl  Davidem  maxime  fuisse 
viruvi  sccunduvi  cor  Dei ,  eo  quod  in  inimicos 
fuerit  adeo  benevolus.  Sic  et  S.  Dion.  epist.  8. 
ad  Demophilum  :  Quid,  inquit,  Davidem  illum 
Dei  parentevi ,  fecit  divina  aviicilia  dignuvi? 
nevipe ,  cum  essetbonus  atquein  hosles  benignus: 
Jnveni ,  inquit  ille  sumvie  bonus  ac  bcnignitalis 
avialor ,  homineni  secunduvi  cer  vieuvi. 

Et  pr.ecepit  ei  Dominus  ut  esset  Dex  super 
POPUi-UM  SDUM.]  Prcecepit,  id  est ,  ordinavit, 
apud  se  constituit,  in  cor(le  suo  edixit  et  quasi 
prcTceptum  sanxil;  sed  illud  necdum  promul- 
gavit.  Sic  Deus  aitEliac;  Corvis prcBcepi ,  id  esl, 
statui,  ordinavi,  ut  pascant  te.  3.  Reg.  11.  U- 
Causam  dat  S.  Gregor.  Ille  ,  inquit,  aliis  uliliter 
prcecipit ,  qui  obedire  Deo  perfecte  Jam  novit;  qui 
solum  hoc  prcccipit ,  quod  ex  consilio  procedit  in- 
timce  veritatis. 

Addit  S.  Gregor.  Praelalum  non  debere  ambirc 
imperium,  sed  ad  illud  praccepto  quasi  cogi, 
Quia,  inqjuil,  electiviri  ad  honoremprimatus  non 
ex  ambitione  veniunt ,  se  coacti  perducunlur ,  bene 
dictum;  et  prcecepit  ei  ut  esset  dux ,  quasi  dicat  : 
In  honorcm  prcelationis ,  non  per  ambitionem  su- 
biit ,  sed  coactus  ascendit.  Deinde  jubens  ut  ad 
publicum  honorem  perfectissimus  quisquis  di- 
ligenter  quacralur,  subjicil  :  Prcecipialur  ei  ut 
sit  dux  ;  quatcnus  sublimitalis  ordinevi  conscen- 
dere  ex  cupiditate  non  ambiat ;  sed  ex  humiUiate 
perliviescat ,  sicque  sibi  humilis  metual ,  ut  subdi 
prcecepto  Dei  devolius  agnoscat. 

EO  QUOD  NON  SERVAVERIS   QVJE  PR/ECEPU'   DOMI- 

Nus.  ]  Tola  ergo  causa,  cur  Deus  a  Saulis  slirpe 
abstulerit  ^^§^^^,--1^11,  quod  Saul  non  plane 
et  plene  acoommodasset  cor  et  volunlatem 
suam  ,  cordi  ei  voluniati  Dei ,  quam  ei  expli- 
cuerat  Samuel,  ut  scilicet  seexspeciaret,  et  per 
se  sacrificarel,  Deumque  consulerel.  Volehat 
enim  Deus  ut  Saul  Ijouorarel  Sannu  lem,  quasi 
suum  sacerdoiem  et  prophetam;  ut  is  inler- 
nunlius  esset  inter  Saulem  el  Deum  :  sicut  Deus 
jusseral  Josue  nil  agere  ,  nisi  ex  Eleazari  ponli- 
licis  consilio  el  oraculo.  ]\um.  3^.  13. 

Moraliier,  disce  hic  primo  quam  plene  et 
perfecle  Deus,  ut  omnium  Dominus,  sibi  suis- 
que  velil  obediri  ad  lilteram,  sine  excusatione 
et  interprelalione.  Unde  tani  graviier  punivit 
Saulem  ,  qui  id  non  fecit :  eo  quod  ipse  esset 
primus  rex  Israelis  a  se  constiliilus,  privando 
eum  regno ;  ut  David  et  cseieri  deinde  reges 
ejus  exemplo  saperent,  discerenique  Deo  et 
Ponlifici  per  omnia  plene  obedire. 

Sic  primus  homo,  Adam,  eomedens  pomum 
vetitum  ,  punilus  fuit  morte  sua  etposterorum  ; 
ut  illi  ejus  exemplo  discerent  Deo  plane  ob- 
tempcrare.  Sic  primus  angelus  Lurifer,  nolens 
Deo  se  humiliare  et  obedire,  cecidii  in  tartara. 
Vide  ergo  hic  quiim  primatus  sit  periculosus; 
disceque  eum  non  ambire.  In  primis  enim  Deus 
slaluit  excmpla  posleiorum  :  quare  primos 
vull  esse  exaclos ;  ul  sinl  speculum  sc(iuenii- 


«)0 


94 


COMiMENTARlA  IN  LIHRUM  I.  REGUM.  Ca;).  Xlil. 


bus;  spcculiim,  iiifiuam,  virlulis,  aul  casliga- 
lionis  suse.  Nam  ul  ail  Poeta  : 

Priiicipiis  obsla  ,  sero  medicina  paralur , 
Cuin  inala  per  longas  iavaluere  moras. 

Non  ergo  primo  loco,  at  meclio  tutissimus  ibis. 
Primogenilus  Abrali?e  Ismacl,  vexans  jnniorem 
Isaac,  domo  Abraliae  expulsus  fuit.  Primogeni- 
tus  Isaac  fuilEsau,  qui  jure  primogenituro}  spo- 
lialus  csl  a  fralre  Jacobo.  PrimogiiuiUis  Jacobi 
fuil  Ruben  qui ,  ob  inceslum,  gradu  suo  cle- 
jeclus  est.  Primogenilus  Ad;c  fuit  Cain  qui , 
Abelem  fralrem  occidens,  factns  cst  vagus  et 
profugus.  Primogenilus  Davidis  fuit  Ammon 
qui ,  ob  inccslum  cnm  sorore  sua  Tliamar,  ai) 
Absolone  fratrc  occisus  occubuit.  2.  Reg.  23.  21. 
el  scquentibus. 

Sicprimalus  Ecclesiasticus,  sive  pontificatus, 
esl  onas  onerum ,  ail  sanctus  Leo,  et  cx  co  B.  Pe- 
trus  Damiani  1.  1.  epist.  20.  qui  scribens  ad  Ca- 
daloum  ambientem  Papaium  ,  imo  Antipapam 
(  qui  se  Honoriuni  II  vocabat)  :  Enim  vero,  in- 
quit ,  cum  religiosus  quisque  vir  subire  tam  la- 
boriosce  sedis  onus  abhorrcal  ,  illicque  vix  uUis 
Itominum  [jrecibus  conslilui  acquiescat  ;  cur  lu 
onits  onerum ,  ut  sanclus  Leo  Papa  dicebat  , 
non  modo  non  paras  anfugcre ,  sed  ultro  etiam 
preces  el  pretiam  offerendo ,  anxie  te  conaris  in- 
irudere  ? 

Sanctus  Gregorius  hic  lib.  h-  cap.  h.  loquens 
de  Saule  eleclo  in  regem  ,  et  sc  domi  abscon- 
denle  :  Videat ,  inquil ,  sacerdos  qua  menle  fu- 
giendum  sit  culmen  sanctre  Ecclesice  ,  si  cul- 
men  seculi  conscendere  tani  caute  Reges  fugerunt. 
Ita  fugit  ipse  S.  Gregorius,  seseqne  abscondit, 
donec  columna  ignea  coelilus  prodilus,  raptus 
fuit  ad  pontificatum.  Sic  dc  sancto  Gornelio 
Ponlifice  scribil  sanctus  Cyprianus  1.  U.  epis- 
lol.  2.  Qui  Episcopatum  ipsum  nec  postutavit ,  nec 
voluil  ,  nec  vi ,  nt  cceleri  quos  arrogantice  et 
snperbice  suce  lumor  inflat ,  invasit ;  sed  quietus 
cl  modeslas  ,  et  quales  esse  consueverunt ,  qui  ad 
kunc  locum  divinilus  ciiguntur,  vim  passus  est ,  ut 
lipiscopatum  coactus  exciperet. 

I'orro  onus  onerum ,  quod  subit  Pontifex.  Ita 
declarat  S.  Bernard.  1.  2.  de  Consideralione  ad 
Eugen.  Ponti!'.  Tues,  cui  ciaves  tradiLce  ,cuioves 
creditce  sunt.  Sunt  quidem  et  alii  cceli  janitores  , 
et  gregum  pastores.  Habent  illi  sibi  assignatos 
greges ,  singuli  singaios  :  tibi  universicredili,  non 
(ini ,  unus.  Necmodo  ovium,  se.d  et  paslorum,  tu 
unus  omnium  paslor.  Ouodsi  ita  est ,  quanla  erit 
sarcina,  quantam  onus  toluni,  ut  ita  dicam  ,  or- 
bem  terrarum  humeris  sustinere! 

Idem  lib.  h.  Teipsum,  inquit,  considera  :  for- 
mam  juslitioi  ,  scmclimonice  specalum  ,  pietatis 
exempiar,  assertorem  veritatis  ,  fideidefensorcm, 
Doctorem  gentium  ,  Christianoram  ducem ,  ami- 
cum  sponsi,  Cleri  ordinatorem,  Pastoremplebiuni, 
Magislrum  insipientium  ,  refugium  oppressorum, 
pauperum  advocatum  ,  spem  miserorum  ,  lalo- 
rem  pupillorum ,  Jadicem  viduarum,  oculum  cce~ 
corum  ,  linguam  mutoram  ,  baculum  senum  , 
nltorem  sceleram ,  malorum  melum  ,  bonoriim 
gloriam  ,  virgam  polenlum,  malieum  tyranno- 
rum  ,  regum  patrem,  legum  moderatorem ,  ca- 
nonnm  dispensatorem,  sal  terrce  ,  orbis  lumen  , 
sarerdotem  Allissimi  ,  Vicarium  Christi.  Qiiis 
non  liment  cl  Iremat  hcec  audiens ,  ut  Ponlifica- 
lus  onus  Angelicis  liunieris  formidabilc  ambire 
aucleal  ? 


Denique  sanclus  Chrysoslomns  (  vel  quisquis 
eslanctor)  in  opere  iinperfeclo  in  .VIatth;eo  ho- 
mil.  35.  Primatum ,  inquil ,  Ecclesiaslicum  con- 
cupiscere  neque  ralio  est ,  neque  causa  ;  quia  ne- 
que  justum  est  ,  neque  ulile.  Quis  enim  sapiois 
ultro  se  siibjicere  feslinat  servituti  ,  labori ,  do- 
lori  ,  et  quod  majus  est  periculo  tali ,  ut  det 
rationem  pro  omni  Ecclesia  ,  apud  Jastum  Judi- 
cem  ,  7iisi  forte  qui  nec  crcdit  Judicium  Dei  , 
nec  timet  uti,  abutens  primata  suo  Ecclesiastico, 
ut  secidari ,  et  convertat  eum  in  secularem? 

15.    SURREXIT  AUTEM  SaMUEL  ,    ET    ASCENDIT    DE 

Galgalis,  i.v  Gabaa  Benjamln.  ]  Eodem  perge- 
bat  Saulcnm  cxercitu,  ut  seqnitur;  sedSamuel 
prcecessit,  et  se  a  Saule  ob  culpam  admissam 
separavit,  ut  se  iratum  ostenderet,  et  Sauleni 
ad  culpae  agnilionem  et  poenitentiam  tlecterc!. 
Quia  scilicet,  ut  ait  sanctus  Gregorius  ,  inrege 
quem  argaerat,  humilitatem  pccnitentice ,  qua  ma- 
nere  cogeretur,  minime  cognooit ,  elc.  Rex  in  mi- 
nisterio  relinquitur,  ut  ipsa  Prophetce  separalione 
C07n-igatur  ;  quia  pleramque  quos  Pnvdicatoris 
verba  no7i  corrigimt ,  dividi  a  Prcedicatorian  fa- 
miliaritate ,  vel  a  sanctce  Ecclesice  unitate  perti- 
mesctmr.  Juxta  Prcedicatores  duri  sant ,  sed  sepa- 
rati  resipiscunt. 

Ivit  auiem  Samuel  in  Gabaa  ,  ul  se  jungeret 
Prophetis  ibidem  habitantibus  ,  ut  dictum  est 
cap.  10.  5.  cum  iisque  Dei  laudibus  vacaret , 
ac  prolsraele  oraret,  ac  populum  cumSauIe  eo- 
dem  pergenlem  ad  praelium  conlraPhilisthaeos, 
sua  saltem  pr;esentia  ad  fortiter  pugnandum 
animaret.  Mystice,  S.  Gregor.  Quid  est  ,\\\q\i{\, 
quod  de  Samuele  dicitur  :  surrexit  et  asce7idil,nisi 
qtiod  in  perfectioribus  viris  aspicii7ius ,  quisicnos- 
tra  i7iqainamenta  respiciant  ,  ut  ab  eis  nequa- 
quam  sordidentiir?  sic  nobis  irascimtur,  ut  quieti 
intus,secretisui  cdta  C07isce7idere  veiociter  possi7it. 
Fortes  na77ique  et  pole7iles  sunt,  et  qui  magna  et 
fortia  sua ieviter  feru7it,noslris  infmnitatibus  non 
gravantur 

Et  reliqui  populi  ,  ]  id  est ,  e  populo  rcliqui : 
Toenim  popidi ,  uon  est  nominalivus  pluralis  , 
sed  genitivus  singularis,  ait  Abulens.  Hajc  verba 
desunt  in  Hebr.  Chald.  et  Septuag.  Regiis  et 
Comp.  sunt(|uc  obscura  et  implexa  :  sensus  ta- 
nien  eorum  hic  esse  videtur,  quasi  dicat :  Reli- 
qui,  qui  cicteris  metu  Philisibinorum  diffugien- 
tibus  inanserant  in  castris^hi  cum  Saule  ascen- 
dernnt  de  Galgalis  in  Gabaa,  quie  erat  urbs  sila 
in  colle  Iribus  Benjamin. 

OiiviAM  POPULOPhilisthinorum  hoslium,  qui  e 
vicino  oppido  Mach77ias  ( ut  dicitur  v,  sequenti) 
cxcursionesfaciebant,  etEXPUCNABANT  eos,]  sci- 
licet  Hebrajos,  venientes  de  Galgala  in  Gabaa. 
JonalhasenimexpugnaveratslationcmPhilisthi- 
uoruni  in  (Jabaa  ,  ut  dictum  est  versu  3.  Quare 
mulli  Hebrreorum  e  Galgalis  pergebant  in  Ga- 
baa  ;  hos  c  lalerc  invadebanl  et  caidebant  Phi- 
listhini,  dcgenles  in  vicina  urbe  Machi^ias  :  ut 
ergo  hoc  iter  suis  securum  redderet  Saul  , 
cum  suis  contra  eos  ascendii ;  ac  simul  ut  se 
cum  Jonalha  degente  in  Gabaa  conjungcret;  uli 
defacto  ibi  se  conjunxit,  ul  sequitur: 

17.   Et    EGHESsi  SUNT  AD  PUvEDANDUM  DE  CASTUIS 

PiiiLisTiiiNonuM  TRES  cuNEi.]  Hebr.  iria  capita; 
Chald.  tres  timncs  ;  Se\>\.u,M^.  tria  principia  ;  V;i- 
liibl.  tria  agmina.  Cuneiis  proprie  est  ferriim 
acnium,  quod  sensim  crassescit,  quo  in  Ossu- 
ras  inserto  ligna  finduntur.  Undc  illud  :  Maio 
7todo  malus  qua;rcndas  est  cuneus.  Hinc  per  me- 


COiMiMENTARIA  IN  L1BI\UM  I.  REGUM.  Cap.  XIII. 


29; 


laphorani.ciinoiis  signiricaipediium  muliiiudi- 
nem  iii  cunci  lormam  rcdaciam,  quoc  iii  acie 
iinguslior  cl  qtmsi  acutior,  (Niudc;  lalior  den- 
siorque  proccdil,  ait  Vegclius  1.  2.  de  re  milil. 
Inde  Vii-gil.  12.  /Emk].  ' 

Densi  ,  cuneis  se  quisque  coaclis 
Agglomeiiinl. 

PORRO  FABER  FF.r.RARICS  NON  INVEISIEBATHR  IN 
OMM  TERRA  IsRAEL:  CAVERANT  ENIM  PUILISI  HIIM  NE 
1-Or.TE  FACERE^T  HEBRiEI  GLADILM  AUT  LANCF.AM  ,  ] 

ul  eos  sui)  suo  jugo  conliuerent  ,  ne  rcjjellare 
poss<Mil.  Sic  servis  ii  Romanis  olim  vctila  fuere 
arma,  ne  hcros  suos  invaderent;nisi  in  extrema 
necessilate,  qualis  fuit  poslCannensem  cladem; 
tunc  enim  conlra  Aunil)alem  arniarunt  scrvos , 
teste  Valer.  Max.  1.  7.  c.  G.  Sic  adimenda  esse 
servis  arma  docet  Arisl.  2.  Pol.  2.  Sic  Sjrus  Ly- 
dis  conlra  sc  rebellanlibus  ademit  arma  ,  leste 
Justiuo  1.  1. 

Verum  Deus  elusil  cautionem  ct  prudentiam 
Philisthinorum,dum  perSamuelemHebraeis  de- 
dit  vicloriam  sine  lerro  el  armis  ferreis.  Unde 
S.  Greg.  Jnnati,  ail,  ab  inermibiis  vicli  siint ,  ul 
loliun  qiiod  vincilur  ,  oinnii>otenlis  Dei  luudibus 
Iribuatiir. 

Myslice  j  fabcr  csl  orans  el  meditans ,  qui 
folle  discursus  sui  in  ofTicina  ferraria,  id  esl, 
in  meditatioiie  exciiat  ignem  devotionis  ,  ei 
charitatis ,  juxta  illud  :  In  meditutione  mea  exar- 
dcscet  ignis.  Audi  F.  Barlh.  dc  Martyr.  Archiep. 
.  Braccarcnsem  in  insigni  suo  doclrinae  spirita- 
lis  compendio  c.  27.  p.  285.  Faber  feirarius,  ig- 
nitum  ferrum  de  igne  extrahens  ,  iclibus  mollire 
satugit;  sed  antequam  penitus  frigescat ,  ad  ig- 
nem  reducil ,  ut  ilerum  faciliter  ignescat ;  sic 
ctiam  spirilus  vostcr  a  fervore  devotionis  extrac- 
tus  el  occufjationis  terrence  ictibus  percussus  ,  ne 
omnino  frigescat  atqiie  indiiretur,  ad  fornacim 
devotionis  esl  reducendus.  Kam  qui  sludiose  curant 
devotionem  nutrire  quotidie ,  facile  conscrvant  ac 
tuentur;  si  vero ,  licet  paucissimis  diebiis  ,  ab  of- 
ficio  recedant  ,  difpculter  ad  exercilii  interioris 
fervorcm  redire  solent.  Quapropter  illud  maxime 
curandum  est  ut  oralionis  assiduitate  cor  scmpcr 
Deo  pateat. 

Tropol.  faber  ferrarius  cst  prsedicalor,  prae- 

ceplor ,  et  quivis    ahus  castigalor  vitiorum  : 

hunc   tollere  conanlur  Fliilisiliai ,  id  est,  drc- 

mones  ;    ut  homines  ineimcs  corum  tcnlaiio- 

nibus  rcsistere  nequeant.  Audi  B.  Pelrum  Da- 

miani  1.  1.  epist.  18.  quae  ordine  est  106.  Spiii- 

tualis  quisquis  conventus,  si  fralerni  zcli  frcqucnli 

coireptione  non  uliliir,  Israelilicm  plebis  myslica 

iaborat  inopia  ;  qiice  videlicet  incipiente  Saul  re- 

gis    imperio  ,    fabrum  ferrariuvi  non  habebat. 

El  paulo  post :  Phiiisthcei,  inquit,  de  terra  Isrciel 

fubros  ferrarios  loUiint  :  cum  maligni  spiritiis  , 

falscu  pietatis  oblcnlu  zelinn  correptionis  de  fra- 

truxn   labiis   auferunt.    Causam  subjicit  .*   SicuC 

feii-um  reliqua  melalla  fortiter  edomal ,  ita  ccr- 

reptionis  malleus  vilia  delinqucntium  reprimit ,  et 

quasi   cudendo  rigidce  mcntis  diiriliam  frangit. 

Ex  quibus  concludit:  Si  de  sacro  conventu  cor- 

reptionum  cehsura  subtrahitur  ,  disciplince  vigor 

fundiius  encrvaliir,  et   religio   tota  deslruilur  ; 

quia  dum  unusquisque  proprice  scquitiir  voUmta- 

tis  arbitrium  ,  ad  seculariu  rediens  spiritualis  ob- 

servanlice  ,  violat  institutum.  Deinde  ad  praxim 

cuique  hoc  pium  dat  monilum  :  Unde  quisquis 

cst ,  cui  rcgularis  vitcp.  fcrvor  inxsluat,  correptio- 


nes ,  libenter  amplcctilur  :  et  tilnc  etiam  ,  cum 
innocens  cst  ,  suis  reprehensionibus  delectatur  : 
non  ,  ut  eum  conscientia  peccasse  remordeat  ; 
sed  qiioniam  hoc  prodesse  cceteris  audientibus 
sperat  ;  ut  unde  ipse  innocens  ,  et  mundiis  ar- 
guitur,  alii  qui  vel  iapsi  ,  vcl  lapsuri  forte  sunt  , 
corriganliir. 

Nam  ut  aitEccles.  cap.  12,  v.  11.  Vcrbasapien- 
liim,  ficut  stimuli ,  ct  quasi  clavi  in  altum  defixi 
qiia;  pcr  magislrorum  consilium  data  siint  a  pas- 
tore  iino.  Hinc  et  illud  Jeremiae  23.  29.  Niimquid 
non  verba  mea  siint  quasi  ignis  el  quasi  malleus 
conterens  petram  ?  Sic  et  S.  Grcgorius  ,  Eucher. 
Beda  ,  Hugo ,  qui  et  addunt  daemonem  adi- 
mere  fidelibus  Fabros  fcrrarios  ,  id  est  ,  bonos 
praedicatores,  viliorum  casligatores,  cum  facit 
iit  ipsi  subtilia  ,  philosophica  ,  poetica  vana  , 
eleganiia  et  placenlia  populo  pra!dicent  ,  ac 
plausum  populi  queerant  non  plancLum  ,  ut  ait 
S.  Bernardus. 

Rursum ,  fabri  ferrarii  siint  magislri  et  doc- 
lores  qui  docenl  philosophiam  ,  rhetoricam, 
maihcsin  ,  poesin  ,  elc.  quac  fidei  et  doctrinoe 
sacree  subserviunt  ,  ut  eam  conlra  HiTrelicos  , 
Genliles  et  impios  dereiidant.  Hos  aufertSala- 
nas  ,  dum  salagit  ut  Rcligiosi ,  Clerici  et  Sacer- 
doies  iisnon  studeani,  sedindocti  otio  lorpcani: 
inde  cnim  orla  fuii  luTresis  Lulheri  et  postero- 
rum  ejus  ,  seque  ac  priscorum  Heereticorum. 
]ia  S.  Gregorius  ei  Cyrillus,  Alex.  lib.  7.  conlra 
Julianum. 

Denique  ,  arma  ferrea  sunt  morlificationes  et 
poenilentiae  ,  quibus  concupiscentia  carnis  re- 
tundiiur  el  contunditur. 

21.    BeTTJSjE    ITAQUE   ERANT   ACIES  VOMERLM  ,    ] 

quia  conlinua  orationt;  sulcando  irrram  ,  ejus 
rcsistenlia  el  rcnilenlia  relundebanlur  et  hebe- 
labaniur;  acHebra^is  difTicile  erat,  adeasacuen- 
das,  lolies  ire  in  Philislhiim. 

USOEE  AD    STIMLLLM    CORRIGENDl M  ,  ]  quasl  di- 

cat  :  Adeo  relusse  eranl  acies  iuslrumenlorum 
ruralium  ,  ut  ne  exiguus  quidem  stimulus  quo 
boves  pungerentur ,  superesset,  qui  non  esset 
hebelalus  ;  ideoque  corrigi  et  acui  deberet.  Ila 
Lyrau.  Aut  cum  Abulensi  refer  liac  superius  ad 
vcrs.  20.  Descendebat  crgo  omnis  Israel  ad  Viu- 
lislhiim  ,  ut  acuerel  iiniisquisque  vomerem  suuni 
et  ligonem  ,  elc.  usque  ad  slimuium  corrigen- 
dum ,  q.  d.  Non  lantum  ad  majora  instrumenta 
acucuda,  sed  eiiam  ad  minimos  siimulos  cor- 
rigeiidos  el  acuendos  ,  oporlcbat  ire  in  Philis- 
ihaeam  ;  quia  in  Israel  non  crat  faber,  qui  eos 
acucret. 

•22.   ClMQVE  VENISSET  DIES  PR.EI,II,   NON  ESTIN- 

VENTUs  FNsis.  ]  Populus  crgo  cl  mililes  sequcn- 
tes  Saulem  armabaniur  arcubus  ,  fundis  (  Ga- 
baasiiae  enim  erant  opiimi  fundibularii  ,  ut 
palet  Judic.  20.  10. )  ,  peiticis,  fustibus,  ut  dixi 
versu  S;  haccnim  sunl  aima  luslicana  etpris- 
ca  :  ilem  ligonibus  ,  falcibus,  Iridenlibus  ,  sti- 
mulis,  malleis,  securibus,  scrris  ,  baculis  sive 
flagellis,  quibus  Iriluranlur  et  exculiunlur  fru- 
menla,  caeicrisque  instrumeniis  rusticanis  :  ac 
forte  ea  igne  liquando  conflabanl  in  perticas  , 
pugiones  et  gladios  ,  sed  rudes  el  impolilos  ; 
juxla  illud  Virg.  FA  curvce  rigidinn  fulccs  con- 
flanlur  in  ensim.  Sic  Sanigar  .hn\v\  vomere  ara- 
Iri  occidit  sexccntos  Philislbaeos.  Judic.  3.  31. 
Ei  Samson,  carens  ensc  ,  mandibula  asini  oc- 
cidil  mille  viros.  Judic.  15.  15.  Ex  (luibus  li- 
quct    anliquam    fuisse    hanc    i'hilislhinorum 


296  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XIV. 

cautionem,  neIsraeIita)haberenlarmaelfabros  tasse  ,  vel  occulie  sil)i  e  locis  viciais  compa- 

fcrrarios.  rasse. 

ExcEPTO  Sadl  et  Jonatha.  ]  Myslice  ,  Dionys.  23.  Eghessa  est  autem  statio  Philisthinorum, 

Carlluis.   Prcelati ,  ait ,    et    ejus  VicarU  debent  ut  transce.vderet  iN  Machmas.  ]  Jam  ipsa  erai 

tantce  esse  perfectionis  ,   quod  quantumcunique  in  Maclunas,  ul  Aiclam-esl  v.  5;  rievgoin  Mach- 

iubdili  spiritualibus  arviis  priventur ,  et  passio-  mas  ,  vel   referendum   est  ad  statio  ,  non    ad 

num  iminoderantiis  agitentur ;  ipsi  tameninomni  iranscenderet ,  q.  d.  Statio  Pliilisthinorum  ,  qiKB 

virtule ,  in  rationis  splendore,  in  luce  sapientice  erat  in  Machmas,  transcendit  Machmas  ivitqno 

perseverent  firmissime etvialavincant in bono, sua-  ullerius  obviamSauli  et  Hebraeisad  praeliandum 

que  probitate ,  aliorum  defectuositatesreprimant,  cum  eis  ;  vel  certe  in  Maclimas  ,  id  est  ,  ullrii 

ac  reforment,  quoniam  ipsi  sunl  velut  mensura  et  Machmas ,  ut  vertunt  Septuag.  Hebr.  egressa  est 

regula  subditorum.  statio  Philisthinorum  ad  transitum  [GhdAA.  va- 

Porro   Hebraei    dicunt  vel  fingunt  Sauli   et  dum)   Mac/»na5.  Vatabl.  in  uUeriorem  partem  , 

Jonatlise  allatos  esse  hos  enses  coelitus  ab  An-  quce  erat  inter  Machmaset  Gabaa ,  stationemsivs 

gelis.    Planius    dicas    ipsos  hos  enses  occul-  prcesidium  transtulerunt. 

CAPUT  DECIMUM  QUARTUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

JONATHAS  SOLUS  CLM  ARMIGERO  INVADIT  CASTRA  PhILISTHINORUM  ;  DeUS  ILLIS  TERROREM 
KT  PERTURBATIONEM  INJICIT  ;  UNDE  IPSI  3IUTUA  SE  C.«DE  TRUCIDANT.  AUDIT  EORUM 
tumultum  Saul,  V.    19.    EDICITQUE  NE    QUIS  USQUE    AD   VESPERAM  COMEDAT,  donec 

HOSTES  fugientes  persequatur  ,  et  conficiat.  Jonathas,  edictum  ignorans  ,  mel 

IN  SYLVA  REPERTUM  COMEDIT.  MiLITES  DEFATIGATI  ET  ESURIENTES  V.  32.  CONTRA  LEGEM 
COMEDUNT  CARNE3I  CUM  SANGUINE.  UnDE  SaUL  ,  STATUTA  PETRA  ,  JUBET  UT  IN  EA  SAN- 
GUINEM  EFFUNDANT,  MoX  V.  36.  SaUL,  NOCTE  IRRUPTURUS  IN  CASTRA  H0STIU3I,  CONSU-^ 
LIT  DOMINUJI;  SED  DoMINUS  NON  RESPONDET.  QuaRE  SaUL  JACIT  SORTE3I,  UT  CUJUS 
CULPAIRATUS  SIT  DeUS,  EXQUIRAT.  SoRS  DENOTAT  JoNATHAM  V.  42;  ILLE  FATETUR  SE 
MEL  C031EDISSE.  QuARE  A  PATRE  MORTI  ADDICITUR  ,  SED  POPULUS  EUM  LIBERAT.  InDK 
V.  47.   SaUL  DEBELLAT  AmMONITAS  ,    MOABITAS  ,    IdU3I^0S  ,    ALIOSQUE  PER    CIRCUITUM 

HOSTES.  Demque,  V.  49.  FiLii  Saul  RECENSENTUR. 

1 .  i^^^^4i^^^^g T  accidit  quadam  die  ut  diceret  Jonalhas  Clius  Saul  ad  adolescentem  ar- 

migerum  suura  :  Veni,  et  transeamus  ad  stationem  Philisthinorum  ,  qii.-e 
|est  trans  iocum  illum.  Patri  autem  suo  hoc  ipsum  non  indicavit.  2.  Poito 
iSaul  morabatur  in  exlrema  parte  Gabaa  ,  sub  malogranato  ,  quae  erat  in 
[Magron  ;  et  erat  popuUis  cum  eo  quasi  sexcentorum  virorum.  3.  Et  Achias 
^filius  Achitob  fralris  Ichabod  filii  Phinees ,  qui  ortus  fuerat  ex  Heli  sacer- 
klote  Domini  in  Silo  portabat  ephod.  Sed  et  popuhis  ignorabat  quo  isset 
Jonalhas.  4.  Erantautera  inter  ascensus,  perquos  nitebatur  Jonathastransire  adstationemPhi- 
lislhinorum  ,  eminentes  petrjeex  utraque  parte,  etquasi  in  modum  dentium  scopuli  hinc  et  inde 
praerupti ,  nomenunlBoses ,  etnomenalteri  Sene  ;  5.  unusscopulusprorainens  ad  Aquilonera  ex 
advcrso  Machraas ,  et  alter  ad  Meridiem  contra  Gabaa.  6.  Dixit  autera  Jonathas  ad  adolescentem 
armigerum  suura:  Veni,  transearausadstalionera  incircuracisorurahorum,  si  forte  faciat  Dorai- 
nus  pro  nobis ;  quia  non  est  Doraino  difficile  salvare ,  vel  in  raultis,  vel  in  paucis.  7.  Dixitque  ei 
Jirraiger  suus :  Fac  omnia  quae  placent  anirao  tuo ;  perge  quo  cupis ,  et  ero  tecum  ubicumque  vo- 
lueris.  8.  Et  ait  Jonalhas  :  Ecce  ros  transimusad  viros  istos.  Curaque  apparueriraus  eis,  9.  si 
taliterlocuti  fuerintadnos,  manetedonec  veniamus  ad  vos  :  stemus  in  loconostro ,  necascenda- 
mus  ad  eos.  10.  Si  autem  dixerint :  Ascenditeadnos;  ascendamus,  quiatradiditeosDorainusin 
manibusnostris;  hoceritnobis  signum.  11 .  Apparuit  igituruterquestationiPhilisthinorum;dixe- 
runlque  Philisthiim  :  En  Hebrsei  egrediuntur  de  cavernis  in  quibus  absconditi  fuerant.  12.  El 
locuti  suulviridestationead  Jonalham  et  adarmigerum  ejus,  dixeruntque  :  Ascenditeadnos;et 
oslendemus  vobisrem.  Et  ait  Jonathas  ad  armigerumsuum  :  Ascendamus,  sequereme;  tradidit 
enim  Dominuseos  in  raanus  Israel.13.  Ascenditaulem  Jonathas  etraanibus  et  pedibus  reptans, 
ct  armigorejus  post  eum.  Itaque  alii  cadcbant  anle  Jonalham,  alios  armiger  ejus  interficiebat 


COMiMENJ  AP.IA  IN  LIBRUM  1.  REGUM.  Cap.  XIV.  297 

sequenseum.  14.  Et  faclaest  plaga  priina,  qua  percussit  Jonallias  et  arniiger  ejus  ,  quasi  viginti 
virorum  ,  in  media  parte  jugeri ,  quam  par  boum  in  die  arareconsuevit.  1  5.  £t  factum  est  miracu- 
lum  in  castris,per  agros;  sedet  omnispopulusstalionis  eorumqui  ierant  ad  proedandum  ,  obslu- 
puit ,  et  conturbata  est  terra ,  et  accidit  quasi  miraculum  a  Deo.  1 6.  Et  respexerunt  speculatores 
Saul,  qni  erant  in  GabaaBenjamin  ,  eteccemullitudoprostrala,  ethucilluc^iue  ditfugiens.  IT.Et 
ait  Sanl  populo  qui  erat  cum  eo  :  Reqnirite,  et  videte  quisabieritexnobis.  Cumquerequisissent, 
reperlumestnonadesse  Juualbam,  etarmigerumejus.  18.  Etait  Saul  ad  Achiam:Applicaarcam 
Dei  (  erat  enim  ibi  arca  Dei  in  die  illa  cum  filiis  Israel ).  1 9.  Cumque  loquerelur  Saul  ad  sacerdo- 
tem ,  tumultus  magnus  exortus  est  in  caslris  Philisthinorum ;  crescebatque  paulalim ,  et  clarius 
resonabat.  Etait  Saul  ad  sacerdotem  :  Contrahe  manum  tuam.  20.  Conclamavit  ergo  Saul ,  et 
omnis  populus  qui  erat  cum  eo,  et  venerunt  usque  ad  locum  certaminis;  etecce  versus  fuerat  gla- 
diusuniuscujusque  ad  proximum  suum,  et  csedes  magnanimis.^l.SedetHebraeiquifuerantcum 
Philisthiim  herl  et  nudiustertius,  ascenderantque  cum  eis  in  castris ,  reversi  sunt  ut  essent  cum 
Israel,  qui  erant  cum  Saulet  Jonatha.  22.  Omnes  (juoquelsraelilsequi  seabsconderant  in  monte 
Ephraim,audientesquodfugissent  PhilisthBei,sociaverunt  secum  suisinpraelio.  EterantcuuiSauI, 
quasi  decem  millia  virorum.  23.  Et  salvavitDominus  in  die  illa  Israel.  Pugnaautem  pervonit  us- 
que  ad  Bethaven.  24.  Et  viri  Israel  sociati  sunt  sibi  in  die  illa;  adjuravit  autem  Saulpopulum  , 
dicens  :  Maledictus  vir  ,  qui  comederit  panem  usque  ad  vesperam  ,  donec  ulciscarde  inlmicis 
meis.  Et  non  manducavit  universus  populus  panem  ,  25.  omneque  terrse  vulgus  venit  in  saltuui, 
in  quo  eratrael  super  faciera  agri.  26.  Ingressusqueestitaquepopulus  saltum  ,  etapparuitlluens 
mel,  nullusque  applicuit  manum  ad  os  suum.  Timebat  enim  populus  juramentum.  27.  Porro 
Jonalhas  non  audierat,  cum  adjuraret  pater  ejus  populum;  extenditquesumraitatem  virgsequam 
habebat  in  manu,  et  intinxit  in  favum  mellis;  et  convertit  raanum  suam  ad  os  suum,  ct  illuminati 
sunt  oculi  ejus.  28.  Respondensque  unus  de  populo,  ait  :  Jurejurando  constrinxit  pater  tuus 
populum  ,   dicens  :  Maledictus  vir ,  qui   comederit  panem  hodie  (dcfecerat  aufem  populus). 
29.  Dixitque  Jonathas  :  Turbavit  paterraeus  terram  ;  vidistis  quia  illuminati  sunt  oculi  mei , 
eo  quod  gustaverim  paululum  de  melle  isto.  30.  Quanto  magis,  si  comedisset  populus  de  prae- 
da  inimicorum  suorum,  quam  reperit  ?  nonne  major  plaga  facta  fuisset  in  Philisthiim  ?  31 .  Per- 
cusserunt  ergo  in  die  illaPhilisthseos  a  Machmis  usque  in  Aialon.  Defatigalus  est  autem  popu- 
lus  nimis ;  32.  et  versus  ad  prsedam  ,  tulit  oves  ,  et  boves  ,  et  vitulos,  et  mactaverunt  in  terra  ; 
comeditque  populus  cum  sanguine.  33.  nuntiaverunt  aufem  Sauli,  dicentes  quod  populus  pec- 
casset  Domino  ,  comedens  cum  sanguine.   Qui  ait  :  Prrevaricati  estis;  volvile  admejam  nunc 
saxura  grande.  34.  Et  dixit  Saul  :  Dispergiraini  in  vulgus  ,  et  dicite  eis  ut  adducat  ad  me  unus- 
quisque  bovem  suum  et  arielem  ,  et  occidite  super  islud  ,  et  vesciraini ,  et  non  peccabitis  Domino 
comedentes  cum  sanguine.  Adduxit  itaque  oranis  populus  unusquisque  bovem  in  manu  sua  us(|ue 
ad  noctem  ;  et  occiderunt  ibi.  3.5.  TEdificavit  autem  Saul  altareDoraino  ,  funcque  primura  coepit 
aedificareaUareDomino.  36.  Et  dixit  Saul :  Irruamus  super  Philisthaeos  nocte  ,  et  vastemus  eos 
usque  dum  illucescat  mane ,  nec  relinquamus  ex  eis  virum.  Dixit([ue  populus :  Omne  quod  bonum 
vldetur  in  oculis  tuis  fac.  Et  aitsacerdos :  Accedamus  huc  ad  Deum.  37.  Et  consuluit  Saul  Do- 
minum,  numpersequarPhiiisthiim  ?si  tradeseos  in  raanuslsrael  ?  Etnon  respondit  ei  indieilla. 
38.  Dixitque  Saul :  Applicafe  huc  universos  angulos  populi ,  et  scitote ,  et  videte  per  quem  accide- 
rit  peccatum  hochodie.  39.  Vivit  Dominus  salvator  Israel,  quiasiper  Jonathan  filium  meum  fac- 
lum  est,  absque  retracfatione  morietur.  Ad  quodnulluscontradixitei  deomnipopulo.  40.  Et  ait 
ad  universum  Israel  :  Separamini  vosin  partem  unam  ,  et  ego  cum  Jonatha  filio  mco  ero  in  parte 
altera.  Responditque  populus  ad  Saul  :  Quod  bonura  videtur  in  oculistuis,  fac.  41 .  Et  dixit  Saul 
ad  Dorainura  Deum  Israel  ;  Domine  Deus  Israel,  da  indicium  ;  quid  est  quod  non  responderis 
servo  tuo  hodie  ?  Si  in  me  ,  aut  in  Jonatha  filio  raeo  est  iniquifas  haec,  da  ostensionera  ;  aut 
si  haec  ini(juilas  est  in  populo  tuo ,  da  sanctitatem.  Et  deprehensus  cst  Jonathas  et  Saul,  po- 
pulus  autem  exivit.  42.  Et  ait  Saul  :  Mitlite  sortera  inter  me  et  inter  Jonatliam  filium  meum. 
Et  captus  est  Jonathas.  43.  Dixit  autem  Saul  ad  Jonatham  :  Indica  mihi  quid  feceris.  Et  in- 
dicavit  ei  Jonathas ,  et  ait  :  Gustans  gusfavi  in  suramifafc  virgse ,  quce  crat  in  manu  mea  ,  pau- 
lulum  mellis ,  et  ecce  ego  morior.  44.  Et  ait  Saul  :  Ilaec  faciat  niihi  Deus ,  et  haec  addat ,  quia 
raortc  morieris,  Jonatha.  45.  Dixit(|ue  populus  ad  Saul  :  Ergonc  Jonalhas  raorietur ,  qui  fecit 

COnNEL.    A   LAPIDE.   TOM.   II.  38 


298  COMMENTARIA  IN  LIDRUM  I.  REGUM.  Cap.   XIV. 

salutem  lianc  magnam  in  Israel  ?  lioc  nefas  est ,  vivit  Dominiis ,  si  ceciderit  capillus  de  capite 
eius  in  terram  ,  quia  cum  Deo  operatus  est  liodie.  Liberavit  ergo  populus  Jonatliam  ,  ut  non 
moreretur.  4G.  liecessitque  Saul ,  nec  persecutus  estPhilislhiim  ;  porro  Philisthiim  abierunt  in 
loca  sua.  47.  Et  Saul ,  confirmato  regno  super  Israel ,  pugnabat  pcr  circuitum  adversum  omnes 
inimicos  ejus  conlra  Moab,  et  filios  Ammon,  ct  Edom,  et  reges  Soba,  et  Philisthoeos  et  quocum- 
que  se  vcrterat ,  superabat.  A8.  Congregatoqueexercitu,  percussit  Amalec  ,  et  eruit  Israel  de 
manu  vatitatorum  ejus;  ^9.  fueruntautem  filii  Saul,  Jonathas,  et  Jcssui,  etMelchisua;  et  nomina 
duarum  filiarum  ejus  ,  nomen  primogenitae  Merob  ,  et  nomen  minoris  Michol.  50.  Et  nomen 
uxoris  Saiil ,  Achinoam  filia  Achimaas ;  et  nomen  principis  militiae  ejus  Abner ,  filius  Ner ,  pa- 
IruelisSauI.  51.  Porro  Cis  fuit  pater  Saul,  et  Ner  pater  Abner;  Glius  Abiel.  52.  Eratau- 
lem  bellum  potens  adversum  Phihsthaeos  omnibus  diebus  Saul.  Nam  quemcumquc  viderat  Saul 
virum  fortem  ,  et  aptum  ad  praelium  ,  sociabat  eum  sibi. 


I.Vem  et  transeamus  ad  stationem  Philisthi- 
NORiiM.  ]  Dixithoc,  et  fecit  ea  qufc  sequuntiir 
Jonalhas  peculiari  instiuctu  Dei  ,  ul  patel  ex 
victoria  miraculosa  quam  ab  eo  obtinuil ;  alio- 
qui  temerarius  fuisset,  si  solus  cuin  uno  armi- 
gcro,  invasissel  tota  hoslium  castra.  Deus  ergo 
illi,  ul  id  faceret,  suggessit,  animosqaoilli  acl- 
didit  ac  fiduciamvictoriae  lam  mirae  consequen- 
dae.  Ideoque  id  Jonathas  patri  non  indicavit  , 
ne  is  illud  impediret.  Qui  enini  a  Deo  regi- 
lur,  regis  alterius  regimine  non  eget.  Ita  Theo- 
doretus  ,  Procopius  ,  Abulensis  ,  Cajetanus  et 
alii. 

Mira  ergo  hic  celebratur  Jonathae  fortitudo 
qui  Dco  nixus,  tanlum  periculum  solus  adiit , 
certus  atit  vincere,  aut  vinci  et  pro  palria  mori 
gloriose.  Unde  S.  Bern.  serm.  ad  mihtes  lempli 
c.  1.  eos  comparat  cum  Martyribus  ,  ul  si  vin- 
cant,  coronentur  corona  triumphantis  ;  si  vin- 
canlur,  martyrii  laurea.  QiUim  glorlosi ,  ait ,  re- 
veriuntur  victores  de  prceiio ,  quani  beali  moriun- 
lur  Marlyres  in  prcelio  l  El  cap.  3.  Secum  ,  ait , 
pralianlur ,ne(iuaquammetuentes ,  aat  de  hosliam 
ccede  peccatum ,  aut  de  sua  nece  periculum.  Miles 
Cliristi  securus  interimit ,  securior  interil;  sibi 
prcestat  ,  cum  interit ;  Cliristo ,  cum  interimit. 
Cum  occidit  maiefactorem ,  non  liomicida;  sed,  ut 
ita  dixerim,  malicida  repulatur.  Cum  occiditur 
ipse  ,  non  periisse,  sed  pervenisse  cognoscitur. 
Mors  ergo  quam  irrogat  ,  Cliristi  est  lucrum  ; 
quam  excipit,  suum.  El  cap.  li.  eorum  armis  re- 
censitis  :  Imminente  bello ,  ait,  fide  intus  ,  foris 
ferro,  non  auro  muniuntur  ;  quatenus  armali ,  et 
non  ornati ,  hoslibus  metum  incutiant  ,  non  pro- 
vocent  avaritiam.  Equos  habere  cupiunt  fortes  et 
veloces  ,  non  coloralos  ,  aat  phaleratos  ;  pugnam 
quippe  non  pompam,  victoriam  non  gloriam  co- 
gitantes ,  et  sludentes  magis  esse  formidini  quam 
admirationi. 

1.  PORRO  SaUL  MORABATUR  IN  EXTREM4  PARTE 
Gabaa  SUB  MALOGRAMATO,  que  erat  i\  Magron.] 
Ita  Hebracus,  Chaldaeus  elalii  ;  sed  Sepluaginta 
proi  legentes  affine  T  verlunt  in  Magdon.  Erat 
iocus  hic  juxta  Gabaa  ,  qu.e  erat  pairia  et  se- 
des  Saulis  ;  cujus  ineminit  el  Isaias  cap.  10. 
28.  non  ergo  erat  in  ipsa  urbe  Gabaa  ,  sed 
m  agro  Gabaa ;  uli  htc  legunt  Biblia  Regia  , 
Glossa  ,  Hugo  ,  Abulensis  ,  Dionysius  ,  Vala- 
blus. 

Pro  malogranato ,  Hebr.  esl  Remmon  ,  quod  , 
ul  nomen  piopriun»  loci ,  reliiiet  Valabl.  qui 
alibi  vocatnr  coUis,  vel  petra  Remmon  ;  in  qucm, 
et  locum  niuniium  el  tuluni  ,   se   receperunt 


sexcenli  e  clade  tribus  Benjamin  superstites,  et 
reUqui.  Judic.  20.  27.  ideoque  et  Saul  ibidem 
castra  locavit.  Sic  nobiUs  illa  Hispaniae  civitas  , 
regnique  caput ,  dicta  est  Granata,  a  malogra- 
nalorum  copia  vel  figura.  Sic  hic  locus  Hebr. 
diclus  esl  Remmon  ,  a  malogranatorum  prae- 
slantia  et  abundantia.  Sic  Jericho  dicta  est,  civi- 
tas  paimarum,  ab  earum  ferlilitate  ,  pluresque 
aliae  civitates  dictae  sunt  Thamar,  id  est  ,  palma, 
a  palmeiis  quibus  abundant.  Sic  Beihel  prius 
dicla  eslLuza  ,  a  nucibus,  corylis,  el  amygdaiis 
Gen.  28.  19. 

Apposite  Saul  rex  consedit  sub  malogranato  ; 
quia  hoc  speciem  habetregis  et  regni.  Nam,  ut 
advertii  Mendoza  :  primo  ,  malogranalum  in 
suo  llore  elegantem  purpuream  coronam  ,  in 
pomo  autem  purpuram,  in  granis  coronam  in 
vertice  oslenlat :  ut  plane  videalur  regem  pur- 
puratum  et  coronatum  repraesentare.  Secundo  , 
quia  dum  muita  grana  sub  uno  cortice  complecti- 
tur ;  vel  significat  multitudinem  negoliorum  et 
consiliorum,  quce  a  regibus  fido  silentio  occultan- 
tur,  ut  S.  Ami)rosius  lib.  3.  Hexam.  cap.  13.  in- 
sinuat ;  vei  significat  concentum  omnium  virtu- 
tum  ,  quibus  cequum  est  ut  regum  animi 
exorncntur,  ut  S.  Hieronymus  lib.  1.  contra  Jo- 
vinianum  explicat ;  vel  significat  prudentiam  gu- 
bernalricem ,  quareges  suos  subditos  ,  et  moribus 
et  honoribus  diffidentes ,  in  officio  continent,  et 
in  gyrumrationis  circumversant ,  ut  Theodoretus 
lib.  3.  in  Cant.  indical;  vel  significat  animorum 
charitatem  ,  quam  reges  suo  in  regno  curare  et 
conservare  debent ,  ut  idem  Theodorelus  clarius 
significat.  Qua  de  re  multa  dixi  Cant.  k.  v.  3. 

Terlio  ,  qaia  sicut  malum  granatum  pulchrius 
apparet ,  cum  faliscit;  nam  tunc  interna  grana  , 
quce  sub  vili  cortice  latebant  ,  Pyropos  imitata 
expanduntur  ;  ita  reges  quo  majoribus  difficul- 
tatibus  scinduntur  ac  distrahuntur  in  suorum 
prcesidium  ac  tutamen  popuiorum  ;  eo  clariora 
prcebent  omnium  oculis  suarum  spectacula  vir- 
tutum. 

Quocirca  Ilenricus  IV,  Hispaniae  rex ,  malo- 
granalum  pro  insigni  regio  delegit  cum  epigra- 
phe  :  Jci-edulce,  ut  significaret  in  optimo  rege  ita 
severitatem  et  humanilatem  temperandas ,  ut  nun- 
quam  rex,  aut  sine  severitate  ignavas  ,  aut  sine 
humanitate  crudelis  videretur.  ISon  immerito  igi- 
tur  Saul  sub  malogranato  morabatur  ut  ab  ipsa 
arbore  admonerelur  regice  dignitatis  et  potestatis, 
aut  sanctitatis  quam  in  rebus  arduis,  difficilibus- 
que  temporibus  exercere  oportebat. 

Et  ERAT  CUM  EO  POPULUS  ,  QUASI  SEXCENTORUM 


JN  LIBRUM 


COMMENTARIA 

vinonuM,  ]  prrrter  mille  qiii  erani  cnm  Jonatlia  : 
nani  cUio  millia  quae  silii  (lelegerat  Saul  c.  13.2. 
metu  riiilisliiinorum  flelluxerant  et  fugerant ; 
ita  ut  cum  Saule  ex  iis  tantum  remanserint  sex- 
cenli,  iique  viri  forteset  eonstantes,  quiproinde 
licet  pauci,  tantas  tamen  victorias  conira  Phi- 
listhacos  plurimos  obtinuerunt,  quantee  in  seq. 
narrantur. 

Moraliler  ,  discc  hic  quanlum  valeat  virtns 
paucorum  generosorum.  Sic  Gedeon  cum  ire- 
centis  prostravit  numerosissima  castra  Ma- 
dian.  Causam  dat  Josephus  I.  5.  Anliq.  cap.  8. 
vel  juxla  aliam  editionem  10.  hnbellem  ,  inquil, 
naturam  Iwmlnum  sibi  Dominus  pLacere  declara- 
vit,  ut  popuius  vicloriarn  non  sibi ,  sed  Deo  depu- 
taret.  Judas  Machab;pus  cum  paucis  superavit 
copias  Antiochi  ;  David  superavit  Goliath  ,  om- 
nesque  Philisthaeos  ;  duodecim  Apostoli  sua  vir- 
lute  subjugarunt  Christo  totum  orbem  ;  S.  Ber- 
nard.  S.  Dominicus  ,  S.  Franciscus,  el  nnper 
S.  Ignatius  fundator  Societatis  Jesu  cum  paucis 
sociis,  quania  ubique  lerrarum  effecere?  virtus 
ergo  non  in  numero,  sedin  pauciiategenerosa 
consislil.  Namutaitlsaias  cap.  9.  3.  Multiplicasti 
gentem  ,  non  magnificasli  icetiliam.  Vide  ibi 
dicta.  Trilum  est  illud  :  Virtus  unita  fortior 
divisa.  Et  illud  :  Infirma  mundi  elcgit  Deus  , 
ut  confundat  fortia.  1.  Corinth.  1.  Et  illud  : 
Virlus  Dei  in  nostra  infirmitate  perficitur.  2. 
Corinth.  11. 

Et  AcHJAS  FILIUS  AcHITOB  FnATRIS  ICHABOD  , 
FILII  PhINEES,  Ql'I  ORTUS  FUERAT  EX  HelI  SaCER- 
pOTE  (Pontifice)  DOMINIlNSlLOPOnTABATEPHOD,] 

id  esl ,  poniificalem  amiclum  quasi  Pontifex  se- 
cum  deferebat  ad  poniificatu  fungendum  ;  ut 
per  Urim  et  Tummim  ,  quae  erant  in  rationali  et 
ephod  ,  pro  Saule  consuleret  Dominum  ,  quid 
in  bello  tam  ancipiti  et  periculoso  agendnm 
foret.  Hinc  patet  Samuelcm  non  fuisse  Pontifi- 
cem,  ul  vull  Serarius  et  alii ,  sed  Achiam  :  hic 
enim  portabal  veslem  poniificalem,  et  recta  li- 
nea  descendebat  ab  Heli  ponlifice.  Heli  enim 
genuit  Phinees  ,  Phinees  genuit  Achilob  et  Icha- 
bod  ,  Achilob  genuit  Achiam  ,  ait  Josephus. 

Dices  :  Cap.  21.  versu  9.  dicitur  Achimelech  , 
filius  Achilol)  ,  fuisse  Ponlifex  ;  ergo  Achias 
nqn  fuit  Ponlifex.  Resp.  Achiani  fuisse  bino- 
mium,  et  alio  nom\w  iWciuxn  Achimelech.  Acliias 
enim  hebr.  idem  esl  quod  frater  Dei.  Achime- 
lecli  idem  ,  quod  frater  Begis.  Deus  autem  est 
Rex  regum.  vel  certe  Acbioe  seniori  sine  liberis 
mortuo,  in  Pontificatu  successit  Achimelech  , 
tjui  erat  fraler  Achiae  junior. 

U.  Erant  autem  inter  asceissus,  per  quos  nite- 

BATUR  JONATHAS  TRANSIRE  AD  STATIONEM.  PhiLIS- 
■JHINORUM,  EMINENTES  PETR;E,  etC.  NOMEN  UM   Bo- 

SES,  ET  NOMEN  ALTERi  Seise.]  Chakl.  Nomcn  unius 
lucubratio,  etnomen  atterius  concuicalio.  Philis- 
thini,  ait  Joseph.  posuerunlcaslra  in  rupe  prae- 
rupta  et  quasi  inaccessa  ,  ideoque  in  ea  securi 
degebanl  ,  neminem  metuentes  :  idcirco  Jona- 
thas  eos  hac  via  invasit.  Sic  Alexander  Magnus 
hostes  in  rupe  allissima  commorantes,  ideoque 
«um  derideiiles  rogantesquean  volareposset ,  a 
'ergo  per  saxa  invia  immiiens  trecentos  juvcnes 
Benei-osos,  rupem  insciis  hoslibus  occupavii, 
<;osque  trucidavii :  En  ,  inquit,  ostendi  me  posse 
volare.  Iia  Curtius. 

Porro,  Boses  Hebr.  idem  cst  qnod  humescens, 
vel  florescens,\ii\oviparus,  ait  Pagnin.5e/2f  idem 
esi  quod  jh^hs  ;  quic  myslicc  explicans  Beda  : 


I.  REGUM.  Cap.  XIV.  299 

Ouia  ,  inquit  ,  non  minus  florente  ,  quam  ad- 
versante  et  pungenle  mundo ,  Sanctorum  ascensus 
impedilur  ;  et  ut  vel  corpore  vel  corde  deficiat ,  ub 
infatigabili  hoste  pulsatur. 

Hoc  estquod  aiuntSancli  Psalm.65. 12.  Tran^- 
ivimus  per  ignem  et  aquam  ,  et  eduxisli  nos  in 
refrigerium.  Nam  ,  ut  ait  S.  Bernard.  serm.  de 
S.  Malachia  :  Transivit  per  ignem  et  aquam  , 
quem  nec  tristia  frangcre  ,  nec  detinere  moliia 
potuerunt. 

G.  DlXIT  AUTEM  JONATHAS  AD  ADOLESCENTEM 

armigerum  suum.  ]  Dixit  hoc  impulsus  a  Deo, 
tacite  promittenie  suam  opem  et  victoriam  , 
ut  palet  ex  eventu  ,  et  victoria  tam  mira  et 
felici. 

QUIA  NON  EST  DOMINO  DIFFICILE  SALVARE  VEL  IN 

MULTis  VEL  IN  PAiiCis.  ]  Hcbr.  non  cst  "njjyc 
7»(7?5or,  id  est ,  restriclio,  detenlio,  vel  prohibi- 
tio  ,  q.  d.  Nil  est  quod  Deum  arclet,  delineat, 
restringat  ad  paucos  vel  mullos  ,  ut  vincant. 
Nam,  ut  ait  S.  August.  serm.  119.  de  lenipore  : 
Omnipotens  est  Deus  ad  facienda  majora  et  mi- 
nora  ;  omnipotens  ad  facienda  cceleslia  et  terres- 
tria  ;  omnipolcns  ud  facienda  immortalia  et 
morCalia  ;  omnipolens  ud  facienda  spirituatia  et 
corporatia  ;  omnipotens  ad  facicnda  visibitia  et 
invisibitia;  magnus  in  magnis ,  nec  parvus  in  mi- 
nimis. 

HocJonalh.TCxemplum  imilalusJudas  Mscha- 
bseus  ,  cum  paucis  conlra  plurimos  decertans  : 
Facile ,  inquit ,  est  concludi  mullos  in  manus  paa- 
corum  ;  et  non  est  differenlia  in  conspectu  Dei 
cceti  liberare  in  multis  et  in  paucis.  1.  Mach.  3.18. 
Et  cap.  li.  30.  Benedictns,  inquit,  Satvator  Israel 
qui  contrivisli  impelum  potentis  in  manu  servi  lui 
David;et  Iradidisli  casira  atienigenarum,  in  manu 
Jonalhce  filii  Saul ,  et  armigeri  ejus ,  1.  Mach.  U. 
vers.  30.  Idem  dixit  Asa  rex  Juda  ,  pugnans  con- 
tradeciescentenamilliayElhiopum  2.  ParaI.lZj.il. 

7.  Si  TALiTER  LOCUTi  FUERiiNT.]  Omen  lioc  cap- 
tal  Jonathas,  inslinctu  etinspiratione  Dei  ,  ut 
patet  ex  tanta  animosiiate  Jonalhce  poiius  di- 
vina  quam  humana,  et  ex  tam  felici  evcnlu 
ejus  ;  quare  non  supersliliosum  fuit,  nec  Dei 
tentativum,  sed  reIigiosum;eque  ac  animosum, 
eo  quOd  solus  ipse  cum  armigero  prseruptam 
hoslium  arcem  conscenderit,  hostes  invaserit, 
fugaril,  occideril.  Ila  Lyranus,  Hugo  ,  Abulen- 
sis  ,  Dionysius  ,  Cajelanus  ,  Serarius  el  alii. 
Vide  Sanciiez  I.  2.  de  superstitione  c.  10.  n.  10. 
qui  et  addit  cum  Serario  et  Abulensi  Jonailiam 
huic  omini  orationem  ad  Deum  prcTmisisse  , 
in  eaque  a  Deo  animatum  ad  hoc  auden- 
dum.  Simile  omen  de  Rebecca  ,  in  uxorem 
Isaaco  accipienda  ,  accepit  Eliezer.  Genes.  26. 

Omini  Jonath;e  simile  fuit  omen  Pazonum  , 
de  quo  ita  scribit  Herodol.  initio  lib,  5.  Pazones, 
qui  sunt  a  Sirymone ,  admonici  divino  responso 
ut  betlum  Perinihiis  inferrent  ;  et  siquidem  a 
Perinthiis  cx  adverso  considentibus  provocaren- 
tur,  nominalim  competlantibus ,  eos  invaderent  , 
sinminus,  ab  invadendo  ubstinerent.  Ita  fecerunt 
et  vicerunt. 

12.     ASCENDITE   AD  NOS  ,  ET  OSTENDEMUS    VOBIS 

REM,]quain  vos  per  prccruptas  has  rupes  scan- 
dendo  quaTcre  videmini.  Est  sarcasmus,  sive 
hostilis  irrisio,  quasi  dicant  :  Ascendile  ad  nos, 
etostendemus  vobis  viam  non  ad  viiam  <i  vic- 
toriam  ,  quani  vos  qu;erilis,  sed  ad  morlem , 
hoc  est,  maclabinuis  vos.  Ila  Lyranus  ,  Abulen- 
sis,  Salianus  ct  alii.  Unde  Josephus  I.  6.  Anliq. 


500 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XIV. 


cap.  7.  Venite  liuc  ,   inquit,  dalurl  pcenas   au- 
dacice. 

AsCENDAMUs.]  Apposilc  hoc  omcn  Jonalliae  de- 
dit  Dens  ;  quia  signuni  forlitudinis  et  vicloriae 
est  prcevenire  et  invadere  liostem,  licet  polen- 
lioreu),  itaque  eum  metu  percellere  et  fugare, 
uti  fecit  iiic  Jonatlias.  Sic  Moses  Josue  contra 
Amalec  ituro  :  Elige ,  inquit,  viros ,  et  egressus 
pugna  conlra  Amalec.  Sic  Timolheus  cum 
Juda  Machabreo  dimicaturus  suis  iia  pr.xcipit: 
Cuni ,  inquit,  appropinquaverit  Judas  ,  et  exer- 
citus  ejus  ad  torrenlcm  aquce ;  si  iransieril  ad 
nos  prior ,  7ion  poterimus  sustinere  eum;  quiapo- 
tens  poterit  adoersum  nos  ;  si  vero  timuerit  trans- 
ire ,  et  posuerit  castra  extra  flumen,  transfrele- 
inus  ad  eos,  et  poterimus  adversum  illum.  1.  Ma- 
chab.  5.  iiO.  Sic  Acliab  ,  cum  paucis  invadens 
iimpla  castra  Benadad  regis  Syriae,  ca  fudit  , 
fugavit  ,  prostravit  ,  3.  Reg.  20.  13.  Sic  ex- 
perti  Duces  ,  ut  animos  oslenlent,  primi  hos- 
tem  invadunt,  itaque  eum  ssepe  percellunt  et 
sternunt. 

13.   ASCKNDIT  AUTEM   JONATHAS    MANIBUS  ET  PE- 

DiBus  REPTANS,]  pcr  preerupta  rupis  saxa. 

Myslice  S.  Gregor.  In  manibus ,  inquit,  opera 
solent  significari.  Reptat  manibus  pastor ,  quando 
peccatoribus  viamnon  profert  sapientia  verbi,  sed 
exemplo  conversalionis.  Etinferius  :  Beng;,  inquil, 
reptans  ascendere  ad  stationem  Pliiiisllunorum 
dicilur  ;  quia  ad  destruenda  vitia  pervenire  ille 
Doctor  potest ,  qui  peccatores  magna  humilita- 
lis  ostehsione ,  et  magna  charitalis  affeclione  de- 
mulcet. 

Itaque  alii  cadebant  ante  Jonatham,  ]  quasi 
dical :  Pavore  panico  a  Deo  eis  injecto,  ut  paie- 
bit  versu  15.  corruebant  ante  Jonatbam  ,  ut  ab 
eo  mactarenlur  ;  unde  Valabl.  Glossa  et  alii 
iegunt  :  Itaque  cum  vidissent  faciem  Jonatlue 
{ quasi  ea  perculsi) ,  alii  cadebant  ante  Jonatham. 
Quod  acceplum  videtur  ex  Sepiuaginta  qui  ver- 
lunt :  Et  videntes  Pliilislhini  contra  faciem  Jona- 
tluB  ,  et  percussit  in  eis.  Sic  ergo  Jonalhas  fuit 
typus  Cliristi ,  qui  solo  aspectu  perculit  et  fuga- 
vit  ementes  et  vendentes  in  templo.  Nam  ,  ut 
ait  S.  Hieronymus  in  Matthaeo  9.  Fulgor  ipse  et 
majestas  divinitalis  occultce  in  humana  facie  re- 
tacebat.  Et  in  c.  21.  Igneum  quiddam  et  sidereuni 
radiabat  ex  oculis  ejus. 

Quarc  ficiilium  videiur  quod  ait  Joseph.  Jo- 
nalliam  irruisse  in  PhiUstbyeos  dormientes;  sic 
.enim  scribit  1.  6.  c.  7.  Quam  vocem  SauU  fUius 
cupide  arripiens  ut  omen  victorice ,  tunc  quideni 
recessit  e  loco  in  quo  conspecti  fuerant ,  sed  ex 
alia  purte  ad  rupem  accedentes  propter  situm  in- 
custoditam,  magno  iabore ,  difficuilate  loci  supe- 
rata,  erepserunt  ad  hoslem  :  aggressique  sopitos, 
viginti  ex  liis  interfecerunt  ,  et  eos  stupore  ac 
conslernatione  repleverunt,  ut  abjectis  armis  in 
fugani  se  darent.  Plerique  vero  non  noscilantes 
interse,  quod  ex  multis  gentibus  conflati  essent , 
pro  lioslibus  se  invicem  invadebant ;  et  cutn  non 
putarenl  duos  tantum  Ilebrceos  in  castra  pene- 
trasse ,  mutuo  marte  cadebant  quidam  in  prcecipi- 
lia,  aul  ipsi  ruebant ,  aut  alii  ab  aliis  protrude- 
bantur. 

\U.  IN  MEDiA  paute  jugeri ,  ]  lioc  cst  brcvis- 
simo  lerraespaliooccidit  Jonathas  viginti,  auasi 
dicat:  Unitos  occidit,  non  palantcs  et  sparsos  : 
«liciihoc  ul  augeat  miraculum  Dei,  el  fortilii- 
dineiu  Jonalliae ;  ulpotc^  qui  non  divisos,  uli 
caesis  duobus  Horaliis.ullimus  lioralius  fugiens 


Iribus  diversis  locis  tres  Curiatios  jam  fessos 
occidit,  itaque  Albanos  Romanis  sul)jecit,  lesle 
Livio  ;  sed  unilos  Irucidavit. 

15.   Et  FACTUM  EST  MIUACULUM  IN  CASTRIS,  SCili- 

cet  mirus  et  inusilatus  lerrae  motus  ,  indeque 
pavor,  terror  et  perturbalio  a  Deo  immissa 
Philislhinis  ,  lam  iis  qui  eranlin  caslris  ,  quam 
iis  qui  e  castris  pnedatum  per  (res  cuneos 
exierant  cap.  prsced.  v.  17.  Miraculum  ergo, 
hoc  est ,  miraculosus  terr.T  motus,  ac  hoslium 
stupor  ,  ut  vertunt  Sept.  et  conturbatio ,  ut 
Chald.  Et  pavor ,  ut  Valabl.  et  trevior,  ut  alii. 
Hoc  enim  signilicat  Hebr,  min  charada,  adeo 
enim  obstupefacti ,  pavidi  ,  excaecali  el  pertur- 
bali  fuerunt  Pliilislhini,  ut 'socios  aeslimarent 
esse  hostes  ,  ac  in  cos  arma  converterent,  Ita- 
que  se  mutua  ccde  trucidarenl,  ut  patet  v.  20. 
Idem  fecere  Madianitse,  clangenlibus  buccinis 
et  lagenas  flammcas  complodentibus  trecentis 
Hebraeis,  Gedeonis  militibiis  Judic.7.  22.  Facile 
enim  Deo  fuit  perturbare  eorum  pliantasiam  , 
ut  amicos  pularent  inimicos  :  sicut  naturaliler 
id  fieri  videmus  in  melancholicis  et  maniacis ; 
qui  per  melanchoiiam  velut  alram  nubem  om- 
nia  intuenles,  putant  cuncta  esse  atra  ,  letra  , 
inimicaet  noxia. 

Porro  Hebraea  ad  verbum  sic  habcnl:  Et  fuit 
tremorincaslris,  in  agro,  et  in  loio  populo  ( Phi- 
listhinorum)  tum  statio ,  tum  qui  grassabantar 
tremaerunt  eliam  ipsi,  et  tremuit  terra,  et  fuit  in 
tremorem  Elohim,  id  est ,  magnum  et  validum  ; 
quoe  enim  Dei  sunt ,  magna  sunt.  Unde  cedri  et 
montes  Dei  vocanlur  altissimi  et  maximi.  Ila 
Vatabl.  Cajetan.  Pagnin.  at  alii  ,  Unde  cum  Ro- 
iTianis  legendum:  conturbata  est  terra ,  non  au- 
lem  :  conlurbala  sunt  castra  ,  uli  legunt  alii. 

Moral.  disce  hic,  cum  Deus  vocat  ad  ardua  , 
quae  vires  superanl ,  non  trepidare,  nec  subter- 
fugere  ,  sed  Deo  parere  ,  remque  animose  ag- 
gredi:mox  enim  Deusaderit,  diiTicultiites  com- 
planabil,  intricata  explicabit ,  remque  omnem 
facileconficiet,  utt  hic  Jonatha  solo  cum  armi- 
gero  castra  hosiium  inlegra  invadente,  illa  per- 
lurbavitet  cecidit  peripsosmet  hostes. 

Legimus  in  vilis  Pairum  ,  Angelum  cuidam 
Anaclioretae  ostendisse  vastum  gigantem ,  ei- 
que  dixisse  :  cum  hoc  le  luctarioportct.  Cum- 
que  ille  tremeret  :  Ne  timeas  ,  inquit,  incipe 
duntaxat,  ego  mox  adero,  et  gigantem  tecum 
prosternam.  Si  Deus  pro  nobis ,  quis  contra  nos? 
Rom.  18.  Tonans  ciViin,  juvat  conantem. 

18.  Et  AiT  Saul  ad  AcHiAM  :  Applica  arcam 
Dei  ,  ]  hoc  est,  admove,  vel  affer  liuc  ad  me  ar- 
cam,  ut  Hieraticam  stolam ,  ait  Josephus  et 
Tbeod.hoc  est  Ephod,  quod  posilum  est  juxta 
arcam,  accipias  et  induas  quasi  Ponlifex,eoque 
per  Urim  et  Tummim  quae  sunt  in  Ephod  ,  co- 
ram  arca  consulas  Deum  super  arcam  in  Propi- 
tialorio  residenlem  ,  ut  per  te  revelet  nobis 
quid  in  re  lam  ancipiti,  et  in  hoc  tumultu  agere 
debeamus. 

Mysiice,  in  periculis  Chrisliani  fugiant  ad  ar- 
cam,  id  est,  ad  Eucharistiam  :  item  ad  B.  Virgi- 
nem  ,  quac  Christum  quasi  manna,  in  arca  ven- 
tris  sui  conlinuit  et  peperit  pro  cibo  et  salule 
mundi.  Audi  B,  Pelrum  Damiani  serm.  de  Na- 
livitate  Virginis  :  Numquid,  inquit ,  quia  ila  dei- 
ficala,  ideo  nostrce  humanilalis  oblita  es? Nequa- 
quuui,  Domina.  Scis  ,  in  qtio  discrimim  nos  reli- 
queris  ,  utijareant ,  quanlum  delinquant  servi  tui. 
Non  enim  convenit   tanlce  misericordice  tantam 


COMMEiNTARIA  IN  LIBRUM  1 

miseriam  oblivisci :  quia,  etsi  sublrahil  glorla, 
I  evocatnalura;  neque  ita  es  impassibilis ,  ut  sis 
uicompassibilis. 

EuAT  EMM  ini  ARCA  Dei  in  die  illa,  ]  qiiia  rO 
t>  Ctuialhiarim  fiiit  tianslala,  pelenle  Saule  et 
Jlfbraeis,  ob  belli  periculiim,  ut  Deum  super 
arcam  residenlem  consulereni,  eumque  liabe- 
rent  comilem  ,  imo  (Uicem  l)elli. 

19.  Et  ait  Saul  ad  Sacerdotem  :  Contrahe  m  a- 
NtMTUAM,  ]  (lesine  explicare  Ephod  ;  imo  illiid 
manu  lua  conlrabe  ,  et,  repone  in  arcam.  Nam 
urgenle  hoc  tumuliu,  non  est  inibi  olium  con- 
sulere  Dominum;  sedillicoinvolandum  in  hos- 
les.  Putabat  enim  Saul  lilium  suum  Jonathan  a 
Philisthinis  circumdatum  opprimi  :  unde  ad  il- 
los  accurrit,  iil  eum  eriperel.  Ila  Lyran.  Abu- 
lensis  ,  Valablus  ,  licel  Chald.  sic  verlit  :  J/fer 
Eplwd,  quasi  dicat :  Feslina  induere  Ephod  ,  et 
consulere  Dominum.  Unde  et  Josephus  asserit 
Deum  consultum  respondisse,  ac  promisisse 
Hebrseis  vicloriam  et  bostium  stragem. 

20.  ET    ECCE  VERSUS   FIERAT  GLADIUS    UNIUSCU- 

JUSQUE  AD  PROxiMiM  suuM ,  ]  q.  d.  Excascali  ct 
perlurbati  mutua  se  ca'dc  truncarunt,  aesliman- 
les  sociosesse  liostes. 

Et  C/edes  magna  isiMis.  ]  Josepb.  1.  6.  cap.  7. 
ait  ca\sa  sexaginla  Philisthinorum  millia. 

2Zi.  Adjiravit  autem  Saul  populuai  ,  DrcENs  : 

M  ALEDICTUS  VIR  ()U1  COM 1- DERIT  PANEM  USQUE  AD 
VESPERAM  ,     DO>EC    ULCISCAR    DE    INIMICIS    MEIS,  ] 

panem ,  id  est,  cibum  qurmlibet ;  hunc  enim 
Hebrsei  vocani  panem.  Lnde  Jonalhas  non  pa- 
iiem  ,  sed  melcomedens,  judicatus  fuit  lioc  pa- 
tris  mandatum  violasse. 

PorroSaul  suis  hic  hanc  legem  jejuniiindixii, 
ex  recto  fervore  et  zelo  ,  ut  hosies  fugientes  in- 
sequeretur :  ne  si  sui  miliies  ad  cibos  deflue- 
renlj  et  in  mensa  desideient,  bosles  fuga  ela- 
berentur  :  atquc  ut  lioc  j("junio,  Deo  gralias 
agerei  pro  victoria  tam  miraculosa,  eumqiie 
provocaret  ad  illam  plane  pleneque  perficien- 
dam:  censebatenim  cum  Deotam  liberali  in  se 
cl  suos  liberaliler  esse  agendum.  Ita  Abulensis, 
Serarius  ,  Salianus  ac  S.  Ambr.  et  Hier.  mox 
citandi.  Atque  banc  legem  sanxit  cum  execra- 
lione  ,  dicens  :  Malediclus  vir  ,  quasi  dicat  :  Ma- 
lefaciat  ipsi  Deus ,  ac  ego  malcfaciam  ei ,  idest, 
puniam  et  occidam  eum. 

Lyranus  vero  putat  Saulem  male  id  sanxisse 

et  jurasse  ,  ac  pejus  implesse  :   eo  quod    non 

esset  lanta  necessilas  boslis  insequendi  ,  ac  in 

Ujge  bac  sua  ,  necessilatis  casum   excipere  de- 

buissel,  qualis  fuit  in  Jonalha,  et  aliis  pluribus 

IJrse  inedia  deficienlibus  :  qui  utique  majorem 

liostium  siragem  edidissent,  si  eos  prosequen- 

do,  simul  aliquidcibi  raplim  sumpsissent,  verbi 

gratia,  mel  ol)vium  in  sjiva,  uti  fecit  Jonathas  ; 

ul  valenliores  ad  gradiendum  et  pugnandum 

<;vaderent.   Denique ,   quod     lex  h.ec     dederit 

occasionem  Jonatbam  occidendi,  et  populo  san- 

guinem  lege  veiilum  comedendi.   v.   33.  Favet 

Lyrano  Josephus  ,   S.    Greg.   hic  et   S.  Chrys. 

hom.  l^.adpopul.  et  nosler  Sanchez,  qui  hoe 

praeceplum  Saulis,  ul  nimis  severum  et  stultum 

damnant.  Vertirn  esto  fervenlior  fuerit  militaris 

duraque  baec  Saulis  sanclio  ,  et  aliquid  discre- 

•  ionis  in  ea  desideretur  :  tamen  inse  justa  sanc- 

laque  fuit,  ob  causas  jam  dictas.  IJndc  populus 

totus  eam  probavit  et  acceptavit ;  quibus  adde  : 

si  peccasset  Saul,  debuissel  eum  sors  v.  h\.  in- 

dicare,  aulcertesilere ;  ibi  autem  sors  non  iu- 


REGUM.  Cap.  XIV.  301 

dicavit  Saulem  prsecipienlem  ,  sed  Jonaiham 
praceptum  transgredientem.  Unde  Saulem  di- 
laudal  Tertul.  lib.  de  Jejiinio  c.  10.  ubi,  Saulis 
jejunio  ,  ait  a  Deo  prceslilam  auctoritatem.  Ac 
S.  Ambros.  serm.  36.  (in  veteri  edilionecst  25. ) 
poslDominicam  primam  Quadragesimae  :Bc»u(.s- 
plane  rex ,  qui  liostes  suos  non  tam  armis  quam 
devotione  vincebat  ;  et  plus  dimicabat  religione , 
qtiam  tclis.  Cum  ergo  Saul  abstinenliam  dici  suis 
omnibus  indixisset,elJonalhas  ejus  fdius prcecepti 
nescius ,  intcr  medias  lioslium  acies  victor  ince- 
dens ,  favum  mellis  intincta  sceptri  summiiate 
gustasset ,  tanta  indignatio  repente  commotaest, 
ut  el  differrctur  vicloria ,  et  divinitas  lcedere- 
tur. 

Hinc  el  Jonathas  culpam  suam  fatelur  v.  ^3. 
Gustavi ,  ait,  paululum  meUis,et  ecceegomorior. 
Chald.  mortiobnoxius  sum.  ElS.  Hier.  I.  2.  contra 
Jovin.  posl  medium  :  In  Exodo ,  inquit,  adversus 
Amalec  oralione  Moysi,  et  totius  populi,  usque  ad 
vesperam  jejunio  dimicalumesl.  Jesus,  fUiusNave, 
slationem  impelravit  soli  et  lunce,  et  inediam  pltis 
quam  unius  diei  victorisexercitus  protelavit.  Saul, 
sicut  in  Regum  primo  libro  scribitur :  Maledic- 
tus  ,  inquit,  qtii  ederit  pancm  usqtie  ad  vesperam, 
donec  ulciscar  me  de  inimicis  meis  ;  et  non  gusla- 
vit  omnis populus  ej us ,et  totaterraprandebat.  Tan- 
tique  ftdt  auctoriias  stationis  semei  Domino  desti- 
natcE,  ut  Jonathas,  qui  causa  victoriceexstitcrat , 
deprehendereltir  sorte,  et  ignoranlia;  crimen  de- 
clinare  non  posset,  patrisque  in  se  concitoret  ma- 
num,  et  vix  populi  prccibtts  salvaretttr.  Stalionis, 
idest,  jejunii.  Slationes  enim  a  Terliil.  Cassiano 
et  S.  Ambr.  vocanlur,  slati  orationis  et  jejtinii 
dies,  quod  in  eis  slantcscl  commoranlcs  iiiimi- 
cos  repellimus  ;  et  sicui  HcbraM  per  ^O  man- 
siones,  sive  slaliones  pervenertinl  in  terram 
promissam  ;  sic  Christiani  per  Z|0  dies  Quadra- 
gesimae  perveninnt  ad  Pascha  el  resiirrcclio- 
nem  Christi.  lla  Caron.  anno  Clirisli  57.  c.  155. 
et  Pamelius  in  Terlul.  ad  finem  libri  dc  ora- 
tione  :  imo  ipse  S.  Ambros.  initio  serm.  3G.  jam 
citati. 

Moraliier  ,  disce  htc  jejunium  parere  vic- 
toriam  hoslium  corporalium  ,  eeque  ac  spiri- 
talium. 

Dices  :  Septuag.  hic  addunt  :  Et  ignoravit 
Saul  ignorantiam  magnam.  Ergo  peccavit.  Resp. 
ignoranliam  inlelligunt  ,  qua  Saul  ignorabat 
futurum  ut  ex  hac  sanciinne  Jonathas  pcricu- 
him  capitis  adirel,  sed  ignorantia  Iktc  in  Saiilc 
fuil  invincibilis  et  inculpata  :  unde  enim  scire 
poierai^Jonalham  comestiirum  mel  ? 

Hinc  apparet  Satilem  fuisse  virum  pium,  aeque 
ac  fortem  ,  ac  Deum  ei  favisse  ,  dedisseque  ei 
viclorias^  ut  omnes  per  ciicuilum  hosles  supe- 
raret,  ut  dicetur  v.  hl.  Quare  eslo  Deus  c.  pra- 
ced.  ob  non  (;xspeclaium  Samuelem,  ejus  quasi 
minus  perfecle  obedienlis  posleros  regno  pri- 
varit,  tamen  etim  non  abjecit,  scd  direxit  et 
adjuvit,  donec  gravius  inobedientiae  crimcn , 
non  caedendo  plane  pleneque  Amalcciias,  uii 
Deus  jusserat,  commiitens,  a  Deo  abjecttis  fuit, 
ac  David  in  ejus  locum  a  Samuele  in  regem  unc- 
tus,  de  quo  c.  15  et  16. 

25.   VULGUS  VENIT  IN  SALTUM,  IN  QUO  ERAT  MEt] 

Apes  cnim  sylvestres  in  sjivis  mellificant,  uii 
videre  est  in  Polonia  ct  Moscovia  ,  ubi  proinde 
ctim  ursis  sylvesiribus  depugnant.  Ursi  cnim 
melli  inbiant,  ilaque  arbores  in  quibus  sunt 
favi  scandeie  nilunlur;  sed  apes  in  nares  urso- 


302  COMMENTARIA  IN  LIBRUM 

rum  involantcs,  aculcisque  siiis  pungeiiles,  eos 
facile  dolurbant :  ursi  cnim  debili  sunlcapite  in 
naso. 

Mystice  S.  Ambr.  serm.  36.  Nec  in  abslinentia 
posili ,  inquit,  declinemus  ad  favum.  Favus  enim 
qu(Edani  mundi  est  voluptas,  seu  vitia  qua^  ,  ut 
scriplum  est  Prov.  5  ,  ad  tempus  quidem  impin- 
guant  fauces  ;  sed  novissima  amariora  sunt 
fclle. 

NlILLUSQUE    MVNL'M    AD   OS    APPLICUIT.     TlMEBAT 

ENiM  POPULUs  JURAMENTUM,]  id  cst,  adjuralio- 
nemet  execralionem  regis  dicentis  :  Maledicius 
vir  qui  comederit ,  elc,  v.  21.  Myslice  S.  Gre- 
gor.  Mel ,  inquit,  fluit,  quia  dulcis  fama  sancto- 
rum  dulciter  velociterque  currit  ;  sed  manus  ados 
nullus  ducit,  quia  de  opere  bono  dulccdinem  laudis 
non  accipit.  Manum  quidem  cum  melle  ad  os  ap- 
plicare ,  est  iaudenioperis  sui  gratanter  accipere. 
Decuiiat  ergo  mel;  et  nenio  ad  os  manum  appli- 
cet  ut  sanctorum  fama  dulciter  fiuat ;  et  ipsos  a 
qaibus  defluit,  non  extollat.  jluat  at  alios  saliet  ; 
sed  non  sumatur,  ne  mortem  propinet. 

11.  Et  illuminati  sunt  ocuLi  Ejus,  J  qui  scili- 
cet  prius  prae  inedia,  labore  et  fame,  deficien- 
tibus  spirilibus  oplicis  caligabant  :  jam  autem 
sumpto  melle  restauratis  spiritibus,  illuminari, 
refocillariet  reviviscere  videbaniur  ,  ut  forlior 
et  promptior  esset,  ad  hostes  insequendum. 
Hinc  jejunanlium  visus  caligal,  quisumplocibo 
restauratur.  Ita  Angelom.  Cajet.  Valabl.  et  alii. 
Aliter  Beda,  qui  illuminatos  oculos  ait  Jonalbae, 
uti  fuere  aperti  oculi  Adae  ,  cum  se  nudum  vidit, 
et  culpam  agnovit,  Genes.  S. 

28.  Defecerat  autem  populus.  ][lebr.  et  Cbald. 
defaligatus  est ;  ?,c\WQ,i.'\.  labore  insequendi ,  ac 
inedia ,  ut  deficienlibus  viribus  segre  insequi 
posset. 

29.  TURBAVIT   PATERMEUS  TERRAM.  ]  JuVCniliter 

lioc  dixit  Jonathas  ;  verumque  fuisset,  nisi  mo- 
ra  comedendi  impedimento  fuisset  praesenta- 
neae  persecutioni  hostium.  Ita  Abulensis  et  Ca- 
jet.  Non  peccavitergo  Jonathas  mel  comedendo, 
quia  probibitionem  patris  ignorabat;  peccavit 
tamen  patris  prohibitionem  publice  reprvhen- 
dendo  ,  ideoque  sors  culpoe  eum  atiigit  v.  Zil. 
Quia  elsi  indiscrela  fuissethaec  sanclio  palris, 
tamen  Jonallue  erat  eam  non  culpare  ,  sed  po- 
tius  excusare  ,  ne  populus  conlra  suum  regcm 
concilaretur,  et  tumuliuaretur  :  quod  in  caslris 
summum  soletcreare  periculum. 

31.  Defatigatus  est  autem  populus  nimis  ,  ] 
tum  ex  jejunio,  tum  ex  labore  conlinuo  inse- 
quendi  et  caedendi  Pbilisthaeos. 

32.  COMEDITQUE  POPULUS  CUM    SANGUINE  ,]   quia 

pr.T  fame  nonexspectabat,donecsanguisebobus 
mactatis  efllueret;  sedillicomaclatorum  carnes 
sanguine  conspersas  coqucbat;  imo  crudas  vel 
semicrudas  non  tam  comedcbat,  quam  vora- 
bal  instar  luporumj  prae  fame  et  aviditate  co- 
medendi.  Vetueral  Deus  edi  sanguinem,  ob 
causas  qnas  recensui,  Genes.  9.  v.  h.  etpassim 
in  Levitico;  sed  famis  vehementia  valde  hoc  eo- 
rum  peccatum  imminuit.  Ita  Abulensis, 

33.  VOLVITE    AD  ME  NUNC  SAXUM  GRANDE.  ]  Jussit 

Saul,  ait  Abulensis,  ut  elevareturmagnus  lapis 
super  quem  occiderenlur  omnia  animalia,  a 
militibus  comedenda  ,  ut  exeo  pendenle  capile 
cujuscumque  jugulati  pecoris  ,  sanguis  iiniver- 
sus  statim  efflueret  :  priusautem  interraplana 


L  REGUM.  Cap.  XIV. 

natione  et  fame  exspectare  nequibant.  Ita  Ca- 
jetanus. 

35.  ^Edificavit  autem  Saul  altare  Domino,  ] 
tum  ut  hoc  esset  quasi  monumentum  victorije 
de  Philislbinis  adeplae  ,  uli  fuit  altare  a  Mose 
erectum,ob  pariamde  Amalecvictoriam.  Exodi 
17.  15.  tum  ut  in  eo  olTerret  hostias  pacificas  , 
in  gratiarum  actionem  pro  victoria  accepta,  ac 
in  propiliationem  :ut  scilicet  Deum  sibi  suisque 
redderet  propilium,  ad  bella  plura  quai  supere- 
rant  simili  felicitate  conficienda. 

TUNCQUE  PRIMUM  COEPIT  ^DIFICARE  ALTARE    Do- 

MiNO.  ]  Dices  :  Jam  ante  Saul  oedificarat  allare 
cap.  13.  versn  9.  cum  ante  adventum  Samuelis 
in  eo  sacrificavit,  ideoquea  Samuele  fuit  repre- 
hensus.  Resp.  primo  S.  Hier.  in  Tradit.  AngeJ. 
Glossa,  Lyran.  et  Hugo  ,  hoc  primum  fuisse 
altare  Deo  gratum  ,  quod  Saul  erexit.  Nam  illud 
cap.  13.  fuii  Deo  iiigratum,  ex  culpa  inobedien- 
tiae,  Secundo,  Abulensis,  Cajet.  Hugo,  Lyran.  et 
Sanchez  respondeiit  altari!  illud  c.  13.9.  aliena 
manu,  ct  opera  populi  fuisse  ereclum  ,  hoc 
proprie  jussu  et  opera  Saulis.  Nam,  ut  recie 
advertit  Lyran.  illud  in  Galgalis  diu  ante  fuit 
erectum  a  Gaditis,  Rubenitis  et  Manassensibus 
tempore  Josue  c.  22.  10. 

36.  AccEDAMUs  Huc  AD  Deum,]  id  est,  ad  arcam 
in  qua  residet  Deus  ,  ut  eum  consulamus,  an 
hacnocte  in  caslra  hostium  irruere  debeamus. 
Trop.  S.  Greg.  Ad  Dominum,  ait,  accedere  est 
ejus  voluntatein  secreta  contemplatione  cognos- 
cere.  Et  bene  accessus  dicitur,  quia  ab  exteriori- 
bus  ad  interna  tendimus,  quando  operis  nostri 
exitum  in  divina  voluntate  cognoscere  tentamus. 
Nam  qui  occulta  et  intima  qucerit  etexteriora  non 
dcserit,  ea  quce  nescit  adire  ,  non  invenit.  Quando 
ergo  a  nobis  de  occultis  rebus  consiiium  quceritur, 
ad  Dominum  accedamus  ,  ut  tunc  demum  quod 
agendum  est  proponatur ,  cum  in  divina  voiuntate 
cognoscilur.  Muila  enim  videntur  bona  esse,  et 
non  sunt.  Pleraque  etiam  facienda  sunt,  sed  uli- 
liusfiunt  sicongruo  tempori  reserventur.  Qucedam 
quoque  alii  facere  debent ,  alii  vero  non  debent. 
Qua;  nimirum  si  electus  quitibet  in  secretomedita- 
tionis  videre  negligit ,  ea  utique  recto  ordine  non 
disponit. 

Et  consuluit  Saul  Dominum  ,]  per  Acbiam 
Pontificem  indiitum  Ephod,  in  qtio  erant  Uriin 
et  Tiimmim  ;  qui  nomine  Saulis,  Deum  in  arca 
residentem  inierrogavit  quid  hic  facto  forel 
opus.  Antiquitus ,  aitS.  Chrys.  hom.  \k.  adpop. 
Deus  dux  erat  beliorum,  et  absque  iiiius  sententia 
nunquam  attingere  pugnam  ausi  fuissent,  et  bei- 
lum  ipsis  pietatis  materia  fiebat  :  nec  enim  ex 
corporis  infirmitate ,  sed  d  peccato  vincebantur  , 
si  quando  et  victi  fuissent  :  nec  polentiaet  forlitu- 
dine  ,  sed  superna  benevolentia  vincebant  quando- 
cumque  vincebant.  Audiant  hoc  et  imitentur 
nostri  castrorum  duces  ,  si  obtinere  volunt 
vicloriam.  Haec  enim  proprie  datur  a  Deo,  ul 
alibi  ostendi. 

Et  non  respondit  ei  m  die  illa  ,  ]  tacuit  Deus 
consultus,  utse  subiratum  ostenderet.  Atcuiel 


cur  ?  Respondet  S.  Chrys.  hom.  lli.  jam  citata  , 


illa  jugiilabant.ubi  sanguis  icgre  ,  necnisilente 
tardeque  eflluere  potcrat  ,  quod  ipsi  prae  festi- 


Deum  Sauli  fuisse  ofi^ensum,  ob  temeritatem 
qua  legem  de  jejunio  nimis  rigidam  et  stultam 
sanxerat.  S.  Greg.  vero  germaniusobejushypo- 
crisin  :  Nam  Deus,  inquit,  in  simili  cogilalionis 
luce  non  cernitur  ,  qui  semper  in  claritate  virtulis 
invenitur.  Addit  deinde  aliam  causam  :  quia 
Saul  ita  volebat  Pliilisthceos  perimere,  ut  eorum 


COMMENTAIUA  IN  LIBRUM  T.  REGUM.  Cap.  XIV. 


3o: 


tiiillus  uUramovere  bella  potuissct.  Magnaquidem 
luec  dies  mentis  esl ,  qua  sic  aHcrna  quoTuntur  ut 
temporalis  liostis  nuUus  a  crede  relinquatur  ,  sed 
quia  nuUi  conceditur  sic  temporuUter  vincere ,  ut 
non  debeat  omni  tempore  pugnare  ,  merito  dici- 
tur  :  ^on  respondit  ei  Dominusin  die  iUa. 

Abulensis,C;ijet.  Soraiiiis  cl  alii  censenlDcum 
lacuisse,  ut  indicarcl  jcjtiniuni  a  Saule  sanci- 
luni,  non  fuissea  Jonatha  servalum.  Estoenim 
Jonathas  sanctionem  patris  ignorassel,  ideoque 
non  vioiasset  eam  formaliter,sed  tautum  maie- 
rialiter,  tamen  mulli  lioc  e  populo  nesciebant, 
qui  potuissent  scandalizari  :  idcirco  Deus  vohiit 
hoc  suo  silentio  inquiri  prodique  Jonathan,  iit 
ipse  patefaciendo  suam  legis  ignoraniiam,  se 
excusarel  :  ne  videretur  Deus  ,  vel  Saul  esse 
personarum  acceptor ,  ait  Abulensis.  Addit  Ca- 
jetanus  Deunj  voluisse  Jonatham  ,  non  propter 
factum,hoc  est,  violatum  jejunium;  sed  propter 
defensionem  facli  sui ,  qu;e  ad  factum  erat  im- 
pertinens,  qua  scilicet  patris  in  lege  jejunii 
sancienda  ,  indiscrelionem  culpavit  ,  publice 
hac  nota  humiliare,  utdeinceps  in  loquendo  de 
ediclis  regiis  essel  modeslior  el  cautior. 

Vide  hic  ut  Deus  punial  lotam  Rempubl.  ob 
iinins  civis  peccalum,  sicut  punivit  lola  castra 
Josue  c.  6.  el  7.  ob  furlum  unius  Achan.  Unde 
in  orihodoxorum  Archimandrilarum  libello 
Syntax.  Constant.  apudBar.  lom.  7.  an.  536  legi- 
tur:  Communicant  analkemati  liabentes  in  medio 
anathema,  sicut  ostenditnobis  antiqua  scripiura 
in  Achan  et  Jonatlian  ,  qui  scienter  et  ignoranter 
inciderunt  in  anathema ,  elc,  Nam  ,  nt  aitS.  Am- 
bros.  loco  citalo  :  Unius  culpa  cunctis  confertur 
ignavia,  unius  delicto  cunctis  generatur  infirmi- 
tas.  Sicel  S.  Greg.  Angel.  el  alii. 

38.  ApPLICATE  IIUC  XJNIVERSOS  ANGULOS  POPULl.  ] 

Angulos ,  id  est ,  pra'fectos  vicorum  vel  platea- 
rum  :  sic  Helvetii  suos  pagos  voeant  Cantones , 
idest,  angulos.  ^am  quod  sunt  anguli  in  domo  , 
hoc  sunt  principes  in  populo,  ait  Vatabl.  quia  sicut 
angulis  domus,  sicut  populus  principibus  innililur. 
Igilur  sicut  Grseci  urhis  partes,  pagos ,  Latini 
vicos  appellant;  sicHebra^i  ungulos  vocant  :  ac 
sicul  a  Graecis  Prsefecii  pagorum,  pagita;  nun- 
cupabantur;  sicet  apud  Hebrseos,  qui  anguUs  , 
id  est,  vicis  pracerant,  Anguli  quo  appellaban- 
lur  :  simile  est  Judic,  20.  v.  2. 

39.  ViviT  DoMiisis  SALVATOR  Israel:  quia  si 

PER  JONATHAM  IILIUM    MEUM  FACTl'M  EST  [hOC  Dei 

irati  silentium  )  acsque  retractatione  morie- 
TUR.  ]  Ita  Rom.  licet  S.  Greg.  legat  :  sine  re- 
iractione  morietur,  Hebr.  est,  morte  morietur , 
id  est,  certo  el  infallibiliter  morietur.  Ciiald. 
occidendo  occidetur  ,  id  esl,  sine  remissione 
certo  occidetur.  Culpal  hoc  Saulis  juramentum 
S.  Chrysost.  hom.  1^4.  ciiata.,  ul  temerarium  et 
parricidale,  ideoque  a  diabolo  suggeslum  ,  ut- 
pote  qui  eum  in  filii  lanti  lamque  innocenlis 
caedem  impelleret.  Et  patcr ,  inquit,  factus  est 
fi-Ui  carnifex  ,  elanle  examinutionemdamnationis 
protulit  sententiam.  Addit  Saulem  suahacteme- 
rariajejunii  sanciione  multorum  perjuriorum 
fuisse  causam.  Eia  igitur ,  inquit,  numeremus 
commissa  perjuria,  Tevieratum  est  primum  SauUs 
juramentum  d  fdio  :  secundum  rursus  ,et  tertium 
ipsius  Saulis  de  fitii  ca;de.  Et  visus  est  poputus 
verejurasse  :  sed  siquis  diUgcntcr  rem  examinet , 
et  hi  rursus  omnes  perjurii  criminibus  obnoxii  facti 
sunt.  Ipsius  enimJonatlio;  palrem  pcjerare  coege- 
runt  ,patri  fiUum  non  dedentes  :  vides  quol  hovii- 


nes  ,  tum  volentes,  tum  invilos  perjurio  obnoxios 
tinum  fecit  juramentum,  quot  maUi  motitum  est , 
quot  cwdes  palravit  ? 

Vcrum  S.  Ambros.  S.  Hieron.  Abulensis,  Caje- 
tan.  Salianus,  Serarius  et  alii  hoc  juramenlum 
Saulis  ut  religiosum  laudant,  et  sacrificio  Abrahae 
volenlis  suum  filium  Isaac  immolare  compa- 
ranl.  Fuit  enim  profectum  ex  magno  ofTensi 
Dei  placandi  studio  el  zelo. 

Fuit  tamen  incautum.  Nam  primo,  Jonathas 
comedens  mel  contra  sanclionem  palris,  nullam 
admiserat  cnlpam  ,  quia  sanctionem  ignora- 
bat.  Ergo  jusle  occidi  non  polerat,  uipote  im- 
munis  a  culpa  et  innocens.  Neque  silenlium 
Dei  arguebal  culpam  esse  in  Jonatha,  sed  alias 
ob  causas  ,  quas  recensui ,  contigit ;  secundo, 
etiamsi  Jonathas.^anciionem  patris  scivisset , 
lamen  Iransgressio  ejus  erat  levis  et  exilis;  ul- 
pote  gustus  exigui  mellis  in  gravi  vel  extrema 
necessitaie  famis  ;  idque  sine  gravi  scandalo  : 
quare  ipse  hoc  gustatu  non  merebaturmortem; 
leriio,licet  daremus  Jonalham  mortaliter  in 
hac  coinestione  peccasse,  tamen  adhuc  melius 
erat  peccanti  parcere,  quam  eum  ut  reum  pu- 
nireei  occidere.  Erat  enim  Jonaihas  miles  for- 
lissimus  ,  qui  causa  vicloriae  parlge  exslilerat. 
Erat  filius  regis  ,  illi  in  regnum  successurus. 
Erat  regia  indole  et  moribus  ;  quare  longe  uti- 
lioret  pene  necessariaerat  ejus  vita  toii  Israeli, 
quam  mors  ad  sanciendam  disciplinam  milita- 
rem.  Unde  juramentum  hoc  Saulis  de  occidendo 
non  obligabai ,  quia  vergebat  in  deteriorem 
partem,  ac  in  nocumentum  dainnum(iue  grave 
tolius  regni.  Quocirca  merito  populus  Sauli 
regi  coniradixii,  nec  permisit  Jonatliam  occidi, 
illique  tandem  Saul  assensus  est. 

^l.  Da  sa^ctitatem,  ]  id  est ,  revela  nobis 
sanciam  veritatem  ,  scilicet  culpam  esse  in 
certa  persona  e  populo.  Pro  loto  hoc  versu 
Hebr.  habent  duntaxat  :  Domine  Deus  Israel,  da 
Tummim;  id  est,  per  Urim  ei  Tummim,  occul- 
tum  reum  nobis  indica.  Sept.  Conipl.  da  mani- 
fcstaliones  ;  Chald.  venire  fac  sortem pro  verilate , 
id  est,  fac  ut  sors  cadat  super  peccatorem.  Va- 
tabl.  da  perfectionem ,  id  est,  sorlem  veram  et 
perfectam.  Habent  tamen  Sept.  Romani  haec 
omnia  ,  quao  habet  hic  edilio  vulgala;  sed  vi- 
dentur  esse  congesta  ex  variis  iuterprelationi- 
bus  rei  ejusdem  ,  ut  advertunt.  Card.  Caraffa  , 
Franc.  Lucas  in  Notis,  et  Scrarius  hic. 

Ouccres  :  Cur  verilas  vocalur  sanctitas  ?  Resp. 
Qiiia  sanclilas,  ut  ait  S.  Dionys.  est  ipsa  puritas. 
Veritas  autem  est  purissima  et  sincerissima  , 
ipsaque  purilas  et  sinceritas.  Unde  de  sapien- 
tia  sive  veritale  aelerna  dicitur  Sapient.  7.  v.  25. 
Candor  est  lucis  eeternce,  et  speculum  sine  macula, 
etc. 

Secundo  ,  quia  futurorum  coniingentium  et 
arcanorum  coguitio  (quae  hic  a  Saule  quaereba- 
tur  )  adeo  sublimis  est,  ul  hominum  et  Angelo- 
rum  intellecium  transcendat ,  solique  Deo,  qui 
Sanclus  sanclorum  est ,  sitpropria.  Annuntiate 
qiue  ventura  siint  in  futiirum  ^  et  sciemus  quia 
Dii  estis  vos,  ail  Isaias  ^l.  23. 

Tertio  ,  quia  oracukim  veritalis  hlc  a  Saule 
quaerebalur  a  sacra  pcrsona  ;  puta  a  Pontifice 
sacris  vestibus  ,  in  qiiibus  erant  Urim  et  Tum- 
mim ,  id  est ,  iUuminaliones  et  perfecliones,  sive 
ut  Noster  verlit  Exodi  28.  28.  Doctrina  etveritas, 
induto.  Veritas  ergo  hlc  quaerebalur  a  sancli- 
lale,  id  esl,  a  Dto  sanciissimo,  pcr  sancium 


SOi 


COMMENTAlllA  IN  LIBRUM  J.  UEGUM.  Cap.  X.V. 


ejiis  ronlificcm:  juro  ergo  ipsa  vocatur  sancll- 
tas  ,  q.  (1.  Da,  Doinine,  Tuminiin,  id  est,  per  sa- 
cnim  Poiitilicem ,  perque  sacrum  Ephod  et 
Uimmim  ,  da  sanctum  sanctse  veritatis  oracu- 
lum. 

Oiiarlo  ,  quia  veritas  auctoris  qiii  crimen 
commiserat,  hic  quserehalur,  ut  Deo  offenso 
per  ejus  casligationem  jusiamque  viurtictam  sa- 
tisfieret ;  itaque  sanclilas  Dei,  qiiasi  laesa  exte- 
rius,  redintegraretur.  Quierehatur  enim  hic  ve- 
ritas  justitiae  ,  justitia  autem  est  sanctilas.  Sen- 
sus  ergo  est,  q.  d.  Da  sanctilalem  ,  id  est, 
indica  nohis,  Domine,  reum  qui  te  offendit ;  ut 
eum  juste  castigemus  et  emendemus ,  itaque 
tuae  sanctitati  olTensae  per  sanctam  vindictam 
satisfaciamus.  Hinc  patet  indicare  reumSupe- 
riori,  ut  is  eum  corrigat,  esseactum  sanctita- 
lis,  id  est  ,  juslitiae  et  charitatis.  Unde  in 
nonnullis  religionihus  sancilur  ut  Religiosi 
suorum  sociorumerrata  et  lapsus  adSuperio- 
rem  deferant,  ut  is  eos  emendet.  Hic  enim  est 
actus  sanctitalis  ,  puta  correctionis  IVaternae , 
imo  paternae.  Triaenim  opera  sanctain  eaper- 
aguntur :  primo,  salisfit  Deo  offenso,qui  estactus 
poenitentiae  et  justitiae  vindicaliva^ ;  secundo, 
lapsus  corrigitur  et  sanctificatur,  qui  est  actus 
charitatis  ;  tertio,  tollitur  scandalum,  cavetur- 
que  ne  culpa  ad  alios  proserpat,  ne  scilicet  illi 
vitium,  quod  a  superiore  vident  non  casligari, 
sed  lolerari,  sequantur  et  imitentur;  qui  est 
actus  justitiae  pariter  et  charitatis. 

Symholice,  Deus  qui  est  prima  summaque 
sauclitas,  est  pariter  prima  summaque  veritas. 
Ac  Fiiius  Dei ,  exvisu;e  originis  et  generalio- 
nis  ,  esiverbum,  id  est ,  vera  notio  et  inteliec- 
lio  Patris.  Unde  h  S.  Joanne  soepe  ipse  vocatur, 
veritas,  ut  c.  1.  Erat  Lux  vera  quce  illuminal  om- 
nem  hominem  venienlem.  in  liunc  mundum.  Et: 
Lex  per  Moysen  data  est ,  gratia  et  veritas  per 
Jesum  Christum  facta  est. 

Ethice,  ipsa  virtus  et  sanctitas  est  ipsa  pru- 
dentia  etveritas  practica.  Nam  quid  aliud  suut 
virtules  nisi  lumina  veritatis  ?  Hoc  enim  lio- 
nestum  et  sanctum  est,  quod  practice  verum 
est :  sive  quodconforme  est  veritati  et  legi  veler- 
nse,  quse  est  in  mente;  quodque  ipsa  recta 
ratio  vcrefaciendum  esse  dictat.  Hinc  S.  Joan- 
nes  in  Evangel.  cap.  8.  de  diaholo  ait:  ille  in 
veritate  ,  id  est ,  sanctitate  non  stetit.  Et  passim 
ipse,  aeque  ac  S.  Paulus,  et  David  in  Psalmis 
juhet  ul  faciamus  veritatem ,  id  est,  opera  vir- 
tulis  et  sanctitatis. 

Rursum,  quid  est  veritas,  nisi  vera  fides  , 
spes  elcharitas?  et  quid  iiaec  Iria  sunt,  nisi 
ipsa  sanctitas  ? 

Denique  Christus  ait  Pilalo  se  venisse  in 
huncmundum,  ut  doceret  veritaiem ,  scilicet 
fidei ,  et  morum  ,  id  est ,  veram  fidem  et  sanc- 
liiatem.  Matth.  27.  Veritas  ergo  est  ipsa  sancti- 
las.  Unde  qui  confiielur  veriiatem,  dicitur 
Deum  sanclificare  et  glorificare.  Sic  Josue  c.  7. 
v.  19.  dixit  Achan:  Da  gloriam  Deo,  id  est,  con- 
filerc  tuum  furtum  ,  Deumque  esse  veracem  , 
qui  te  furti  reum  per  sortem  significavit;  ut  ipsi 
sanciitas ,  laus  et  decus  verilatis  ah  omnihus 
Irihuatur. 

Er  DEPHEiiENsus  EST  ( pcr  sorlem  de  qua  se- 
quilur  )  Jonathas  et  Sauf.  ] ,  esse  in  culpa,  de- 
disseque  Deo  causam  silendi  et  non  respon- 
dendi  :  populus  autevi  exivit,  ]  liher  et  immunis 
a  culpa,  q.   d.  Sors  non  letigil  populum  ;  sed 


eum  quasi  insoiitem  prceleriit  :  letigit  aulem 
Saul  et  Jonatham,  ac  landem  Jonatham  :  quia 
in  re  eslo  solus  Jonathas  ultimo  deprehensus 
sil,  et  notatus  directe  ;  indirccte  tamen  et  Saul 
notatus  esi  castigaiusque  in  suo  dilectissimo 
Jonaiha  ;  tacileque  monitus,  ut  mitiora  dein- 
ceps  ,  utiliora  et  ohservatu  faciliora  edicta  cde- 
rot;  ncc  suis  imperiose  dominaretur,  sed  mo- 
deste  consuleret  ut  pater  :  alioqui  in  iis  ipsis  , 
quasi  suis  filiis  puniendus  et  castigandus. 

h2.  Et  ait  Saul  :  Mittite  sortem  inter  me  ev 
JoNATiiAM.  ]  Nonnulli  censent  has  sortes,  ulpoie 
divinatorias ,  fuisse  superstitiosas  etillicitas, 
((uia  earum  divinatio  exspectahatur  a  daemone. 
Unde  S.  Chrysost.  hom.  IZi.  ad  populum  ail  dae- 
monem  insligasse  Saulem  ad  captandas  has  sor- 
les  ;  ut  is  peccalum  peccato  adderet  ,  ac  jura- 
mentum  maie  conceptum  pejus  impleret; 
dlque  parricidium  Jonathoe  mente  destinatum 
re  ipsa  patraret.  Verum  mitius  meliusque  cen- 
sent  alii ,  scilicet  Saulem  has  sortes  captasse 
a  Deo  :  nam  paulo  ante  v.  Zjl.  Deum  invocavit, 
ut  sortem  dirigeret,  ac  per  eam  reum  maniles- 
taret.  Quare  Deus  videtur  eum  movisse  ad  has 
sortes  capessendas,  easque  direxisse,  ut  reum 
indicarent  Jonatham.  Hac  enim  de  causa  Deus 
Sauli,  Deum  per  Pontificem  consulenti  non 
respondit ,  ut  daretur  occasio  sorlibus,  ut  per 
eas  Jonatlias  deprehenderetur.  Ita  Ahulensis, 
Serarius  et  alii.  Audi  S.  Amhr.  serm.  36.  jam 
citalo  :  Denique  nec  bello  finis  imponitur,  necregi 
responsum  propheticum  datur.  Unde  inteiligimus 
quod  Saul  hostes  non  tam  virtute  militum  ,  qudin 
abstinentia  superabat.  Denique  unius  culpa  cunclis 
conferlur  ignavia,  et  unius  delicto  omnibus  ge- 
neratur  inftrmilas.  Deficit  eniin  virlus  inexercitu, 
ut  deficit  in  observatione  jejunium,  Quod  ut  pec- 
catuin  Saui  ex  ipsa  dioinitatis  offensione  cognovit , 
statim  Jonathcc  dixit  non  esse  parcendum ,  sed 
peccatum  admissum  cffusione  ejus  sanguinis  ex- 
piandum. 

Et  captus  est  Jonatiias,  ]  oh  causas  quas  su- 
perius  recensui.  Ouibus  adde,  licet  nesciret  Jo- 
nathas  patris  legem,  scire  tamen  aliquo  modo 
poiuit ;  cum  enim  videret  lam  multos  quos  se- 
cum  habebat,  nihil  omnino,  etsi  valde  famentes 
etfaiigatos  ohvii  mellis  gustasse  facile  suspi- 
cari  potuit  causam  aliquam  subesse  quam  in- 
lerrogando  facillime  intellexisset.  v.  27.  et  28. 
Indicat  enim  textus  ipsius  ordo  populum  ante 
ipsum  ivisse.  Ita  Serarius.  Adjunge  in  Jonallia 
hic  voluisse  Deum  ostenderc  ,  quam  sul)diti 
Superiorum  mandata  ,  licet  rigidiora  et  sevcrio- 
ra  revereri  dehehant,  nec  eis  obloqui,  uti  oblo- 
cutus  erat  Jonathas ,  sed  iis  liumiliter  et  ani- 
mose  se  subdere,  ac  fortiter  illa  capessere  ei 
exequi.  Si  quid  enim  lemeritate  peccabat  Saul , 
Jonathae  erat  non  illum  traducere  apud  popu- 
lum;  sed  Samuelem  ceriiorem  facere  ,  ut  eum 
secreto  admoneret  et  instruerel ;  sicut  in  reli- 
gionibus  ,  provincialium  et  Visitatorum  esl  ad- 
monere  Reciores  ,  si  quid  in  suhditos  nimia 
ansteritate  vel  lenitale  peccent;  cum  subdiio- 
rum  sit  tacere  et  obedire,  ac  dicere  cum  Psal- 
niista  :  Propter  te  morlificamur  tota  die. 

Rursum  ,  voluit  Deus  oslendere  quam  me- 
luendaj  sint  Saulis,  id  est,  Superiorum  execra- 
tiones,  et  ut  Theod.  ait,  anathemata,  licet  le- 
viori  de  causa  irrogala.  Ita Theod.  Procop.  el  alii. 

ko.  Et  ecce  ego  moiuor.  ]  Hehr.  Ego  moriar , 
id  est,  occidara  palre.  Chald.  Ecce  ego  obligatus 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  L  REGUM.  Cap.  XIV. 


505 


admorlcm,  q.  d.  Ego  guslavi  Uiiilillum  aicHis; 
suuuie  proptcrea  reus  niorlis  ?  An  pro  gulla 
meliis  occidar  ?  Miserabili  bac  voce  el  lamenla- 
lione  Jonaiiias  populo  moviicompassionen),  ui 
se  morli  eriperel.  Aliter  Jonaliiae  animum  ver- 
baqueexplicai  Josepluis,  1.  G.  Aniiq.  c.  7.  scili- 
cel,  Jonailiam  id  dixisse  ex  consianiia  el  nior- 
lis  conlemplu  :  Suul,\n(\m\,jaral  etun  se  occisu- 
r  117)1 ;  fjltiris  quam  gev.tis  ,  attt  nattiram,  aut 
affecttis,  jusjurancltim  faciens,  Ille,  viortis  minis 
non  territiis ,  magno  ac  generoso  animo  se  prcB- 
btiit.  I^ihiL  inquam  deprecor,  pater ;  Libenter  enim 
lianc  morlem  fero ,  qttcii  te  reiigione  soLvat  ;  diim 
prius  tammagnificam  victoriam  videre  contigic. 
Maximtim  enim  milii  ftierit  soLalitim,  PaLcsstino- 
rum  insoLentiamab  Ilebrceis  esse  perdomitam.  Ilis 
omnis  muLlitttdo  ad  doLorem  et  miseralionem  flexa 
est ,  jurantque  non  latitros  se  ut  occidattir  Jona- 
tlias  aticlor  victorice  :  atqtie  ita  ettm  diris  patris 
cripiant,  et  vota  Deo  pro  juvene  faciiint,  iit  ipstim 
immunem  a  peccato  facial.  Verum  solelJosephus 
SLiorum  Hebraeorum  gesla  diclaque  ornare  et 
phalerare,  ut  ea  Vespasiano  ol  Romanis  ad  pom- 
pam  ostentel. 

ZiZi.  MORTEMORiERis,  JoNATHA.]  AccusatS.Chrys. 
hom.  l^.  cilata  Saulem,  quasi  parricidam  :  ex- 
cusant  Abulensis,  Serariuset  aUi,ut  religiosum 
Abrahae  imiiatorem  ,  qui  filium  morti  pro  jus- 
lilia  et  disciplina  militari  sancienda  dcvoverit; 
uti  Titus  Manhus  apud  Romanos-filium  injussu 
suo  pugnantem  occidit.  Unde  ab  lioc  ManLio ,  ait 
Gellius  1.  9.  c.  13 ,  imperia  aspera  et  immitia  , 
ManLiana  dictasunt : quoniambeLLo posleaadversus 
Latinos,  ctim  esset  ConstiL,  fiLitim  sutim  securi per- 
cussit ,  qui  spectdatum  ab  eomisstis,  ne  ptignaret 
interdictus ,  liostem  d  quo  provocatus  fuerat,  occi- 
dit,  Sed  Manho  religiosior  fuit  Saul,  qui  Deo 
offenso  filium  reum  pro  victima  immolare  des- 
linavit.  Audi  S.  Ambros.  serm.  36.  Fideteqtianta 
apud  SauL  regem  fuerit  reLigionis  observantia , 
qui  offensum  Deuni  optavit  etiam  parricidio  miti- 
gare  ,  et  quanta  sit  resoLuti  cuLpaJejunii,  qtianon 
nisisanguinis  ejfusione punitur.  Etsi  ignorans  Jo- 
natlias  indicttimd  Patrejejuniuni,  quiaresoLverit, 
morti  addicitur ,  qui  sciens  indictum  d  Cliristo  re- 
soLvit,  quid  merettir  ?Ergo,  fratres,  statutum  nobis 
custodiamus  omni  observatione  jejunium  ,  ut  hos- 
tes  nostros  spirituaLes  carnaLesque  vincamus. 
Uo.  DixiTQUE  POPULUS  AD  Saul  :  Ergone  Jona- 

THAS  MORIETUR  QUI  FECIT  SALUTEM    HANC  MAGNAM 


iN  IsnAF.L?]Mcrilo  populus  Jonalhain  palris  irae 
et  morlis  decrelo  eripuil ,  ob  causas  supcrius 
recensiias.  Eral  enim  Jonathas  robur,  seque  ac 
anior  populi. 

QuiA  cuM  Deo  operatus  est  hodie  ,  ]  id  est , 
quia  per  miram  Dei  opem  hodie  lantam  hos- 
tium  slragem  edidil.  Sept.  Rom.  pro  ay  im,  id 
est,  ctim  ,  alio  punclo  legenles  am  ,  id  est , 
/)o/j«/hs  ,  vertunt  :  PopuLus  Dei  fecit  diem  hanc. 
Pro  quo  Complut.  pro  eAo?,  id  Qst,  populus  ,  cor- 
rupte  legenleseAeos,  idest,  misericordia, \erlunl: 
Quia  misericordiam  Dei  fecit  in  hac  die,  Porro 
alio  deflectit  Chald.  Quia  ante  Dominti,)i  mani- 
festtim  est  ,  inquit  ,  qtiod  in  ignorantia  fecit 
hodie. 

l\l,  Et  Saul,  confirmato  regno,  super  Israel 

PUGNABAT  PER  CIRCUITUM  ADVERSUS  OMNES  INIMI- 
COS,    etC,   ET  QUOGUMQUE    SE    VERTERAT,    SU1>EIU- 

RAT.  ]  Vidc  hic  fortitudinem  Sauhs,  et  feli- 
citatem  illi  a  Deo  datam.  Unde  patei  euin 
nondum  omnino  Dei  favore  et  gratia  exci- 
disse  ,  etsi  posteris  ejus  Deus  rcgnum  jam 
absiulerat. 

Zl9.rUERUNTAUTEMFILIlSAUL,  JONATHASETJeSSUI 

ET  Melchisua.  ]  Jessui  c.  31.  2  et  1.  Paral.  8.  33. 
Yocatur  Aminadab  (aJosepho,  Jesus ,  ubi  et 
additur  quartus  ejus  filius  EsbaaL ,  qui  alio  no- 
mine  dictus  est  Isboseth,  1,  Reg.  2.  8.  Forte  is 
hic  omitlitur,  quia  Sauli  fuit  superstes,  cum 
cateri  Ires  cum  Saule  occubuerint  c.  31. 

60.  Et  nomen  uxoris  Saul  Achinoam.  ]  Haec 
erat  primaria  uxor  et  Regina.  Procter  hanc  Saul 
habuit  concubinam,  id  est,  secundariam  uxo- 
rem  ,  nomine  i{e5p/ia ,  ex  qua  genuit  Armoni  et 
Miphiboselh,  2.  Reg.  21. 

Abner  filius  Ner  patruelis  Saul.  ]  Eral  ergo 
CispalerSaulis.frateriVcr  patris  ^6«er;ideoque 
Saul  elegit  Abner  patruelem  suum  in  principem 
militise.  Porro  Cis  et  Ner  utpoie  fratres  eumdem 
habebant  patrem  nomiue  Abiel,  ut  paletde  ISer 
hoc  loco ;  de  Cis  vero  cap.  J. 

52.  Nam  quemcumque  viderat  Saulvirum  for- 

TEM  ET  APTUM   AD  PR^LIUM  ,  SOCIABAT   EUM   SJBI.  ] 

Idem  faciunt  magni  castrorum  duces.  Tropol. 
idem  faciatEpiscopus  elPraelalus.  Unde  S.  Greg. 
ELigat ,  ait ,  doctor  miLites  Christi,  eLigat  fortes , 
ut ,  dum  carnem  forliter  domant,  immundos  spiri- 
tus  potenter  vincant.  ELigat  ergo  aplos  ad  pne- 
lium;  ut,  dum  inter  donafortitttdinis  non  super- 
biunt ,  triumphi  gloria  in  coeLestibus  sublimentur. 


1 1 1 1      ■ 


CORNEL.    A    LAPIDE.      TOM.    II. 


Z9 


S06  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XV. 

CAPUT  DECIMUM  QUINTUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

SaUL  ,  JUSSUS  DELERE  AmALEC  ,  PARCIT  AgAG  RF.GI  ET  MELIORIBUS  JUMENTIS  J  QUARE  A 
SaMUELE  INCREPATUR  ,  ET  REGNO  PRIVATUR.  IlLE  V.  20.  SE  EXCUSAT,  AC  TANDEM 
FRiGiDE  AiT  :  Peccavi  ;  UT  Samuel  HONORBM  REGIUM  ILLI  CORAM  POPULO  DEFERAT. 
SAMUfeL  V.  32.    JUBET    AgAGREGEMIN    FRUSTA   CONCIDI  ,  AC  JUGITER  USQUE  AD  MORTEM 

luget  Saulis  CASUM. 

1 .  ^§<^&^?Iv^^^T  tl'xit  Samuel  ad  Saul  :  Me  misit  Dominus,  ut  imgerem  te  in  regem  su- 
'  ^pci"  populum  ejus  Israel  ,  nunc  ergo  audi  vocem  Domini.  2.  Haec  dicit 
|Dominus  exercituum  :  Recensui  qusecumque  fecit  Amalec  Israel ,  quomodo 
restitit  ei  in  via,  cum  ascenderet  de  ^Egypto.  3.  Nunc  ergo  vade,  et  per- 
kute  Amalec  ,  et  demolire  universa  ejus  ;  non  parcas  ei ,  et  non  concu- 
^piscas  ex  rebus  ipsius  aliquid  ;  sed  interfice  a  viro  usque  ad  mulierem  ,  et 
iparvulum  atque  lactentem  ,  bovem  et  ovem,  camelum  et  asinum,  4.  Prae- 
cepit  itaque  Saul  populo  ,  et  recensuit  eos  quasi  agnos ;  ducenta  millia  peditum ,  et  decera 
millia  virorum  Juda.  5.  Cumque  venisset  Saul  usque  ad  civitatem  Amalec ,  tefendit  insidias 
in  torrente.  6.  Dixitque  Saul  Cinseo  :  Abite,  recedite ,  atque  descendite  ab  Amalec ,  ne  forte 
involvam  te  cum  eo  ;  lu  enim  fecisti  misericordiam  cum  omnibus  filiis  Israel ,  cum  ascenderent 
de  iEgypto.  Et  recessit  Cinseus  de  medio  Amalec.  7.  Percussitque  Saul  Amalec  ,  ab  Hevila  , 
donec  venias  ad  Sur  ,  quae  est  6  regione  Ji,gypti.  8.  Et  apprehendit  Agag  regem  Amalec 
vivum  ,  omne  autem  vulgus  interfecit  in  ore  gladii.  9.  Et  pepercit  Saul ,  et  populiis,  Agag  , 
et  optirais  gregibus  ovium  et  armentorum  ,  et  vestibus  et  arietibus ,  et  universis  quae  pulchra 
erant ,  nec  voluerunt  disperdere  ea  ;  quidquid  vero  vile  fuit  et  reprobuin  ,  hoc  demoliti  sunt. 
1 0.  Factura  est  autera  verbura  Domini  ad  Samuel ,  dicens  :  11 .  Pcenitet  me  quod  constituerira 
Saul  regem  ,  quia  dereliquit  me  ,  et  verba  meaopere  non  iraplevit.  Contristalusque  est  Samuel, 
et  clamavit  ad  Dominum  lofa  nocte.  12.  Cumtjue  de  nocte  surrexisset  Samuel ,  ut  iret  ad 
Saul  mane  ,  nuntiatum  est  Saraueli  ,  eo  quod  venisset  Saul  in  Carmelum  ,  et  erexisset  sibi 
fornicem  triumphalem  ,  et  reversus  transisset ,  descendissetque  in  Galgala.  Venit  ergo  Samuel 
ad  Saul ,  et  Saul  ofiercbat  holocaustum  Doraino  ,  de  initiis  praedarura  quae  attulerat  ex  Araa- 
lec.  13.  Et  cura  venisset  Samuel  ad  Saul ,  dixit  ei  Saul  :  Benedictus  tu  Doraino ,  implevi  ver- 
bum  Domini.  14.  Dixilque  Samuel  :  Et  quse  est  hsec  vox  gregum  ,  quse  resonat  in  auribus 
raeis ,  el  arracntorura  ,  quara  ego  audio  ?  1 5.  Et  ait  Saul :  De  Araalec  adduxerunt  ea;  pepercit 
enim  populus  melioribus  ovibus  etarmentis ,  ut  immolarentur  Domino  tuo  ;  reliqua  vero  occi- 
dimus.  4  6.  Ait  autem  Samuel  ad  Saul  :  Sine  me ,  et  indicabo  tibi  quse  locutus  sit  Dorainus 
ad  me  de  nocte.  Dixitque  ei  :  Loquere.  17.  Et  ait  Samuel  :  Nonne,  cum  parvulus  esses  in  ocu- 
lis  tuis  ,  caput  in  tribubus  Israel  iactus  es ,  unxitque  te  Dorainus  in  regem  super  Israel ,  18.  et 
raisit  teDominus  in  viara  ,  et  ait  :  Vade,  et  interfice  peccatores  Amalec ,  et  puguabis  confra 
eos  usque  ad  internecionem  eorum.  19.  Quare  ergo  non  auJisti  vocem  Domini ;  scd  versus  ad 
praedam  es,  et  fecisti  malum  in  ocuIisDomini  ?  20.  Et  ait  Saulad  Samuelem  :  Imo  audivi  vocem 
Domini ,  et  ambulavi  in  via  per  quam  misit  rae  Dorainus,  et  adduxi  Agag  regem  Amalec  ,  et 
Amalec  interfeci.  21 .  Tulit  autera  de  prseda  populus  oves  et  boves  ,  primitias  eorura  quse  cscsa 
sunt ,  ut  iraraolet  Domino  Dco  suo  in  Galgalis.  22.  Et  ait  Samuel  :  Nuraquid  vult  Dominus 
holocaustaetvictimas ,  et  non  potiusut  obediatur  voci  Domini  ?  Meliorest  enim  obedientia  quara 
victimse  ;  et  auscultare  magis  quara  offerre  adipera  arietura  ;  23.  quoniam  quasi  peccafum  ario- 
landi  est,  repugnare ,  et  quasi  scelus  idololafrise;  nolle  acquiescere.  Pro  eo  ergo  quod  ab- 
jecisti  sermonem  Domini ,  abjecit  le  Dominus  ne  sis  rex.  24.  Dixitque  ad  Sarauelera  :  Peccavi, 
quia  prsevaricatus  sura  sfrmonem  Domini  et  verba  tua ,  timenspopulum  ,  etobediens  voci  eorum. 
5.  Sed  nunc  porta  ,  quseso  ,  peccatura  meura  ,  et  reverlcre  raecura,  ut  adorem  Dominum. 


COMMEMARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XV.  307 

26.  Et  ait  Samuel  ad  Saul  :  Non  reverlar  leciim  ,  quia  projecisti  sermanem  Domini  ,  et  pro- 
jecit  te  Dorainus  ne  sis  rex  super  Lrael,  27.  Etconversus  est  Samuel  utabiret ;  ille  autcm  ap- 
prehendit  summilatem  pallii  ejus  ,  quoe  et  scissa  est.  28.  Et  ait  ad  eum  Samuel  :  Scidit  Do- 
minus  regnum  Israel  atehodie,  ettradidit  ilkid  proximo  tuo  meliori  te.  29.  Porro  triumphator 
in  Israel  non  parcet ,  et  pcrniiudine  non  flectetur;  neque  enim  homo  est  ut  agat  poenitentiam. 
30.  At  ille  ait  :  Peccavi ;  sed  nunc  honora  me  coram  senioribus  populi  mei ,  et  coram  Israei , 
et  revert.ere  mecum  ,  ul  adorem  Dominum  Deum  tuum.  31 .  Reversus  ergo  Samuel  secufus  est 
Saulera  ,  et  adoravit  Saul  Dominum.  32.  Dixitque  Samuel  :  Adduciteadme  Agag  rcgem  Ama- 
lec.  Et  oblatus  est  ei  Agag  pinguissimus ,  et  tremens.  Et  dixit  Agag  :  Siccine  separat  amara 
mors  ?  33.  Et  ait  Samuel  :  Sicut  fecit  absque  liberis  mulieres  gladius  tiuis,  sic  absque  liberis 
erit  inler  mulieres  nialer  tua  ;  et  in  frusta  concidit  eum  Samuel  corara  Domino  in  Galgalis. 
34.  Abiit  autem  Samuel  in  Raniatha  :  Saul  vero  ascendit  in  doraura  suara  in  Gabaa.  35.  Et 
non  vidit  Samuel  ullra  Saul  usque  ad  diem  mortis  suae ;  verumtamen  lugebat  Samuel  Saulem  , 
quoniam  Dorainum  poenitebat  quod  constituisset  eum  regem  super  Israel. 


1.  DoMiNUs  MisiT  ME  ,  non  tam  per  motum  lo- 
calem  (  non  enim  Samuei  ivit  ad  Saulem  ,  sed 
Saul  venil  ad  Samuelem  ,  cum  consulturus  de 
asinis  )  quam  per  instinctum  internum  ,  vt  uin- 
GEREM  TE  iN  Regem.  ]  Causas  uuctionis  superius 
dedi ;  quibus  adde  S.  Clirysost.  hom.  U.  in  epist. 
ad  Pliilip.  in  moral.  :  Idcirco  ,  ait,  sacerdotes , 
reges  et  prophetce  ungebantur,  quia  divince  benig- 
nitatis  symbolum  habebat  oleum  ;  quanla  autem 
debeat  esse  henignitas  lisec  in  regibus  subjungit 
dicens  :  Si  quis  Principem  laudare  velit ,  nihil  ilii 
adeo  decorum  adscribet  ;  atque  vusericordiam. 
Principatus  enim  propriuvi  est  misereri.  Et  post 
mulla  :  Pretiosum  ,  inquit ,  vir  misericors  ;  imo 
misereri  ,  est  Deum  esse. 

Porro  S.  Gregor.  :  Rex  Saul ,  ait ,  demoliri  Ama- 
lecitas  prcecipitur ,  ut  si  mandatum  Domini ,  ejus- 
dem  ccede  gentis ,  perfecerit ,  prioris  inobedientice 
nexus  enodaret. 

NUNC  ERGO  AUDI  VOCEM   DOMINI.  ]  DeUS  jUSSCrat 

ter  delere  omnino  Amalec  ;  primo,  Exodi  17. 
l^  ;  secundo  ,  Deut.  25.  17  ;  leriio  hic ,  ut  ostcn- 
deret  quam  ex  animo  et  omnino  id  vellet  (ieri  ; 
quocirca  gravis  fuit  culpa  Sauhs  ,  hoc  Dei  prae- 
ceptum  prsevaricanlis.  Unde  Rupert.  lib.  1.  in 
Deut.  cap.  U  :  ISon  igilur  mirum  ,  inquit^  aut 
injustum  ,  quod  talem  ob  culpa^n  irrecuperabiiiler 
projectus  est  Saul  ,  quia  prcevaricari  ausus  est 
quod  ex  lege  semel  atque  ilcrum  ,  imo  et  terlio, 
tanta  cum  gravilate  prceceptum  est. 

Tropol.  rex  ei  recior  obediat  Deo  ,  suisque 
Superiorihus,  si  velil  sihi  a  suhdilis  obediri.  In- 
nuil  t6  ergo  ,  q.  d.  Deus  tc  fccit  regem  et  reclo- 
rem  :  ergo  Deo  tuo  gralus  et  obedicns  eslo  ,  ac 
rege  juxta  ejus  voluntalem.  JNam  ut  ait  S,  Aiig. 
Deum  alloquens  Soliloq.  cap.  18  :  Sicut  nuila  est 
hora  vel  punctum  in  omni  vita  mea  ,  quo  tuo  be- 
neficio  non  ular  ;  sic  nullum  debet  esse  momen- 
tum  ,  quo  te  non  habeam  anle  oculos  ,  in  mea 
memoria  ;  et  te  non  diligam  ex  omni  fortiludine 
mea.  Audi  S.  Bern.  epist.  /!t2  :  L  t  secure  prceesse 
possitis,  subesse  et  vos  ,  si  cui  debetis  ,  non  declig- 
nemini.  Dedignutio  quippesubjeclionis ,  prcclalione 
reddit  indignum.  Videant  in  vobis  subditi  quod 
redhibeant.  Hoc  est  qiiod  David  Salomoni  filio  , 
novo  regi  praecepit  :  Observa ,  iiiquit ,  cuslodias 
Domini  Dei  lui  ,  ut  ambules  in  viis  ejus ,  ut  cus- 
todias  ca-.remonias  ejus  ,  et  proicepta  ejus  et  judi- 
cia  et  testimonia.  3,  Reg,  2,  vers.  3.  Quocirca  sa- 
pientcr  S.  Greg.  lib,  1.  Dialog.  cap,  1  :  Usus  qni- 
dem  ,  ail,   recta  coHversationis  cst  ,   ut  pracsse 


non  audeat  ,  qui  subesse  non  didicerit  ;  nec  obe- 
dientiam  subjectis  imperet  quam  Prcelatis  non  no- 
vit  exhibere. 

2.  RECENSUI  QUyECUMQUE  FECIT  AmaLEC  IsRAELI.] 

Chald.  Recoj-datus  sum.  Orig.  hom.  19.  in  Num. 
recogitavi.  Hehr.  visilavi ;  Septuag.  nunc  ego  ul- 
ciscar.  Deus  enim  in  memoria  sua  tenacissima 
recondit  peccata  hominum  ,  ut  suo  temporc 
ulciscalur  ;  nisi  ab  homine  pcr  poeniteniiam 
delcantur.  Audi  Jerem.  c.  17.  1 :  PeccatumJuda 
scriptum  est  slylo  ferreo  in  ungue  adamantino  , 
exuratum  super  latiludinem  corclis  eorum  et  in 
cornibus  ararumeorum.  Vide  ihi  dicta.  Sapienter 
S.  August.  in  Psalm.  102.  vers.  8  :  Non  sic ,  ait, 
tibi  videalur  Deus  misericors  ,  ut  non  videalur  et 
justus.  Et  mox  :  Cum  tibi  liiesaurizaveris  iram 
in  die  irce  ,  nonne  experieris  justum  ,  quemcon- 
tempsisti  ,  benignum  ?  S.  Hier.  vel  quisquis  cst 
auclor  (  muUi  enim  Iribuunt  Rabano )  in  illud 
Thren.  3. 12  :  Tetendit  arcum  suum.  In  arcu,  ait, 
quanto  longius  tralutur  clwrda  ,  tanto  de  eo  dis- 
irictior  exibit  sagitta  ;  sic  extremi  judicii  dies 
quanto  longius  differtur  ut  veniat  ,  lanto  cum  ve- 
nerit ,  de  illo  districtior  sententia  procedet. 

Causam  dat  S.  Laur.  Justin.  in  ligno  vitaj  , 
cap.  l\.  dicens  :  Lento  gradu  ad  vindictam  tui 
procedit  ira  divina  ,  larditatemque  supplicii  gra- 
vitate  compensat.  Altissimus  enim  est  patiens  red- 
ditor  ;  quia  quos  diu,  ut  convertantur  ,  tolerat  ; 
non  conversos  durius  damnat  :  et  quanlo  diulius 
exspectat ,  ut  emendentur  ;  tanlo  gravius  judica- 
bit ,  si  neglexerint.  Quocirca  Psaltes  :  Mise.ri- 
cordiam ,  ait  ,  et  judicium  cantabo  tibi ,  Domine. 
Psalm.  101. 1. 

3,  Amalec,  ]idest,  AmalecilfE  prognatiahAma- 
lec  nepote  Esau  ,  qui  Hcbricorum  ilcr  in  tcn  am 
sanclam  impedirc  omnibus  modis  siint  conati  ; 
idcoque  c.Tsi  fuere  a  Josue,  Exodil7.  Videdicta. 
Mystice  ,  ex  Origenc  ct  S.  Greg.  Beda  :  Amalec  , 
inquit,  qui  trcinsito  mari  Rubro ,  restilit  Isracli , 
ea  peccata  demonstrat ,  quce  nobis  post  undam 
Baptismi ,  ne  ad  promissa  cceiestis  patrice  irp^na 
perveniamus  ,  obsistunt  :  quce  omnia  demoliri  , 
neque  eis  parcere  jubemur. 

Porro  Amcdec  hchr.  idem  cst  qiiod  populus 
lingens  ;  unde  notat  gulosos  cl  carualcs  :  ilem 
damones  ,  ait  S.  Grcgor.  :  Ncimeorum  ,  iiujuit , 
est  lambere  ,  id  est ,  mcnlcin  ad  pecccmduni  car- 
nis  hlandimento  delinire ;  velut  enim  linguce  tactu 
lambere  ambiunt  ,  cum  levibus  suggestionibus 
menlem  tangiint. 


-m 


COMMENTARU  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XV. 


INTERIMCF,  A  VIRO  USQUE  AD  MUMEREM  ,    ET  PAR- 

vur.UiM  ET  LACTENTEM.  ]  Jusseral  Deus  ,  qui  est 
necis  vitaeque  omniuni  Doininus  ,  deleri  plane 
Amalecitas  ,  non  soluni  homines  ,  sed  el  jii- 
nienia  ;  adeoque  eorum  memoriam  aboleri  : 
hsec  aulem  memoria  in  posteris  (  esto  ipsiinju- 
riam  non  fecissent)  perdurabat  ,  quare  jussit 
eos  lunditus  exscindi  ;  prsesertim  qiiia  ipsi  pa- 
renlum  odia  in  Judaeos  indueral ,  aliaque  eorum 
peccala  imitabanlur.  Idcirco  enim  Sanuiel  oc- 
oidit  Agag  regem  Amalec,  dicens  versu  33  :  Si- 
cu(  fecil  ahsque  liberis  mulieres  gladius  tuus  ,  sic 
ahsqae  liberiserit  intermulieres  7na^fr  ^««.Parvuli 
quoque  ob  peccatum  originale  rei  eranl  morlis, 
eisque  cita  mors  erat  beneficium  potius  quam 
supplicium  ;  ne  si  adolescerent ,  gravius  pec- 
carent ,  ideoque  acrius  in  gehenna  punirentur. 
Unde  S.  Ambr.  lib.  2.  de  Cain.  cap.  9  :  Longccvi- 
tas  Caino  inclulta  ,  inquit  ,  vindicta  est.  Satius 
ost  enini  peccatores  cito  mori ,  ne  culpam  et 
geliennam  sibi  adaugeant.  Unde  idem  S.  Ambr. 
lil).  de  interpel.  David  :  Vivendo  ,  ait  ,  danina 
conlralmn  us  innocentice  ;  morte  fineni  erroris  adi- 
piscimur.  Lucruni  ergo  morte  acquiritur  ,  viia 
autem  usa  ,  tanquam  miseris  debiloribus  usurarii 
noniinis  ,  ad  reatum  fenus  augetur. 

Hoc  esl  quod  apud  Ralaam  valicinalusest :  Prin-_ 
cipimn  gentium  Amalec ,  cujus  exlrema  perdentnr, 
Num.  2/1.  20.  Vidc  ibi  dicta.  Quocirca  S.  Chrys. 
hom.  25.  in  Genes.  quaerens  cur  Deus  aetatem 
hominum  ad  120  annos  coarclaverit.  Resp.  id 
fecisse  ex  misericordia  ;  ne  diutius  vivendo  , 
(liiitius  miserias  hujns  vitoe  sentirent ,  accupi- 
ditales  sectando,  gravius  peccarent  ;  ideoquc 
acrius  punirentur.  Et  Orig.  hom.  1.  in  Num.  ': 
Bonitatis  Dei  indicium  est  ,  ait,  inimica  scelestis 
regna  destruere  ,  et  bellando  cum  sua  gente  ever- 
tere  nationes. 

Propria  aulem  ,  et  potissima  causa ,  cur  Deus 
tam  severe  jusseritdeleri  Amalecitas,  fuit  quod 
ipsi  populum  Hebraeorum  ,  jam  recenter  Deo 
in  Sina  copulalum  ,  et  velut  in  fide  et  religione 
novitium,  -ac  Deum  in  columna  nubis  ,  quasi 
ducem  praeeuntem  ,  per  omnia  seqnentem  in 
terram  promissam  ,  ab  eo  avertere  ;  imo  toium 
iioc  Dei  opus  everlere  sint  conati.  Erant  enim 
ipsi  posteri  Esau  ,  qui  proinde  videntes  tanluni 
Hebrseorum  exercitnm  ,  timebant  ne  jam  im- 
plerelur  proplielia  illa ,  Genes.  25.  23  :  Major  ser- 
viet  minori  ,  id  est ,  posteri  Esau  majores  ser- 
vient  posteris  Jacob  minoris  ;  quare  timebant 
ne  ab  Hebra-is  sub  jugum  mitterentur  ,  eisque 
servire  cogerentur.  Idcirco  quasi  pro  libertate 
pugnautes  ,  extrenia  queeque  contra  Hebricos 
lentarunt.  Hinc  disce  quam  graviter  ferat  pu- 
niatque  Deus  eos ,  qui  novitios  in  fide  vel  reli- 
gione  scandalizant ,  et  ab  ea  averiere  satagunt. 
lli  enim  in  eis  nascentem  quasi  Deum  Chrisium- 
((ue  occidunt  ;  ac  proinde  sunt  quasi  Dcicid;e 
et  Christicidae.  Ob  hoc  ergo  scelus  jussit  Deus 
Amuiecitas  cum  omnibus  suis  stirpitus  exscin- 
di  ,  ac  fieri  ain  clierem  ,  id  est,  anatliema , 
imo  stalui  seculisomnibus  fuiuris  vivum  etpe- 
renne  acris  irae  et  vindictic  Dei  exemplum  ,  ins- 
larSodomaiet  Gomorrhac.  Ita  Abulensis. 

Huc  facit  terribilis  Praelexlatoe  poina  ,  quam 
rccensetS.  Hier.  epist.  7.  adLaetam  :  PrcBtextata, 
ait  ,  nobilissima  quondam  fcmina  ,  Jubente  viro 
Ilymellio  ,  qui  palrttus  Eustocliii  virginis  fuit  , 
liabiluni  ejus  cullumque  mutavit  ;  et  negleclum 
crini.m  mundano  more  texuit ,  sibi  vincere  cupiens 


et  virginis  propositum  ,*et  malris  desiderium  ;  et 
ecce  tibi  eadem  nocle  cernit  in  somnis  venisse  ad 
se  Jngelum  ,  terribili  voce  minitantcm  pcenas  , 
et  luec  verba  frangenteni  :  Tunc  ausa  es  viri  im- 
perium  pra;ferre  Cliristo  !  tu  caput  virginis  Dei , 
tuis  sacrilegis  atlrectare  manibus  l  qucejam  nunc 
arescent  ,  ut  sentias  excruciata  qidd  feceris  ; 
et  finilo  mense  quinto  ad  inferna  duceris.  Sin  au- 
tem  perseveraveris  in  scelere  ,  et  marito  simul 
orbabcris  et  fUiis.  Onmia  per  ordinem  expleta 
sunt  ;  et  seram  miserce  poenitentiam  velox  sig- 
navit  interitus.  Sic  utciscitur  Cliristus  violatores 
templi  sui ,  sic  gemmas  el  pretiosissima  ornamenta 
defendit. 

Audi  S.  Anseim.  epist.  ad  Goffridum  :  Si  quis 
separat  pretiosum  a  vili  ,  nempe  animam  d  se- 
culo,  erit  tanquam  os  Dei ;  ille  cujus  os  ,  et  ma- 
nus  extrahat  animam  adlucrentem  Deo  ad  secu- 
lum ,  quid  erit  ?  Nonne  super  eam  cadet  ,  quod 
Dominus  dicit  :  Qui  non  coUigit  mecum  ,  disper- 
git  ;  et  qui  non  est  mecum  ,  contra  me  est. 

Audi  et  S.  Bern.  epist.  111.  pareutes  filium 
Eliam  a  Religione  avocantes  acriter  objurgan- 
tem  :  O  duruni  palreml  6  scevammatrem  !  6  pa- 
rentes  crudeles  et  impios  !  imo  non  parentes ,  sed 
peremptores  ,  quorum  dolor  ,  salus  pignoris  , 
quorum  consoLalio  ,  mors  fiiii  est.  Qui  me  malunt 
perire  cum  eis  ,  quam  regnare  sine  eis.  Mira 
abusio.  Domus  ardet,  ignis  instal  a  tergo ,  et  fu- 
gienti  prohibetur  egredi  ,  evadenti  suadetur  re- 
gredi.  Et  hcec  ab  iis  ,  qui  in  incendio  positi  sunt  , 
et  obstinalissima  dementia  ,  el  dementissima  obs- 
tinatione  fugere  periculum  nolunt.  Proh  furor  ! 
Si  vos  contemnilis  mortem  vestram  ,  cur  etium 
appetitis  meam  ?  Si,  inquam,  negligitis  scdutem 
vestram  ,  quid  Juvat  etiam  persequi  meam  ?  De- 
nique  hoc  crimen  valde  exaggeral  S.  Clirysost. 
hb.  3.  contra  vituperat.  vitte  monasticae. 

U.    Et  RECENSIUT  EOS  QUASI  AGiSOS  ,    ]  q.   d.  Saul 

recensuit  suos  milites  ,  sicut  pastor  recensero 
et  numerare  solet  suos  agnos.  Legit  Tnterpres 
aiNSn^  calleiaim;  jaiu  leguut  DiNSni  bat- 
telaim,  quod  Valabl.  accipit  utnomen  proprium 
loci  ,  vertitque :  in  Thekdm,  Unde  et  Septuag.  et 
Joseph.  verlunt  in  Galgalis  ,■  quasi  Thelaim  fu£- 
rit  locus  vicinus  Galgalis  ,  sed  iis  obscurior. 
Verum  alii  accipiunt  telcum  ,  ut  nomen  com- 
muiiesignificans«;?no5.  UndeCiiald.  vertit:m«g- 
nisPaschaiibus.  Rabbiui  ;  Recensuit  eos  in  agnis  ; 
quud  sic  explicant  ,  quasi  quisque  miles  ad- 
duxerit  agnum  ;  ut  ex  agnorum  numero  cons- 
taret  numerus  mililum.  Rationem  addunt ,  quod 
a  Deo  veliium  erat  populum  secundum  se  nu- 
merare  :  quare  numeralos  hic  esse  milites  non 
viritim  per  se  ,  sed  per  agnos  ,  quos  singuli  si- 
gillatim  adducebant.  Sed  hoc  frivolum  est  , 
(cque  acfalsum  demilitibus  ,  hienim  passim  in 
Scriplura  numerantur.  Sensus  ergo  est ,  quem 
initio  dedi. 

Porro,  apposite  milites  comparat  agnis  ,  ut 
notet  militum  tum  simplicitatem  ,  facilitatem 
et  obedienliam  ,  quod  ut  agni  sequantur  suum 
regem ,  tum  mansuetudinem  ,  unionem  etcon- 
cordiam  ,  (|uod  sicut  agni  mansueli  gregatim 
incedunt  ,  et  quo  nnus  pra^il ,  et)  sequuntur  et 
CcXleri ,  sic  unirentur  et  mililes  Saulis  ,  ut  qut> 
ipse  priccederet ,  eO  omnes  seciuerentur.  Piae- 
clareTertul.  lib.  adMartyres  cum  diabolo  decer- 
tautes  :  Vos  ,  inquit ,  inveniat  munitos  et  concor- 
dia  armatos  ,  quiapax  veslra  ,  beltum  est  illi. 

DucENTA  Mii.LiA.  ]Minus  vcrc  Joscphus  habet: 


COMMENTAniA  IN  LIRRU 

Ouadragmta  77iillia.  Scptuag.  Corrccii -.Quadrin- 
gentamillia. 

Et  decem  milma  viRORiM  JuDA.  ]  Hi  seorsim 
nunieriinliir  ,  quia  validiores  ei  bellicosiores 
erant,  inquitHugo,  Al)ulensis  el  Dion. 

6.  DixiTQUE  Saui,  Ci>yE0.  ]  Cinaei  erantposteri 
Jetiiro  soceri  Moysis  ;  ideoque  ejus  et  IJebrso  - 
rnni  aniici  ;  erantque  viri  religiosi  et  pii  :  quo- 
circa  eos  ab  Amalecitis  evocat  Sanl  ,  ne  cum 
eis  coinniiini  genlis  excidio  involvai^tur.  Vitle 
dicta  Exodi  18.  Judic.  1.  16.  ei  Nimier.  29.  21. 

TU  EMM  FECISTI  MlSERICOimiAM  CUM  OMNiniS 
FILUS    ISRAEL  ,    CUM    ASCEINDERE^T    DE    yEcVPTO.  ] 

Quam  ,  qnando  el  iibi  ?  Resp.  nonnulli ,  quando 
Jetbro  suscepil  Mosen  lugienleni  ex  A^gypto  in 
iVadian  ,  eumque  aluit  ,  et  filiam  Seplioram  ei 
uxorem  despondit.  Exodi  2.  20.  Ha  Rabanns, 
Hugo  el  Auclor  iradit.  apud  S.  Hieron.  Vernm 
baec  misericordia  facla  est  soli  Moysi ,  non  oni- 
nibus  liliis  Israel ;  cum  ipsi  adhnc  degerenl  in 
yEgypio  ,  anle  egressum  ex  ea  ;  baec  autem  di- 
citur  facla  ;  Cum  ipsi  ascenderent ,  id  est  ,  exi- 
rent  de  Mgyplo.  Secundo  ,  alii  aiunt  respici  liic 
ad  Jabel  Cinaeam  ,  quae  occidil  Sisariim  hoslem 
Judaeorum.  Judic.  h.  vers.  21.  Verumboc  factum 
est  non  in  ascensu  ,  id  est ,  exitu  Hebraeorum 
ex  jEgyplo  ,  sed  diu  post  ingressum  eorum  in 
Chanaan. 

Terlio  ,  ergo  el  genuine ,  id  faclum  est  quando 
Hobab  filius  Jetbro  ,  Cina?us  venit  ad  Moysen  et 
Hebrseos  in  deserlo  peregrinanles  ,  eosque  suo 
consilio  direxit  ,  et  per  omnia  adjuvit.  Unde 
Moyses  ei  volenli  in  Madian  ad  suos  redire ,  ail 
Nuni.  10.  vers.  29  et  31  :  Noli  nos  reliuquere ;  ta 
enivi  nosti  in  quibus  locis  per  desertum  castra  po- 
nere  debeamus  ,  et  eris  duclor  noster  ;  non  ut 
nobis  ostendas  viam  in  Cbanaan  :  hanc  enim 
oslendit  Angelus  in  columna  nubis  castra  prac- 
cedens  ,  et  viae  dux  ;  sed  ut  demonstres  no- 
bis  ubi  in  hoc  deserio  sintfontes  adbibendum, 
pascua  ad  pascendum  pecora  nostra  ,  ligna  ad 
ignem  et  fabricam.  Erat  enim  desertum  hoc  vi- 
cinum  Madian  e  qua  oriundus  erat  Ilobab.  Unde 
desertum  hoc  ejusque  fontes  ,  pascua  et  sylvas 
sal  norat.  Ita  Abulensis  ,  Hugo,  Dion.  Mendoza 
et  alii. 

9.  Et  pepercit  Saul  et  populus  Af.AG  ,  ]  vel  ex 
superbia  ,  ut  de  eo  triumpliaret ,  aiiSerarius; 
vel  poiius  ex  avarilia  ,  ut  ingens  ab  eo  lylrum , 
et  ihesauros  absconditos  exlorqueret ,  aitLyran. 
Uii  Hispani  ante  centum  annos ,  ab  Atabaliba 
regeiAmerica^  capio  ,  pro  Ijtroexlorserunt  cu- 
bicu  um  auro  plenum  ;  sed  cum  illud  eo  usque 
plenum  quousque  piomiserat  ,  praeslare  non 
posset ,  ab  eis  occisus  esl :  vei  denique  ex  hii- 
mana  erga  regem  comniiseralione,  aitAbulens. 
Unde  Josephus  aii  Saulem  regi  Agagvitam  con- 
donasse  ,  ob  corporis  ejus  prsestantiam  ,  ei  ob 
fortun.e  regia;  similitudinem  ;  sed  prsepostere  : 
Nam  Deus  versu  3.  jusserat  eum  cum  omnibus 
suis  occidi.  Inobediens  ergo  fuitDeoSaul,  qui 
suam  cupidilatcm  vtl  commiseralionem  pralu- 
lit  Dei  judicio  et  praeceplo.  Unde  in  eo  inipleta 
est  piophelia  Balaam.  Num.  2^.  7  :  Tollctur 
pi'opter  Agag  rex  ejus  (  Saul  )  et  auferetur  reg- 
num  illius.  Vide  ibi  dicla. 

,Et    OPTIMIS   GREGlIiUS    OVICM    ET    ARMENTORUM  , 
KT   VESTIBIJS  ET  AIUETIBUS   ET   UMVERSIS  QVJE  PUL- 

ciiRA  ERAtsT  (  repete  pepercit  )   nec  volui  runt 

UISPERDERE  EA   IQLIDQLIR  VFRBO   VILEFUIT  ET   RE- 

viiouuM  ,   Hoc  DEMOLiTi  siNT.  ]  Ecct  hic  nova 


M  ].  REGUM.  Cap.  XV.  509 

Saulis  et  populi  inobedientia  ,  profccla  ex  cu- 
pi(lilat(!  el  avarilia  ,  quse  exc;ecabat  eorum  ju- 
dicium  ,  ul  judicarent  satius  ess(;  ea  servari  ad 
humanos  usus  ,  quam  comburi  vel  demoliri  ; 
esto  Deus  id  praecepissel.  Judicinm  ergo  suum 
Saiil  Dei  judieio  el  decreto  praelulit  ;  ideoque 
graviter  euni  offendit,  ejusque  iiam  in  se  con- 
eitavit,  ut  regno  et  tandeni  vila  privaretur. 
Deus  ejiim  clare  versu  3.  prcTceperat  dicens  : 
Demolire  universa  ejus  ;  non  parcas  ei  ,  et  non 
concupiscas  ex  rebus  ipsius  aliquid  ,  scd  interfice 
u  viro  usque  ad  muiierem  ,  et  parvulum  atque  lac- 
tejilem,  bovcm  et  ovem ,  camelum  et  asinum.  Quid 
expressius  dici  juberique  polerat  ?  Nullus  ergo 
hic  lergiversationi  vel  excusationi  erat  locus  ; 
sed  mera  elucel  cupiditas  et  inobedicnlia.  Cu- 
piditas  ergo  spoliorum  et  praeda)  lam  opimse  ex- 
csecavil  Saulem  et  populum  ,  ut  pejora  macta- 
ret  ,  meliora  sibi  r(>servaret  ,  aeque  ac  Caiii 
pejora  Deo  oblulit ,  meliora  sii)i  arrogavit  , 
ideoque  a  Deo  cum  donis  suis  rejeclus  est. 
Genes.  Zi.  Deus  enim  volebat  Amalecilas  statui 
Cherem  ,  id  est  ,  anatliema  ,  ac  fundilus  ex- 
scindi ,  seque  ac  fecerat  Josue  cap.  G.  versu  7. 
Quare  sicut  Achan  ex  ea  suffurans  nonnulla  , 
fuit  sacrilegus  ,  ideoqueipse  factus  est  anathe- 
ma  ,  sic  et  Saul  imrtiemor  ipsius  Achan  ,  ait 
'1  heod.  el  Procop.  Vide  hic  miserabilem  lapsnni 
Saulis  ,  qui  reprobationis  ejus  causa  exstitil  ; 
qiiia  scilicet  bene  coeperat ,  sed  in  coeptis  non 
perseveravit,  ideoque  periit ,  cunctaque  per- 
didit.  Pathetice  S.  Bern.  epist.  112.  juvenem  ii 
bene  coeplis  fervidisque  suis  desideriis  dilaben- 
tem  ,  ita  deplorat  et  coarguit  :  Doleo  supcr  te  ^ 
fili  mi  Gaufride ,  doleo  super  te  ,  ct  merito.  Quis 
enim  non  doleat  floremjuventutis  tuce  quem  icetan- 
tibus  Angelis  Deo  iliibatum  obluleras  in  odorem 
suavitalis  ,  nunc  d  dcemonibus  conculcari ,  vitio- 
rum  spurcitiis  et  seculi  sordibus  inquinari  ?  Quo- 
modo  qui  vocatus  eras  d  Deo  ,  revocantem  diabo- 
lum  sequeris  ;  et  queni  Christus  trahere  cceperat 
post  se  ,  repente  pedem  ab  ipso  intrcita  glorice 
retraxisti  ? 

Et  vestibus.  ]  Hebr.  a'3U?a  misnim  ,  quod 
Pagnin.  vertil  :  Pinguibus  ,  quasi  ,  misnim ,  per 
metalhesin  ideni  sit, qnodd^^^lOi^^rimisccmamim,. 
id  est,  pinguibus.  R.  Salomon  vertil  :  duplicato- 
rum  ,  id  est ,  qui  sunt  duplicati  carne  el  pin- 
guedine  ,  id  esl ,  pinguium.  Alii  verlunt:  anni- 
cuiorum  ,  d  Scana  ,  id  est  annus.  Noster  recte 
\cri\i:  dupiicium  ,  scilicet  vestium  ;  ha;  enim 
eraiil  meliores  et  pulchriorcs. 

11.    POENITET  ME   QUOD   CONSTITUERIM    SaUL  RE- 

GEM.  ]  Loquitur  anlropopaihw,-  ,  sive  humano 
more  ;  nam  proprie  in  Deum  ,  cum  ipse  sit  im- 
mutabilis  ,  sapientissimus  ,  fulurorumomnium 
conscius  et  praescius,  aeque  ac  beatissimus  , 
nulluscadildolor,  nulla  poenitentia.  Undev.  29. 
de  eo  dicitnr  :  Porro  triumphator  in  Isracl  non 
parcet  et  pcenitudine  non  flcctetur  ;  neque  enini 
homo  est  ,  ut  agat  pccnitentiam.  PtEnilet  ergo 
Deum  ,  cum  decrela  sua  ob  hominum  culpam 
mulat;  cum  beneficia  sua  retractat,  cum  dona 
sua  ab  ingratis  et  indignis  revocat  ,  v.  g.  cum 
Saulem  hlc  regno  ,  quod  ei  contulerat ,  ob  ino- 
bedienliam  ejus  spoliat  et  prival.  Ita  S.  Gregor. 
Theod.  Procop.  et  alii.  Uiule  S.  Hier.  in  Ezech. 
cap.  2  :  Electio  .Judce  et  Saulis  unctio  ,  ail  ,  non 
arguunt  Deum  ignorantice  futurorum ,  sed  pra- 
sentium  monstrant  esse  Judicem.  Sic  cum  Deus 
diluvio  vindicalurus  esset  peccaia  liominnm  , 


310  COMMENTAnlA  IN  LIBRUM 

dicitnr  dr  oo  Ccncs.  G.  6  :  Pocnituit  euin  qiiod 
hominem  fecissel  in  terra.  El  taclus  dolore  cordis 
intrinsecus  :  Delebo ,  ail ,  kominem  quem  crcavia 
facie  lerrip.  Vide  ibi  dicla.  Praeciaie  S.  Aiigiist. 
Jib.  1.  Conf.  cap.  k.  Deiun  ailoqnens  :  Amas ,  ail, 
nec  ccsluas  ;  zelas  ,  et  securus  es  ;  poenilet  le  ,  et 
non  doles  ;  irasceris  et  tramjtdUus  es  ;  opera  niu- 
tas  ,  nec  mutas  consiUum  ;  nli  nuUat  lionio  facti 
poenilens.  El  Tertul.  docens  qnne  etqnalis  sit  in 
Deo  pocnitenlia  lii).  2.  cont.  Marc.  cap.  1h  :  Niliil, 
ait,  aliud  intelligitur  ,  quam  simplex  conversio 
sententiiJi  prioris  qmv  eliam  sine  repreliensione 
ejus  possit  admitti  eliam  in  liomine ,  necdum  in 
Deo ,  cujus  omnis  sententia  carel  culpa.  Nam  et 
in  grceco  sono  pccnitentice  nomcn  ,  non  ex  delicti 
confessione  ,  sed  ex  animi  demutatione  composi- 
tum  est.  Hanc  enim  significal  grtece  /^sTxvoia  , 
id  est ,  pccnilentia. 

CO.NTRISTATUSQUE  EST  SaMUEL  ,  ET  CLAMA.VIT  AD 

DOMiNUM  TOTA  NOCTE  ,  ]  ut  Sauli  veniani  impe- 
Irarel ,  sed  frustra ;  lum  quia  Saul  manebat  in 
suo  scelere  obslinatns  ,  eratque  impoenitens  , 
imo  illud  excusabat  et  defendebat  ,  ut  patet 
vers.  20.  et  seq.  tum  (|uia  licet  Sanlem  vere  sce- 
leris  poenituisset ,  Dens  quidem  illi  suam  gra- 
tiam  ,  sed  non  regnum  restiluisset.  Jam  enim  ob 
secuudamejusinobedieniiam  tam  claram,  om- 
nino  et  irrevocabiiiler  decreverat  eum  regno 
privare  ,  illudqne  ad  Davidem  transferre.  Hoc 
enim  Deum  hac  nocte  respondisse  Samueli 
narrat  ipse  Samnel  vers.  16  et  17. 

12.  CUMQUE  DE  NOCTE  SURUEXISSET  SaMUEL  ,  UT 

IRET  AD  Saul  mane.  ]  Vide  bic  et  imitare  celerem 
obedientiam  ,  vigilantiam  ,  strenuitalem  Sa- 
muelis  nocte  surgenlis  ,  ut  mane  rem  peragat. 
HaDC  enim  duo  tempora  ,  scilicet  nox  sive  ves- 
pera  ,  et  mane  ,  maxime  observanda  et  ordi- 
nanda  sunt.  Audi  F.  Bartli.  de  Martyr.  Archiep. 
Braccarensem  in  insigni  suo  Doctrinae  spirilua- 
lis  Compendio  c.  27  :  Doce  seculares  ,  cum  cubi- 
tum  eunt,  lia;cmeditari;  vitam  inmorte  terminari, 
sicut  dics  declinavit  in  nocteni ;  et  corpus  exciusa 
animain  sepulcro  collocandum  ,  sicut  exula  veste 
in  lecto  te  collocas  ;  cum  nutem  mane  expergisce- 
ris  ,  recogita  qudm  acute  vigilare  oporteat  in  die 
judicii,  ubi  hujus  seculi  vox  terminabitur  ;  accer- 
seris  d  sepulcro  ,  rursum  indues  animani ,  ut  co- 
ramDeo  injudicio  stes  ,  operum  tuorum  omnlum 
ralionem  redditurus.  H(ec  consideratio  assidue 
versetur  ob  oculos  ,  nempe  quo  pacto  te  Dominus 
ab  ceterno  eiegerit ,  quasi  quaniplurium  bonarum 
actionum  instrumentum  ,  ut  tuis  potentiis  ,  sen- 
sibus  ,  ac  membris  ,  beneplacitum  ejus  in  multis 
bonis  operibus  adimpleres  ;  post  creationem  se  tibi 
altius  insinuavit ,  expetitque  in  teac  perte  opera  , 
quibus  gloria  ejus  innotescat  exercere  ;  tu  vero 
quasi  refractarium  instrumentum  ,  tanto  benefi- 
ciorum  ponderi  non  cedis  ,  imo  resislis ,  idque 
curare  videris  ne  voluntas  Domini  in  te  perficiatur. 

NUNTIATUM    EST    SaMUELI    ,     EO    QUOU    VENISSET 

Saul  in  Carmelum  ,  elc.  ]  Clare  Hebraea  :  ISun- 
tiatumest  Samueli  dicendo  :  Venit  Saulin  Carme- 
lum  ;  et  statuitsibi  nianum  ,  et  conversus  transiit 
ivitque  in  Galgala.  lla  Sepluag.  Chald.  Vatablus 
ei  alii.  Porro  inanus  metonymice  vocatur  insigne 
opus  manus,  sivc  manufactum  ,  pula  arcus 
triumphalis.  Valablus  trophceum ,  de  relala  ab 
Amalecilis  victoria. 

13.  Benedictustu  DoMiNO,]liocest,aDomino 
vel  apud  Doininum.  Chald.  anle  Dominum ,  q.  d. 
Deus  le  pUirimum  diligit,  leque  maguo  favore 


[.  REGUM.  Cap.  XV. 

proseqnitur,  ac  suis  benedictionibus  ,  id  csl  , 
ilonis  et  beneficiis  ciunulai.  Adulatnr  Saul  Sa- 
mueli ,  eumlaudando,  ut  inobedientiam  suam 
abscondat,  vel  certe  os  Samueli  claudat ,  no 
euin  redarguat. 

15.    PepERCIT    ENIM  POPULUS    MELlOaiBLS  OVIBUS 
ET  ARMENTIS  ,    UT   IMMOLARENTUR  DOMINO.  ]  Vehlt 

Saul  suam  inobedientiam  per  speciem  religionis 
et  sacrificii  ,  cum  revera  ejus  causa  fuerit  ava- 
ritia.  Nam  ut  dictum  est  versu  9^  meliora  sibi 
servavit ,  deteriora  occidit ;  pariem  tamen  ali- 
quam  et  praedic  primilias  obtulit  et  immolavit 
Deo  :  sed  elsi  omnia  Deo  immolasset,  inobe- 
dientiiTB  crimen  ,  Deique  oflensam  non  evasisset , 
utiei  in  sequent.  exprobrat  Samuei. 

17.  NONNE  CUM  PARVULOS  ESSES  IN  OCULIS  TUIS  , 
CAPUT    (   rex  )    IN    TUIBUCUS    ISP.AEL   FACTUS    ES  ?   J 

Nota  hic  fructum  humilitatis.  Deus  enimobeam 
Saulem  evexit  ad  regnum.  Ipse  enim  huniiles 
exaltal  ,  superbos  humiliat  ,  uti  crebro  clamat 
S.  Script.  Crgel  S.  Gregor.  t6  in  oculis  tuis  ,  q.  d. 
Qni  se  clare  cognoscit  ,  sibi  vilescit ;  superbia 
enim  oritur  ex  caccitate  et  sui  ignorantia.  Idem 
Gregor.  hom.  7.  in  Evang.  sic  clare  et  nervose 
explicat,  q.  d.  :  Cum  tu  te  paivulum  aspiceres  , 
ego  te  prce  cceteris  magnum  feci  ;  quia  vero  tu  te 
magnum  conspicis  ,  d  me  parvus  cestimaris.  Unde 
conchidit  :  Qul  sine  humilitate  virtutes  congre- 
gal ,  quasi  in  vento  pulverem  portat. 

19.  QUARE   ERGO  NON  AUDISTI  VOCEM  DOMINI  ?   ] 

q.  d.  Cur  non  perstilisti  in  primaeva  tua  humi- 
litate  ?  sic  enim  pariier  perstitisses  in  primseva 
lua  obedienlia  :  sedquia  elatus  ad  regnum,  de- 
fecisli  ab  humilitate  ,  defecisli  pariler  ab  obe- 
dienlia,  hoc  est ,  superbusindeque  inobediens 
evasisti.  PrsecIareS.  Bern.  epist.  253:  Vera,  ait, 
virtus  finem  nescit  ,  tempore  non  claudilur ,  cha- 
ritas  nunquam  excidit.  Nunquam  justus  arbi- 
tratur  se  comprehendisse  ,  nunquam  dicit  :  Satis 
est ,  sed  semper  esurit  sititque  juslitiam  ;  ila  ut  si 
semperviveret,  semperquantum  inseestjustior  esse 
contenderet  ,  semper  de  bono  in  meiius  proficere 
totis  viribus  conaretur  ;  non  enim  ad  annum  ,  vei 
ad  tempus  instar  mercenarii  ,  sed  in  a^ternum 
divino  se  mancipat  famalatui ,  juxla  iilud  :  Incli- 
navi  cor  meum  ad  faciendas  j uslificaliones  tuas  in 
aiternum.  Psalm.  118.  vers.  112. 

RadixergolapsusSaulis  fuit ,  quod  ipsenimis 
sui  judicii  esset  lenax  ,  nec  illud  Dei  judicio  et 
vohintali  submilteret.  Judicabat  enim  satius 
esse  servare'pra2dam  Amalec  ad  suos  suorum- 
que  usus  ,  quam  illam  disperdere  sine  fructu. 
Deus  autem  judicabat  et  volebat  contrarium. 
Accessit ,  imo  praecessit  avaritia  et  cupiditas 
spoliornm  tam  opimorum  ex  Amalec.  Quare 
S.  Chrysost.  ait  Saulem  esse  lapsum  ,  eo  quod 
totum  cor  suum  non  tradidisset  Deo  ;  sed  par- 
tim  Deo  ,  partim  suis  alfcctionibus  et  cupidit  i- 
libus  ;  cum  e  contrario  David  cor  suum  totum 
Iradidisset  Deo,  ideoqueesset  vir  secundum  cor 
Dei  :  quarc  eum  Deus  ,  amoto  Saule  ,  regem 
creavit. 

20.  Et  ait  Saul  ad  Samuelem  :  Imo  audivi  vo- 
CEM  Domini.  ]  Inobedientiae  crimen  hic  excusat 
et  defendit  Saul  ;  qua  excusalione  valde  illud 
adauget ,  iramque  Dei  in  se  confirmat  magisque 
accendit :  quod  si  scelus  agnovisset  et  poenituis- 
set,  veniam  consecutus  fuisset,  licet  non  reg- 
num,  ut  dixi. 

Et  Amalec  (  Amaleciias  )  interfeci.  ]  Porro 
non  omnes  Amalecitas  fuisse  iulerfectos ,  sed 


COMAll-NTARlA  liN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XV. 


311 


noimullos  absenles  vel  fiiga  lapsos,  qui  rursum 
i,xcrevcriut  ,  patel  ex  eo  qiiod  postea  David 
eosdeui  iuvaserit ,  ul  dicitur  eap.  29  et  30. 

MeLIOR   FST  OIJEDIENTIA  QUAM  VICTIM.E  ,    j  q.   d. 

Melius  esl  facere  quod  Deiis  jussit  ,  omissis 
vicliniis  quas  nou  jussit ,  quani,  oniisso  eo  quod 
jussit ,  oflerre  victimas  voIuiUarias  ,  aul  eliam 
proliii)ilas  ,  uli  fecit  offcreus  oves  el  boves  Ama- 
lecilarum  ,  quos  omnes  jus«erat  Deus  iu  bello 
mactari  ,  uon  in  templo  iuunolari.  lllos  eniui 
execrabalur  quasi  anathemala. 

Dices  :  Religio  ,  cujus  officium  est  offerre  vic- 
timas  Deo  ,  prceslanlior  est  omnibus  virtulibus 
moralibus  ;  ergo  eliam  pricslat  obedienliae.  Re- 
ligioenim  pro\imecirca  Deum  versatur,  illique 
debitum  cultum  ,  adoratiouem  et  sacrificium 
defert  :  obedienlia  veroversalur  circa  pr<ecepta 
Dei  et  Superiorum  ,  ac  iila  adimplei.  Resp.  Re- 
ligio  in  se  melior  majorque  est  virtus ,  qui;ni 
sil  obedienlia.  Obedientia  tamen  dicitur  melior, 
quia  magis  necessaria  ,  et  in  praxi  praeponenda 
religioni.  Quod  enim  Deus  jussit ,  hoc  absoiule 
facieiKlum  est ,  eique  obediendum  ;  aclus  vero 
religionis  ,  ut  victimae  et  sacrificia  ,  suntliberi; 
quare  obedienliae  cedant  oportel.  Nam  liberum 
debet  cedere  uecessario  ,  el  consilium  praecep- 
10.  Melior  ergo  est  obedlentiaquam  viclimce  ,  hoc 
est ,  ut  habent  Hebr.  :  Melius  esl  obedire  ,  quam 
victimas  offerre  ;  victimas  vero  offerre  ,  est  li- 
berum  et  sponianeum.  Ita  S.  Greg.  Theod. 
Angel.  Beda  et  alii. 

Adde  :  Licet,  ratione  objecli ,  religio  sit  virtus 
praestaniior  quam  obedieniia  ;  lamen  obedienlia 
etiam  libere  assumpta  ,  pra-sertim  continua  et 
perpetua ,  uli  fit  in  monasteriis  ,  in  multis  pra's- 
tat  religioni.  Primo,  quia  ut  ait  S.  Gregor.  35. 
Moral.  10  :  Per  victimas  aliena  caro ,  per  obedien- 
tiam  voUmtas  propria  mnclatur.  Quare  quanlum 
voluntas  hominis  excellit  oves  et  boves ,  tantum 
obedieniia  praecellit  victimis.  Unde  S.  Bern. 
lib.  de  ordine  viUt  :  Tanlo  quisque  Deum ,  in- 
quit ,  cilius  placat ,  quanto  unte  oculos  ejus  re- 
pressa  arbitrii  superbia  ,  gladio  prcecepti  se  im- 
vwlat. 

Secundo,  quia  perobedientiam  voluntas  nostra 
conformatur  voluntati  divimc  ,  quaj  est  sanciis- 
sima  ,  ac  norma  et  regula  omnis  viriuiis  et 
sanctilatis.  Quare  ilii  proprie  competit ,  id  quod 
Deus  ail  per  Isaiam  cap.  62.  /j  :  Vocaberis  volun- 
tas  mea  in  ea. 

Tertio,  quia  ol)edieniia  facilvoluntatem  quasi 
vivum  et  perenne  Dei  sacriiicium  ;  in  victimis 
vero  morlua  auimalium  caro  Deooffertur.  Quo- 
circa  obedieniia  mysticum  quidem  ,  sed  nobi- 
lissimum  esi  holocauslum  ,  quod  totum  homi- 
nem  Deo  devovet.  Uude  S.  Hieron.  in  Isai.c  c.  h?) : 
Non  exegi ,  ait,  a  te  oblationes  ,  nec  thuraquce- 
sivi ,  elc.  Sed  obedientiam  ,  quce  est  sacrificium  , 
de  quo  David  Pscdm.  50.  Sacrificium  Deo  spiritus 
conlribulatus.  Quare  in  hoc  sacrificio,  voluntas 
quasi  viciima  immolatur  et  moritur  ;  sed  lamen 
vivii,  ideoque  est  mortua  ,  simul  et  viva  ;  ni- 
mirum  morlua  sibi ,  el  vivens  Deo  divinaeque 
volunlali.  Haec  enim  in  ea  vivit  et  operatiir. 
Audi  S.  August.  lib.  10.  de  Civ.  cap.  G  :  ipse  liomo 
Dei  nomini  consecratus  ac  devolus ,  in  quanium 
mundo  moritur  ,  ut  Deovivat ,  sacrificium  est,  elc. 
corpus  etiam  nostrum  cum  temperantia  casliga- 
mus  ,  sic  hoc  ,  quemadmodumdcbemus  ,  proptcr 
Deum  facimus ,  ul  non  exhibeamus  niembra  nos- 
ira  arma  iniquitatis  peccalo,  sed  arma  Justilice 


Dco  ,  sacrificium  est.  Siergo  corpus ,  qno  inferiore 
tanquam  famulo  vel  instrumento  utitur  anima  , 
cumejus  bonus  et  rectus  usus  adDominum  refer- 
tur  ,  sacrificium  est  quanlo  magis  ,  anima  ipsa  , 
cum  se  refcrt  in  D/  uin  ,  ut  igne  amoris  ejus  ac- 
censa  ,  formam  concupiscentice  secularis  amittat, 
eique  lanquam  incommutabili  formce  subdita  re- 
formetur  ;  hinc  ei  placens  ,  quod  ex  ejus  puLchri- 
tudine  acceperit  ,  fit  sacrificium. 

PressusS.  Gregor.  bom.  12,  in  Ezech.  :  Qui , 
inquit,  sic  operantur  ca  quce  Dei  sunt ,  ut  lamen 
et  qucedam  quce  sunt  seculi  non  relinquant  ,  ni- 
mirum  sacrificiurn  et  non  holocauslum  offerunt. 
Qui  autem  cuncta  quce  mundi  sunt  deserunt ,  et 
totam  menlem  igne  divini  amoris  accendunt ,  hi 
nimirum  omnipotenti  Domino  sacrificium  et  holo- 
causlum  fiunt. 

Quocirca  S.  Thom.  2.  2.  q.  186.  arl.  7.  docet 
statum  religiosum  non  aliud  esse  quam  holo- 
caustum  ,  eo  quod  omnia  suo  Deo  tradat  ;  et 
qui  se  huic  staiui  dicarit ,  is  tum  inieriora  ,  lum 
exteriora  omnia  Creatori  suo  obtulerit.  D.  Th. 
sequitur  Thomas  Waldensis  insignis  Theologus 
de  Sacrament.  lil.  9.  cap.  89.  ubi  vitam  religio- 
sam  non  tantum  sacrificium,  sed  altumsacrifi- 
cium  esse  demonslral  ;  eo  quod  actus  omnes 
cariiis  et  mentis  per  religionis  ingressum  pe- 
renniter  Deo  consecret. 

Denique  obedienliam  ,  fidem  ,  spem  ,  chari- 
talem  ,  religionem,  cacterasque  viriutes  secum 
adducit,  uti  recte  ostendil  Hier.  Platus  lib.  3.  de 
bonostalusreligiosic.  9.  Similidecausa  aitDeus: 
Misericordiam  volo  et  non  sacrificium.  Hinc  sanc- 
lus  Gregor.  et  ex  eo  S.  Bern.  ir.  de  ordine  vitae  : 
Sota  ,  ait  ,  obedientia  virtus  cst  ,  quce  virtutes 
cceteras  mcnti  inserit  inserlasque  custodit.  Quo- 
circa  ut  idem  alibi  ait :  Christus  perdidit  vitam  , 
ne  perderet  obedientiam  ;  factus  obediens  asque 
ad  mortem  ,  mortem  aulem  crucis. 

Myslice,  S.  Gregor.  :  Ficlimce  ,  ait ,  ad  magnce 
convcrsalionis  austerilatem  ;  holocausla  ad  com- 
punclionem  vitce  secretioris  refercnda  sunt.  Melior 
est  enim  obedientia  qucim  viclimce;  et  auscuUare  , 
magis  quam  offerre  arielum  culipem  :  quia  longe 
altioris  est  meriti  propriam  volunlatem  atiencB 
semper  votuntati  subjicere  ,  quam  magnisjejuniis 
corpus  atlerere  ,  aut  per  compunctionem  se  in 
secretiori  sacrificio  maclare.  Quid  esl  enim  adeps 
arietum  ,  nisi  pinguis  et  interna  devolio  ?  Melior 
est  tamen  obedientia  ;  quia  qui  perfecte  votunta- 
teni  prceceptoris  sui  implere  didicit  ,  in  ccetesli 
regno  et  abstinentibus  et  flentibus  excellit. 

23.  QUONIAM  QrASI  PECCATUM  ARIOLANDI  EST  RE- 
PUGNARli  ;    ET    QUASI    SCEI.US    IDOLOLATRIiE   NOLLE 

ACQUIESCERE.  ]  Ilebr.  :  Quia  peccatum  divinalionis 
est  rebettio ,  et  iniquitas  Theraphim ,  abrumpere; 
vel  avellere  se  a  Dei  voluntaie  et  mandato. 
Vatablus  :  Quoniam  contumacia  est  peccatum  mo' 
gice.  ,  el  obfirmare  animum  ,  est  pcccalum  idolo- 
latrice.  Nota  :  loquilur  Samuel  de  inobedienlia, 
non  subilanea  et  Iranseunte ,  cujus  paulo  post 
hominem  pcenitet ,  ut  obediat ;  sed  de  obfir- 
maia  et  obsiinala  ,  ut  sit  rebellio  ,  qualis  erat 
Saulis.  Secundo,  proprie  loquilur  dcinobedien- 
lia  ,  non  gencrali  ,  qua  quis  aliquod  Decalogi 
pracepluin  ,  similemve  legem  transgreditur  ; 
sed  speciali,  qua  quis  Deo  parliculalim  aliquid 
per  se  vel  perprophelam  i»  se  missum  cuipiam 
jubenii,  nonvull  obedirej  uli  fi-cil  Saul  nolens 
occidere  oves  et  boves  Amalec  ,  qiiod  ei  per 
Samuelem  prtcceperal  Dcus.  Haec  CDim  iuobe- 


312 


COMMENTAHIA  IN  LIBRUM  1.  REGUM.  Cap.  XV. 


dienlia  osl  propiia  ci  prcecisa  ,  qua  quis  Deo 
nou  vull  ol)e(lir(> ,  sed  jussionem  (^jiis  spernit  , 
Iransgredilur  el  violaL;  qu;cgravis  est  injuria  el 
conlcui|)luji  Uei.  tinde  Cliald.  vertil  :  Altendere 
loquelis  Proplwtarum  cjus ,  bonum  est  prcp.  pingue- 
dine  saginalorum.  Nam  ut  culpce  virorum  qui  i>e- 
tunl  ab  ariolo  ;  sic  culpaomnis  viri ,  qui  rebellal 
super  verba  legis  Domini  ;  et  sicut  culpa  populi 
qui  erral  post  errores  (idola  ) ,  sic  culpa  omnis  lio- 
ininis  qui  addit  super  loquelas  proplietarum. 

Porro  ,  non  dicitur  hic  quod  inobedienlia  sil 
magia  ,  vel  idololatria  ,  vel  iliis  cTcqualis  ciilpa  ; 
sed  quod  ulrique  sil  siniilis.  Nam  in  se  gravius 
crimen  csl  magia  vel  idololatria  ,  qua  quis  dae- 
monem  vel  idolum  ,  ut  Deum  consulitei  adorat 
in  Dciveri  injuriam',  quam  sit  inobedientia,  qua 
quis  jussis  Dei  duntaxat  non  obedit.  Haec  tamcn 
utrique  illi  csl  similis.  Nam  ,  ut  ait  S.  Gregor. : 
Quasi  peccalum  ariolandi ,  est  repugnare  ;  quia 
velut  contempto  divino  altari ,  ad  aras  dcemonam 
responsa  percipiunt  ,  dum  cordis  sui  prcestigiosis 
acsuperbis  adinventionibus  credunt ,  et  salubribus 
Prcelatorum  consiliis  ,  contraria  sentiendo  refra- 
gantur.  NoUe  autem  acquiescere  ,  idololatrice 
sceleri  simile  dicitur  ;  quia  nimirum  in  inobe- 
dientia  sua  obslinatione  nemo  persisteret ,  5/  pro- 
positi  sui  figmentum  in  corde  ,  quasi  idoluni  non 
geslaret.  Dum  enim  agenda  in  corde  concipit  , 
ifuasi  idolum  facit.  Et  dum  conceptum  mentis  pro- 
positum  se  acturum  dcliberat  ,  quasi  ad  adoran- 
dum  simulacram  se  inclinat.  Quasi  ergo  scelus 
idololatriai  est ,  nolle  acquiescere  ,  qaia  quisquis 
in  propria  deliberatione  obstinatus  est ,  idcirco 
foris  in  majorum  contemptum  erigitur  ;  quia  in- 
tus  eis  quce  fingendo  statuit ,  propositi  sui  simu- 
lacris  incurvatur. 

Inobediens  ergo  est  similis  ariolo,  quia  con- 
jeclat  de  voluniate  Dei  ,  ex  mendacibus  ratio- 
nis  el  judicii  sui  conceptibus  ei  figmentis  ;  si- 
out  ariolus  conjectat  de  futuris  ,  ex  garritu  el 
volatu  avium.  Imo  voluntati  Dei  sibi  revelatoB  et 
cognitae  suam  anteponit ,  quasi  illa  sit  sapien- 
lior  et  meiior  divina  ;  ideoque  Deo  se  sapieu- 
tiorem  ,  prudenliorem  et  meliorem  sestimat. 
Quare  negal  Dei  omniscientiam  ,  omnipruden- 
tiam  ,  omnibonitalem  ;  ideoque  tacite  negat 
Deum  esse  Deum  ,  ac  se  suumque  judicium  et 
volitum  facit  Deum,  suumque  idolum. 

Et  QUASI  SCEI.US  IDOLOLATRI^E,    NOLLE  ACQUIES- 

CERE.  ]  Hebr.  l2fSn  □''3"ir\"l  ^N  aven  uteraphim 
haplsar ,  id  est ,  iniquitas  vel  idolum  ,  et  tliera- 
phimest  reniti  et  repugnare  ;  sicut  enim  idolum 
est  mendax  Deus  ,  Theraphim  est  mendax  ora- 
culum  ;  sic  inobediens  suum  judicium  et  vo- 
lunlatem  praeferens  divinae  ,  illud  quasi  fidiim 
suum  idolum  colit  ,  illudque  quasi  suum  prii- 
dentiae  oraculum  ,  sed  falsum  ei  mendax  ,  con- 
sulit  et  sequilur.  Porro  to  haptsar  varii  varie 
verlunt;  Cajet.  Marinus  et  alii  vertunt:  Cogere , 
compellere ,  vim  facere ,  q.  d.  Scelus  idololalriae 
est ,  cogerii  mandatum  Domini ,  illique  vim  fa- 
cere,  ac  illud  ad  sui  cerebri  figmentura  detor- 
quere,  uti  fecitSaul,  ac  facit  omnis  inobediens. 
Chald.  vcrtit  :  Bebellare  ,  q.  d.  Inobediens  Deo 
rebellans  similis  est  idololatrae.  Sept.  vertunt  : 
Doloremet  labores  inducere  ;  hos  enim  sibi  suis- 
que  creat  inobediens.  Pagnin.verlit:  Transgredi, 
q.  d.  Inobediens  transgreditur  Dei  jussa  sicut 
idololatra.  Alii  magis  praecise  vertunt  :  Abrum- 
pere,  vi  avellere ,  q.  d.  Inobediens  pugnanscum 
Deo  est  similis  gigaatibus  cum  Deo  ;    el  Tita- 


nibiis  cum  Jove  pugnanlibiis  ,  ut  eo  de  cojlo  ct 
solio  divinilatis  dcjeclo,  se  i()S0s  facercnl  Deos  ; 
qui  enim  sprela  Dci  volunlatc  suam  illi  adver- 
sam  sequitur  ,  cum  Deo  pugnat ,  el  seipsum 
quasi  facit  Deum.  Sicut  euim  guloso  Deus  est 
venlcr,  luxurioso  VtMius,  ambiljoso  honor,  avaro 
aurnm  ,  sic  inobcdienti  Deus  csl  proprinm  ju- 
dicium  et  propria  voluntas  ;  ad  hanc  enim  om- 
ncs  suas  actiones  refert  ,  ut  huic  satisfaciat 
loiis  viribus  laborat:  hanc  omnium  suorum  la- 
borum  finem  metamque  slatuit ;  hanc  summum 
suum  esse  bonum  restimat ,  hiiic  sc  suaque  om- 
nia  dicat  el  tradit.  Quid  hoc  est  aliud  quam 
illam  suum  facere  Deum  ? 

Unde  moral.  S.  Bcrn.  lib.  de  Ordine  vitae  : 
Cernis ,  inquit,  quantum  malum,  quod  idolola- 
trice  magicisque  comparatur  artibus.  Adolescen- 
tes  ,  (pd  tali  repleti  sunt  malo  ,  subdi  senioribus 
dedignantur  ;  facta  vero  eorum  aut  dicta ,  tumida 
el  erecta  cervice  non  observant ,  sed  dijudicant  ; 
non  venerando  exaltant ,  sed  spernendo  subsan- 
nant ;  sed  non  impune.  Inde  enim  evidenler  defi- 
ciunt ,  U7ide  miseri  proficere  debuerunt.  Causam 
deinde  subjicit  :  Hoc  autem  vult  Deus  tit  homo 
per  hominem  doceatur  ,  et  minor  majori  subda- 
ttir.  Si  enim  Angelus  Angelo  imperat ,  et  interju- 
bentem  et  obedienlem  summa  manet  semper  con- 
cordia  :  videat  ille  qudni  graviter  peccat  ,  qui 
debitam  exhibere  suis  majoribus  reverentiam  non 
curat.  Et  pluribns  iuterjectis  lianc  obedienti.-e 
palmam  assignat  :  Sola  obedientiaest ,  quce  fidei 
meritum  possidet ,  sine  qua  quisque  infidelis  con- 
vincitur,  etsi  fldetis  esse  videatur.  Hinc  per  Salomo- 
nem  dicilur  in  ostensione  obedientice  :  Vir  obediens 
loquetur  victorias.  Vir  quippe  obediens  victorias 
loquitur  ;  quia  dum  aliencB  voci  humililer  subdi- 
mur  ,  nosmelipsos  in  corde  superamus. 

Plura  de  obedientiae  praestantia  dixi  alibi,  ac 
praesertim  Prov.  21.  versu  28.  jam  c:tato. 

PrO  EO  ERGO  QUOD  ABJECISTI  SERMONEM  DOMJNl  , 

ABJECiT  TE  DOMiNus  ,  NE  sis  REx  ,  ]  quia  sprc- 
visti ,  vel  reprobasti  verbum  Doinini ,  sprevit , 
vel  reprobavit  te  Dominus  ,  ne  sis  rex.  Justa  et 
congrua  est  haec  pcBna  Saulis  ,  ut  qui  Deo  suo 
subcsse  noluit ,  privetur  regno  ab  eo  dato  ,  ne 
quis  subditorum  ei  subsit,  sed  illi  ei  rebellent, 
sicut  ipse  rebellavit  Deo  :  pcrinde  ac  Adam  ino- 
bcdiens  Deo,  comedendo  pomum  vetilum,seu- 
sit  animalia  ,  imo  membra  sua  sensusque  oin- 
nes  sibi  inobedientes  et  rebellantcs. 

Ne  sis  rex.  ]  Pulant  nonnulli  Saulem  hic  a  Deo 
privari  regno  ,  ut  amplius  non  fuerit  rex  ,  sed 
Israelis  rex  fuerit  David  ;  nam  ipse  cap.  seq.  a 
Samuele  unctus  fuit  in  regem.  Favet.  S.  Chrys. 
hom.  dc  David  cum  Gohath,  dicens  :  Saulem  re- 
gem  putari ,  Davidem  vero  esse. 

Melius  alii  censent  Saulem  hic  privari  regno, 
quasi  in  actu  primo  non  secundo  ,  hoc  est  po- 
testate  regia  illum  dejici  ,  sed  permitti  tamen 
ei  illius  usum  et  administrationem  ad  vitam. 
Aut  potius  denunliari  ei  privationem  regni ,  cu- 
jus  privationis  realis  exsecutio  paulo post  facien- 
da  erat  in  ejus  clade  et  morte  :  sicul  Haeretici 
aliique  similes ,  lege  Ecclesiastica  privaniur  sui» 
bonis  ,  sed  tamen  iis  uti  permittuntur  ,  donec 
hujus  poenaj  et  senlentiae  executio  fiat  a  prin- 
cipe  ;  ul  per  ejus  Fiscaleni  reipsa  confiscenlur 
et  fisco  addicanlur. 

Nam  Saulem  mansisse  regem  usque  ad  mortem 
patel  primo  ,  quia  ipse  eo  usque  regnum  conti- 
nuo  gubernavil  ,    perinde  ul  fecerat  anlc  ;   »e- 


COMMENTARIA  IJN 

cuiulo  ,  qiiia  po})iiliis  ciim  ut  regem  suiim 
liabuit  el  coluit ;  terlio  ,  (luia  Davitl  sempcr  pro- 
lessus  Saulem  esse  regem  ,  se  vero  ad  regnum 
jus  non  liabere  ,  nisi  post  ejus  mortem.  INec 
aliud  voluitCbrys.  dicens  Davidem  regem  osse  , 
scilicet  a  Deo  designaium  ,  ui  Sauli  abdicalo 
morienti  succederet,  ac  regnum  ad  posteros 
transmitteret ,  in  iisque  perpetuaret.  Denique 
ipseSamuel.post  banc  regni  privalionem,  Sauli 
honorem  regium  deiulit ,  eumque  ut  regem 
secutus  est  versu  32;  alioqui  enim  Israel  caruis- 
set  rege  et  principe  :  nec  enim  David  rexit  ante 
mortem  Saulis.  Quod  ergo  ait  Samuel:  Abjecit 
te ,  ne  sis  rex ;  boc  est  abjecit  te  ,  ne  diu  in  regno 
perseveres  :  decrevitenim  libi  regnum  cum  vila 
brevi  auferre,  illudque  in  Davidcm  transferre  ; 
quare  non  tui  ,  sed  Davidis  posieri  in  regnum 
succedent ,  eruntque  reges  conlinuo  Israelis. 

2/i.  DixiTQiiE  Saul  ad  Samuelem  :  Peccavi.  ] 
Poenitenlia  liaec  Saulis  non  fuit  vera  et  seria  ,  ex 
vero  cordis  dolore  ob  Deum  offensum  profecta , 
sed  labialis  duniaxal  etoralis  ex  metu  perdendi 
regni  ,  et  infamiae  publicae  promanans.  Hoc 
enim  est  quod  ipse  mentem  suam  explicans  ait 
versu  30  :  Peccavi ,  sed  nunc  honora  me  coram 
Senioribus  populi  mei  et  coram  Israel  ;  ne  illi  me 
quasi  a  Deo  per  te  reprobatum  reprobent,  et 
reipsa  regno  dejiciant.  Ita  Rupert.  in  Apoc.  c.  2: 
Humililatem  primam  ,  ait  ,  reliquit  Saul ,  neque 
pcenilenliam  egit  ;  dixit  quidem  :  Peccavi  ;  sed 
non  liumiliter  dixit  aut  sensit.  Addit  enim  :  Sed 
nunc  lionora  me  ;  lionorem  ergo  vel  gloriam  non 
Vei  ,  sed  suam  ista  confessione  mercari  voluit  , 
dicendo  :  Peccavi. 

Et  S.  Bern.  serm.  16.  in  Cant.  Numquid,  ait, 
frrofuit  Sauli,  quod  se  ad  increpalionem  Samuefis 
peccasse  confessus  est?  Culpabilis  procul  dubiofuit 
illa  confessio  quce  culpam  non  diluit.  Quomodo 
enim  luimiiem  contemneret  confessionem  liumi- 
litatis  magister?  et  cui  liumilibus  dare  gratiam 
certe  ingenitum  est  ,  omnino  non  poterat  non 
placari  ;  si  quce  in  ore  sonuit ,  in  corde  radiasset 
liumilitas. 

25.  SeD  NU.XC  PORTA  ,    OU/ESO,  PECCATUM  MEUM.  ] 

Porta,\i\  est,  suffer,  lolera,  dissimula,  ignosce, 
parce,  condona.  Ila  Josepbus,  Cbald.  Pagninus, 
Vatablus  et  alii. 

Et  reveutep.e  mecum  in  Galgala  v.  12.  ut  ado- 
REM  DoMi.NUM  ,  J  ut  coram  te  et  per  le  sacrifi- 
cem  Domino  ;  iiaque  populus  videat  me  non 
projeclum  a  Deo  ,  sed  ilii  libique  esse  recon- 
ciliatum. 

27.  Illeautem  apprehendit  summitatempallii 
ejus  qvje  scissa  est.  ]  Ille  ,  scilicet  Samuel ,  in- 
quiunt  Rabbini  nonnulli ,  apprebendit  pallium 
suum  ,  vel  cerle  pallium  Saulis,  illudque  sci- 
dit ,  ut  significaret  scissum  et  separatum  ab  eo 
esse  regnum.  Verum  dico,  ilie ,  scilicet  Saul 
apprebendit  pallium  Samue 
lente  Samuele  scissum  est 
scissio  et  separatio  regni 
posteritate.  Ita  Sepiuaginta  , 
tus  August.  17.  Civit.  7.  ui)i  contendit  ex  Sep 
tuag.  hic  praedici  regnum  a  Judeeis  transferen- 
dum  ad  Cbristum  et  Cbristianos.Sic  eniui  babent 
Septuagiuta  :  Scidil  Dominus  regnum  tuum  ab 
Israel  de  manu  tua  liodie  ;  et  dabit  illud  proximo 
tuo  magis  bono  quam  tu.  Et  scindetur  Israei  in 
duo  et  non  revertelur,  neque  pcenilenliayn  aget 
Sanctus  Israel.  Nam  regnuin  non  est  scissum 
al)  Israele,  nisi  in  Cliristo  et  per  Chrislum,  ail 

COfiJiEL.    A    LAPIDE.      TOM.    II. 


is ,  illudque  reni- 
ut  significaretur 
a   Saule    ejusque 

Josepbus  et  sanc- 


LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XV.  313 

S.  August.  qui  fuit  melior  Saule  ,  id  est,  Judaeis 
quoriiin  rexeral  Saul :  \\\\\cq\\e scissum esl  in  duo, 
quia  pars  una  Judaeorum  conversa  est  ad  Cliris- 
tuni ;  altera  vero  maiisii  obstinata  in  sua  incre- 
dulitale  et  Judaismo.  Et  hoc  Dei  decretum  erit 
aciernum  ,  ut  amplius  Judeei  non  babeant  regem 
et  regnum,  quia  in  Dcuni  non  cadit  facli  pceni- 
tentia.  Ha:c  S.  August.  et  recle  in  scnsu  allego- 
rico ,  non  litterali.  Nam  ad  lilteram  ,  scissum 
est  liic  regnum  a  Saule  ,  cuni  datum  fuit  Da- 
vidi,  qui  erat  obedientior  el  melior  Saule:  tunc- 
i\\ie,regnumscissum  est  in  duo  ;  (\\x\ix  sola  tribus 
Juda  adbaesit  Davidi ,  quasi  regi  suo,  reliquis 
tribubus  Abner  dux  mililiae  regem  constituit  Is- 
bosetb  filium  Saulis  ,  idque  per  septom  annos , 
donec  occiso  Isbosetb  ,  omnes  tiibus  Davidem 
in  regem  acceplarunt ,  ut  patet  2.  Reg.  2.  h.  et 
sequent. 

Simili  modo  Ahias  propbeta  pallium  suuin 
scidii  in  diiodecim  partes ,  ac  decem  parles  de- 
dit  Jeroboam  ;  boc  symbolo  significans  eiim 
fore  regem  decem  trihuum  ,  duas  vero  Iribus 
reliquas  ,  scilicet  Juda  et  Benjamin  ,  adbaesu- 
rasSalomoni  ejusque  filio  Pioboam  3.  Reg.  11. 
vers.  30.  Scissio  ergo  hsec  pallii  repracsenta- 
bat  scissionem  regni  Salomonis  ob  ejus  idolo- 
iatriam. 

28.  Ettradidit  ,  ]  id  est,  tradere  decrevit  : 
significatur  enim  actus  inchoatus  et  destinatus, 
non  perfectus.  Sic  scidit,  id  est,  scindere  decre- 
vit,  regnum  Israela  te ,  ut  tradat  illud  meliori  te, 
scilicet  Davidi. 

29.  PORP.O  TRIUMPHATOR  IIN  ISRAEL  ISOTJ  PARCEr.] 

Cbald.  Decretum  est  super  te  a  Domino  victoria- 
rum  Israel ,  q.  d.  Lata  est  absoluta  et  irrevoca- 
bilis  Dei  sententia  super  te ,  ut  privcris  regno. 
Vocat  Deum  Iriumphatorem  in  Israei,  ut  pungat 
Saulem  ,  q.  d.  Tu  tuis  victoriis  conlra  Amalec 
aliosque  bostes  superbis  et  triiiniphaSj  i(i<'oque 
Deo  rcbellas  ;  sed  scito  iilas  victorias  non  esse 
tuas,  nec  tuis  viribus  partas,  sed  a  Deo  libi  con- 
cessas.  Ipse  enim  est  rex  et  triumphator  in  Is- 
raei ,  qui  prolsraele  fideli  populo  suo  pugnans, 
eum  vincere  et  triumphare  facit  de  hostibus. 
Hebr.  Et  etiam  vicloria  Israel  non  mentietur,  id 
est,  Deus,qui  fuitcausa  liujiis  vicloricE  et  cete- 
rarumlsraelis^  non  relractabit  suum  dictum  de 


auferendo  tibi  regno.  Ita  Nosler.  Alii  :  Nonmeii- 
tietur,  ut  scilicet  promissionem  regni  Davidi 
decretam  revocet  ac  fallat.  Vatabl.  vero  ,  q.  d. 
Deus  virtutem  Israeli  daiam  non  faciel  irri- 
tam;  Deus  non  destiluet  Israelem  pristina  vir- 
tute. 

30.  Atille  ait:  Peccavi;  sed  nunc  honora  me 
(quasi  regem)  coram  senioribus  populi  mei,  et 
CORAM  IsRAEL  ,  ]  id  cst  ,  coram  reliquo  Israelis 
populo,  ne  ille  me  ii  te  spretum  spernat  et  regno 
spoliet.  Vides  bic  poenitentiam  Saulis  fuissehu- 
manam  j  et  metu  regni  perdendi  extortam.  Unde 
S.  Bern.  in  Declamat.  versus  finem  :  Ad  quid  , 
ait,  tibi  hcec  honoratio  ,  miser  ?  Ilceccine  tota  erat 
illa  suppiicatio  :  Peccavi ,  ora  Dominum  pro  me  ? 
Merito  sane  non  pepercit ,  qui  intuebatur  cor,  falsa 
non  poterat  supplicalione  moveri,  Vix  adhuc  dixe- 
rat  David  :  Peccuvi  ;  et  responsum  illiest :  Domi- 
niis  Iranstuiit  pcccatum  tuum  d  le.  Sic  nimirum, 
sic  usque  hodie  diiectissimi ,  cujus  ad  aiias  con- 
solationes  mens  inhiat ,  et  penitus  in  caducis  et 
transitoriis  nonrenuil  consolari ,  ipse  sibi  profecto 
caieslis  subtrahit  graliam  consolalionis.  Quam  si 
digna  devolione  ,  pleno  affectu ,  desideria  vehe- 

UO 


3ia  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XV 

menli  pelere  ,   qucErere  ,    pulsare   salagerel 


Hue  dubio  petens  acciperet ,  qucerens  inveniret , 
pulsanli  aperirelur. 

Audi  sanclum  Gregorium  hlc  I.  6.  cap.  2.  Li- 
quet  quam  poinit  udinem  gerat ,  qui  adhuc  honorari 
desidcrat.  I^am  si  sui  peccati  hunc  veraciter  pccni- 
teret ,  inhonorari  potius  quum  honorari  concupis- 
ceret ,  clc.  Angelomus  quoque  :  In  eo  quod  ait  : 
Honora  me  coram  senioribus  populi  mei  ;  verecun- 
diam  passus ,  ac  superbia  detentus  locutus  est ; 
quia  limebat  honores  amittere  ,  et  ideo  non  ob- 
tiniut  quod  petiit ,  dicens  :  Peccavi.  Quisquis  enim 
sub  specie  confessionis  humanos  adhuc  honores 
amittere  timet ,  isle  indulgentiant  ,  quam  ficta 
humililas  postulat  ,  a  Deo  adipisci  non  va- 
let  ,  elc. 

31.  REVEnsus  ERGO  Samuel  secutus  est  Sau- 
LEW.]  CessitSamuel  Saulis  petiiioni,  ne  eum  in 
desperalionem  vel  furorem  adigeret;  atut  ejus 
honorem  coram  populo  tueretur,  ne  is  eum 
sperneret  el  regno  pelleret.  Hoc  modicum  con- 
solalionis  Sauli  indulsit  ,  ut  regni  privationem 
lenins  ferret ,  et  ne  ad  pejora  delaheretur.  Nam, 
ut  ail  S.  Gregor.  Fortasse  si  abjectus  rex  secum 
ad  culorandum  Dominum ,  revertentem  prophetam 
non  cerneret ,  dcemonum  simulacra  adoraret.  Et 
projicit  ergo  eum,  et  cum  eo  reverlilur  ;  quia  in 
potentibus  hujus  seculi  sic  est  damnanda  iniquitas, 
ut  bonum  quod  habent,  exasperali  non  perdant. 
Unde  colligil:fi(?Me  ergo  Samuel  cum  abjecto  rege 
revertitur;quiaelectiprcedieatores.seculipotentes, 
et  pro  iniquitate  percutiunl,  et  pio  exemplo  bona 
agere  qucedam  sinunt. 

Addiint  Hehraei  apud  S.  Hieron.  Samuelem 
primum  locum  Sauli,  quasi  regi  honoris  causa 
dedisse  ;  sed  Josepluis  ait  in  eo  taniuni 
Sauli  detuHsse  honorem  ,  quOd  eum  non  dese- 
ruerit. 

Qnaeres  quando  miserabilis  hic  Saulis  casus 
coniigerit  :  NoimulU  censenl  eum  conligisse 
anno  3  regni  Saulis  ,  ex  eo  qu6d  cap.  13.  v,  1. 
diciiur  ipse  duobus  annis  regnasse  super  Is- 
rael ;  quod  multi  inlelliguni  sic  ,  ut  innocenler , 
juste  et  prohe  regnarit  per  hiennium  ,  ac  con- 
sequcnler  lertio  anno  sit  lapsus.  Verum  alius 
jllius  loci  magis  genuinus  est  sensus,  uti  ihi 
dixi. 

Alii  aliler:  prohahilis  est  sententia  noslri  Sa- 
liani,Saulem  esse  lapsum  anno  septimo  regni 
sui  ,  iia  ut  octavo  regni  ejus  anno  David  a 
Samuele  unctus  sit  in  reg"em  ,  ut  dicitur  cap. 
sequenii ;  ac  deinde  Saul  adhuc  regnarit  decem 
annos.  Universim  enim  regnavit  annis  octode- 
cim  ,  cum  Samuel  ante  eum  judicarit  Israel  per 
annos  22.  Sic  enim  anni  Saulis  et  Samuelis  si- 
mul  juncti  conflant  /jO  ,  quos  ei  irihuit  Paulus 
Actor.  13.  Unde  sequiiur  lapsum  hunc  Saulis 
accidisse  anno  29  a  morle  Heli ,  et  ab  iniiio 
principatus  Samuelis  ,  qui  immediate  succes- 
sit  Heli.  Sic  enim  apposiie  gesta  tam  pra^ce- 
denlia  ,  quam  sequentia  Saulis  per  hos  an- 
nos  oclodecim  compartiemur  ,  elsi  ex  Script. 
nil  ccrti  definiri  possit,  quidquolibet  anno  ges- 
lum  sit.  Conjeciura  ergohic  opus  est. 

32.  DixiTQiJE  Samuel  :  Adducite  ad  me  Agag 
HEGEM  ,  ]  ut  quem  Saul  noltiil  occidere  ,  ego 
occidam  ,  ilaque  Dei  volnniaiem  expleam  in 
vindicta  et  anathemaie   Amalecitarum. 

Et  OBI.ATUS  EST  EI  AgAG   PINCUISSIMUS    F.T   TRE- 

MENs  ,]  prae  pinguodine,  quasi  dicat:  Adco  pin- 
guis  ut  iremulo  et  vacillanti  gressu  incederet. 


Nam  Hehr.  est  ^gag  T^^l^lV^QMaadanoth  ,  quod 
Chald.  vertit  :  Agag  deliciosus.  Pagnin.  Vatabl. 
el  alii  :  Jgag  deliciarum ,  id  est,  Agag  deliciis 
saginatus  ei  impiuguaius  ,  ideoque  iremulus. 
Minus  recte  ergo  nonnulli  sic  exponunt,  quasi 
dicat  :  Ohlatus  est  Samueli  Agag  cum  deliciis , 
hoc  esl  gradiens  deliciose,  incessu  regio  et  su- 
peiho.  Alii :  Gaudens  de  morte,\GO  quod  mortem 
servituli  prseferret :  vel  ut  R.  Kimchi  qu6d  a  Sa- 
muele  henigno  vitam  speraret.  Alii  vertunt  : 
Cum  vinculis.  Iia  qui  a  vulgala  discedunt,  aheuni 
jn  diversa. 

Porro  Aman  hostis  Judacorum  ah  Assuero  sus- 
pensus,  Eslher.  3.  v.  1.  et  10.  dicitur  fuisse  de 
siirpe  Agag.  Unde  ah  hoc  Agag  rege  Amalec 
eum  prognalum  fuisse  censent  Joseph.  lib.  10. 
Antiq.  c.  6.'Hebr£ei,  ChakUeus,  Lyranus  ,  Ca- 
jetanus  ,  Serarius  et  Ruperlus  1.  8.  de  Victor. 
Verhi  Dei  cap.  4.  Hinc  et  Aman  Esther.  cap.  12. 
vocalur  Bugcvus ,  quasi  Benagagcpus  ,  vel  Ben- 
gogcBus,  id  esl,  fUius  Agag\tl  Gog.  Nam  Sep- 
tuag.  Numer.  24.  7.  Agag  per  apheresim  vocant 
Gog,  aut  Bugceus ,  quasi  Gogceus  :  suhinde  enim 
liltera  B  mulatur  in  G  ,  Ezech.  27.  9.  Senes  Giblii 
vertunt  Septuaginta  Biblios  ,  et  ipsa  civilas  vo- 
calur  Gihlus  et  Beblus^  teste  S.  Hicron.  de  locis 
Hehraicis.  Ita  etiam  I  in  B.  cum  duellum  bel- 
lum,  duellius  hellius  ,  ait  Cicero  in  Oratore. 
Vide  Angelum  Caninium  in  Hellenismis.  Eslo 
enim  Aman  fuerit  Macedo  ,  tamen  fieri  potuit 
ut  aliquis  ex  Anialec  et  stirpe  Agag  migrarit  in 
Macedoniam,ex  quoibidem  prognalussit  Aman. 
Verum  potuit  alius  esse  Agag  pater  vel  avus 
Amani  diversus  ab  Agag  rege  Amalec  ;  unde  nil 
certi  in  hac  re  stalui  polest.  Verisimile  ta- 
men  est  hunc  eumdem  fuisse,  tiim  quia  hlc 
fuit  celebris  ,  nec  alius  hoc  nomine  in  Scrip- 
tura  reperiiur:  tum  quia  hic  fuit  superhus,  de- 
liciosus  et  crudelis  ,  aeque  ac  fuit  Aman,  ut  iii 
eum  hosce  suos  mores  cum  semine  transfu- 
disse  videatur.  Et  hoc  innuit  t6  Aman  de  stirpe 
Agag. 

Et  dixit  Agag:Siccine  separat  amara  mors  ,  ] 
quasi  dicat  :  0  quam  amara  est  mihi  delicato 
etin  deliciis  enutrito  isla  mors  imminens  ,  et 
quam  staiu  meo  regali ,  opihus  ,  honoribus  et 
deliciis  abundanti  indigna.  Speraham  enim  in 
iisdem  quibus  assueveram  vilam  concludere. 
Ita  Abulensis.  Hoc  esl  quod  ail  Eccles.  41. 1. 
O  mors ,  qucim  amara  est  memoria  tua  homini 
pacem  habenti  in  substanliis  suis ,  viro  quielo  , 
et  cujus  vice  directcs  sunt  in  omnibus  !  Vide  ibi 
dicta. 

Minus  apte  ergo  Vatablus  ,  Pagninus  et  alii 
vertunt :  Recessit  d  me  amaritudo  mortis  ,  quasi 
Agag  generoso  et  regali  animo  contemnens 
moriem  id  dixerit ;  aut  viso  Samuele  ,  ab  eo  vi- 
lam  sperarit. 

Hehr.  enim  1D  sar ,  id  est,  recessit ,  in  Cai , 
more  Hebr.  sumitur  pro  lliphil,  id  est ,  pro  re- 
cedere  facit ;  sive  utNoster  vertit,  separat.  Sensus 
ergo  est:  Itanemihi  moriendum  est  tam  amara, 
misera  et  violeuia  morte  ?  Ilane  separanda  esi 
anima  a  corpore  ,  sensus  a  deliciis  suis  ,  Agag 
a  regno  suo  ?  aut  ul  Serarius  vertil :  Declinavit 
ad  me  amaritudo  mortis ,  quasi  dicat  :  Actum 
est  de  vila  mea  ,  imminet  mihi  amara  et  aceiba 
mors. 

Tropol.  S.  Gregor.  Becens  conversi ,  ait,  dum 
ci  solilis  suis  voluplalibus  separanlur ,  dolorem 
insiar  moriis  seniiuni  :  uude  hactenlaliooe  pul- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XVI. 


315 


sanUir  :  siccine  nie  separal  i»  nicis  deliciis 
aiuara  uiors  penilcnliae  cl  sanciae  vilae  ?  Qaia 
in  eis  ,  inquit  ,  cavncdilas  sine  magna  tribu- 
latione  minime  necalur.  Quasi  enim  visis  aus- 
teritatibus  ,  quibus  subdenda  esl  ,  dicit  menli 
sensualitas  sua  :  Lcela  pro  tam  tristibus  sper- 
nis  ? 

35<  Et  AIT  SaMTEL  :  SiCCT  FECIT  4BSQUE  LIBEniS 
MULIERES  GLADIUS  TUUS  ,  SIC  AUSQUE  LIBERISERIT 
INTER    MULIERES   MATER   TUA  ,  ]   quasl    dicat  :  EgO 

niatrem  tuani  te  occidendo  faciam  viduam  sine 
liberis ,  quia  tu  niultas  fecisti  viduas  necando 
eorum  filios.  Nimirum  juste  occideris,  quiain- 
juste  aliosoccidisti.  iEterna  enim  Dei  lege  san- 
citum  est  ul  homicida  occidatur.  Nota  delicio- 
60s,  qualis  erat  Agag,  saepe  esse  crudeles  ;  quia 
omnem  amorem  quem  hal)ent  sibiipsis  impen- 
dunt ,  ac  proinde  in  alios  non  nisi  odia  expro- 
munt;  imo  alios  fraudant  et  spoliant,  ul  piura 
habeant  quibus  delicientur.  Omnia  enim  sibi 
appetunt,  aliis  nihil. 

Figmenta  sunt  quse  scribit  Philo  Biblicus  , 
scilicet  Deum  jussisse  Samueli  ut  Agag  regi 
daret  vit<'e  inducias  per  sequentem  noclem  ;  qua 
proinde  Agag  uxorem  suam  gravidam  effecerii^ 
indeque  natus  sit  filius  nomine  Edab  ,  qui  fue- 
rit  Amaleciies  ille,  qui  Saulem  seoccidisse  as- 
seruit  Davidic.  31.  ut  per  filium  Agag  jusio  Dei 
judicio  occisus  sit  Saul;  eo  qu6d  ipse  Agag  non 
occidissel ,  ut  jusseral  Deus.  Hoec  enim  est  ta- 
lionis  poena. 

Et  in  frusta  concidit  eum  Samuel  ,  non 
per  se  ,  ut  vult  Serarius,  sed  per  suos,  ait  Jo- 
sephus  ,  coram  Domino  ,  ]  quasi  sceleralum 
in  victimam  anaihematis  justitiae  divinae  sa- 
crificans  ;  idque  non  ex  saevitia  ,  sed  ex  zeio 
juslae  vindictae  ;  qualem  habuit  Phinees  occi- 
dens  principem  fornicantem.  Numer.  cap.  25; 
et  Elias  ©ccidins  Sacerdotes  Baal  3.  Regum 
cap.  18. 

Tropolog.  cum  superbia  et  vitiis  dimicantes  , 
debemus  eu  frustatim  concidere,  et  nihil  ex  eis 


relinquere,  quod  novum  nobis  bellum  moveal. 
Ita  Beda. 

35.  Et  ison  vidit  Samuel  ultra  Saul  ,  ]  id  esi  , 
non  invisil  Samuel  Saulem  amphus  ,  non  eum 
adiit  honoris  causa  ,  uti  fecerat  prius  ,  non 
collocutus  est  cum  eo^  noneum  direxit,  Tidmo- 
nuitj  reprehendit,  uli  faceresolebat.  Huncesse 
scnsum  pafet  ex  Hebraeo  :  nam  alioqui  postea 
Samuel  viditSaulem  inter  prophetas  proplietan- 
tem  c.  19. 26. 

LuGEBAT  Samuel  Saulevi  ;  ]  quia  dolebat  Sau 
lem  a  se  unctum  ,  regno  ,  ac  Israelem,  rege 
tamforli  etfelici  privari ;  atque  nesciebat  quis 
et  qualis  ei  successurus  esset.  Adde  :  Timebat 
Saulem  non  tantum  regno,  sed  et  vita  ac  salule 
seterna  privandum  ;  licet  enim  iiic  tantum  a 
Deo  regno  spolietur,  tamen  to  abjecit ,  et  Hebr. 
reprobavit  le  Deus  ,  innuit  eum  a  Deo  derelic- 
tum  ,  in  majora  scelera  ruilurum  ,  in  iisquo 
moriturum  ac  daninandum  ,  uti  reipsa  conti- 
gisse  videtur.  Lugebat  autem  ,  et  simul  lugens 
orabatproSaule,  utvel  regno  restitueretur,  vel 
certe  in  ulteriora  mala  non  decideret.  Sperabat 
enim  Dei  decretum  de  abjectione  Saulis  non 
esse  omnino  absolutum  et  irrevocabile  ,  sed 
comminatorium  ,  ac  precibus  tlecii  mutari- 
que  posse.  Unde  Deus  cap.  seq.  vers.  1.  as- 
serit  id  esse  absolutum  ;  vetatque  ne  amplius 
higeat  Saulem  ,  sed  ejus  loco  in  regem  ungat 
Davidem. 

Nota  hic  et  imitare  misericordiam  el  charita- 
tem  Samuelis  erga  Saulem  sibi  Deoque  inobe- 
dientem.  Audi  sanclum  Gregoriuin  :  Quid  est 
quod  luget  quem  cernere  dedignatur  ;  nisi  quia 
et  cum  zelo  rectitudinis  ,  sancti  Doctores  liabent 
affectummagnce  charitatis ,  ipsa  aulem  cliaritatis 
magnitudo  ostenditur ,  quia  projectum  ,  regem 
plangere  perhibetur?  Quo  ergo  affectu  elcctoram 
subditorum  peccata  plangunt  ,  qui  pro  projectis 
rcprobis  plangere  tam  affectuose  didicerant  ?  in- 
stantia  namqueiuctus  ostenditur,  quia  subjunctuin 
est  :  Usquequo  tu  luges,  Saal  ? 


CAPUT  DECIMUM  SEXTUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

SaMUEL    UNGIT   DaVIDEM    IN    REGEM  ,  UT   SaULI  MORTUO  SUCCEDAT.    MoX  V.    14.  SlMIUTLS 

Dei  a  Saul  transit  ad  Davidem  ,  Ac  Saulem  EXAGITAT  SPIRITUS  MALUS,  quem 
David  pellit  pulsando  citharam.  Unde  V.  21.  Euai  diligit  Saul,  facitque  slum 
armigerum. 

1 .  ^gs^^^^i^^t^^iJ^ixiTQUE  Dominus  ad  Saraiielem  :  Usquequo  tu  Iiiges,  Saul,  cum  ego  pio- 

ijecerim  eum  ne  regnet  super  Israel  ?  Imple  cornu  tuum  oieo  ,  et  veni ,  ut 
mittam  teadlsai  Betlilehemitem  ;  providi  enim  in  filiis  ejus  mihi  regera. 
,^2.  Et  ait  Samuel  :  Quo  modo  vadam  ?  audiet  enim  Saul ,  et  interficiet  me. 
Etait  Dominus  :  Vilulum  de  armento  tolles  in  manu  tua  ,  et  dices  :  Ad 
immolandum  Domino  veni.  3.  Et  vocabis  Isai  ad  viclimam  ,  et  cgo  osten- 
dam  tibi  quid  facias,  etunges  quemcumque  monstravero  tibi.4.  Fccit  crgo 
Samuel ,  sicut  locutus  est  ei  Dominus.  Venitque  in  Bethlehem  ,  et  adrairati  sunt  seniores  civi- 
tatis ,  occurrentes  ei ,  dixeruntque  :  Pacificusne  est  ingressus  tuus  ?  5.  Et  ait  :  Pacificus ;  ad 
immolandum  Domino  veni ,  sanctificamini  et  venite  mecum  ut  immolera.  Sanctificavit  ergo 
Isai  ct  Glios  ejus  ,  et  vocavit  eos  ad  sacrificium.  G.  Cumque  iiigres>.i  essent,  vidit  Eliab,  et  ait  : 
Nura  coram  Domino  esl  Christus  ejus  ?  7.  Et  dixit  Dominus  ad  Samuelem  :  Nc  rcspicias  vul- 


316  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XVI. 

tiim  ejiis  ,  neque  allitudinem  staturae  ejus ;  quoniam  abjeci  eum,  nec  juxta  intuitura  hominis  ego 
judico  :  Iiomo  enim  videt  ea  quae  parent ,  Dominus  autem  intuetur  cor.  8.  Et  vocavit  Isai  Abi- 
nadab,  et  adduxiteum  coram  Samuele.  Qui  dixit :  Nec  hunc  elegit  Dominus.  9.  Adduxit  autem 
Isai  Samma,  de  quoait  :  Etiam  hunc  non  elegit  Dominus.  1  0.  Adduxit  itaquelsai  septem  filios 
suoscoram  Samuele  ;  et  ait  Samuelad  Isai  :  Non  elegit  Dominus  ex  istis.  1 1 .  Dixitque  Samuel 
ad  Isai :  Numquid  jam  completi  sunt  filii  ?Qui  respondit :  Adhuc  reliquus  est  parvulus,  et  pascit 
oves.  Et  ait  Samuel  ad  Isai  :  Mitte  ,  et  adduc  eum  ;  nec  enim  discumbemus  prius  quam  huc  ille 
veniat.  12.  Misit  crgo,  et  deduxit  eum.  Erat  autem  rufus,  et  pulcher  aspectu,  decoraque  facie , 
et  ait  Dominus  :  Surge  ,  unge  eum,  ipse  est  enim.  13.  Tulit  ergo  Samuel  cornu  olei ,  et  unxit 
eum  in  medio  fratrum  ejus  ;  et  directus  cst  Spiritus  Domini  a  die  illa  in  David  ,  et  deinceps ; 
surgensque  Samuel  abiit  in  Ramatha.  14.  Spiritus  autem  Domini  recessit  a  Saul ,  et  exagitabat 
eum  spiritus  nequam  a  Domino.  15.  Dixeruntque  servi  Saul  ad  eum  :  Ecce  spiritusDei  raalus 
exagilat  te.  16.  Jubeat  dominus  noster,  et  servi  tui  qui  coram  te  sunt ,  quserent  horainem 
scientera  psallere  cilhara  ,  ut  quando  arripuerit  te  spiritus  Domini  malus,  psallat  raanu  sua  , 
etlevius  feras.  17.  Et  ait  Saul  ad  servos  suos  :  Providete  ergo  mihi  aliquem  bcne  psallentem, 
et  adducite  eum  ad  me.  18.  Et  respondens  unus  de  pueris,  ait  :  Ecce  vidi  fiiium  Isai  Bethle- 
hemitem  scientem  psallere  ,  et  fortissimum  robore  ,  et  virum  bellicosum  ,  et  prudentem  in  ver- 
bis  ,  et  virum  pulchrum  ,  et  Dorainus  est  cum  eo.  19.  Misit  ergo  Saul  nuntios  ad  Isai ,  dicens: 
Mitte  ad  meDavid  filium  tuum  ,  qui  est  in  pascuis.  20.  Tulititaquelsai  asinum  plenum  panibus, 
et  lagenam  vini  et  haedum  de  capris  unum  ,  et  raisit  per  manura  David  filii  sui  Sauli.  21 .  Et  venit 
David  ad  Saul ,  et  stetit  coram  eo  ;  at  ille  dilexit  eura  nirais,  et  factus  est  ejus  armiger.22.  Mi- 
sitque  Saul  ad  Isai  dicens  :  Stet  David  in  conspectu  meo  ;  invenit  enim  gratiam  in  oculis  raeis. 
23.IgiturquandocumquespiritusDoraini  maIusarripiebatSauI,DavidtoIIebatcitharam,etpercu- 
tiebat  manu  sua,  et  refocillabatur  Saul,  et  levius  habebat.  Recedcbat  enim  ab  eo  spiritus  malus. 


1.  UsQUEQUO  Tu  LUGES,  Saul  (cl  liigendo  oras 
pro  60  restitucndo),cx;M  ego  puojecerim  eum  , 
lUpote  inobedienlem  ,  obstinaium  et  impoeni- 
icnlem  ,  ne  uesnet  super  Israkl?  ]  Cur  enim  ,  ut 
ait  S.  Gregor.  projectl  persona  ptangitur ,  cum 
melior  subrogatur  ?  Audi  sanclum  Cbrysoslo- 
nium^hom.  5.  de  poenilentia  :  MuUum  exhausit 
temporis  beatus  Samuel  pro  Saule  dcprecans,  noc- 
tesque  multas  transegit  insomnes  pro  delinqaentis 
salute.  Deus  autem  tempus  repudians  (  non  enim 
cum  proplieta;  oratione  pcccatoris  convenil  pceni- 
tentia )  ,  dicit  ad  proplietam  :  Usqaequo  ta  plo- 
ras  ?  usquequo  ostendit  tempas  ,  ac  perseveran- 
tiam  deprecantis?  Et  repulit  Deus  tempus  depreca- 
tionis  proplietcB.  Non  enim  cum  justi  interventu  , 
regis  pccnitentia  stetit.  Et  sanctus  Bernard.  ser- 
iTion.  12.  in  Cantic.  Samuel ,  ait,  iugebat  Saul  , 
qui  se  quoirebat  occidere ,  ad  ignem  ckaritatis  in- 
calescente  pectore  liqaefactus  intus  pietatis  adeps 
foras  emanabat  per  ocuLos.  Subjicit  ClH-ysost.  se- 
cus  fuisse  in  Davide  qui,  a  Nathau  correptus  de 
adulterio  et  homicidio,  serio  poenituit,  ideoque 
ab  eo  illico  audivit ;  Transtulit  Dominus  peccatum 
luum.  2.  Reg.  12. 

Providi  enim  in  filhs  ejus  mihi  regem  ,  ]  id 
est ,  destinavi  unum  e  liliis  Isai  creare  regem, 
qui  Sauli  succedat.  Sed  cur  eum  non  desig- 
nat,  necnominal?  Causam  dal  S.  Ciirysost.  in 
Psal.  50.  Attende ,  inquit ,  diiigenter.  Non  dixit 
ad  Samuelem :  Vade  ac  Davidem  milii  unge  ;  sed 
vude  ,  unge  milii  unum  ex  filus  Jesse.  Ne  videli- 
cet  idem  Davidi  accideret ,  quod  prius  Josepko  ; 
ul  enim  fratres ,  cum  regem  eum  fore  intellexis- 
sent  ,  insidias  ipsi  struxerunt ,  eodem  modo  peri- 
culam  erat ,  ne  isti  quoqiie  idem  facinus  perpetra- 
rent.  Idem  eliam  Theodor.  expressil  q.  37.  in 
Reg.  Nam  ,  ait ,  cum  etiam  sic  facta  electione 
aperuerunt  fratres  saam  invidiam,  fratrem  cons- 


picati  in  acie ,  quid  non  fecissent ,  si  non  facla 
esset  lioc  modo  ? 

h.  Admirati  sunt  Semores  ,  ]  el  simul  perter- 
riti,  quOd  insolitum  erat  tantuni  Prophelam  et 
Judicem  solum  venire;  lum  quia  ex  inopinalo, 
nullo  praemonito  aderat  ;  undc  limebanl  nc 
iratum  Sauleni  fugerel,  ejusque  iram  in  Betli- 
lehemitas  ,  quasi  Samuelem  recipientes  devol- 
veret;  aul  ne  trisle  aliquid  praenuntiaret.  Tro- 
polog.  S.  Gregor.  Elecli  Doctores ,  inquit,  vix 
aliquando  videri  in  pubiico  debent  ,  esse  frequen- 
tes  in  secrelo  ,  negotiis  civiLibus  vacui ,  spirituati- 
bas  pteni. 

Sanctificamini  ,  ]  idest,  sancie  vos  praepa- 
rate  ad  sanctuni  sacriricium;  ad  quod  vos  iu- 
viio  ut  ei  iniersitis  :  licet  solum  Isai  cuni  filiis 
vocarit  Samuel  ad  prandium  sacrificii  ,  ut  se- 
creio  ungeret  unum  e  filiis  ejus  in  regem;  unde 
sequitur  : 

o.  Sanctificavit  ergo  Isai  et  filios  ejus  ,  et 
vocAViT  Eos  AD  SACRiFiciuM.  ]  SanctificavLt ,  id  est 
jussit  eos  sanctificari,  sive  purificari  per  secu- 
bitum  ,  id  est ,  abslinentiam  ,  perque  sparsio- 
nem  aquae  luslralis:  utsi  quam  irregularitaleiu 
legalcm  conlraxissent,  illam  hac  lustralioneex- 
piarent.  Vide  dicta  Num.  19.  Idem  imitati  sunt 
Gentiles  juxla  illud:  Casta  placent  Superis ,  pura 
cumveslevenile.  Ei-  Donec mefiuminevivo  abluero. 

Unde  illa  lex  apud  Ciceronem  1.  2.  de  legibus  : 
Caste  deos  adeunio.  Hinc  argumenlo  a  minori  ad 
majus  coUigitS.  Greg.  aitque;  5/  interesse  sacri- 
ficiis  non  audent  nisi  sanctificati;  quid  de  sacrifi- 
cantibus  censendum  ?  sanctificare  enim  purgare 
est.  Qaanlum  ergo  puros  decet  esse  Ponlifices  ,  ubi 
invitatce  ad  sacrificium,  non  nisi  sanclificatx  ad- 
miltendce  sunt  plebes?  sanctificatio  quippe  corpo- 
ris,  pudicitia  est ;  sanctificatio  mentis,  ckaritas  ei 
humilitas.. 


COMMENTAniA  IN  LIBRUM 

6.  Ci'MQUF,  iNGRESsi  EssENT  ]  iul  praiKlium  ex 
peraclo  Saimielis  saciificio  inslruclum  ,  non 
enim  in  sacrificio  ,  ulpote  publico  coram  se- 
nioribus  ,  sed  in  prandio  coram  Isai  el  Ira- 
iribus  ,  Samuel  secrelo  unxil  Davidem  in  r(;- 
gem;neSaul  rem  inlelligereleliUrique,  scilicel 
tam  Samueli  quamDavi(li,necemmachinarelur. 

VlDlT    ElIAIJ,   ET  AIT  :  ]\UM  CORAM   D0MII\O    EST 

CHnisT'Js  lijus  ?]  quasi  dicat  :  Samuel  Eliab  pri- 
mogeniium  Isai  sliiiL  el  obtulil  Domino  ,  eum- 
quc  inlerrogavil :  Hiccine  esl,  Domine,  queni 
elegisli  in  regem,  ut  jubeas  eum  a  me  ungi ; 
itaque  ipse  fial  ClirisUis ,  id  est,  unctus  Domini  ? 

7.  Et  DixrrDoMiiNUS  ad  Sabiuelkm  :  Ne  respicias 
VI  i.TUM  Ejus  (virilem,  grandem  et  elegantem) , 

AEQUE  ALTITUDINEM  STATL'R.«  EJUS  (Uti  Saul  rCX  ab 

luiniero  sursum  eminebal  loli  populo),  quoniam 
ABJECi  EUM.]  Hebr.  inTlDNC  meastilm,  id  est , 
reprobavi  emn,  Sepluag.  Quoniavi  contempsi  euvi. 


I.  REGUM.  Cap.  XVI. 


Chald.  elongavi ,  scilicel  a  regno  ,  quasi  dicat 
Abjeci  Eliab,  licel  primogenitum  ,  pulchrum  et 
procerum,  ne  sit  rex.  Ila  S.  Gregor.  Abulensis, 
Hugo,  Lyran.  et  Dion.  Alii,  quasi  dicat  :  Abjeci 
eum  ,  id  est,  Cliristum  meum ,  quem  scilicel  a 
le  ungi  volo  in  regem;  puta  Davidem  feci  abjec- 
tum ,  id  est,  juvenem  el  minimum  nalu  inler 
filios  Isai. 

HOMO  ENIM  VIDET  EA  QU/E  PARENT,  DOMINUS    AU- 

TEM  INTUETUR  COR.]  Ilcbr.  Homo  viclet  (el  videndo 
judical)  secuncUim  oculos  (juxla  apparenliam  ex- 
ternorum  oculorum) ,  Deus  autem  videt  (  et  vi- 
dendo  judicat)  secundimi  cor.  Quare  homines 
saepe  fallunlur.  Ocuii  enim  et  vultus  scp-pe  men- 
tiuntur,  etindicant  mentem  sapientem  vel  pro- 
bam  ,  quae  insapiens  est  el  improba.  Cor  autem, 
jd  est,  mens  et  voluntas  mentiri  et  fallere  ne- 
quit ;  quia  aliud  se  esse  quam  revera  sit  fin- 
gere  nequil.  Dcus  ergo  est  Cardiagnostes,  idesl, 
cordis  inspeclor  ,  imo  Dominus  et  possessor. 
Sensusest,  quasi  dical  :  Deus  videtcor  Davidis 
melius  esse  corde  Eliab  ;  eslo  vultus  et  forma 
Eliab  melior  et  grandior  sit ,  quam  vultus  et 
forma  Davidis  :  hac  de  causa  non  Eliab  ,  sed 
Davidi  regnum  assignabit.  Hinc  Septuaginta 
vertunt :  Quoniam  liomo  videbit  in  fuciem  ;  Deus 
autem  in  cor ,  puta  arcana  et  intima  cordis.  Et 
Chaldaeus  :  Ouia  fdii  Iwminis  videnl  in  oculis  suis, 
et  ante  Dominum  manifesta;  sunt  cogitationes 
cordis. 

10.  Adduxit  itaque  Isai  septem  filios  suos.  ] 
Habuii  ergo  Isai ,  sive  Jesse  ( hsec  enim  duo  no- 
mina  apud  Hehraeos  unum  idemque  sunt),  uni- 
versim  octo  Hlios.  Nam  David  absens  erat 
octavus.  Dices  :  1.  Paral.  3.  cum  Davide  nume- 
rantur  septem  duntaxat  filii  Isai  sivc  Jesse. 
Hesp.  ibi  non  omnes  numerari ,  sed  unum  prac- 
termitli  ob  causam  nohis  incognitam  ,  forle  co 
quod  oclavus  genitus  sitex  concubina,  vel  uxore 
secundaria;  siculc.  \h.  ^9.  Saulis  filii  numeran- 
lur  ires,  et  omitliiur  quarlus,  scilicel  Isboseih  , 
de  quo2.  Rcg.  2. 

Aliter  Lyran.  Cajet.  et  Dion.  dicunt  enim  no- 
men  tertii  filii  fuisse  iVfl//ian  ^'WQjonalhan;  eum- 
que  omitti ,  eo  qiujd  filius  essel  adoptivus,  iion 
naluialis.  Verum  de  liac  ejus  adoplione  nil  us- 
piam  legimus.  Hinc  liquet  Samuelem  revelassc 
Isai  Dei  consilium  de  eligendo  uno  ex  filiis 
ejus  in  regem  ,  eoque  ungendo.  Ideo  enim  Isai 
omnes  filios  ordine  iialivilatis  adduxil  ad  Sa- 
inuelem,  ut  viderel  quem  ex  eis  unum  Deus 
eligeret. 


31^ 

11.  Adhuc  reliquus  Est  parvulus.  ]  Vide  hic 
quam  diversa  sini  judicia  Dei  el  hominum. 
Isai  enim  Davidem  ul  juvenem  el  minimum  , 
ideoque  oves  pascentem  parvi  cestimabat,  nec 
dignum  conspeciu  Samuelis  :  unde  eum  non 
adduxit  ;  Deus  autem  eum  fratribus  omnibus 
praelulit  ,  regemque  creavit.  Unde  S.  Ambros. 
serm.  18.  in  Psal.  118.  Palris  ,  ait,  oves  pascebat. 
vili  abiegalus  obsequio  ,  non  est  oblalus  sacerdoli 
(  Samueli )  ,  quasi  indignus  ,  qut  ungeretur  iii 
regnum. 

Parvulus.]  Hinc  el  magis  exc.  17.  v.  23.^2.  58. 
multi  censent  Davidem  ,  cumuncius  fuit  in  re- 
gem  ,  aelale  puerum  exslilisse  ,  imo  puerulum  , 
ut  ait  S.  Chrys.  in  Ps.  50.  sic  et  Joscphus  ,  Sera- 
rius  et  alii. 

Ex  adverso  Hebra-i  in  Sedcr  Olam  c.  13.  cen- 
seut  Davidem  hoc  tempore  fuisse  29  annorum, 
eo  quOd  putentSaulemduos  duntaxatannos  reg- 
nasse  et  vixisse  :  quo  mortuo  stalim  ei  suc- 
cessit  David  ,cum  esset  triginla  annorum ,  ut 
dicilur2.  Reg.  5.  V.  k. 

Media  senieutia  esi  verior  ,  scilicet  Davidem , 
cum  uncius  fuit ,  fuissc  viginii  circiler  anno- 
rum.  Haec  enim  selas  apta  est  regno  et  media 
inter  pueritiam  et  virilem  selalem.  Probatur 
primo  ,  quia  David  v.  18.  vocatur  fortissimus 
robore ,  vir  beliicosus  et  prudens  in  verbis.  Ergo 
facile  erat  viginli  annorum.  Secundo,  quia  ut 
dixi  cap.  pracced.  Saul  per  inobedientiam  par- 
cendo  Agag  anno  septimo  regni  sui  ,  eo  a  Sa- 
muele  privalus  est;  mox  autem  annosequenti , 
puta  oclavo  Saulis  ,  pro  eo  jam  reje:to  unxit 
Davidem  ;  Saul  aulem  posthyec  regnavit  adhuc 
deccm  annis  :  universim  enim  regnavillS  annis. 
Quare  cum  posidecem  annos  mortuus  sit  Saul, 
eique  in  regnum  succedens  David,  fiierit  tunc 
triginta  annorum;,dicere  oporteteum,  hoc  anno 
quo  primum  secrelo  iinctus  est ,  fuisse  20  an- 
norum.  Ita  Abulensis  ,  Dionys.  Salianus  et  alii. 
Adde  quod  Saul  v.  21.  Davidem  fecit  suum  ar- 
migerum  ;  armigeri  auleni  soleniesse  juvenes, 
non  pueri. 

Dices  :  Quomodo  ergo  Davidhic  vocatur  par- 
vulus?Resp.  quia  respeclu  frairum  omnium  erat 
parvulus,  id  est ,  minimus  nalu  ,  ideoque  opilio. 
Unde  pro  parvuius  Hebr.  est  jiap  kalan  ,  id 
est ,  parvus  ,  nl  verlil  Chaid.xnis.  Hinc  Septua- 
ginla  verlunt :  mmor,  id  est,  minimus  fralrum. 
Sic  Benjamin  vocalur  parvulus,  id  est,  natu  mi- 
nimus  filiorum  Jacoh  ,  Genes.  /|3.  29.  cum  la- 
men  jam  tunc  genuisset  decem  filios  ,  ut  patel 
Gen.  ^6.  21. 

Et  pascit  oves.]  Hic  olim  Patriarchae  et  Prin- 
cipes  fuere  agricoleeet  pastores  ovium,  et  ex 
ovibus  didicerunt  pascere,  regereque  homines. 
Tales  fuere  Adam,  Abel ,  Abraham ,  Isaac,  Jacob, 
Josephj  Moses.  Tales  quoque  fuere  Romani,  de 
quibus  Ovid.  1.  1.  Fastor. 

Jura  dabat  populis  posito  modo  Prajtor  aralro, 
Pascebatque  suas  ipse  Senator  oves. 

Vide  dicta  c.  11.  v.  5. 

MlTTE    ET    ADDUC   EUM  ,  NEC  ENIM   DISCUMBEMUS 

PRiusQUAM  iiuc  iLLE  VENIAT.  ]  Hinc  patct  autc 
prandium  unctum  fuisse  Davidcm  ,  lum  quia 
aiile  prandium  res  ardujc  tractari  solenl;  lum 
quia  propheta)  zelosi^  qualis  eral  Samuel  ,  Dei 
prseccpla  urgeiit,  illaque  illico  anle  res  alias 
cxscquuiUur;  lum  quia,  ulailS.  Gregorius:/n 


318 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XVT. 


observatione  jejunu  celebranda  sunt  Sacramenla 
unclionis.  Uiule  el  s;uicitiun  estul  non  nisi  je- 
juni  sacrum  cJirisuiainConnrmationeaccipiant. 

12.  Erat  autem  uufus.  J  Hebr.  iJldN  ad- 
moni ,  id  est,  rubicundus  ,  sangulneus  ,  rufus  , 
«juasi  essel  aller  Adam,  ait  Tlieodor.  ideoque 
typus  et  figura  Chrisii.  Rufi  enim  sunt  pulchri 
ei  ssepe  insigni  indole.  Unde  Cedrenus  scribit 
Valeutinianum  Imperalorem  habitum  Davidi  si- 
milemjCO  qu5d  rubicundus  esset ,  rufis  capil- 
lis  ,  oculis  caesiis  ei  pulchris.Rufus  enim  color 
accedit  ad  fulvum,  qualis  est  leonis  ,  qui  for- 
liludine  superatomnia  animalia,  eorumqueest 
rex.  Addil  Arisloteles  in  Physiognom.  cap.  10. 
Ouibus  color  ruber  est ,  aculi  sunt ;  quoniam  om- 
nia  quce  secundum  corpus  sunt ,  d  motu  calefacia 
rubescunt. 

SuRGE,  UNGE  EUM ,  iPSE  EST  EMM  ]  quem  iu  rc- 
gem  elegi,  et  a  le  ungi  volo.  Porro  S.  Athanas. 
in  vita  S.  Antonii  ait  Davidem  a  Samuele  agni- 
lum  fuisse  ex  Isetitia  vulius,  seque  ac  ex  eadem 
ab  omnibus  agnoscebatur  Antonius  inter  mille 
Monachos  :  Si  quis  enim  ignarus  ejus  inter  viuL- 
titudinem  Monaclwrum  eum  videre  desiderasset , 
nuilo  indicante  coileris  prcetermissis  ad  Anto- 
nium  currebat  ,  et  animcB  puritatem  agnoscebat 
ex  vuUu  ,  et  per  speculum  corporis  gratiam 
sanctce  mentis  intuebatur.  Nam  semper  hiiarem 
faciem  gerens,  liquido  ostendebat  se  de  ccelestibus 
cogitare,  sicut  Scriptura  ait  :  Corde  laitante  vul- 
tus  floret ,  sed  in  mccrore  continuo  tristalur  ,  ait 
S.  Athanas.  Sic  Samuel ,  inquit ,  agnovit  Davi- 
dem  :  Lcetificatos  enim  habebat  oculos  et  dentes 
sicut  lcic  candidos. 

Alleg.  David  fuit  typus  Christi ,  qui  imirufus, 
ait  S.  Gregor.  quia  lancea  vuLneratus;  rufus,quia 
ex  passione  rubicundus.  Unde  et  per  prophetam  ei 
dicitur  :  Quare  rubrum  est  indumentum  tuum  ? 
Rufus  quippe  exstitit ,  qui  candorem  tantce  inno- 
cenlicB  pretiosi  sanguinis  rubore  coloravit.  PuLcher 
etiam  aspectu  fuit ,  quia  et  resurgendo  immorta- 
litatis  puicliriladinem  induit ,  et  mortales  nos  ex 
magna  charitale  respexit.  Et  inferius :  Rufus  ergo 
in  secuLo  fuit  ,  puLcher  in  paradiso ,  decora  facie 
perennis  in  ccelo ;  potest  et  omnis  hcec  trina  pul- 
chritudo  in  hac  prcesentis  vitce  ejus  conversatione 
cognosci.  Rufus  quippe  exstilit  ;  quia  ferventer 
amavit  eos  pro  quLbus  animam  posuit :  puLcher  as- 
pectu  fuit ,  quia  omnia  novit;  decora  facie,  quia 
omnia  bona  fecit. 

13.  TULIT  ERGO  SaMUEL  CORNU  OLEl  ET  UNXIT 
EUM   IN    MEDIO    FRATRUM  EJUS.  ]  Non  ,  Ut   ait  JOSe- 

phus,  quasi  in  ipsius  aurem  insusurrarit  Samuei ; 
sed ,  ut  fratres  omnes  unctionem  viderent  et  intel- 
ligerent ,  idque  ut  pLuris  ipsumdeinceps  facerent , 
minoreque  invidla  laborarent ,  cum  sibi  eum  prce- 
ferri  viderent,  ait  Theod.  q.  37. 

Porro  unctus  est,  non  ut  statim  regnaret,  sed 
ut  Sauli  morienli  in  regno  succederet.  Hinc 
patet  palrem  etfratres  Davidis  cognovisse  eum 
^  Samuele  ungi  in  regem.lla  Abulensis,  licet  id 
neget  Cajelanus.  Ter  unctus  fuitOavid:  primo  , 
hic  privatim;  secundo  publice,  cum  factus  est 
rex  tribus  Juda  ;  terlio  ,  cum  factus  est  rex 
omnium  tribuum  2.  Reg.  cap.  2.  et5.  In  Gra^cis 
codicibus  Psallerii  additur  Psal.  161.  qui  de  hac 
unciione  agil,  ubi  David  de  se  ita  canit :  Parvus 
eram  in  fratribus  meis  ,  etjunior  in  domo  palris 
mei ;  pascebam  oves  patris  mei ,  etc.  Ipse  emisit 
Angelum  suum  ,  et  tulit  me  de  ovibus  patris  mei , 
et  unxit  me  oLeo  unciionis  suce.  FraLres  mei  puL- 


chri  et  magni ;  el  non  bene  sensit  in  eis  Dominus. 
Tropolog.  S.  Gregor.  Cornu  oLei  toLLitur  ,  ait,  ut 
in  excelLenti  Liquore  viagisler  EccLesice  vir  esse 
studeat  magnce  misericordice.  OLeo  ungitur  caput 
regis,  quia  Lucere  super  candeLabrum  debet  per 
flammam  verbi.  Cornu  oieum  recipit ,  ut  incre- 
pando  purget  ,  et  miserando  per  bLandimentum 
irahat.  Cornu  etiani  recipil  in  subiimilate  ordinis 
oLeum  ad  fomenta  virtutis.  Sed  pLeno  cornu  ungi- 
tur ,  ut  virtus  Pontificis  plena  doceatur.  Cornu 
namque  pLenum  in  unctione  sua  habet,  si  tam  in 
virtute  misericordice  ,  quam  charitatis  et  verbi 
perfectus  est;  pLenum  etiam  cornu  in  unctione  sua 
habere  cognoscitur,  cujus  omnis  potestas  per  mi- 
sericordiam  dispensatur.El  post  plura  :  OLeoquippe 
in  medio  aiiorum  ungitur  ;  quia  qui  in  aiiorum 
exemplum  positus  est ,  nullam  sai  partem  habere 
obscuram  debet  ut  hunc  omnes  aspiciant ,  et  ab  eo 
Lucis  exempLum  sumant.  Et  paucis  interjeclis  : 
VeL  in  medio  fralruni  ungitur,  ut  unctum  et  me- 
dium  se  esse  semper arbitretur.  Agnoscat ergo dig- 
nitatem  suam,  et  vim  dignitaiis  exerceat ,  quia 
unctus  est ;  videal  se  medium,  et  communis  condi- 
tionis  hominem ,  ut  pares  sibi  esse  eos,  quibus  emi- 
net ,  recognoscat.  In  medio  ergo  fratrum  ungitur, 
ut  si  humdis  et  sublimis  ,  subLimis  ordine,  humilis 
cesimatione.  In  medio  idem  ungitur,  ut  se  privato 
amore  non  diligat ,  sed  ex  omni  quod  prceeminet, 
iucra  aLiorum  qucerat.  Atque  hic  fmit  S.  Gre- 
gorius  suam  expositionem  moralem  in  lib.  Reg. 

Et   DIRECTUS  EST  SPIRITUS  DOMINI  A  DIE  ILLA  l.\ 

Davide.  ]  Quaeres  :  Quis  fuit  hic  spirilus  ?  Resp. 
primo,  fuit  spiritus  fortitudinis  tum  animi,  tum 
corporis,  qui  eum  bellicosum  et  victoriosum  ef- 
fecit;  unde  post  hanc  unctionem  David  tam  leo- 
nem  et  ursum,  quam  Goliath  gigantem  inter- 
fecit.  Hinc  Septuaginla  vertunt  :  Insiliit  in  eum 
spiritus  Domini ,  sicut  insiliit  in  Samsonem  ,  ir- 
ruitque,  quotiesis  aliquod  heroicum  fortitudinis 
opus  aggrediebatur.  Ita  Lyran.  Abul.  et  Vatabl. 
qui  vertil :  Agitare  eum  ccepit  spiritus  Domini. 
Chaldseus  :  Mansit  spiritus  fortitudinis  d  Deo  su- 
per  David. 

Secundo  ,  fuit  spiritus  animi  magni  et  regii. 
Sicut  enim  Deus  ,  Saulem  ab  asinis  vocans  ad 
regnum  ,  ei  cor  rusticanum  mutavitin  magna- 
niinum  et  regium  ;  sic  jam  eumdem  spiritum 
a  Sauie  iranstulit  in  Davidem  ,  ut  qui  prius  non 
iiisi  de  ovibus  pascendis  cogitarat,  jam  de  tolo 
Israele  gubernando  et  propugnando  cogitarel : 
magnosergo  novosque  animos,  novos  spiritus, 
novascogitationes,  nova  consilia,  nova  deside- 
ria  et  voia  illa  indidit ;  hoc  enim  significat  hebr. 
nSyn  tistach. 

Tertio  ,  fuit  spirilus  Poeticaeet  Musicae  ,  puta 
psallendi  psalmosque  dictandi  et  canendi  : 
nam  ab  unclione  coepit  psallere  et  psalmos 
componere.  Ita  Abulensis  ,  Dionysius  et  alii. 

Quarto,  fuit  spiritus  prudentiie,  ut  in  omni- 
bus  dictis  factisque  mire  esset  prudens,  discre- 
tus,  providus,  illaque  non  se  suamque  familiam 
duniaxat ,  sed  et  totum  regnum  sapientissime 
gubernaret.  Uude  eamdem  a  Deo  postulavit  et 
obtinuit  Salomon  Davidis  filius  3.  Reg.  3. 12.  De- 
nique  Hebr.  tislach ,  quod  Noster  vertit :  Direc- 
tusest,  cum  Marinoet  aiiis  vertas:  Prosperavit, 
fortunavit,  ad  felicemeffectum  direxit;  ut  sci- 
licet  David  omnia  prudenter  el  feliciter  confice- 
rei,  ac  ad  opiatum  finem  perduceret. 

Quinio,  fuit  spiritus  prophetiae  :  David  enini 
fuil  prophcta,  ac  in  Psalmis  non  tanlum  psallii, 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XVf. 


319 


sed  el  proplietat  de  Cljrisio  ,  Chrislique  vila  , 
morie,  Aposlolis,  Ecclesia,  elc.  Ita  S.Hier. Joseph. 
et  alii. 

Porro  spiritus  liic  non  pertransiit,  sed  con- 
stanter  uiansil  in  David ,  saUem  quoad  aliquas 
ejus  operaiiones.  Hocenim  signiQcat  t6  d  die  iUa 
et  (leincef).s.  Ita  S.  Gregorius. 

Sul)iio  ergo  David  per  unclionem  Dei  et  Sa- 
mueiis  hic  ex  abjecto  pastorculo  ovium  ,  lactus 
est  rex  fortissimus  et  prudeniissimus,  ac  Psal- 
les  el  prophela  divinus  :  nam  si  antea  aliquid 
horum  habuisset  ,  utique  pater  et  fratres  eum 
non  iia  abjecissent  ad  oves,  sed  pluris  fecissent. 
In  David.  ]  David  ab  amore  nominatus  est , 
quasi  amabilis.  David  enim  Hebr.  idemest  quod 
"•"T  dod,  id  esl ,  dilectus,  vel  amor  et  dilectio, 
juxta  illud  Cant.  1.  Meliores  sunt  amores  tui 
{ Hebr.  nnn  dodecha)  vino.  Hinc  et  Salomon 
filius  ejus  idem  nomen  a  Deo  accepit,  vocaius- 
que  est  ledidia  ,  id  est,  amabilis  Domino,  2.Reg. 
12.  25.  Porro  S.  Aug.  1.  22.  conlra  Faust.  c.  87. 
et  in  psal.  3^.  David ,  ait ,  idem  est  quod  manu 
forlis  vel  desiderabilis ,  ut  David  dicatur  quasi 
"Ti  n  dai  iad ,  id  est,  sufficiens  (hocest,  vali- 
dus,  potens)  manu. 

Audi  sanctum  Chrysostomum  ,  homilia  de 
DavidetGoliath,  Davidem  cum  Saule  conferen- 
tem  el  praeferentem  :  Inveni  milii  David ,  viruvi 
secundiim  cor  meum  ,  qui  faciet  omnem  volunta- 
tem  meam.  O  beatum  David  sanclissimi  meri- 
tum ,  quod  laudat  Deus ,  prcedicat  Dominus  ,  ju- 
dexprcefert  stimmus!  Dum  enimDavid  sanctissimus, 
homo  est  secundum  cor Dei ,  q uidquid  Deus  cogital ; 
gerit,  quidquid  mente  concipit,perficit.  Dumenim, 
inquani,  David  cordi  Dei  cor  propriumjungit ,  et 
menti  ejus  mentem  suam  annectit;  hoc  est,  ut  qucB 
vuit  Deus,  velit;  el  quce  non  vult,  simiiiter  nolit;  sic 
eum  Dominus  individuo  amore  et  conjuncta  chari- 
tate  dilexit.  Et  paucis  interjectis  :  Hic  ab  ovibus 
ad  regnum  deligilur,  ille  a  regno  ad  giadium  des~ 
tinatur.  Ilunc  sanctavita  promovit ,  iilum  man- 
datorum  despectio  reprobavit.  David  adliuc  pastor 
debeliat  leonem ,  interficit  ursum  ;  Saui,  contem- 
nendo  Dominum,  malumin  se  provocat  spiritum. 
Regnat  David  sanclissimus,  sed  iatenter :  Saul,  re- 
probus  efficitur  evidenter.  llic  jamrex  est ,  ilie  pu- 
talur  ;  hicjani  obtinet,  iUe  tanlummodo  dicitur  : 
hic  occultam  possidet  dignitatem ,  iUe  habet  pu- 
blicam  regni  imaginem;  a  Deo  David  sancto  Spi- 
ritu  inundalur.  Saul  vero  Spiritu  isto  deserilur. 
Denique  Saul  David  persequitur  innocentem ,  Da- 
vid  vero  traditum  sibi ,  iUcesuni  exhibet  peccalo- 
rem;  ut  et  in  David  Spiritus  sanctus  mitesceret , 
et  in  Saule  malus  spiritus  in  innocentem  sceviret,  ut 
vitce  divcrsitas,  diversajam  merita  demonstrafet, 
et  causce  islce  hominibus  deputarentur  non  Deo , 
qui  male  vel  bene  gerentibiis  regnum ,  aut  tollerent, 
aut  conferrent . 

SPIRITUS  AUTEM  DOMINI  RECESSIT  A  SaTJL  ,  ]  puta 

spiritus  fortitudinis,  bonitatis,  prudentiae,  mag- 
nanimitatis,  animi  liberalis  et  regii,  etc.  ',reces- 
sit  d  Saul ,  ac  recidit  ipse  in  primaevam  siiam 
animi  parvitatem  ,  dejcctionem  ,  imprudentiam, 
viiitatem  ,  pusillanimilalem  :  unde  qui  prius 
in  bellis  erat  acer  et  victor,  deiiiceps  exstitit  im- 
liellis  ,  ignavus  ,  iners  ,  nec  quidquam  praeclare 
gessit. 

Et    EXAGITABAT  EUM    SpjRlTUS    NEQUAM  A  DOMI- 

wo.]  Quaeres  :  Quis  fuit  hic  spiritus  nequam  exa- 
gituns  Saulem?  Primo,  Hebr.  Joscplius,  Cajeia- 
uus,  Gcnebr.  in  Ghron.  anno  mundi  SOGe^Delrio 


lib.  3.  Magic.  c.  li.  censenl  fuisse  alram  bilem  , 
sive  melancholiam  et  maniam  ,  quae  Sauli  tris- 
tes  creabat  imagines^  suspiciones,  invidias,  moc- 
rores,  anxielates  ,  desperationes,  furores,  deli- 
ria,  lunentias  :  haicenim  concepil,  ex  eo  quod 
vidit  se  a  Deo  rejectum  et  a  Samuele  i^eguo  pri- 
vatum.  Primo  probatur,  quiaSeptuag.  vertunt: 
Suffocabat  eum  spiritas  malus  ;  Chaldaeus  ,  ter- 
ruit  eum;  Vatablus,  turbaviteum.  Secundo,  quia 
a  Josepho  spiritus  hic  vocalur  perturbatio  et 
morbus  a  dcemonc  infUctus ,  qui  suffocationes  et 
stranguiationes  ilii  creabat.  Tertio  ,  quia  hoc 
spiritu  agitatus  invidit  Davidi  successionem  in 
regnum  ,  ideoque  eum  voluit  occidere  c.  18. 
19.  Quarto  ,  quia  morbus  hic  Saulis  levaba- 
tur  per  rnusicam  Davidis  pulsantis  citharam  , 
quiascilicet  musicaexhilarat,  itaque  fugattris- 
tiiiam. 

Porro,  quam  malignus  sit  humor  melancho- 
licus  docent  Galenus  ,  Fernelius  et  Levinus 
Lemnius  Medic.  lib.  de  Complexionibus  sub  fi- 
nem  pag.  162.  ubi  mira  melancholicorum  phan- 
tasmata  et  curaliones  vecemQi.  Primus  enim , 
ait,  sibi  persuaserat  nasum  sibi  excrevisse  instar 
proboscidis  elephantis.  Medicus  farcimen  naribus 
ejus  admovit ,  iUudque  et  tandem  ultimam  nasi 
peUiculam  cultro  abscidit  :  itaque  imaginarium 
iili  nasum  avuisit.  Secundus  credebat  ranas  et 
bufones  intestina  sua  perterebrare.  Medicus  clys- 
tere  per  alvum  eum  purgavit  ac  excrementa  pelvi 
excipiens ,  in  eamdem  ranas  et  bufones  conjecit. 
En  ,  inquit ,  rance  et  bufones  ventris  lui  :  scito  te 
jam  iis  iiberatum;  itaque  phantasma  hoc  suum  illi 
excussit.  Tertius  imaginabatur  sibi  femoraesse  ex 
vitro;quare  nec  sedere,  necquid  tangere  audebat,- 
ne iUa  coiiisa  dissilirent.  Quartus  opinabatur se  esse 
mortuum ,  ideoque  cibum  sumere  nolebat  :  Jam- 
que  ad  septem  dies  Jejunus  persistebat  [diem  au- 
tem  septimum  inecUce  Medici  ielhalem  autumant) 
Medicus  personalos  quosdam  iinteaminibus  obvo- 
iutos  in  ejus  cubiculum  immisit ,  qui  se  dicerent 
mortuos ,  et  tamen  coram  eo  iaute  epularentur. 
Invitatus  iUe  et  voce  epulantium,  et  nidoi^e  deli- 
ciarum,  ccepit  gustare  et  tandem  comedere  af- 
fluentius  :  peracta  autem  ccena  somnus  iUi  salu- 
taris  obrepsit ,  in  eum  usum  confecto  liquamine  ; 
ilaque  ad  vitam  et  mentem  rediit.  Hic  sensus 
verus  est;  sed  lioc  loco  non  sufficit. 

Secundo,  alii  censentfuisseAngelum  bonum  ,^ 
a  Deo  Sauli  immissum,  ad  eum  aflligendum, 
ut  justas  ab  eo  inobedientiae  poenas  exigeret. 

Tertio  et  veriusaliicensent  fuissc  diabolum, 
qui  non  tantum  exterius  vexavit  Saulem,  uti 
vexavit  S.  Job;  sed  etiam  interius  eum  posse- 
derit,  eumque  diris  phantasmatibus ,  tristitiis, 
moeroribus,  anxietatibus,  doloribus  afllixerlt,  et 
per  vices  exagilarit;  hicenim  proprieestet  vo- 
catur  spiritus  nequam  :  ab  eo  ergo  possessus 
fuit  Saul,  factusque  energumenus et  daemonia- 
cus,  ita  ut  per  vices  ab  eo  exagitatus  deliraret, 
insaniret,  fureretuti  audiemus  cap.  seq.  v.  10. 
et  seq.  Ita  censent  Josephus,  Ruport.  Isidor. 
Eucher.  Lyran.  Hugo,  Abul.  Dion.  Vatabl.  Se- 
rarius  ,  Sanchez  hic,  et  S.  Gregor.  lib.  2.  MoraL 
cap.  6.  ac  Theod.  hic  q.  38.  Cum  divinus,  in- 
quit,  recessisset  spiritus ,  locum  est  sortitus  ma- 
Ugnus  spiritus  ;  sic  cum  Jpostolica  gratia  Judam 
reliquisset ,  in  eum  ingrcssus  est  diabolus. 

Porro,  spiritus  hic  vocatur  Domini ,  quia  a 
Deo  Sauli  fuit  inmiissus  vel  permissus  ad  cas- 
tigandu  cjus  peccala.  Sic  Paulus  2.  Corinlli.  2. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Ciip.  XVl. 
SataiicT.  Andi  S.  Gre{?or.      cilliarae  pulsnm  curalioni  afTiue  est  coaimenio- 


el  malus . 


520 

fornicariiim  tradidit 
Ideo  idemspirllas  et  Domini  appellatur 
Domini,  pei-  Licenliam  justcB  poleslalis;  malus , 
per  desiderium  injastce  potestatis.  Haec  enim  po- 
lestas,  ex  parte  Dei  punientis  Saulem  perdia- 
bolum  ,  erat  justa ;  ex  parle  vero  diaboli  tyranni 
el  tyrannice  Saulem  excruciantis,  eral  injusta. 
Diabolus  autem  in  Saulem  nil  poierat,  nisi  po- 
testate  a  Deo  accepta  ,  qui  illam  limitarat,  ut 
lantiim  et  non  amplius  eum  aflligere  posset, 
uti  fecil  in  S.  Job. 

16.     PSALLAT    MANU     SUA  ,    ET    LEVIUS    FEUAS.   ] 

Quomodo  psallendofugeiurdoimon  dicamv.  53- 

18.  FORTISSIMUM  ROBORE  ET  VIRUM  BELLICOSUM.] 

Rabbini  apud  S.  Hieron.  in  Quacst.  et  Lyran. 
censenl  Doeg  Idumaeum ,  infensum  Davidi ,  hoc 
dixisse  el  fmxisse,  scilicet  hostililer  Davidem 
laudasse,  ut  iili  ,  dum  ante  furentem  Saulem 
staret,  vitae  periculum  crearct;  sed  necdum 
Davidis  virtusel  fama  adeoincrebuerat,  uteuni 
nosse  et  odisse  posset  Doeg.  Hinc  ergo  patet 
Davidem,  accepto  in  unctionesua  spiritu  forti- 
tudinis  ,  illico  fortitudinem  suameximiam  exe- 
ruisse  ad  intuenlium  sluporem,  ac  insignia 
quaedam  fortiludinis  bellicae  opera  edidisse  : 
quae  qui  viderunt,  adSauIem  deiulerunt,  eique 
Davidem  commendarunt. 

19.  Qui  EST  i.\  PAscuis.  ]  Vidc  hic  modesliam 
Davidis,  qui  licetjam  unctus  esset  in  regem , 
ac  destinatus  Saulis  successor,  tamen  illico  re- 
diit  ad  oves  suas,  factusque  esl  opilio,  seque 
ac  Saul  unctus  licet  in  regem,  rediit  tamen  ad 
suos  boves  et  aratra  cap.  11.  5. 

23.  David  tollebat  citiiaram  et  percutiebat 

MANU  SUA,  ET  REFOCILLABATUR  SaUL  ,  ET  LEVIUS 

iiabebat;]  quia  scilicct  exhilarabatur  musica, 
itaque  minuebatur  ejus  melancholia  ,  indeque 
sequenles  angores  et  pravae  animas  passiones. 
Ad  has  enim  mitigandas  vel  pellendas  mire  va- 
let  musica.  Cassiodorus  lib.  2.  variarumcap,  /iO. 
Musica,  inquit,  tristitiam  noxiam  jucundat ,  tu- 
midos  furores  atlenuat ,  cruentam  scevitiam  efficit 
blandam ,  excitat  ignaviam  soporantemque  lan- 
guorem  ,  vigilanlibus  reddit  saluberrimam  quie- 
tem ,  sanat  vientis  tcedium  bonis  cogitationibus 
S€mper  adversum. 

S.  August.  lib.  10.  Confess.  cap.  33.  asserit  , 
Omnes  affeclus  spiritus  nostri  pro  sut  diversitate 
habere  proprios  modos  in  voce  et  cantu,  quorum 
nescio  qua  occulta  familiaritate  excitentur. 

Quin  et  Seneca  ex  Pythagora  lib.  3.  de  ira 
cap.  9.  Py thagoras  ,\nqu\t ,  perturbationesanimi 
lyra  componebat.  Quis  autem  ignorat  Lituos  et 
tubas  concitamenta  esse ;  sicut  quosdam  cantus  , 
blandimenta  quibus  mens  resoLvatur? 

Asclepiades  medicus  rcx^-n ,  id  est,  passionos 
morbosque  animi  musica  lenire  ac  sedare  con- 
suevit.  Timotheus  excellens  fidicen  ,  fides  pul- 
sando  Alexandrum  Magnum  ita  concitabat,  ut 
ad  arma  procurreret.  Vide  Alexand.  ab  Alexan- 
dro  lib.  2.  Genial.  cap.  17.  Grcccorum  civitates, 
ait  Marianus  Capella,  sanxerunt  ut  animorum 
corporumque  morbi  ad  lyrce  modulos  curarentur. 
Unde  qui  cegris  remedia  prctstabant,  oLim  dice- 
bantur  prcecinere ,  inquil  Macrobius ,  et  Xeno- 
crates  lymphatos  carminum  modulis  c),  demenlia 
liberavit.  ParaceLsus  ait  Ischiaticorum  dolorcs 
lenibus  tibiarum  Phrygice  moduLis  sedari ,  tibici- 
nemque  moduLate  canentem  viperarum  morsibus 
mederi. 

Atque  utcoetera  sileam,  illud  quod  Saulis  per 


rabo.  Experienliu  conlinua  et  quotidiana  Italos 
praeserlim  iii  Apulia  docuit  <>t  docet  eos  quos 
momordit  larantula  et  stupefecit,  ut  lethargo 
corrcpli  somniim  lelhalem  dormiant ,  nievigi- 
lent,  nulla  medicorum  arie  exciiari  posse  ,  nisi 
carmine  modiilatQ  ,  quod  in  varios  numeros  et 
harmoniam  flectunt,  donec  illain  jnveniant  , 
quae  morbo  et  stupori  huic  ,  quasi  medela  res- 
pondeat  ;  illi  deiiide  canendo  insistunt  :  exci- 
talur  aeger  in  vigilium  et  iripudium  ;  saltu  su- 
dorem  clicil,  itaque  venenum  omne  dispellit, 
ac  sibi  menlique  et  saniiati  reslituitur.  Miracu- 
lum  hoc  musicas  et  carminis  quis  non  admi- 
relur? 

Sed  quid  potuit  musica  et  cilhara  Davidis  in 
daemonem  agitanicm  Saulem  ?  Respondent  Pla- 
lonici,  ac  eos  seculi  Cajet.  in  cap.  2.  ad  Ephes. 
August.  Niphuslib.  3.  de  Dtemon.  cap.  5.  etseq- 
Eugubinus  lib.  8.  de  perenni  Phil.  cap.  26.  dae- 
mones  habere  corpus  aliquod  subtile  ,  ideoque 
musicam  audire  ,  eaque  commoveri.  Verum  hic 
jam  est  error.  Certum  est  enim  Angelos  ac 
daemones  esseplaneincorporeos,  ac  puros  me- 
rosque  spirilus. 

Secundo,  aliqui  censent  Deum  posse  subji- 
cere,  imo  de  facto  subinde  subjicere  daemones 
nonnullis  rebus  corporeis,  v.  g.  melodiae,  fumo 
jecoris.  Tob.  cap.  6.  hyperico ,  rosmarino,  etc. 
Ita  Levinus  Lemnius  et  Franciscus  Vales.  sacrae 
Philos.  cap.  28.  Jecori  piscis  Tobice ,  inquit,D/r- 
tus  supernaturalis  tribula  est ,  iLLuminandi  oculos 
TobicB;  uti  igni  inferni  tributa  est  vis  torquendi 
dcBmones ,  et  aquce  benediclce  data  est  vis  eosdem 
fugandi ,  et  animam  a  cuLpis  abLuendi.  Addit  Va- 
lesius,  aitque  :  Dicunt  Exorcistoi  nonnnlLi  peLli 
dcemones  suffitu  cornu  cervini ,  et  cujusvis  stercoris 
prccsertim  liamani,  itemrula  et  hyperico  :  duobus 
prioribus,  eoqubdse  contemni  non  ferat  dcemon 
utpote  superbissimas.  Ego  vero ,  inquit  ipse,  eos 
venisse  in  lianc  opinionem  pulo ,  eo  quod  medici 
omnes  testentar  iLlarumrerum  suffita  epiLepsiam 
manifestari.  Stalim  ergo  ut  epiiepticus  iLLarum 
suffitum  sentit ,  epiLepsice  paroxysmo  membro- 
rumque  omnium  agilalione  et  Jactalione  corripi- 
tur ,  aut  si  ejus  paroxysmo  Jam  Laborat ,  ingra- 
vescit  :  Exorcislce  vero  ilLi  hoc  dcemoni  tribuunt 
eunique  visilari  autumant.  Rutam  vero  et  hyperi- 
cum  salutares  esse  epiiepsice  curandce  patet ,  ex  eo 
quodflaius  abigant,  qui  cerebrum  epdeplicorum 
agitant.  Verum  licet  certum  sit  Deum^posse 
su])jicere  daemones  rei  corporeae,  ut  musicae  ; 
tamen  incertum  est  an  de  faclo  eos  illi  sub- 
jecerit. 

Tertio  ergo,  verius  est  Davidem  psallendo 
fugasse  daemonem  Saulis  vi  partim  naturali, 
partim  supernaturali  :  naturali,  quia  musica 
exhilarat,  itaquepellit  melancholiam,  qua  dae- 
mon  utebatur  ad  Saulem  cruciandum.  Nullus 
enim  humor  magis  quam  hic  opportunus  csl 
diabolo,  ut  hoinines  vexet,  lentet,  incitetque 
ad  moerorem,  invidiam,  iram,  desperaiionem. 
Quare  dtemon,  qui  agil  per  causas  naturales , 
maxime  utitur  humore  melancholico  ad  homi- 
nes  adigendum  in  angores,  scrupulos,  difTiden- 
tias,  dissensiones  ,  aversiones  ,  odia  ,  rixas  , 
caedes,  etc.  Talis  fuit  lunaticus  illc  a  Christo 
curatus,  qui  cum  luna  crescente  melancholia 
et  mania  magis  agitabatur  a  daemone ,  Matth. 
17.  l^. 

Hinc  Franc.  Valesius  S.  Phil.  cap.  28.  Dcemo- 


COMMEiNTAr.IA  IN  LIBRUM 

yxes ,  ail,  melanchoilcos  invadunt ,  aat  melanclw- 
iicos  morbos  liominibus  inferant ;  qaiameianclio- 
licus  succus  maxime  omnium  paralus  est  hominem 
in  insaniam  et  despcralionem  adigere  :  qaod 
maxime  nequani  illi  spirilus  exoplant.  Ilumor 
enim  melanclwlicus  cor  deprimit ,  gravat ,  con- 
trislat ,  ac  cerebrum  atrafaligine  ,  quasi  caligine 
obnubilat ;  ut  per  eamomnia  alra ,  Irislia,  noxia, 
inimica,  Iwrrida  videanlur.  Quocirca  ,  qui  ton- 
taliones  diaboli  evadere  cupii,  caveat  a  meian- 
cholia  :  si  a  nalura  vcl  casu  trisliliam  liabet, 
conlra  eam  pugnet,  omnibusque  ejiis  imagina- 
tionibus  et  suggeslionibus  ,  viriliier  et  con- 
stanter  resistat ,  v.  g.  cum  suspiciones ,  limores, 
angores  ,  scrupulos  ingerit,  dicat  :  Non  credo 
vobis  ;  vos  enim  procedilis  a  mco  hosle ,  scilicet 
ii  dacmonc  et  meiancholia  :  falsa  sunt,  inepta, 
stulla  ,  quce  mihi  reprsesenlalis ;  coniraria 
ergo,  quae  vera  sunt,  apta  et  prudentia  am- 
pkclar.   Sic  enim    dicimus  ilii  qui ,   laborans 


I.  REGUM.  Cap.  XVI.  321 

Vis  ergo  naturalis  musices  et  citharae  Davidis, 


verligine,  pulatomnia  verti  etgyrare:  falleris, 
amice  ,  nihil  gyralur  nisi  tuum  cerebrum  ;  ejus- 
que  verligine  quae  te  gyrat ,  fit  ut  omnia  quac 
quiescunl,  tibi  gyris  agitalo  gyrari  videanlur. 
Uinc  S.  Anionius  teste  S.  Athan.  aiebat,  niliil 
efficacius  esse  ad  vincendos  dcenwnes ,  qucan  lce- 
titiamspiritualem.  Et  S.  Jacobus  epist.  cap.  5.  3. 
Tristatur  aliquis  veslrum?  oret :  JEquo  animo 
est?  psallat.  Hac  de  causa  in  ofTicio  divino  uti- 
tur  Ecclesia  canlu  et  musica,  ut  fideles  excitet 
ad  devotionem,  alacritalem,  laetiliam,  quibus 
Deo  serviant ,  diabolo  resislant,  et  ad  omne 
opus  viriutis  alacres  procedant.  Id  in  se  exper- 
tus  S.  August.  initio  conversionis  suae ,  sic  ait 
lib.  9.  Confes.  cap.  6.  Quanlum  flevi  in  liymnis  et 
canlicis  tuis ,  suave  sonanlis  Ecclesice  lucp.  vocibus 
commotus  acriter.  Voces  illce  injluebant  auribus 
meis ,  et  eliquabatur  veritas  lua  in  cor  meam ,  et 
ex  ea  cestuabat  inde  affectus  pietalis  ,  et  currebant 
iacrymce ,  et  benemilU  erat  cum  eis. 

Et  S.  Basilius  in  prooemio  Psalmorum  :  Psal- 
mus,  inquit,  est  profligandis  dxmonibus  ac  de- 
pellendis  quoddam  amulelum  :  AngeliccB  tuteloi 
conciiiator ,  scutumsecuritalis  inter  timores  noc~ 
tarnos ,  diurnorum  requies  iaborum,  infanliam 
tutelaris  protectio,  consistenlium  in  ceialis  flore 
decus  et  ornamentum ,  senum  solamen.  Denique 
mundus  estmulieribus  exornandis  appositissimus. 
Et  nonnuUis  interjectis  :  Psalmus  est  animarmn 
tranquillitas ,  arbiter  ineundce  pacis ,  cujus  an- 
nuta  exundantes  ac  tumultuarice  cogitationes  se 
contrahunt  et  conquiescunt  ,etc.  Pscdmusesl  opus 
Angelorum,  spirituate  tliymiama.  Atque,  ut  alios 
plures  praeteream  ,  S.  Ambr.  Pracfat.  in  Psal. 
Psalmus  ,  inquit ,  benedictio  populi  est ,  Dei  iaus, 
plebis  laudatio ,  plaasus  omnium,  sermo  univer- 
sorum,  vox  Ecclesia^,  fideicanora  confesslo ,  auc- 
toritatis  plena  devotio ,  liberlalis  icelilia,  ciamor 
jucunditatis,  la^tiliceresultatio.  Iracundiam  miti- 
gat ,  soUicitudinem  abdicat ,  mcerorem  alievat. 
Nocturna  arma ,  diurna  magisteria.  Sculum  in 
timore,  festum  in  sanclilate.  Imago  tranquilli- 
tatis ,  pignus  pacis  atque  concordicB :  citharce  modo 
ex  diversis  et  disparibus  vocibus  unam  exprimens 
cantilenam.  Diei  ortus  psalmum  resullat ,  psal- 
mum  resonat  occasus. 

Hac  de  causa  Elisaeus,  parans  se  ad  cxcipien- 
dam  a  Deo  propheliam,  jussit  adduci  psalten  , 
ut  ejus  psalmodia  mens  sua  in  Deum  elevarc- 
tur,  aptareturque  ad  illuminationem  divinam 
a.  Reg.  3. 

CORNEL.    A    LAflDE.       TOM.    IL 


leniens  melancholiam  Saulis,  consistebat  in 
duobus  :  primo  ,  quod  diverteret  ejus  phanla- 
siam  ii  trisliurn  rerum  cogitalione  ,  ad  atten- 
dendum  Iseiismusices  sonisetcanticis.  Secundo, 
quod  ipsa  volupias  cantus  eum  exhilararet, 
itaque  melancholiam  abigeret  vel  minueret.  Ita 
Lyran.  Abul.  Valesius,  Sanchez,  Serarius  et  alii. 

Verum  potior  vis  hujus  cilliarce  erat  super- 
naturalis  ,  nimiriim  quod  David  cilharae  pulsu 
mentem  suam  excitabat  (  ceque  ac  fecitElisaeus, 
utdixi),ut  lerventius  oraret  Dcum  pro  Saulis 
salute  :  unde  Deus  eum  exaudiens  ob  Davidis 
fei;venies  preces  et  meriia  abigebat  dsemonem 
a  Saule,  et  Saulem  sihi  mentique  restituebat. 
Ila  Josephus  (qui  addil  Davidem  cilharizando 
psalnios  recilasse),Tlieodor.  Lyran.  Abulensis, 
Serarius.  Simili  modo  S.  Franciscus  Senensium 
animos  in  mutuaodia  a  daemone  excilatos,  per 
canlicum  solis  (qnod  recensui  Eccles.  ^3.  v.  2.) 
sedavit  et  ad  pristinam  coucordiam  redegit. 

Allegor.  citliara  repr.Tsentat  crucem  Christi ; 
sicut  enim  chorda;  in  cilhara  dislendunlur ,  sic 
Christus  dislensus  fuil  in  cruce.  Audi  Angelom. 
Non  enim  illius  lantavirtus  erat ,  sedmysterium 
crucis  Christi  per  lignum  extemione  nervorum 
mystice  gerebalur ,  in  qua  etiam  passio  cantaba- 
tur.  Sic  et  Prosper  parle  2.  Praedic.  cap.  25.  Imo 
Angelomus  ,  Eucherius  et  Beda  censent  malum 
spirilum  pulsum  ii  Saulc  virtule  crucis  Christi 
futurac,  cujus  typus  eral  cithara  Davidis  :  sicut 
Hebraei  Iii)erati  sunt  ab  Angelo  percuiiente  et 
-^^oyplo  per  sanguiuem  Agni  Paschalis  ,  qui  erat 
lypus  sanguinis  Christi  in  cruce  immolandi. 

Hinc  S.  Augusl.  serm.  3.  de  Tempore  docet 
cilharam  repraesentarc  carnem  Christi.  Audi 
eum  :  Adhuc  cilharam  rcspice ,  ut  musicumme- 
los  sonis  dulcibus  reddat,  iria  pdriler  adesse  vi- 
dentur  :  ars ,  manus  et  clwrda ;  et  tamen  unus 
sonus  audilur  :  ars  dictat ,  manus  tangit,  resonat 
clwrda.  Tria  pariler  operantur ,  sed  sola  chorda 
personat  quod  audialur  ,  nec  ars,  ncc  manus  so- 
num  reddunt ;  sed  eacum  clwrda  pariter  operun- 
tur  :  sic  nec  Pater  nec  Spiritus  sanclus  susceperunt 
carnem;  et  lamcn  cumFilio  pariter  operanlur : 
sonum  sola  clwrda  exculit ,  carnem  solus  Christus 
accipit  ;  operatio  in  tribus  constat ,  sed  quoniam 
ad  solam  perlinet  chordam  soni  redditio  ,  sic  per- 
tinet  ad  soluni  Christam  carnis  humame  susceptio. 

Idem  August.  in  Psal.  36.  ad  illa  :  Exurge 
PsaUcriumet  cilliara  :  In  Psalterio ,  aii,  clwrdce 
desuper  sonum  accipiunt ,  in  cithara  aulem  ex 
inferiore  parle ;  sic  per  carnem  suam  duo  genera 
factorumoperatus  est  miracula  et  passiones.  Mi- 
racula  desuper  fuerunt ;  passiones  de  inferiori 
fuerunt  :  illa  enim  quce  fecit  miracala ,  divina 
fucrunt,  sed  per  corpus  fecit ,  per  carnem  fecit. 
Caro  ergo  divina  operans  ,  Psalterium  est  :  Caro 
hnmana  patiens  cilhara  est.  Sonet  PsalCerium , 
iiiuminentur  cccci,  audiant  surdi,  stringanlur  pa- 
ralylici,  ambulent  claudi ,  surgant  cegroli ,  re- 
surgant  mortui;  isle  cst  sonus  Psalterii.  Sonet  et 
cilhara  ,  esuriat ,  sitiat ,  dormiat ,  teneatur ,  fla- 
geiletur,  irrideatur ,  crucifigdtur ,  sepeliatur. 

Hinc  et  sancti ,  qui  velmarlyrium  subierunl, 
vel  carnem  mortificaruutc^t  vitiiscrucinxerunt, 
citharizaut  Deo  in  cilharis  suis  Apoc.  \i\.  2. 
Vide  ibi  dicla. 

Symbol.  Rupert.  per  cilharam  accipil  dulre- 
diu(;m  pricdicalionis  Evangelii  :  Iutc  enim  sua 
suavilalc  ad  se  rapuil  omncs  gentes.  Movil  Am- 

lil 


322 


COMMENTAniA  IN  LIBRU 


pliion  lapides  canendo  :  mullo  magis  saxea  corda 
fregit  Chrislus  praedicando. 

Tropol.  spiritiialis  cithara  est  sermo  lenis  et 
blandus  ;  item  docta  et  pia  concio  vel  exhorta- 
lio  :  adhaec  psalmodia  ctoralio,  quibus  leniiin- 
lur  et  llectuntur  ad  pietatem  dur;e  ,  superb;e  , 
iratae  et  avaroe  homiiium  mentes,  juxla  illud 
Prov.  15.  1  et  k.  Respomio  moUis  frangit  iram  , 
lingiia  placabilis ,  lignum  vitce.  Vir  mansuetus 
medicus  est  cordis.  El  Eccli.  6.5.  Verbam  dulce 
multiplicat  amicos ,  et  mitigat  inimicos.  Sic  de 
Judajis  Christum  audientibusaitLucas  cap.^.  22. 
Mirabantur  in  'verbis  graticc ,  quce  procedebant 
de  ore  ipsius.  Ita  Angclomus  :  Ciun  sensas  poten- 
tium,  ail,  per  elationem  in  fu,rorem  vertitur , 
dignum  est  ut  ad  salutem  mentis ,  locutionis  nos- 
trce  tranquiUitate,  quasi  duicedine  citharie  revo- 
cetur.  Idem  iisdem  verbis  habet  Eucherius. 

Denique  (|ui  lam  in  adversis,  quam  prosperis 
Deum  laudat,  eique  gratias  agit ,  hic  Deo  et 
hominibus  Citharizat.  Audi  S.  Aug.  in  Psal.  32. 
Confilere  Domino  in  cithara  :  sive  tibi  abundet 
aliquid,  gralias  ageilli,  qui  dedit  ;  sive  tibi  de- 
sit ,  slve  forte  damno  tibi  auferatur  cdiquid,  ci- 
thariza  securus.  Non  est  enim  ille  tibi  ablatus  qui 
dedit ,  quamvis  tibi  ablalum  fuerit  quod  dedit. 
Etiam  sic,  inquam,  cithariza  securus ,  certus  in 
Deo  tuo  ,  tange  chordas  in  corde  tuo,  et  dic  tan- 
quam  in  cithara  in  inferiore  parte  bene  sonante  : 
Dominus  dedit ,  Dominus  abstulit ;  sicut  Domino 
placuit ,  ita  factum  est ,  sit  nomcn  Domini  bene- 
diclum. 


M  \.  REGUM.  Cap.  XVIL 

Recedebat  enim  ab  eo  spiritus  malus.  ]  Vide- 
fur  ergo  daemon,  qui  prius  ad  pulsum  citharse 
Davidis  remiseral  de  sua  sreviiia  vexandi  Sau- 
lem  ,  eodem  pulsu  saepius  ilerato  et  continuato 
tandem  plane  victus,  a  Saule  recessisse.  Pro 
recedebat  enim  Hebr.  et  Graeca  habent:  recessit , 
ideoque  Saul  jam  sanalus  Davidem  ad  patrem 
.lessf  domum  remisit.  Unde  cap.  sequenti  Saul 
Davidem  ad  se  redeuntem  non  agnovit ;  sed 
parla  a  Davide  contra  Golialh  victoria,  audiens 
populum  illi  acclamare  :  Percussit  SauL  mille , 
et  David  decem  millia ;  invidia  et  odio  in  eum 
exardescens  ,  rursura  a  daemone  agiiari  coepit , 
ut  patet  cap.  18.  10;  nec  deinceps  ab  eo  libe- 
ratus  legitur,  quia  Davidem  ,  quasi  ;T3mulum  , 
ejusque  citharam  amplius  non  lerebat. 

Porro  David  ,  a  Saule  dimissus,  ad  patrem  et 
oves  suas  rediit  ;  non  eo  quod  immineret  bel- 
lum  Sauli  a  Philisthaeis,  ut  ait  Joseph.  et  AbuL 
sed  quia  Sauljam  curalus  Davide  nonegebat, 
ac  David  magis  caulam  quiim  aulam  ,  id  est , 
vitam  privatam  quam  aulicam  diligebat.  Tunc 
vero,  ait  Chrysost.  hom.  in  Ps.  50.  David  ado- 
Lescens,  civitates  quidem  ac  turbas  aufugiens ,  per 
eremuni  vero  philosophatus  nihil  commune  secula- 
rium  liabens  ,  non  negotiationes ,  non  fenerationes, 
non  aliquid  difficile  mundi  hujus ,  sed  et  parva 
(Blale  in  deserlo  silenlii  liabitabat ;  et  sicut  in 
portu  tranquiUo ,  in  eremo  sedens  et  ovium  curam 
habens ,  regnum  cccLeste  meditabatur  :  ac  non  ro- 
bore  corporis ,  sed  virtule  fidei  ursos  et  Leones  gre- 
gem  suum  invadentes  occidebat ,  ut  ipse  ait  cap. 
seq.  V.  35  et  36. 


CAPUT  DECIMUM  SEPTIMUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

DUELLUM    DaVIDIS    CUM    GoLIATH  ,    IN    QUO  DaVID    EUM  FUNDA  V.     49.   PROSTRAVIT  ,    ET 
GLADIO    PROPRIO  CAPUT  AMPUTAVIT.    UnDE  FUGIUNT    V.    52.    PhILISTH.^I  ,    AC    C^DUNT 

Eos    iNSEQUENTES  Hebr^i.    Denique   V.    57.     Abner  Davidem  TRIUMPHANTEM   ET 

MANU   GESTANTEM  CAPUT  GOLIATH  AD   SaULEM  DEDUCIT. 


lONGREGANTES  autem  Philislhiim  agmina  sua  in  prseliiim  ,  convenerunt  in 
/Socho  Jiicl«5  et  castrametali  simt  inter  Socho  et  Azeca  ,  in  finihus  Dom- 
mim.2.  Porro  Sauletfiliilsrael  congregati  venerunt  in  vallem  Terebinlhi, 
ct  direxerunt  aciem  ad  pugnandum  contraPhilisthiim.  3.  EtPhilisthiim  sta- 
bant  super  montem  ex  parte  hac  ,  et  Israel  stabat  supra  montera  ex  altera 
parte ;  vallisque  erat  inter  eos.  4.  Et  egressus  est  vir  spurius  de  castris  Phi- 
lislhinorum,  nomineGoliath,  deGeth,  altittidinis  sex  cubitorum  et  palmi  ; 
5.  et  cassis  sereasiiper  caputejus,  et  loricasquamata  induebatur.  Porropondus  loricseejusquin- 
que  milliasiclorum  seris  erat;  6.  et  ocreas  sereas  habebat  in  cruribus  ,  et  clypeus  aereus  tegebat 
humerosejus.  7.  Hastile  autem  hastae  ejus  eratquasi  licialorium  texentium;  ipsum  autem  ferrum 
hastae  ejus  sexcentos  sicloshabebat  ferri,  ctarmiger  ejus  antecedebateum.8.S(ansque  clamabat 
adversum  phalangas  Israel,  et  dicebat  eis  :  Quare  venistis  parati  adpraBlium  ?  Numquid  ego  non 
sum  Philislhaeus,  et  vos  servi  Saul  ?  Eligite  ex  vobis  virum,  et  descendat  ad  singulare  certamen: 
9.  si  ([uiverit  pugnare  raecum,  etpercusserit  me,  erimus  vobis  servi ;  siaulem  ego  prsevaluero, 
et  percussero  eura  ,  vos  servi  eritis  et  servietis  nobis.  10.  Et  aiebat  Philistha^us  :Ego  expro- 
l)ravi  atiminibus  Israel  liodie,  Date  mihi  virum  ,  et  ineat  mecum  singulare  certamen.  11 .  Au- 
diens  auteuj  Saul ,  et  omnes  Israelitae,  sermones  Phiiislheei  hujuscemodi ,  slupebant ,  etme- 
luebanlnimis.  12.  David  aulem  eratGlius  viriEphratsei ,  dequo  supradiclum  esl ,  de Bethlehena 


COMMfiNTARIA  IN  LIBRUM  1.   REGUM.  Cap.   XVII.  S23 

Juda  ,  ciii  nomen  erat  Isai,  qiii  Iiabehat  oc(o  filios  el  erat  vir  in  diebus  Saul  senex  ,  et  grandae- 
vus  iuter  viros.  13.  Abierunl  aulem  tres  filii  ejusmajores  postSaul  in  prrelium,  et  nomina  trium 
filiorum  ejus,  qui  perrexerunt  ad  bellum  ,  Eliab  primogenitus,  et  secundus  Abinadab,  terlius- 
(jue  Samma.  14.  David  autem  erat  minimus.  Tribus  ergo  majoribus  secutis  Saulem  ,  15.  abiit 
David  et  reversus  est  a  Saul,ut  pasceret  gregem  patris  sui  in  Bethlehem.  16.  Procedebat  vero 
PhilisthBeus  mane  et  vespere,  ct  stabat  quadraginladiebus.  17.  Dixit  autem  Isai  ad  David  filium 
suum  :  Accipe  fratribus  tuis  ephi  polentae ,  et  decem  panes  istos  ,  et  curre  in  caslra  ad  fratres 
tuos,  18.  et  decem  formellas  casei  has  deferes  ad  tribunum  ,  etfratres  tuos  visitabis ,  si  recte 
ngant ;  et  cum  quibus  ordinati  sunt,  disce  :  19.  Saul  autem,  etilli ,  etomnes  filii  Israel  in  valle 
terebinlhi  pugnabant  adversum  Philisthiim.  20.  Surrexit  itaque  David  niane,  et  commendavit 
gregemcuslodi;  etonustus  abiit,  sicut  prseceperat  ei  Isai;  et  venit  ad  locum  Magala,  et  ad  exer- 
citum,  qui  egressusad  pugnara  vociferatus  erat  incertamine.  21.  Direxerat  enim  aciera  Israel, 
scd  et  Philislhiim  ex  adverso  fuerant  praeparati.  22.  Derelinquens  ergo  David  vasa  quae  at- 
tulerat ,  sub  manu  custodis  ad   sarcinas,   cucnrrit  ad  locum  certarainis  ,  et  interrogabat   si 
omnia  recteagerentur  erga  fratres  suos.  23.  Cumque  adhucilleloquerelur  eis,  apparuit  vir  ille 
spurius  ascendens  ,  Goliath  nomine  ,  Philisthaeus,   de  Geth  ,  de  castris  Philislhinorum  ;  et  lo- 
(|uente  eo  haec  eadem  verba  audivit  David.  24.  Omnes  autem  Israelitae ,  cum  vidissent  virum  , 
fugerunt  a  facie  ejus ,  timentes  eum  valde.  25.  Et  dixit  unus  quispiam  de  Israel  :  Num  vidisti 
virum  hunc  qui  ascendit  ?  ad  exprobrandum  enim  Israel  ascendit.  Virum  ergo  qui  percusscrit 
eum  ,   ditabit  rex  divitiis  magnis ,  et  filiam  suam  dabit  ei ,  et  domum  patris  ejus  faciet  absque 
tributo  in  Israel.  26.  Et  ait  David  ad  viros  qui  stabant  secum  ,  dicens  :  Quid  dabitur  viro  qui 
percusserit  Philisthaeum  hunc,  et  tulerit  opprobrium  de  Israel  ?  quis  enim  est  hic  Philisthaeus 
incircumcisus  ,  qui  exprobravit  acies  Dei  viventis  ?  27.  Referebat  autem  ei  populus  eumdem 
sermonem  dicens  :  Haec  dabunlur  viro  qui  percusserit  eum.  28.  Quod  cum  audisset  Eliab  fra- 
ler  ejus  major ,  loquente  eo  cum  aliis ,  iratus  est  contra  David  ,  et  ait  :  Quare  venisti ,  et 
quare  dereliquisti  pauculas  oves  illas  in  deserto  ?  ego  novi  superbiam  tuara  ,  et  nequitiam  cordis 
tui ;  quia  ut  videres  praelium  ,  descendisti.  29.  Et  dixitDavid  :  Quidfeci  ?  numquicl  non  verbum 
est?30.  Et  declinavit  paululura  ab  eo  adaliura;  dixitque  eumdera  serraonera.  Et  respondit  ei 
populus  verbura  sicut  prius.  31 .  Audita  sunt  autera  verba  quae  locutus  est  David  ,   et  annun- 
tiata  in  conspectu  Saul.  32.  Ad  quera  cum  fuissct  adductus ,  locutus  est  ei  :  Non  concidat  cor 
cujusquam  in  eo  ;  ego  servus  tuus  vadam  ,  et  pugnabo  adversus  Philisthaeum.  33.  Et  ait  Saul 
ad  David  :  Non  vales  resistere  Philisthaeo  isti ,  nec  pugnare  adversus  eum  ;   quia  puer  es ,  hic 
autem  vir  bellator  est  ab  adolescentia  sua.  34.  Dixit(|ue  David  ad  Saul  :  Pascebat  servustuus 
patris  sui  gregem  ,  et  veniebat  leo  vel  ursus  ,  et  tollebat   arietem  de  medio  gregis ;  35.  et 
persequcbar  eos ,  et  percutiebam  ,  eruebamque   de  ore  eorum  ,  et  illi  consurgebant  adver- 
sum  me,  et  apprehendebam  mentum  eorum  ,  et  sulfocabam ,  interficiebaraque  eos.  36.   Nam 
et  leonem  et  ursum  interfeci  ego  servus   tuus ;   erit  igitur  et  Philisthaeus   hic    incircumcisus  , 
quasi  unus  ex  eis.  Nunc  vadam,  et  auferam  opprobriura  populi;  quoniam  quis  est  iste  Philis- 
thaeus  incircumcisus ,  qui  ausus  est  maledicere  exercitui  Dei  viventis  ?  37.  Et  ait  David  : 
Dominus  qui  eripuit  me  de  nianu  leonis,  et  de  manu  ursi,  ipse  me  liberabit  de  raanu  Philisthaei 
hujus.  Dixit  autem  Saul  ad  David  :  Vade  et  Domiuus  tecum  sit.  38.  Et  induit  Saul  David 
vestimentis  suis ,  et  imposuit  galeara  aeream  super  caput  ejus ,  et  vestivit  eum  lorica.  39.  Ac- 
cinctus  ergo  David  gladio  ejus  super  vestem  suara  ,  coepit  tentare  si  armatus  posset  incedere ; 
non  enira  habebat  consuetudinera.  Dixitquc  David  ad  Saul :  Non  possum  sic  incedere  ,  quia 
non  usura  habeo  ;  et  deposuit  ea.  40.  Et  tulit  baculura  suum  ,  quera  semper  habebat  in  ma- 
nibus ;  et  elegit  sibi  quinque  limpidissimos  lapides  de  torrente ;  et  misit  eos  in  peram  pasto- 
ralem  ,  quam  habebat  secum ,  et  fundam  raanu  tulit ,  et  processit  adversum  Philisthaeum.  41 .  Ibat 
autem  Philislhaeus  incedens ,  et  appropin(|uans  adversum  David,  et  armiger  ejus  ante  eum. 
42.  Cumque  inspexisset  Philisthaeus  et  vidisset  David  ,  despexit  eum  ;   erat  enim  adolescens 
rufus  et   pulcher   aspectu.  43.  Et  dixit  Philislhaeus  ad  David  :  Numquid  ego   canis  sum, 
quod  tu  venis  ad  me  cura  baculo  ?  et  raalcdixit  Philisthaeus  David  in  diis  suis.    44.   Dixil- 
que  ad  David  :  Veni  ad  rae  et  dabo  carnes  tuas  volatilibus  cocli  et  bestiis  terrae.  45.  Dixit 
autem  David  ad  Philislhaeum  :  Tu  venis  ad  rae  cum  gladio  ,  et  hasta  ,  et  clypeo  ,  ego  autem 


32/i  C0MMI:NTAUIA  IN  LIBRUM  1,  REGUM.  Cap.  XVII. 

venio  ad  te  iii  nornine  Domini  cxcrcltiiiim  ,  Dei  agminum  Israel ,  quibiis  exprobrasti  46.  ho- 
die  ,  et  dabit  te  Dominus  in  manu  mea  ,  et  perculiam  (e  ,  et  auferam  caput  tuum  a  te  ,  et  dabo 
cadavera  caslrorum  Pliilisthiim  hodle  volatilibus  eoeli  ct  bestiis  tcrroe  ,  ut  sciat  omnis  lcrra,  quia 
cstDeus  in  Israel.  47.  Et  noverit  universa  Ecclesia  hsec,  quia  non  in  gladio,  nec  in  hasta  salvat 
Dominus;  ipsius  enim  est  bellum  ,  et  tradct  vos  in  manus  nosLras.  48.  Cum  ergo  surrexisset 
Philisthoeus,  et  veniret,  ct  appropinqriaret  conlra  David,  fcslinavit  DaviJ,  et  cucurrit  ad  pugnam 
exadverso  Philislhsei.  49.  Et  misit  manum  suam  in  pcram  ,  tuiit^iuo  unum  lapidem  ,  et  funda 
jecit ,  et  circumducens  percussit  Philislhaeum  in  fronlc  ,  et  infixus  est  lapis  in  fronte  ejus  ,  et 
cecidit  in  faciem  siiam  super  teiram.  50.  Pra?vah!it([ue  David  advcrsum  Phihsthaeum  in  funda 
et  lapide  ,  percussumtjue  Philisthneum  intcrfccil.  Cu!n(|ue  giadlum  non  haberet  in  tnanu  David, 
51 .  cucurrit ,  et  stctit  super  Philislhaeum  ,  et  tulitgladium  ejus  ,  et  eduxit  eum  de  vagina  siia  ; 
et  interfecit  eum  ,  pi\ieclditque  caput  ejus.  Videntes  autem  Phiiisthiim  quod  mortuus  esset  for- 
tissimiis  eorum,  fugcrunt.  52.  Et  consurgentes  viri  Israel  ct  Juda  vocifcrati  sunt,  ct  persecuti 
sunt  Philisthaeos  iisque  dum  vcnirent  in  vallcm  ,  et  usque  ad  porlas  Accaron ,  cecidcriintque 
vulnerati  de  Philisthiim  in  viam  Saraim  ,  et  usque  ad  Gelh,  et  usque  ad  Accaron.  53.  Et 
revertentes  filii  Israel ,  postquam  perseculi  fucrant  PhilislhKOS ,  invaserunt  caslra  eorum. 
54.  Assumens  autem  David  capnt  Philislhsei  ,  altulit  illud  in  Jerusalem  ;  arma  vcro  cjus 
posuit  in  tabcrnaculo  suo.  55.  Eo  autcm  lempore  ,  quo  viderat  Saul  David  cgredicntcmcontra 
Philisthaura  ,  aitad  Abner  principem  mililioe :  De  qua  stirpc  descendit  hic  adolescens,  Abnei'? 
Dixitque  Abner  :  Vivit  anlraa  tua  ,  rex  ,  si  novi.  56.  E(  ait  rcx  :  lutcrroga  (u  cujus  filius 
sit  iste  puer.  57.  Cumque  regrcssus  cssct  David ,  pcrcusso  Pbilisdiaeo  ,  tnlit  cum  Abner ,  et 
introduxit  coram  Saule,  caput  Philisthsei  habcnteiu  in  mami.  58.  Et  ait  ad  eum  Saul  :  De 
qua  progcnie   es  ,  6  adolescens  ?  Dixitque  David  :  Filius  servi  tui  Isai  Bethlehemitoe  ego  sum. 


U.  Et  egressus  kst  vir  spunius.  ]  Pro  Spurius 
Ilcbr.  esl  □iJl  benalm,  quod  primo  Valal)!. 
Pagn.  Marinns  el  Rabl^ini  vcrluiU  :  inter  duas 
acies,  cjuasi  dicat ;  inlermedius,  seqiHislcr,  duel- 
lio  ,  qui  scilicet  inler  duas  acies  Helu-aeorum  el 
Philislbinorum  medium  se  inlerponeret,  ac 
Hebraeos  provocaret  ad  duellum  secum  ineun- 
dum. 

Secundo,  alii  benaim  vcvlwni  :  inslar  duorum; 
Goliaih  enim  tam  magniludine ,  quam  robore 
|)ar  crat  duobus.  Unde  Sept.  verlunt  :  oj-jxroi  , 
id  est ,  poiens. 

Tertio,  recte  Noslcr  verlit  :  Spurius;  nnm 
benaim ,  cum  sit  duale,  ad  verbiim  idem  esl 
quod,  inler  duos ,  scilicet  patrcs  concepliis , 
cujus  scilicet  paler  cst  incertus ;  f|ui  olim 
S.  P.  id  est,  sine  palre],  scilicet  certo,  diceba- 
lur  ;  ideoque  spurius  ,  ait  ex  Plularclio  Sigonius 
jn  nomin.  Roraanis.  Quia  enim  furtivi  fornica- 
riorum  amores  solent  esse  vehemenies  et  ar- 
denles  ,  idcircototos  se  suaquein  generaiione 
effunduni,  ac  procreant  gigantes  el  monstra. 
Haec  eiiim  originis  giganlum  fuit  causa  ,  ut  dixi 
Gencs.  6.  Audi  S.  Isidor.  iib.  9.  Orig.  cap.  5. 
baec  spurio  etyma  danlem.  ISotUus  dicilur,  qui 
de  patre  nobili  et  matre  ignobili  gignitur ,  sicut 
ex  concubina.  Est  aulem  lioc  nomen  gra^cum ,  et 
in  lalinitate  deficit,  Iluic  contrarius  est  spurius, 
qui  de  matre  nobili  et  palre  ignobili  nascitur. 
Idem  spurius  patre  incerto ,  matre  vidua  genilus  : 
velut ,  tantam  spurii  filius ,  quiamuUebrem  natu- 
ram  veteresspurium  vocabant,  velutc/.-Kfi  zou  cczoco^j, 
hoc  est  seminis  non  palris  nomine.  Eosdem  ct  fuvo- 
nios  appellabant ,  quia  qucedam  animaiia  favonio 
spirilu  hausto  concipere  existimantur.  Unde  et  ii 
qui  non  sunt  de  legitimo  matrimonio ,  inalrem 
polius  quLim  patrem  sequuntur.  Laline  antem  spu- 
rii,  quasi  exlra  purilalem,  id  est ,  quasi  im- 
mundi. 


Spurius  ergo  a  scTxtip-M  ,  id  est ,  seminare  di- 
citur ,  eo  quod  e  patre  nil  habeat  nisi  semen. 

Porro  Rabbini  aiunt  vel  poiius  fingunl  Golialh 
ex  Oiplia  progualum  ,  Davidcm  ex  Ruth.  Idem 
asscril  Pbilo  in  Anliq.  Biblicis  ;  scd  hic  est 
Pseudophilo  cl  Prudent.  in  Hammariig.  Vido 
dicta  Rulh  1. 

NoMiNE  Goi.UTH.  ]Go//ai/t  hebr.  idem  est  quod 
captivilas ,  transmigratio,  revolutio  ,  ail  Pagnin. 
Apte  :  nam  ipse  ,  captus  et  coesus  i\  Davide  , 
causa  fuit  quod  Pliilisthapi  socii  sui  caperentur 
et  caedercntur  ab  Hebreeis,  ilaque  victoria  et 
impcrium  a  Piiilisthseis  Iransmigraret  et  revol- 
veretur  ad  Hebraeos ,  primos  Pliilisthaeorum 
doniiuos. 

Ai/nTCDiiNis  sF.x  cuisiTORUM  ET  PAi.Mi.  ]  Erat 
enim  de  stirpe  giganlum  ,  ail  Nazian.  Orat.  30. 
et  Pliilaslr.  H?eresi  39. 

6.  Et  LORICA  SQUAMATA  INDUKBATUB.  ]  Regia 

legunl  :  hamata ;  sed  legemlum  cum  Roman. 
Cliald.  Valablo  el  Pagnino,  squamata ,  id  esl , 
squamis  sereis  operla  et  tecla ,  ait  Vatabl.  Sepl. 
lainen  vertunl :  hamata ,  id  est,  hamis  ,  id  esl  , 
catcnulis  conlexta,  de  qua  Virgil.  3.  yEneid. 

Loricam  conscrlam  hamis ,  auroque  iriliccm. 

Porro  2.  Rcg.  v.  19.  dicilur  Adeodatus  Bethle- 
hemiies  pcrcussissc  Goliaih  Getbiciim,  cujus 
hastile  erat  quasi  liciatorium  texentium.  Unde 
Chald.  Raban.  Lyran.  Glossa  el  Rabbini  per 
Adeodalum  accipiunt  Davidem  ,  ut  sit  eadem 
hisioria  el  pugua  cym  hac  quse  hoccapile  des- 
cri])itur. 

MeUus  Josepbus  ,  Abul.  Serarius  et  alii  cen- 
sent  cssc  diversam,  eo  quod  1.  Paral.  20.  5. 
Adeodatus  dicalur  percussisse  fratrem  Goliath: 
qiiar<i  sicut  David  percussit  Golialh,  sic  Adeo- 
datus  unus  exforlibus  militii)us  Davidis  percus- 
sit  fralrem  cjus  qui  pariter  vocabalur  Golialh; 


COMiMliNJ  A1\IA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XVIF.  325 


nul  certe  tlice-balur  Golialh,  quia  proceritate  el 
robore  ,  cTqucac  superbia  el  audacia  similis  eral 
(loliallio  Davidis.  Sic  vulgo  diciuius  cle  viro 
forli  :  Isleesl  alter  Sainsou ,  vel  aller  Hercules. 

7.  llASTII.t:    AUTEM  UAST.K   r.JlS    KRAT  QUASI    M- 

ciATORiuM  (Cliald,  elViUabl.  quasiJi(!^am)xEXEy- 
TiiM.  ]Li(ia  vocanlur  nia  (juibus  iu  paunislexlo- 
res  implicant  el  iutcxunt  slamiua  ,  iclquc.  circa 
ligiium  crassum  ,  quod  ab  iis  liciaiorium  (\\c\lm- 
\e\juguin,  eo  quod  tcxlores  lelam  illi  jungaiil 
ncirea  illud  convolvanl.  Unde  Ovid.  6.  Met. 
Tela  jugoesljuncla. 

8.  Eligite  i;x  vobis  virum  et  descendat  ad 
siNGULAnii:  certame.n.  ]Subinde  licet  bellum  ver- 
lere  in  duellum  ,  cum  id  puhlica  auclorilatc  fil, 
ul  unius  caede  inuUorum  slrages  redimanlnr. 
Sicut  Romani  bellum  cum  Albauis  verlerunt  in 
duellum  trium  Horaliorum  cum  iribusCurialiis, 
utrim(|ue  lergeminis  fralrijjus.  Vide  Tbeologos 
de  bello  ct  ctuello  disserenles.  Verum  C.olialb 
hic  inique  el  ex  faslu  duellum  hoc  ambivit,  el 
ad  illud  singulos  HebraBOS  provocavil,  coufisus 
sna  proceritale,  robore  et  armalura,  putans 
neniinem  sibi  posse  eequari  vel  lesistere  :  quare 
merilo  Dcus  ejus  fastum  slravit  per  Davidem  ; 
uti  sa-pe  in  duellis  provocantes  juslo  Dei  vin- 
dicisjudicio  suecumbuntet  cseduntur.  Sic  Ra- 
dislaus  dux  Curniieusis,  injusle  iuvadens  Bolie- 
niiam,  ejus  regem  S.  Wenceslaum  provocavit 
adduellum;  acceplavit  illud  rex  sanctus,  ul 
hellum  duello  et  populi  periculum  suo  unins 
redimeret.  Dum  ergo  equnm  conscendii,  vidit 
(^jus  adversarius  illi  ab  Angelo  baslam  porrigi , 
se  vero  bac  voce  coelesli  moneri  :  Noli  ferire. 
Quo  viso  peilerritiis,ex  equo  desiliit,  ad  pedcs 
S.  Wenccslai  procidil,  veniam  p(Miit,  quam  ci 
rexmilis  ,  ad  parccudum  quam  ad  ulciscenduni 
proiiior,  illico  iudulsit.  Ila  habel  ejus  vila  et 
yEneas  Sylvius  cap.  15.  Bohemiae.  Audi  S.  Ainbr. 
lib.  1.  OfTic.  cap.  35.  Dlunquam  David  nisi  laccs- 
situs  bellum  inlulit.  Itaque  prudcnliam  fortitu- 
dinis  comilem  habuit  in  prctlio.  Nam  et  uduersus 
Goliam,  immani  mole  corporis  virum  singulari 
certamine  dimicaturus,  arma  quibas  oneraretur 
respuit.  Virlusenimsuis  laccrtis  magisqudm  alie- 
nis  integumenlis  nilitur.  Deinde  eminus  ,quo  grcc- 
vius  ferirel  iclu  lapidis  Iwstcm  intcremil :  poslea 
nunquam  nisi  consullo  Domino  bellum  adorsus 
est.  Ideo  in  onmibus  viclor  prceliis  usque  ad  sum- 
mam  senectam  mana  promptus,  bello  advcrsum 
Tilanas  suscepto ,  ferocibas  bellator  miscebatur 
agminibus ,  gloricc  cupidus ,  incuriosus  salutis. 

13.  ABIERUiVT  autem  tres  filii  ejus  majores 
posT  Saul  1!n  pr/ei.ium.  ]  Ergo  Saul  jam  per  Da- 
videm  cilharizanlem  liberatus  erat  a  spirilu 
malo:  alioqui  euim  nec  ivisset  ad  prcelium  ,  nec 
Davidem  a  se  demisisset. 

17.  ACCIPE  FRATRIBUS  TUIS  EPHI  POLENT/E,  ]  ClC. 

18.  Et  decem  formellas  casei,  ]  id  est,  ut 
Chald.  el  Vatabl.  Et  decem  caseos  lactis ;  ex  lacte 
enim  coagulanlur  casei  in  formas  rotuudas  vel 
quadratas,  quse  formelicc  vocantur. 

Alleg.  S.  August.  serm.  197.  qni  est  de  Davide 
ei  Goliath  ,  toium  hoc  caput  el  duellum  explicat 
de  Cliristo  duellanlecum  diabolo  :  Isai ,  in^iuit , 
gessil  typum  Dei  Patris.  Isai  misit  David  ut  re- 
quireret  fralres  suos ;  ct  Dcus  Pater  jnisit  unige- 
nitum  suam,  ex  cujus  pcrsona  scriplum  est :  Nar- 
rabo  nomen  tuum  fralribus  meis.  Ad  requirendos 
cnim  fratres  suos  venerat  Cltristus  ,  quando  dice- 
bat  :  Non  summissusnisi  ad  oves  perdilas  domus 


Israel.  Et  paulo  posl  :  Fenit  ergo  David  cum  Iri- 

bus  mcnsuris  ,  et  decem  formeiiis  casei ,  ut  fratres 
suos  in  pra^tio  posilosvisilaret;  quia  vcnturus  erat 
Cltristus  cum  Dccalogo  legis  et  mysterio  Trinita- 
tis ,  ut  genus  humanum  dc  poteslate  Diaboli  libe- 
raret. 

ET    CUM    (lUlRUS    ORUINATI    SUNT    DISCE.  ]    Hcbr. 

Qnni?  arubbatam ,  id  est ,  mistionem  eorum 
accipe  ,  hocest,  coguosce  cum  quibus  misti  et 
sociati  sunt.  Forte  Nosier  pro  □n^.ny  arubba^ 
tam  ,  legit  vicinum  nDnDlj;  aruecalam  ,  id  est, 
ordinem  eorum.  Undc  vertit  :  Cmn  quibus  ordi- 
nati  siint  disce.  Sept.  Quibus  indigeant  cognosce. 
Cbald.  Bonitatem  corum  affer.  Pagnin.  Pignus 
eorum  toile ,  id  est,  rcdime.  Vatabl.  Affer  qutt- 
dam  diversi  generis  (  quasi  mista  )  quce  illis 
tradas. 

20.  Et  venit  ad  locum  Magala.  ]  Locus  ita  dic- 
tusquasi:  Caslrorum  yfl//»?/i  a  circulari  forma  ; 
Sljy  agoi  enim  significat  rolundum  sivc  circu- 
lum;  vel  ii  curruum  ambitii  ;  hisceenim  vallare 
solent  caslra  ,  ac  currus  roiundis  sive  circula- 
ribus  agunlur  rolis.  Unde  Septuaginta  vcrtunt : 
Et  venil  in  rotunditatem ;Chi\\(\.  venit  in  castra; 
Valabl.  venit  in  vailum  caslrorum. 

2G.  QUIS  KNIM  EST  HIC  PlIILISTILEUS  IINCIRCUMCI- 

sus  ,qvi  EXPROBRAvrr  ACiEs  Dei  viventis.  ]  Ecce 
jain  spirilu  Dci  impellente  David  parturit  nio- 
nomacliiam  cum  Golia,  ut  honorem  tum  Dei , 
tum  Israelis  tuealur.  UndeS.  Amin-osius  in  psal. 
118.  Serm.  il.  David,  ail,  perterritis  omnibus , 
aliopliyii  impetum  iusit ,  et  singulari  certamine 
summam  bclli  el  totius  praiii  pondus  cxcepit ,  vir- 
tute  sua  solus  commune  crimen  rcfcllens  et  tptius 
retorquens  in  liostem  plebis  opprobrium.  Et  serm. 
18.  docetDavidem  liic  prceliisisse  Chrislo  :  Gei-e- 
bul  enim  typum  ejus,  inquit ,  qiii  quusi  despectus 
veniurus  esset  in  terras,et  sine  ieguto,  sine  adju- 
lore  ,  sine  nuntio  totuni  fiopulum  mundi  liujus  cru- 
cis  suce  prcclio  liberuret ;  cui  appluudcrcnt  animcn 
sanctoram  per  baptismatis  Sacrumcnta  renovatce, 
quod  vcrum  iiiuni  Goliam  reveiatum  nobis  ac  pro- 
ditum,  verbi  sui  gladio  trucidasset.  Jacet  igitur 
verus  Goiias  humiiitale  Filii  Dei  stralus ;  amisiC 
caput  quod  in  multas  artes  vertcbat  et  fraudes. 
Psaliunt  securce  Jam  animce ,  quce  anle  peccato- 
rum  suorum  tormenta  deflebant.  Dicunt  tym- 
panis ,  hoc  est  corporibus  siiis  peccato  mortuis  re- 
suitanlcs  :  Saul  triumphavit  in  miililnis,  David  in 
decem  miilibus.  Rex  ille  durus  indignaiur ,  el 
irasciliir  diaboius,  eo  quod  canerent  Juvencaioe , 
quia  duritice  fiiius  paucos  deccpil,  Christus  totum 
mundum  redemit. 

28.    QUOD  CUM  AUDISSET  EliAB  FRATER  EJUS  MA- 

jOR,etc. ,  iratus  i;st  contra  David,  etc. ,  ] 
vel  ex  prudcnlia  humana  arguens  Davidis  ju- 
venis  curiosilatem,  su[)erl)iam  et  temerita- 
tem  ,  quasi  qui  monomachiam  cum  gigaute 
ambirel;  vel  idipsum  faciens  ex  quadam  aemu- 
latione  vel  invidiola,  ait  Theodoretus.  Unde  al- 
legorice  S.  Auguslinus,  sermone  197.  jam  ci- 
lato  :  Frater  iste  senior  ,  inciuil  ,  qui  David 
lypum  Christi  gerentem  per  maiitiam  increpavit , 
significavit  fyopuium  J udceorum ,  qui  per  invidiam 
Christo  Domino ,  qui  pro  salute  humani  gcneris 
venerat ,  delraxerunt ,  ct  muttis  frequentcr  inju- 
riis  affecerunt.  Quare ,  inquit,  dimisisti  oves  illas 
et  venisti  ad  prcelium?  quasi  non  tibi  videtur  per 
os  ejus  saluti  hominum  invidens  diuboius  toqui  : 
tanquam  si  diceret  Christo  :  Qitare  dimisisli  no- 
naginta  el  n'ovem  oves  quce  non  erravenint ,  et  ve- 


326  COMMENTAniA  IN  L1BI\U 

nisli  ul  unam  7-equireres  quce  perierat ,  eteam  de 
vianu  spirilalis  Golia,  id  est,  de  potestate  diaboli 
per  crucis  baculum  liberalam  ad  oviie  proprium 
revocares.  Quare ,  inquit ,  dimisisti  oves  paucas 
illas  ? 

29.  NuMQUiD  NON  VERBUM  EST ,  ]  q.  d.  Noii  quaero 
bellare,  uli  me  videris  arguere  quod  ea  de  causa 
oves  deseruerini,  sed  lantuui  serniocinor  de 
conimuni  runiore  ei  loquela,  quae  in  oniniuni 
ore  circa  liunc  giganleni  versaiur.  Ita  S.  Cliry- 
soslonius  liom.  hG.  in  Gen.  Fide  ,  ait,  liujus  pru- 
dentiam  et  mansuetudiaem.  Niliil  lemerarium  vel 
asperuni  iis  loquitur ,  sed  reprimens  eorum  flam- 
inam  et  demulcens  invidiam,  inquit  :  Numquid, 
inquit,  vidistis  me  arma  arripere? Numquid  vidislis 
me  adordinari  cceieris  in  acie  ?  Tantum  videre 
volui  et  interrogare  :  Unde  tantum  liuic  insanice? 

31.  AUDITA  SU.NT  AUTEM  VERBA  qVM   LOCUTUS  EST 

David,]  inquirens  de  praemio  vincenlis  Goliam; 
unde  illa  audienles  cogn()scel)ant  ejus  animosi- 
talem  et  desiderium  duellandi  cum  Goliath  ilii  a 
Deo  immissum;  ideoque  rem  lotam  annuntia- 
verunt  Sauli,  (|ui  Davidem  videns  et  audiens 
tanto  animo  ad  duellum  cum  gigante  se  offeren- 
tem,  agnovit  in  eo  aliquid  esse  cojleste  et  divi- 
luim.  Nam,  ut  ait  Sanclus  Chrysostomus,  hom. 
de  Davide  el  Saule,  David  non  ex  superbia  vei 
temeritale,  sed  accensus  zelo  et  patrise  chari- 
tate  ad  harharum  cucurrit. 

36.  Nam  et  leonem  et  ubsum  interfeci.]  Allego- 
rice,  S.  Auguslinus  serm.  197.  David,  id  est , 
Cliristus  tuncleonemet  ursumstrangulavit,quando 
ad  inferna  descendens  omnes  de  eorum  faucibus  li- 
beravit.  Denique  audi  Propketamex  persona  Do- 
viini  supplicantem  :  Erueaframeaanimam  meam, 
el  de  manu  canis  unicam  meam,  libera  vie  ex  ore 
leonis.  Et  qaia  ursus  in  vianu  fortitudinem  habet , 
et  leo  in  ore  ,  in  istis  duabus  bestiis  idem  diabolus 
figuratus  est.  Hoc  ergo  ex  persona  Clirisli  dictum 
cst ,  ut  unicaejus  Ecclesia  demanu,  idest,  de po- 
lestate  ,  vel  de  orediaboLi  loiieretur. 

Tropologice,  Ahhas  Paemen  rogalus  a  quo- 
dam  teniato  spiritu  fornicaiionis  ut  daret  sil)i 
remedium,  respondit  illud  David  1.  Regum  17. 
Quia  leonem  quidem  percuiiebam,  nam  et  ursum 
frequens  suffocabam.  lloc  autem  ita  inteiligitur , 
quia  furorem  ab  animo  meo  abscindebam ,  forni- 
calionem  autem  in  laboribus  affligebam.  lla  RufR- 
uus  in  vilis  Palrum.  lih.  3.  num.  16. 

38.    Et  INDUIT   SaUL    DaVID  VESTIMENTIS   SUIS.  ] 

Videhal  enim  tantos  Davidis  animos  non  posse 
esse  nisi  a  Deo;  illimiergo  a  Deo  agi  ad  hoc  duel- 
lum  censehat.  Hinc  patet  Davidem  procero 
luisse  corpore  ;  alioqui  enim  proceri  Saulis 
vcstes  et  arma  illi  apiari  nequivissent.  Minus 
enimcongrnum  est  quod  ait  Lyranus,  Serariiis 
et  alii ,  vestes  has  dici  Saulis,  non  quod  essent 
ipsius ,  sed  quod  ex  vestiario  ejus  essent  de- 
promptae.  Pcjus  Rahhini  fmgunt  Deum  vestes 
Saulis  adaplasse  corpori  Davidis.  Fecit  hoc  Saiil, 
ut  Davidem  honoraret  et  animaret  ad  duellum. 
/iO.  Et  tijlit  baculum  suum  ,  etc. ,  et  elegit 
SIBI  quinque  limpidissimos  lapides  detorbente, 

KT   MISIT    EOS  IN    PERAM    PASTORALEM,]    qiUlli    Uti 

solent  pastores,  ut  in  ea  reculas  suas  recon- 
dant.  Minus  apte  ergo  S.  Ghrysostomus,  S.  Au- 
gustinus  et  Rupertus  pro  peram  vaviwwl  situlam 
sive  mulctram  lactis,  in  qua  pastores  solent  mul- 
gere  lac  ex  ovihus.  Ad  quid  enim  mulctra  in  lioc 
duelio  ? 

Et   PROCESSIT  ADVERSUM   PfllLISTHyEUM.  ]    Duvid 


M  I.  REGUM.  Cap.  XVII. 

hominibus  videbalur  inermis ,  sed  gladio  divinila- 
tis  erat  armatus ,  ait  S.  Amhrosius  ,  serm.  88. 

Allegorice  S.  Auguslinus,  serm.  197.  David , 
inquit,  gessit  typum  Christi.  Quis  enim  contra 
Goiiath,  idest,  diaboium  pugnare  poterat ,  anle- 
quam  Chrislus  Dominus  genus  kumanum  de  potes- 
tale  diaboli  Uberarel  ?  David  enim  interpretatur 
manufortis.  Quideo  forlius,  fratres,  qui  universum 
mundum  vicil  armatus  non  ferro,  sed  ligno  ?  Sta- 
bant  ergo  fiiii  Israel  contra  adversarios  quadra- 
ginta  diebus.  Quadraginta  dies  propler  qualuor 
tempora  et  quatuor  partes  orbis  terrce ,  vitam 
prcesentem  significal ,  in  qua  contra  Goliatli  et 
exercitum  ejus,  idest ,  contra  diabolum  et  Ange- 
ios  Ckristianorum  populus  pugnare  non  desinit. 
Nec  tamenvincere posset,  nisiverus  David  Christum 
cum  baculo,  id  est ,  cum  Crucis  myslerio  descen- 
disset.  Et  post  nonnulla  ;  Fenit  ergo  Ckristus  et 
alligavit  diabolum.  Sed  dicit  aliquis  :  Si  aliigatus 
est ,  quare  adkuc  tantum  prievalet?  Verum  est , 
fratres  cliarissimi ,  quia  multum  prcevalet ,  sed 
tepidis  et  negligentibus ,  et  Deum  in  veritate  non 
timentibus  dominatur  :  aliigatus  est  enim  tan- 
quam  innexus  canis  calenis ,  et  neminem  potest 
mordere ,  nisi  eum  qui  se  iiti  morlifera  securitale 
conjunxerit.  Jam  videte,  fratres  ,  qudm  stultus 
est  homo  iiie  quemcanis  incatena  posilus  mordel. 
Tu,  le  iili  per  voiuntales  et  cupiditates  seculinoli 
conjungere,  et  ilie  ad  te  non  prwsumet  accedere ; 
latrare  potest,  sollicitare polest ,  mordere  omnino 
non  potest  nisi  volentem.  Non  enim  cogendo ,  sed 
suadendo  nocet ,  nec  exlorquet  a  nobis  consensum, 
sedpetit.  Et  mox  :  David  tulit  baculum,  Chrislus 
porlat  crucem. 

Tropologice,  S.  Bernardus  ,  sermone  in  Do- 
minicam  h.  posi  Pentecoslen  :  per  quinque  la- 
pides  Davidis  accipit  quinque  virlutes  ,  quibus 
prosternimus  Goliath,  id  est,  mentis  elationem  , 
niniirum  comminalionem  pcenarum,  promis- 
sionem  praemiorum  ,  dilectionem  Dei,  imilatio- 
nem  sanciorum,  et  orationem. 

Hinc  rursum  S.  August.  in  psal.  33.  Conc.  1. 
QuodDavid ,  ail,  proslravit  Goliam,  Christus  est, 
qui  occidil  diabolum.  Quid  est  autem  Ckrislus , 
qui diabolamoccidil?  huviilitas  occidit  superbiam. 
Et  mox  ;  Fiam  enim  nobis  fecit  per  humililatem, 
quia  per  superbiam  recesseramus  a  Deo ,  redire  ad 
Deum  nisi  per  kumililatem  non  poteramus  ,  et 
quem  nobis  prceponeremus  ad  imitandum  non  lia- 
bebamus.  Omnis  enim  mortalilas  kominum  super- 
bia  tumuerat.  Et  siexisteret  aiiquis  kumilis  vir  in 
spiritu,  sicut  erant  Propketce ,  PalriarchcE ,  de- 
dignabalur  genus  kumcmum  imilari  humiles  ho- 
mines.  Ne  ergo  dedignarelur  homo  imitari  konu- 
nem  humilem  :  Deus  factus  est  humilis  :  ut  vel  sic 
superbia  generis  humani  non  dedignareiur  sequi 
vestigia  Dei. 

Zt2.  Despexit  eum  :  erat  enim  adolescens  bufus 
ET  PULCHER  ASPECTU.  ]  Despexit  Goliath  Davidem, 
(juia  ipse  erat  adolescens,  ac  pene  inermis  el 
pulcher.  Despexit  ergo  ejus  aetatem,  arma  et 
l)ulchriiudinem.  jEsiimabat  eum  imhellem,  eo 
quod  essel  tam  pulcher.  Bellicosi  enim  solent 
esse  vultu  mariio  et  feroci,  non  eleganti  et  pul- 
chro.  Unde  Isidorus  Clarius  :  Despexit ,  inquit, 
eum  quod  non  esset  vir  beilicosus  ,  et  pugnis  as- 
suetus  ;  namcernebat  eumjuvenem  rubicundum  , 
et  pulchro  aspectu  quales  Martiaies  homines  esse 
non  solent,  quos  radii  soiarcs  et  assidua  defati- 
gatio  deformes  reddunt. 

Hinc  TertuIIianus  hellum  Messise  de  quo  dici-. 


COMMENTARIA  IN  LlBRtM  I.  REGUM.  Cap.  XVII. 

lurpsal.  UU.  Ix.  Accingere  gladio  tuo  super  femur     veivis  a»  me  ci'm  gladio 
luam,  polentissime 


327 


1.6.  contra  Judaeos  c.  9.  pro- 
bal  lore  spiriuiale  non  corporalr  ,  eo  quod  pree- 
cessit  V.  3.  Speciosus  forma  pj-ce  fUiis  Iwminam. 
Valde  aulcm,  ait  Terlullianus  ,  absurdam  esl , 
siquem  ad  bcllam  ense  cingcbat ,  ei  de  tempeslivt- 
tale  decoris  ct  labiorum  gratia  blandicbatur.  Cnde 
Seneca  in  Hippolylo  :  Qaitm  grata  cst ,  inquil, 
species  torva  virilitcr  !  Arisl.  in  Elhicis  ail  pri- 
niam  pulchritodinis  parteni  esse,  ul  corpus  ap- 
tum  sit  ad  feren(^los  Uibores ;  addilque  requiri 
qiiamdam  in  vultuferociam ,  ut  liostibus  terribilis 
videatar  ,  qualem  in  Alexandro  Magno  fuisse 
(locet  Rliodiginus,  1.  9.  c.  26.  qualem  Cicero,  1.  J. 
de  Officiis  vocat  dignilatemvirilem;  ac  lalem  in 
Davide  luisse,  et  cum  ceiale  bellis(iue  qujc  as- 
sidue  gessit  crevisse  non  est  dubium,  ut  palet 
ex  hoc  conllictu  cum  Golialh  ,  ei  magis  patebit 
ex  sequentibus.  Prcestaniissima  forma ,  ait  Euri- 
pides,  digna  est  impcrio.  Sicut  enim  cliDormilas 
in  Juliano  Apostata,  ut  refert  D.  Gregorius  Na- 
zianzenus,  oratione/i.  conira  illum,  et  in  Cali- 
gula,  Olbone,  Galba  et  similibus  ,  ut  refert 
Tranquillus,  non  obscure  prodidit  illos  pessi- 
nios  fore  Imperatores,  ita  plane  dignitas  et  libe- 
ralitas  formBe  eos  oplime  imperattiros  prae- 
monstravit.  JNam  de  Julio  C.Tsare  :  Colore  faisse 
rundido  ,  leretibus  membris ,  ore  pleniore,  vegetis- 
que  ocuUs ;  de  Auguslo  :  Forma  fuisse  eximia ,  el 
peromnes(Ptatis  gradus  venustissima ;  de  Tilo  Ves- 
pasiano  :  Forma  egregia,  et  cui  non  minus  aucto- 
ritatis  inesset,  quam  gratice  ,  leslatur  Suelonius 
iu  eorum  Vitis.  Idem  de  Alexandro  scribit  riu- 
larchus.  Poljbius,  I.  l\.  laudat  Pbilippum  Mace- 
doniae  regem,  Alexandri  parentem  ab  spe(  ie 
alque  egregio  aspectu,  addens  non  facilefuisse 
regem  reperire  pluribiis  natura;  dolibus  orna- 
tum.  Et  de  Scipione  Pluiarchus  in  ejus  Vita  :  Erat, 
ail,  Scipio  anivio  aliisque  virtutibas  veliemenler 
excellens  ,  sed  pnestantiori  etiam  pulcliriludine 
oris ,  totiusque  corporis  forma  conspicuus ,  lceta , 
atque  lulari  fronte ,  quce  plurimamvalent  ad  gra- 
tiam  conciliandarn.  Pacalus  inPancgyr.  ad  Theo- 
dosium  :  Aagustissima ,  mi[\\\\. ,  qaceque  species 
pLurimum  credilur  habere  e  ccclo.  Et  subdit :  Fii^- 
tus  lua  meruit  imperium  ,  sed  virtuti  addidit  for- 
ma  suffragium ;  illa  prcestitit  ut  oporterei  te 
principem  fieri ,  hcec  ut  decerel. 

/»3.  JNuMQuiD  CAMs  EGo  suM ,  ]  quasi  dicat,  ait 
S.  Chrysostomus,  hom.  66.  in  Genes.  Putasti 
te  adhuc  apud  oves  esse,  ct  canes  quosdam  perse- 
qui ;  et  ita  conlra  vie  ,  quasi  contracanem  instru- 
tncntis  illis  inslructas  in  pugnum  venisti?  slatim 
experientia  disces  non  tibi  cum  homine  vulgarl 
bellum  esse. 

Sed  vere  Golialh  impudentia  ,  inridelilate  , 
spurcitia  erat  canis;  i(Jeoque  ut  canis  lapide 
percussus  est  a  Davide.  Aucli  S,  Paulinum,  na- 
tali  5. 

Ille  gigas  pueri  funda  pastoris  obivit , 
Ut  canis. 

Et  maledixit  Philistti/eus  David  in  diis  suis,] 
dlccndo ,  V.  g. :  Perdanl  le  dii  nostri ,  percuiiat 
le  noster  Dagon.  Porro  David,  ait  Basil.  Sclcu. 
Orat.  15.  hinc  animos  et  omen  vicioriae  capie- 
bat,  dicens  :  Maledicam  inimici  linguam  victo- 
ri(B  pignus  teneo  ;  lum  quia  maledicos  punire, 
tum  quia  deos  Gcniium  humiliare  solet  Deus 
cum  suis  cultoribus. 

ki).    DlXll    AUTEM    DaVID  AD   PmLlSTII^UM  :  Tu 


KT    HASTA    ET  CLYPEO , 
1.GO  AUTEM  VEMO  AD  TE  IN  NOMINE  DOMIM  EXERCI- 

TuiM.  ]  Hiiic  patel  Davidcm  a  Deo  impulsum 
susccpisse  hoc  duellum  ;  alioqui  enim  temere 
juvcuis  giganti,  ineimis  armalo,  imbellis  bel- 
licoso  se  opposuisset.  Ila  Josephus,  Theodore- 
Uis  ct  alii.  Deus  ergo  illi  animos  aeque  ac 
vires  indidit,  ac  spcm  ccriam  vicloriae.  Undfc 
subdil  David  : 

66.  Et   DABIT  TE    DOMIINUS  m  MANU  MKA,]   q.  d. 

Idcirco  plane  inermis  tibi  armato  occurro,  nt 
ostendam  me  uno  Deo  nili,  et  in  co  omnem 
victorise  spem  reponere,  quod  scilicet  ipse  te 
adeo  clatum  mea  manu  perculiet  et  occidet. 
Sic,  sic ,  ait  S.  Augustinus,  sermone  5.  de  ver- 
bis  Aposloli  ,  atiter  non,  omnino  altternon  pro- 
sternitur  inimicus.  Qui  pugnat  viribus  suis  , 
antequam  pugnet  ipse  prosternitur.  Hae  voces  Da- 
vidi  inermi  victoriam  et  regnum  pepererunt. 
Unde  Basil.  Seleu.  orat.  15.  exclamat  :  O  ptenas 
amoris  divini  voces,  vel  ante  victoriam  polttas 
victoria  !  O  qui  palam  fecisti  fidem  ad  pugnani 
armisnon  indigere  !  Oqui  in  te  ipso  palam  fecisli 
fidei  vim  !  tales  animas  iegere  novit  gratia  : 
quare  et  cura  gregis  distenlum  vocavit  ad  reg- 
num. 

Audi  S.  Chrysoslomum ,  homilia  de  Davide 
ct  Go\\i\lh  :  David  dixit  ad  eam  :  Tu  vents  adme 
fidens  tn  gladto,  ego  in  Deo  ;  lu  terrenis  dimicas  , 
ego  ccclestibus  pugno ;  tu,  in  lancea ,  ego  tn  fide; 
tu ,  in  clypeo  ,  ego  in  pace  :  tu  venis  ad  me  in  ar~ 
morum  virtule,  ego  in  potentissimo  genitore.  De- 
niquetn  te  tua  arma  vertentur ,  in  te  luus  gladtus 
cxeretur ;  Dei  cst  enim  hcec  pugna ,  Dei  ertt  et 
ipsa  vtctoria. 

Porro  Josephus  6.  Anliq.  c.  10.  Davidcm  Go- 
liae  dixisse  ait :  Tu  me  invadis  hasta  lua  con/i- 
sus ,  el  thorace  et  gladio ;  mihi  vero  pro  armatara 
Deus  est ,  qui  tc  ac  tuum  excrcitam  hodie  nostris 
manibus  deleluras  est.  Nola  :  to  vithi  vero  pro 
armatura  Deus  est.  Si  enim  Deus  pro  nobis ,  qais 
contra  jjo5.^  Rom.  8. 

69.  PerCUSSIT  PUILISTH/EUM  IN  FRONTE  :  ET  IN- 
FIXUS  EST  LAPIS  IN  FRONTE  EJUS,  ET  CECIDIT  I\ 
FACIEM    SUAM    SUPER   TERRAM.  ]     Cliald.     PerCUSStt 

Philtsthceum  super  domum  oculorum  ejus,  et  in- 
fixas  est  lapis  in  domo  ocuiortim  ejus ,  et  cecidtt 
super  nasum  in  terram.  Ergo  Golialh  galea  sua 
texeratcaput,  sed  non  fronlem,  prjBscriim  quia 
Davidem  quasi  inermem  despicicbat  ;  aut  si 
eam  texcrat,  tam  valide  David  roboralus  a  Dco 
lapidem  vibravit,  ut  galeam  pcrfriugcret. 

Hinc  paiet  primo  Davidem  fuissc  insignem 
fundibularium  :  petiit  autcm  frontem  Goliae  , 
quia  ea  perfracta  lc'cdebat  ccrebrum  Goliae,  a 
quo  omnis  spiritus,  moius  el  sensus  manat; 
ilaque  fecit  eum  quasi  exanimem  et  stupidum 
in  lerram  corrucrc.  Patct  secundo  iclum  hunt; 
Davidis  adeo  fuisse  validum,  ut  lapis  frontem 
Goliae  terebrarct  el  cerebrum  feriret  ;  inde 
enim  quasi  motu  et  sensu  deslitutus  coucidii. 
Ita  Abulensis  et  Prudentius  in  Psychomacbia. 

Trajeclumque  cavo  terebravit  vulnere  fronteni. 

Tertio  patei  primo  unius  lapidis  ictu  cor- 
ruisse.  Minus  crgo  bene  Glossa  ct  Ilugo  ccnsent 
Goliam  ternis  lapidibus  ct  ictibus  a  Davide  pro- 
stratum  fuisse,  ut  Irinam  Chrisii  a  diabolo  ten- 
tati  rcpulsam  et  victoriam  repra'sentarct.  Addit 
Cald.  Rabbini  ct  Philo,  vcl  polius  Pscudophilo 
in  Anliq.  Biblicis  Davidcm  lapidi  quo  percussit 


528 


COMMENTARIA  IN  LICRUM  I.  REGUM.  C.ip.  XVII. 


Golialh,  inscripsisse  nomoii  Dci  ct  Patriarcha- 
rum.  Verius  Panlhalcoii  Carlophylax  Ecclcsice 
Choncnsis  hom.  dc  S.  Michaclc  (cxslat  aputl  Su- 
rium  in  fcslo  S.  ]\licliachs)  asscril  Archangchmi 
Miciiaciemcpuisi  pracsidcm  Synagogae  el  protcc- 
torcm  Israclis  seque  ac  Davidis  regis  pcr  cum 
pcrcussisse  Goham. 

Mystice,  S.  Augustinus  scrm.  197.  dc  Tem- 
pore  :  Videle,  ait,  fralrcs ,  ubi  Daoicl  GoUalli 
percasseriC,  in  fronte  nliqae  abi  cracis  signaculuin 
non  liabebat.  Sicut  enim  baculus  crucis  lypmn  lia- 
buil ,  ita  etiani  et  lapis  ille  de  quo  percussus  est, 
Cliristum  Dominum  figurabat.  Jpse  est  enim  tapis 
vivus ,  de  quo  scriplum  est  :  lapidem  quem  repro- 
baverunt  wdificantes  ,  liic  factus  esi  in  caput  an- 
guli.  Et  infcrius  tropologiamaCTerens  iQuodvero, 
inquit ,  in  fronte  percussus  est ,  lioc  significat , 
quod  modo  in  nostris  competentibus  exercctur , 
quia  quando  Catliecumenus  in  fronte  signatur, 
spiritalis  Goliatli  percutitur ,  et  diaboius  cffaga- 
tur. 

Idem  Augustinus,  homilia  31  inter  50  in  fine: 
Golias ,  inquit,  de  viribus  suis  superbus,  elatus , 
inflatus ,  primo  totam  victoriam  universte  partis 
sucB  in  se  uno  constituit.  Et  quia  oninis  superbia 
habet  impudentiam  frontis ,  in  ipsa  fronte  lapidc 
venienle  dejectus  cst.  Evacuata  est  frons  quce  lia- 
bebat  impudentiam  superbice  suce :  et  vicit  frons 
quce  habebat  humilitatem  crucisChristi.  Propterea 
et  nos  signum  ipsum  crucis  in  fronte  portamus , 
quia  iliud  intelligimus.  Ila  S.  Augustinus  in  ista 
homiha  cujus  titukisest:  de  Monomacliia Davidis 
et  Goiice. 

Tropologicc  duelhim  Davidis  cum  Goha  re- 
praesental  luclam  spiritus  cum  carnc,  qui  scili- 
cct  carnem  siuun  lapide  austeritatis  dcjicit,  et 
gladio  mortificalionis  caput  iUi  abscindit  ne 
praesit,  scdsubsit.  Llnde  S.  Chrysost.  Goliatli  vo- 
cat  turrimcarneam.  Piursum,  subigit  sibi  fron- 
tem,  quia  in  fronie  animi  indoles  et  passiones, 
ac  prseserlim  superbia,  impiidenlia  et  feritas 
cernilur.  Undc  Aiist.  lil).  1.  de  hist.  anim.  cap. 
8.  Quibus,  ait,  fronsmagnaest,  sunt  segnes,qui- 
bus  parva,  mobiies;  quibus  lata,  mente  vioveri 
idonei ;  quibus  rotunda,  (rflC(»ic/<.  Eadem  pene 
ad  verbum  habet  Plinius,  1.  11.  c.  65.  qui  et  c. 
37.  addit  :  Frons  et  aliis  (animalibus)  sed  homini 
lantum  trislilice ,  hiiarilatis ,  clementice,  severita- 
tis  index.  Denique,  spirilus  validus  subigit  sibi 
cerehrum  sub  fronte  latens ,  quod  cst  oITicina 
omnis  pravc'e  cogilationiset  concupiscentice. 

51.     Et   TULIT   GLADIUM  EJUS  ,  ClC.   PR7ECIDITQUE 

CAPUT  Kjus.]  David  ergo  Goliam  suo  ipsius  gla- 
dio  peremit.  Eo  gloriosior  fuit  ejus  victoria; 
licetenim  Goliath  lapidc  iclus  corrueril  in  ter- 
ram,  non  tamen  illico  moriuus  occubuit,  sed 
lunc  demum,  cum  David  illi  caput  amputavit. 
Porro  Philo,  vel  poiius  Pseudophilo  in  Antiq. 
Biblicis  narrat  vel  potius  fmgit  Goliam,  cum 
Davidem  suum  in  se  gladium  stringentem  vi- 
deret,  dixisse  :  Festina,  ct  intcrfice  me,  et  exulta. 
Et  dixit  ei  David  :  Antequam  moriaris  aperi  ocu- 
los  tuos,  et  vide  interfeclorem  tuum  qui  te  interfe- 
cit ;  et  respiciens  Allophylus  vidit  Angelum ,  et 
dixit  :  Non  soius  occidisli  me ,  sedqui  tecum  ade- 
rat,  cujus  species  nonest  sicut  species  hominis.  Et 
tunc  David  abstuiit  caput  ejus  ab  eo. 

Allegorice,  D.  August.  serm.  197.  de  Tempore  : 
Quod,  inquit,  Davidnon  habens  gladiuni  ascendit 
super  Gotiath,  et  eum  proprio  interfecit  gtadio ; 
designatiim  esl  quod,  in  adventa  Chrisli ,  suo 


gtadio  diabotus  viciusest,  qui pernequiliam  suam 
etiiijustampersecutionem,  quamexercuit  in  Cliris- 
tum ,  oninium  in  euni  credentium  perdidil  princi- 
patuin. 

Dcnique,  unctio  Samuclis  hic  opcrabatur  ; 
hoc  ciiim  ducUo  et  vicloria  David  slravit  sibi 
viam  ad  rcgnum  ,  ad  quod  ii  Deo  deslinalus,  ct 
a  Samuclc  unctus  erat.  Unde  Salianus  et  alii  cen- 
sent  ducllum  hoc  paulo  post  unctionem  conli- 
gisse  ,  scilic(!t  unctum  fuisse  Davidem  aniio 
.•etalis  20,  (jui  regni  Saulis  erat  oclavus,  duel- 
lum  vero  hoc  iniisse  anno  eetatis  22,  qui  fuit 
Saulis  dccimus. 

h!\.  ASSUMENS   AUTEM   DaVID    CAPUT    PniLISTn/EI 

ATTULiT  iLLUD  iN  Jerusalcm.  ]  Prius  illud  in  cas- 
tra  intulit;  deindc  pcr  urbes  circumlulil,  ac 
tandeni  in  Jerusalcm  velut  regni  Israelis  caput 
dclulit.  Quare  merilo  S.  Chrysostomus  ,  homil. 
dcDavidccum  Goliam  dcvicit,  el  congralulaus 
hoc  epinicium  cecinit :  Quibus  ego  te  taudibus , 
quibusque  gtoriis  pneferam ,  sancte  ac  rctigiosc 
puer ,  qui  innocentia  pares ,  virtute  fortes,  senes 
merito  prcevenisli;  qui  potuisti,  desistentibus  cunc- 
tis,  immanem  beliuamvincere,  hosteni  prosternere, 
inimicum  poputi  detruncare?  Ta  enim ,  deficienle 
rege,  rex  ipse  et  dignitate  et  merilo  exstitisti.  In 
desislentibus  fortiter  in  prcctium  prositiisti.  Tu  , 
formidanli  poputo  ct  Gotioi  scevitiam  motienli , 
dum  fortissime  geris ,  victoriam  de  lioste  Dei  po- 
puto  tradidisti. 

ArM/V  VERO   EJUS  POSUIT  IN  TABERNACULO    SUO,] 

sed  in  doino  pairis  sui  Jesse,  quae  erat  in  Betli- 
lehem,  ac  post  Saulem  rex  factus,  in  regiam 
suam  traustulit.  Excipe  gladium  Golic^;  hunc 
enim  David  sacravil  Deoet  in  ejus  tabcrnaculo 
rcposuit,  utessct  percnnc  vicloriae  hujus  a  Deo 
acccptee  monumenlum;  inde  enim  David  fugiens 
Saulem  ,  gladium  huuc  a  Ponlifice  recepit  in 
urbe  Nobe,  uti  audieinusc.  21.  8.  Basil.  Seleuc. 
orat.  15.  Sectum  caput ,  ait,  cum  sectore  gtadio , 
victorice  parenti  donatumoffert  ,et  cumquce  devi- 
cerat ,  Deo  ojfert ,  et  victoriam  arrogat.  O  qui  pa- 
tam  egisti  fidem  ad  pugnam  nutlis  egere  armis ! 
O  qui  in  te  ipso  patam  fecisti  fidei  vim  ! 

Porro  de  gladio  hoc  ait  David,  psal.  lZi3.  11. 
De  gtadio  matigno  eripe  me.  Nam  psalmus  hic  a 
Scptuag.  inscribitur  :  Psaimus  contra  Gotiath; . 
unde  et  Chald.  vertit :  A  gtadio  Gotiath  eripe  mc. 
Quare  David  anie  duellumpsalmum  hunc  com- 
posuisse  ,  eoque  Dei  opem  implorasse  videtur; 
undc  moxa  Deo  animatus,  duellum  iniit ,  vicit, 
triumphavit.  Aut  poiius  psalmum  hunc  ,  paria 
vicioria,  quasi  epinicium  Dco  cccinit.  Sic  enim 
ordilur  :  Bencdictus  Dominus  Deus  meus  qui  docet 
manus  meas  ad  prcetium ,  et  digitos  meos  ad  bel- 
tum.  Simile  epinicium  Davidi  cecinit  Eccles. 
c.  iil.  h.  et  seq.  ubiet  causam  victoriae  assignat 
dicens  :  Nam  invocavit  Dominum  omnipotentem. 

55.  De  qua  stirpe  descendit  iiic  adolescens  ?] 
Vidclur  Saul  non  agnovisse  Davidem  qui  paulo 
ante  luerat  ei  familiaris,  imo  ejus  armiger  et 
cilhart-edus.  Unde  hoc  ?  Respondet  Pseudophilo 
paulo  ante  cilatus  :  Angetus ,  inquit,  Domini 
erexit  faciem  David ,  et  nemo  agnosccbat  eum.  Et 
videns  Saul  David,  inlerrogavit  eum  quis  esset ; 
et  nonerat  qui  cognosceret  eum.  Sed  lioc  est  fa- 
bulosum. 

Secundo,  Cajetanus  et  Torniellus  respondent 
inter  duellum  hoc  et  cilharizationem  Davidis 
multos  intercessisse  annos,  quibus  vultus  Da- 
vidis  crescentis  ita  fucrit  immutatus,  factusqu(j 


COMMtNTAr.IA  IN  LIDRUM  I.  REGUM.  Cap.  XVIII. 


3-29 


virilis,  ul  ncc  u  Siiiilc  iiec  ab  Abner  fueiit  ag- 
niliKs.  Voriini  coiitrariiun  inniiil  bic  series  liis- 
loriac  ,  in  qua  citliarizationi  iliico  duellum  lioc 
subjungilur  :  unde  Salianus  asseril  inler  utrum- 
que  oclodecim  menses  duntaxal  intercessisse. 

Terlio,  Theodoretus  et  ex  eo  Procopius  res- 
pondent  Saulem  non  agnovisse  Davidem  ,  vel 
quia  furibundus  cithara  ludentem  non  sentie- 
bat,  vel  quod  invidia  siimulante  diligenlcr  et 
accurate  cognoscere^  noluit  cujas  el  quisnam 
esset.  Verum  necdum  audierat  Saul  voces  po- 
puli  :  Percussit  Said  mille,et  David  decem  miilia , 
guae  fuit  origo  invidiae,  atque  a  Davide  citha- 
rizante  curaius  cessantibus  furiis  non  poierat 
non  eum  agnoscere  et  diligere  ,  uli  dictum 
est  c  pra^ced.  v.  21. 

Quarlo,  Magister  histor.  Scholast.  respondet 
Saulem  propler  exagitationem  spiritus  maiigni 
factum  esse  labilis  memoriai,  ideoque  Davidis 
fuisse  oblilum.  Idem  videtur  velle  Lyranus.  Ve- 
rum  etiamsi  hoc  non  sit  improbabile,  non  ta- 
men  omnino  satisfacit. 

Dico  ergo  varias  hujus  ignorationis  in  Saule 
fuisse  causas :  prima,  quod  David  jam  grandes- 


cens  barba  vesliebalur,  quam  prius  non  habue- 
rat ,  ail  S.  Augusliniis,  adeociue  vullu  erat  jam 
magis  virili  quam  juveniii;sol('nt  enim  juveiics, 
cum  ad  virilem  aetaiem  accedunt,  paucis  men- 
sibus  valde  in  vultu  mutari.  Secunda  ,  quod 
David  jam  vesiiebatur  habilu  pastoritio  ;  venie- 
bat  enim  ab  ovibus  ,  cum  in  aula  Saulis  vesle 
usus  fuisset  aulica.  Terlia  ,  quod  reges  lot  ha- 
bebanl  aulicos  et  famuios ,  tolque  regni  negotia, 
ul  multorum  obliviscantur.  Abner  (juoque  mili- 
tiae  praefeclus  saepius  ab  aula  aberat  et  in  castris 
versabatur;  unde  Davidem  vix  videre  el  nosse 
poterat. 

Addunt  Lyranus ,  Dionysius  et  Vatablus  Sau- 
lem  hic  non  quaerere  quisnam  sit  David  ,  sed 
exquaslirpe  et  quo  patre  oriundus,  ut  sciat  an 
dignus  sit  cui  filiam  suam  det  uxorem,  in  prae- 
mium  victoriae  caesori  Goliae  a  se  promissum 
V.  25.  ideoque  Davidem  respondere  se  esse 
lilium  Isai  Bethleiiemilae,  id  est,  se  esse  e  Iribu 
Juda  ,  quiE  eral  regalis;  Judae  enim  Jacob  pro- 
miseral  regnum,  sicut  Levi  Sacerdolium  ,  Gen. 
Zi9.  Sed  jam  sciebat  Saul  Davidem  esse  filium 
Jcsse  Bethlehemiihae  ;  ab  eo  enimeum  sibi  miiti 
poposcerat,  c.  16.  22. 


CAPUT  DECIMUM  OCTAVUM. 


SYNOPSIS    CAPITIS. 


Davidi  ob  Goliam  c^sum  populus  acclamat  :  Percussit  Saulmille,  etDavid  decem 

MILLIA  ;  QUARE  SaUL  ILLI  IINVIDENS  ,  DOLENSQUE  EUM  SIBI  PR^FERRI  ,  COGITAT  EUM 
OCCIDERE.  PrLMO  VIBRANS  1N  EUM  LANCEAM  ,  V.  11  ;  SECUNDO  PER  PniLISTHiEOS  IN  BELLO 
CUl  EUM  PRiEFRCIT,  V.  17;  TERTiO  V.  25.  PER  FILIA.M  SUAM  QUAM  IPSI  DESPONDIT  , 
POSCENSAB  EO  PRO  ILLA  CENTUM  PRiEPUTIA  PhILISTHIN0RU3I,  SPERANS  ILLUM  AB  EIS  TAN- 
DEM  ALIQUANDO  OCCIDENDUM. 


1 .  J^^-^^^fv^^^^gZT  factum  est,  ciim  complesset  loqui  ad  Saul,  anima  Jonalhae  conglutinata 

est  animoe  David ,  etdilexit  eum  Jonalhas  quasianimam  suam.  2.  Tulit(|ue 
eum  Saul  in  die  illa,  et  non  concessit  ei  ut  reverteretur  in  domum  patris 
sui.  3.  Inierunt  antem  David  et  Jonathas  foedus;  diligebat  enim  eiiraquasi 
'«mimam  suam.  A.  Nam  ex.spoliavitse  Jonathas  tunica  quaerat  indiitns,  et 
dedit  eam  David,  et  reliqiia  vestimenta  sua uscjue  ad  gladium  et  arciim  suum , 
et  usque  ad  balteum.  5.  Egrediebatur  quoqueDavid  ad  omnia  quaecunKjue 
misisset  eum  Saul ,  et  prudenter  se  agebat ;  posuitque  eum  Saul  super  viros  belli ,  et  acceplus 
crat  in  oculis  universi  populi,  maxiraeque  in  conspectu  famulorum  Saul.  6.  Porrocum  reverte- 
retur  percusso  Philisthseo  David  ,  egressse  sunt  raulieres  de  universis  urbibus  Isracl,  cantantes, 
chorosque  ducentes  in  oecursum  Saul  regis  ,  in  tympanis  loetitiae  ,  et  in  sistris.  7.  Et  prsecine- 
bant  mulieres  ludentes,  atque  dicentes  :  Percussit  Saul  mille  ,  etDavid  decem  raillia.  8.  Iia- 
tus  est  autem  Saul  nimis,  et  displicuit  in  oculis  ejus  sermo  iste,  dixitque  :  Dedernnt  David  dccem 
millia  ,  et  mihi  mille  dederunt ;  quid  ei  superest ,  nisi  solum  regnum  ?  9.  Non  rectis  ergo 
oculis  Saul  aspiciebat  David  a  die  illa  ,  et  deinceps.  10.  Post  diem  autem  alteram  ,  invasit 
spiritus  Dei  malus  Saul ,  et  prophelabat  in  medio  domus  siioe ;  David  autem  psallebat  manu 
sua  ,  sicut  per  singulos  dies  ;  tenebatque  Saul  lanceam  ,11.  et  raisit  eam  ,  putans  quod  con- 
figere  posset  David  cum  pariete  ;  et  declinavit  David  a  facie  ejus  .secundo.  12.  Et  timuit  Saul 
David  ,  eo  (juod  Dominus  esset  cum  eo  ,  ct  a  se  recessisset.  13.  Araovit  ergo  eum  Saul  a  se  , 
etfecit  eum  Iribunum  super  raille  viros ;  ct  egrediebatur  et  inlrabat  in  conspectu  populi.  14.  In 
omnibus  quoque  viis  suis  David  prudenter  agebat ,  et  Dominus  erat  cum  eo.  15.  Vidit  ilaque 

CORNEL.   A  LAPIDE.      TOM.    IL  /l2 


S30  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I,  REGUM.  Cap.   XVIII. 

Saulqiiod  prutlens  esset  nimis,  et  cffipit  cavere  eum.  16.  Omnis  autem  Israel  el  Juda  diligebat 
David  :  ipse  enim  ingrediebatur  et  egrediebatur  ante  eos.  17.  Dixil(|ue  Saul  ad  David  : 
Ecce  filia  mea  major  Merob ,  ipsam  dabo  tibi  uxorem  ;  tautummodo  esto  vir  fortis ,  et 
praeiiare  bella  Domini.  Saul  autem  reputabat ,  dicens :  Non  sit  manusmea  in  eum  ,  sed  sit  super 
eum  manus  Philisthinorum.  18.  Ait  autem  David  ad  Saul  :  Quis  ego  sum  ,  aut  quae  est  vita 
mea,  aut  cognatio  patris  mei  in  Israel ,  ut  fiam  gener  regis?  19.  Factum  est  autem  tempus  , 
cum  deberet  dari  Merob  Glia  Saul  David,  data  est  Hadrieli  Moiathilseuxor.  20.  Dilexitautem 
David  Michol  filia  Saul  aitera.  Et  nuntiatum  est  Saul,  et  placuit  ei.  2!.  Dixitque  Saul  : 
Dabo  eam  illi ,  ut  fiat  ei  in  scandalum  ,  et  sit  super  eum  manus  Philisthinorum.  Dixitque  Saul 
Ad  David  :  In  duabus  rebus  gener  meus  eris  hodie.  22.  Et  raandavit  Saul  servis  suis  ;  Loqui- 
mini  ad  Davidclamme  diceutes  :  Ecce  places  regi ,  et  omnes  servi  ejus  diligunt  te.  Nuncergo 
eslo  gener  regis.  23.  Et  locuti  sunt  servi  Saul  in  auribus  David  omnia  verba  ha3c.  Et  ait  David: 
Num  parum  videtur  vobis  generum  esse  regis?  ego  autem  sum  vir  pauper  et  tenuis ,  24.  et 
renuntiaverunt  servi  Saul ,  dicentes  :  Hujuscemodi  verba  locutus  est  David.  25.  Dixit  autcm 
Saul  :  Sic  loquimini  ad  David  :  Non  habet  rex  sponsalia  necesse  ,  nisi  tantum  centum  prxputia 
Philisthinorum  ,  ut  fiat  ultio  de  inimicis  regis.  Porro  Saul  cogitabat  tradere  David  in  manus 
Philisthinorura.  26.  Cumque  renuntiassent  servi  ejus  David  ,  verba  quae  dixerat  Saul ,  placuit 
sermo  in  oculis  David,  ut  Geret  gener  regis.  27.  Et  post  paucos  dies  surgens  David  ,  abiit  cum 
viris  qui  sub  eo  erant.  Et  percussit  ex  Philislhiim  ducentos  viros ,  et  attulit  eorum  praeputia  , 
et  annumcravit  ea  regi ,  ut  esset  gener  ejus.  Dodit  ita^iue  Saul  ei  Michol  filiam  suam  uxorem. 
28.  Et  yidit  Saul ,  et  intellexit  (juod  Dominus  esset  cum  David  ;  Michol  autemfilia  Saul  di- 
ligebat  eum.  29.  Et  Saul  magis  ctBpit  limcre  David ;  factusque  est  Saul  inimicus  David 
cunctisdiebus.  30.Elegressi  sunt  principesPhilisthinorum;a  principioautem  egressioniseorum, 
prudentius  se  gerebat  David  quam  omnes  servi  Saul ,  et  celebre  factura  est  noraen  ejus  nimis. 


1.  AmmA  JONATH/E  conglutinata  est  anim^ 
Davii),  ]  q.  (1.  J(jnaihas  inlime  el  lenerrime 
Davideiij  dilexil,  ila  ul  viderelur  anima  ipsius 
glulino  affixa,  et  quasi  in  unum  compacla  cuni 
anima  Davidis.  Anianiis  enim  anima  magis  est 
in  amato  quam  iu  amante,  adeoque  anianles 
unam  eamdemque  videntur  liabere  aniniam  , 
uieniem  et  voluntatem.  Tales  fuere  S.  August. 
et  amicus  ille  ejus,  quem  non  nominat,  sed 
ila  d(^scriljit,  lib.  4.  Confessionum  c.  C.  Mirabar 
enbn  cceteros  morlales  vivere ,  quia  ille ,  queni 
quasi  non  moriturum  ddexeram,  niortuus  erat; 
et  me  magis,  quia  ille  alter  eram,  vivere  illo  mor- 
tuo  mirabar.  Bene  quidam  dixit  de  amico  suo  dinii- 
dium  animcemece.  Nam  ego  sensi  animam  meam 
et  animam  illias  unam  fuisse  animam  in  duobus 
cor/joribus  ,  et  ideo  milii  liorrori  erat  vita,  quia 
noLebam  dimidius  vivere  ;  et  ideo  forte  mori  me- 
laebam  ne  lotus  iiie  morerelur ,  quem  multum 
amaveram. 

Tales  quoque  fuereS.  Basilius  et  S.  Gregor. 
Naziauzenus.  Audi  Nazian.  orat.  20.  in  funere 
S.  Basilii  :  Una  ulrique  anima  videbalur  duo  cor- 
pora  ferens.  Quod  si  minor  fides  iis  habenda  est , 
qui  omnia  in  omnibus  posita  esse  dicunt  •  At  no- 
bis  certe  credendum  est,  quod  aterque  in  altero , 
el  apud  aiterum  posLli  eramus. 

Causa  fuit  similitudo  nionun  el  amorum. 
Jonathas  enim,  aeqiie  ac  David,  erat  candidus, 
prohiis,  bellicosus  et  iriumphaus  de  Piiilislhaiis, 
uli  jam  triumpharat  Davidde  Golia.  Oiiare  Jo- 
natlias  cum  Davide  foedus  amicitia;  perpeluae 
iniit  el  jnramenU)  (  addit  Abulensis  imniola- 
tione  qiioque  viclimarum)  firmavil.  Idque  his 
renovavil  c  20  et  23. 

Jonaihas  ergo  valde  dlssimilis  ftiit  patri  suo 
Sauii;  huic  eniai  Davidis  virtus  et  vicioria  mo- 


vit  invidiam  et  odium  iniernecinum ,  Jonaihae 
vero  movit  summum  amoiem. 

7.  PEncussiT  Saul  mille,  et  David  decem  mil- 
LiA,]  quia  David  caeso  Golia  cecidil  tota  castra 
Philisthinorum,  in  quihus  erant  plusquam  de- 
cem  millia  ;  haec  enim  videndo  csesum  esse 
Goliam,  iu  quo  omne  suum  rohur  omnemque 
vicloriffi  spem  collocarant.  illico  fugerunt,  ac 
fugiendo  csesa  sunt  ah  Hehraeis  insequentibus 
c.  17.  v.  52.  Porro  canlicum  hoc  in  proverbium 
ahiit,  quo  utiinur  cuin  diios  ah  insigni  virtule 
laudamus,  sed  unum  altcri  praeferimus. 

All(>gorice,  S.  Auguslinus,  sermone  197.  de 
Tempore  ,  et  ex  eo  Ruperius,  lib.  2.  in  lib.  Re- 
gum,cap.  6.  David ,  ait,  id  est  Ckristus,  male- 
dicti  kostis  (peccali  et  diaboli)  caput  amputavit , 
id  est ,  principatum  abstuiit,et  exinde  resurgens 
ex  mortuis  in  Ilierusalem  ccelestem  victor  ascen- 
dit.  lloc  auditu  excitaKv  per  fidem  occurrunt 
animce  nostrce  Fictori  publice  et  privatim  cantan- 
les  et  ducenles  ckoros  lceiitice.  Quid  canimus?  quid 
confUemur  ?  Percussit  Saal  mille  ,  et  David  decem 
millia  in  miUibus  suis ,  id  est,  universitatem  pec- 
cati  deslruxit  in  suis  virtutibus  :  suis ,  inquam , 
quia  non  aliunde  pelitis. 

Percussit  Saul  mille,  et  David  decem  millia.] 
Sic  Aureliano  Imperatore  ,  qui  suamet  manii 
Sarmatas  ^8  interfecerat,  et  diversis  diehus  ul- 
Ira  nougenlos  et  quinquaginla ,  acclamatum 
est  a  pueris  die  festo  saltitanlibus  miiitariler  : 
Milie,  mdie ,  mdle ,  mille ,  mille ,  mille  decolavi- 
mus ;  unus  komo  mille ,  mille ,  mille  decolavimus , 
mille ,  mille,  mdle ;  vivut ,  qui  mille ,  miile  occi- 
dil  :  tantum  vini  kabet  nemo ,  quantum  fundit 
sanguinis.  lla  refert  TJieoclius  Caesareorum  lem- 
poriim  scriplor  apud  Vopiscum  in  Aureliano. 
Addit  Vopiscus  :  Idem  (Aurelianus)  apud  Ma- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  RECUM.  Cap.  XVIII. 


531 


gunliaciun  iribunns  Icgionis  sexi.T  cnm  Fran- 
CDS  per  Galliani  Vitganles  \;il(le  ;ifflixisset,  ite- 
ruui  de  eo  fucta  esl  cantilena  :  Mille  Francos , 
inille  Sarmatas  occulimus  :  Mille  ,  mille  ,  initle, 
inille,  viille  Persas  qacerimus.  Similis  est  illa  ad 
Sponsani  acclamalio.  Canlic.  h.  8,  Veni  de  Li- 
bano ,  sponsa  mea  ,  veni  ,  coronaberis  cle  ca/jite 
Amana  ,  de  vertice  Sanir  et  llcrmon,  de  cubili- 
bus  leonum ,  de  montibus  pardorum. 

8.  Iratus  est  aijti;mSaul  nimis,]  lum  popuio 
sic  acclamanti ,  tum  Davidi  acclamalo,  in  eum- 
que  invidiam  et  odinni  ietlialc  concepit,  prae- 
seriim  quia  videbat  populum  magis  favere  Da- 
vidi,  quam  sibi ,  ac  Davidem  se  meliorem , 
fortiorem  et  feliciorem  a  Doo  dirigi ;  unde  con- 
jiciebat  iu  ilinm  iransferendnm  esseregnum, 
quodSamuel  sibi  abslulerat.  Quare  ut  regnum 
sibi  suisque  posleris  assecuraret,  omnino  sta- 
tuit  occidere  Davidem  quasi  regni  sui  semulum ; 
unde  ait  : 

QUID    El  SUPEUEST    MSI    SOLl'M  REGNUM  ?  ]   q.  d. 

Video  Dei  graliam  ,  populi  favorem  ,  virtutem 
et  felicitatem  bellicam  a  me  transiisse  in  Da- 
videm  :  quid  superest,  nisi  ut  regnum  meum 
in  illum  transferalur  ?  Cupido  autem  regnl  in 
regibus  est  ardentissima  ;  regnum  enim  est  om- 
nis  eorum  dignitas,  gloria,  opulentia  et  felici- 
tas.  Qui  ergo  illud  ambit  vel  aufert,  tangii  eo- 
rum  pupillam  ,  imo  cor  transfigit.  Haec  fuit 
causa  odii  immanis  et  perpetui  Saulis  in  Da- 
videm  ;  ideoque  poena  culpne  socia  mox  eum  se- 
cuta  est.  Nam  rursum  invasit  eum  spiritus 
malus,  aquo  David  per  citharam  eum  liberarat. 
Verum  ab  boc  odio  retrahere  Saulem  debuis- 
set,  aitS.  Chrysoslomus,  homilia  de  Davide  et 
Saule.  Primo,  quod  vera  dicebat  populus  ;  vere 
enim  David  occidendo  Goliam  percusserat  de- 
cem  millia  hostium,  et  amplius.  Secundo,  quod 
partem  victorice  daret  Sauli  dicendo  :  Percussit 
Saul  mille ,  cum  illa  tota  deberelur  David.  Ter- 
lio,  quod  David  ab  hac  voce  populi  erat  inno- 
cens  ;  nec  enim  eam  procurarat,  ut  sciverat 
futuram.  Quarto  ,  Davidis  modeslia  ,  qua  sem- 
per  Sauli  se  obsequenlem ,  subditum  ei  fidelem 
in  bellis  praestiiit. 

9.  NoN  RECTis  ERGO  ocuLis ,  scd  limis,  acerbis, 
lorvis  ,  invidis ,   Saul  aspiciebat  David  a  die 

ILLA  ET  DEINCEPS. 

10.  POSTDIEM  AUTEM  ALTERAM  INVASIT  SPIRITUS 

Dei  malus  Saul  et  prophetabat,]  eo  modo  quo 
energumeni,  epileptici,  furiosi  et  abreplitii  di- 
cuntur  prophelare  et  divinarc  ;  quia  scilicet 
non  loquuntur  ex  se ,  sed  poiius  loquitur  per 
eos  mania  et  furia ,  scilicet  diabolus  qui  eos 
corripil  et  exagilat ;  et  quia  tales  subinde  quee- 
dam  occulla  et  abdita  homini  (sed  daemoni  nota) 
pandunt  et  revelant.  Ita  Theodoretus,  Proco- 
pins,  Abulensis  et  Auctor  Quaest.  apud  S.  Hic- 
ronymum  ,  qui  ,  prophelabat  ,  interpretalur  , 
aliena  referebat;  Chald.  insaniebat ;  Vatablus, 
desipiebat ,  id  est,  insana  et  stulta  loquebatur, 
uli  faciuni  insani  et  furiosi.  Est  caiachresis: 
quia  enim  prophetae  sa^pe  videbaniur  populo 
insanire,  ac  delira  et  absurda  agcre  vel  loqui ; 
hinc  el  insani  ac  energumeni,  qui  emotae  simt 
meniis,  ac  furiis  vel  daemonibus  aguntur,  cnm 
irisana  ti  delira  agunt  dicuntque,  prophciare 
dicunlur;  imo  Turca3,  epilepticos  et  lunaticos, 
ut  veros  prophetas  habent  et veneranlur,  co 
quod  Mabomet  eoruin  prophcta  ,  laborans  epi- 
lepsia,  cum  ea  correpius  fureret,  ul  morbum 


hnnc  apud  snos  legeret,  dicebalse  corrlpi  tuuc 
a  Spiriiu  divino,  ab  eoque  revelaliones  accipere 
tt  prophetare.  Proplietabut  ergo  Saul ,  id  esl, 
lurebat,  bacchabaiur,  insana  agebatet  dicebat. 
Quin  et  Plato  in  Tiinaeo,  et  Plutarchus,  libro 
de  Oraculis ,  enthusiastas  qui  spirilu  malo  icti 
mira  dicunt  faciunlque,  vocanl  Proplietas  :  ac 
Cicero  orat.  pro  Sextio  vaticinari  et  insanire , 
dixil.  Ita  Theodoretus.  Pseudoprophetce ,  inquit , 
agitati  a  malo  spirilu  sunl  similes  furore  percitis 
Cojybantibus.  Hoc  passusest  etiam  Suul  vexutus  d 
dcsmone.  Sic  Seneca  ail  in  Medaea  : 

Incerla  qualis  enlheos  ( id  est ,   Dei  spirilu  imtincia  ) 

cursus  tuiit. 
Cumjam  recepto  MiEnas  insanit  Deo. 

Et  Virgil.  lib.  6.  ^Eneid.  de  Sybilla  yEnex'  : 

Bacchalur  vales,  inqvil ,  magnum  si  peclorc  possit 

Excussisse  Deum  ,  tanto  magis  ille  faligat, 

Os  rabidum  fera  corcla  domaus  ,  fiiigilque  prempndo. 

Porro  Philo  Biblicus  Saulem  haec  de  se  vere  ex 
spiritu  malo  prophetasse  narrat.  Mansit ,  inquil, 
Spiritus  in  Saul,  et  prophetavit ,  dicens  :  Quid  se- 
duceris ,  Saul  ?  aut  quem  persequeris  in  vanum? 
Completuvi  est  tempus  regni  tui,  Perge  in  tocum. 
tuum;  tuenimmorieris,  et  Dcwidregnabit.  Nonne 
tu  et  filius  tuus  siinul  moriemini,  et  tunc  apparebit 
Davidregmmi?  \ic\ue  post  ha3C  subjicit  :  Et  abiit 
Saul,  et  nescivit  quce  prophetavit. 

Moral.  disce  hic  diabolicum  scelus  esse  in- 
vidiam,  ac  invidos  possideri  ac  torqueri  a  dia- 
bolo,  uti  contigit  Sauli.  Invidia  enim  propria  est 
diabolo;  unde  Invidia  diaboli  intravit  mors  in 
orbem  terrarum.  Sapientiae  2. 

David  autem  psallebat  manu  sua,]  psalierium 
aut  citharam  pulsando,  ut  malum  spiritum  a 
Saule  abigeret;  sed  fruslra  ,  quia  Saule  persis- 
tente  in  sua  insidia  et  odioDavidis,  perslitit  pa- 
riterin  eo  spiritus  malus. 

tenebatque  Saul  lanceam  ,  ]  qua  in  bellis 
utebatur,  quamquc  ut  regni  sui  insigne  ubiquo 
sccum  circumferebat,  vel  circumferri  curabat , 
ut  alibi  regibus  praefertur  gladius. 

11.  ET  MISIT  EAM  ,  PUTANS  QUOD  CONFIGERE  POS- 

set  David  cum  pariete.  J  Vide  hic  quam  invidia 
Saulem  fecit  ingralum,  feruin  et  barbarum  iti 
Davidem,  cui  vitam  et  regnum  debcbat  ob  cae- 
suin  Goliam  et  ob  citharizationem.  Audi  saiic- 
tum  Chrysostomum,  homilia  de  David*;  et  Saule: 
Per  illum  vicit  rex  ac  principatum  obtinuit ,  et 
quam  reposuit  gratiam  1  Nam  si  quis  perpendat 
prceclare  geslorum  magnitudinem ,  etiamsi  rex 
iisuo  capite  delraclam  coronam  David  capili  im- 
posuisset ,  nunquam  parem  retulisset  gratiam , 
sed  ampliorem  debuisset.  Ilic  enim  et  vitam  et 
regnum  illi  donavit ;  ille  vero  huic  regnum  lan- 
tum  erat  cessurus. 

AUegorice,  sicut  David  lancea  Saulis,  sic 
Chrislus  in  cruce  laucea  militis  fuit  appetitus; 
sed  David  illaesus  aufugit  ;  Christus  vero  ea 
transfixus  ad  regnnm  perrexit.  Ita  Ruperlus , 
lib.  2.  inlib.Reg.  cap.  7.  ISamistequidem,  inquit, 
in  figura  patiens,  non  confixus  fugiendo  evasit ; 
ille  autem  cujus  passiones  prcefigurantur ,  Uincca 
clavisque  confixus  quideni  est ,  scd  resurgcndo 
evasit. 

H.cc  cst  prima  pcrsccutio  Saulis  contra  Da- 
videm,  quain  inullae  alice,  sed  pra.'cipua;  sex 
consecutae  siinl  ,  (|uiis  lioc  ordine  recenset  hic 
Rupcrtus  ,  lib.  2.  c.  8.  Prima  cst,  inquit,  ubinunc 


S32  COMMENTARIA  IN 

mlltente  Satil  lanceam ,  ut  configeret  eum  cum 
pariele,  declinavit  etfiigit.Secanda,  ubi poslquam 
percussil  PliiUstliaios,  plaga  magna  ilidem  psal- 
lentem  7iisus  est  Saul  configere  ;  et  eo  decUnanie , 
lancea  casso  vulnere  perUita  est  in  parietem.  Ter- 
tia  ,  ubi  cum  fugisset  David,  et  venisset  ad  Ackis 
regem  Getli,  interfecit  SauL  propter  ilUim  Sacer- 
dotes  Domini.  Quarla  ,  ubi  nunliaverunt  Zipkei, 
dicentes  :  Ecce  David  latitat  apud  nos  ,  et  surrexit 
Saul ,  et  persecutus  est  David  in  desertum  Maon. 
Cumque  desperaret  David  se  posse  evadere,nunlius 
venit  ad  Saul ,  dicens  :  Festina,et  veni ,  quoniam 
infuderunt  se  PliiUslhcti  saper  terram.  Quinta,  in 
deserto  Engaddi,  ubi  cum  ingressus  speluncam 
fuisset  Saul ,  ul  purgaret  venlrem  ,  surrexil  Da- 
vid ,  et  prcecidit  oram  chUimydis  ejus  silenter. 
Sexta ,  ubi  iterum  nunliavcrunt  Zipliei ,  dicentes  : 
Ecce  David  absconditus  est  in  coUe  Acliile ,  et  sur- 
rexit  David ,  et  descendit  in  desertum  Ziph,  ubi 
cumdormienle  iilo  dixissel  Abisai :  ConclusiCDeus 
liodie  inimicum  tuum  in  manus  tuas.  Nunc  ergo 
perfodiam  eum  lancea  in  terra  semel ,  et  secundo 
opus  non  erit.  Dixit  David  :  Ne  interficias  eum. 
Ac  deinceps  propitius  sit  milu  Dominus ,  ne  ex- 
tendam  manum  meam  in  Christum  Doynini.  Nunc 
igilur  toUe  hastam  qua^  est  ad  caput  ejus ,  et  scy- 
plium  aqu(e ,  etc.  Seplima ,  qucB  est  ultima,  ubi 
ail  David  in  corde  suo  :  Aliquando  incidam  in  una 
die  in  manus  Saul.  Nonne  melius  est  ut  fugiam , 
et  salverin  terra  PhUislhinorum,  et  desperelSaul, 
cessetque  me  qucsrere  in  cunclis  finibus  Jsrael? 
Fugiam  ego  manus  ejus.  Et  surrcxit  David,  et 
abiit  ipse  et  sexcenli  viri  cum  eo  ad  Acliis  fiUuui 
Mahog  regem  Geth. 

Prima  perseculio  recensetur  liic.  Secunda  c. 
19.  10.  Tertia  c.  21.  1.  et  seq.  Quarta  c.  23.  19. 
Ouinta  c.  2(i.  3.  Sexia  c.  26. 1.  Septima  c.  27.  1. 
Porro  idem  Rupert.  1.  2.  c.  10.  ostendit  Deum 
singulas  perseculioncs  in  Davidis  bonnm  con- 
vertisse,  ut  ex  singulis  ipsefortior  et  gloriosior 
evaserit,  ut  patet  liic  ea  quae  singulas  persecu- 
tiones  consecuta  sunt  legenti ;  passionis  enim 
comes  et  assecla  esl  gloria. 

Allegor.  vero  Rupert,  c  8.  jam  dicto  ostendit 
lias  sepleniDavidispersecutiones  repraesentasse 
septem  persecuiiones,  quas  Diabolus  excitavit 
conlra  Christum.  Prima  fuit,  cnm  Herodes  eum 
cum  caeieris  infantibus  in  Beihlehem  quajsivit 
ad  necem.  Mailli.  2.  Secunda,  cum  David  citha- 
rizans,  id  est,  Clirislus  pr.nedicare  incipiens  in 
Nazareth  cives  offendit,  quieum  ejecerunt  exlra 
civitatem  in  montem,  ut  pr.tcipitarent.  Lucae 
U.  29.  Tertia,  cum  Jud.ncis  commendans  esum 
carnissUcT,  ab  eis  audivit  :  Durus  est  hic  sermo  , 
ideoque  ab  eis  deserius  fuit.  Joan.C  67.  Quarta, 
cum  Principes  miserunlsuos  minislros,  ul  eum 
apprchenderent.  At  illi  eo  iniacto  revertentes 
dixerunt  :  Nunquam  loculus  est  liomo  sicut  hic 
homo,  ioan.  7.  ^6.  Quinta,  cum  Christo  dicente: 
Anlequam  Abraham  fieret ,  egosum.  Jud?ei  tule- 
runi  lapides  nt  jacerentineum,  Joan.  8.68.  Sexta, 
cum  Christo  asserente  :  Ego  et  pater  unum  su- 
mus  ;  2(\([x\  iterum  voluerunt  eum  ut  blasphe- 
nium  lapidare.  Joann.  10.  30.  Septima,  cum 
eum  ceperunt  ct  crucinxerunt.  Mallh.  26  et  27. 

Et  DECLTNAViT  David  a  facie  ejus  ]  lanccEe, 
aitRupert.  ant  poliusSauIis  vibrantis  lanceam, 
ail  Lyran.  Abulens.  llugo,  Dion.  Cajeian.  et  alii. 
T6  vn\v[\,ejus,  in  Hebraeo  est  mascnlinmn,  non 
femininum,  ac  proinde  Sauli  non  lancese  con- 
gruit. 


LIBRUM  L  REGUM.  Cap.  XVTIL 

13.  Amovit  ergo  eum  Saul  a  se,  ]  lanquam 
aemuUmi  sibi  exosum,  ne  ejus  aspectu  doleret. 
Sauli  enim  invido  David,  quasi  regni  aemulus 
et  successor,  eral  dolor  oculorum  ;  ac  nc  Da- 
vid  in  aula  graliam  sibi  aulicorum  conciliarel , 
itaquc  sensim  crescendo  se  exturbato  regnum 
iiivaderet. 

Et  fkcit  eum  TninuNUM  super  mille  viros  ,  ] 
creavit  eum  Chilitwcbam,  quem  vulgo  jam  Co- 
loneUum  vocant ;  fecit  hoc  Saul,  tum  ut  onus 
bellandi  a  se  jam  fesso,  ignavo  et  spiritu  malo 
agiialo  in  Davidem  rejiceret ;  tum  ut  eum  hos- 
tibus  occidendum  objiceret ,  ut  patet  versu  17. 

Et  egrediebatur  et  intrabat  in  conspectu 
populi,  ]  quasidicat :  David  ubique  populo  ad- 
erat,  quasi  Dux  eum  praecedens  ad  praelium, 
illoque  finito  eum  viciorem  domum  reducens. 
Sapienter  Velleius  lib.  2.  Hisl.  Ipse  (Dux)  ,  in  - 
quit,  primus  facial ;  nam  facere  recte  cives  suos 
princeps  oplimus  faciendo  docet  ;  cumque  sit  impe- 
rio  maximus,  exempio  major  est. 

1/j.  L\  OMNIBUS  QUOQUE  VIIS  SUIS  DaVID  PRUDEN- 

ter  agebat,]  cavens  ne  Saulem  offenderet,et 
simul  ne  in  manus  hostium  incideret,  sed  ab 
eis  victoriam  referret. 

Et  Dominus  krat  cum  eo,  ]  omncs  ejus  actio- 
nes  et  conatus  dirigens,  prosperans,  et  ad  feli- 
cem  exitum  perducens. 

17.   ECCE  FILIA   MEA  MAJOR    MerOB,    IPSAM  DABO 

tibi  uxorem.  ]  Promisil  eam  Saul  Davidi ;  sed  non 
praeslitit ;  vel  quia  ficle  promisit,  vel  quia  eum 
poenituit  ;  timuit  enim  ne  per  filiam  regiam 
uxorem  David  ad  regnum  evaderet. 

Symbolicam  causam  dat  S.  Gregor.  lib.  5.  in 
lib.  1.  Reg.  cap.  1.  Ouidest,  inquit,  qubd  Jacob 
utramque  sororem  habere  Ucuil ;  Davici  autem  ad 
majoris  thalamum  non  pervenil?  nisi  quia  David 
rex  fuit,  Jacob  vero  rex  non  fuil.  Qui  crgo  regi- 
men  animarumsuscipit,  hunccensura  Ecclesiastica 
gregem  deferre,  et  remolce  vilce  otils  vacare  non 
sinit.  Merob  er)\m  Hebr.  idem  est  quod,  d  ma- 
gisiro,  aitPagnin.  unde  notat  vitam  contempla- 
tivam,  cujus  magisler  est  Deus  et  Spiritus  sanc- 
tus.  Michol  idem  cstquod,  rivus,  vel,  decursus 
aquarum;  unde  nolat  vitam  communem  ,  qua- 
lis  eslactiva  :  utramquecgit  David,  nnde  con- 
tem  plans  edidit  propbelias  et  psalmos  tam  di- 
vinos  ;  sed  ut  siguificaretur  regcs  altos  et 
ordinarios  debere  polius  activac  vitfe  intendere 
quam  conlemplalivae,  hinc  Davidi  Michol  obti- 
git,  non  Merob. 

Saul  autem  reputabat  dicens  :  NoN  sit  manus 
mea  in  eum  (  non  occidam  Davidem  manu  mea  , 
ne  infamiam  et  indignalionem  populi  mihi  cou- 
flem  ;  populo  enim  Daviderat  charissimus),  seu 

SITSUPER  EUM  MANIS  PlIU.ISTHlNORUM,  ]  Ut  aSSidlK; 

cum  eis  pr.Tliando  tandem  aliquandoab  eis  oc- 
cidatur,  uti  oplimi  Duces  et  mihtes  pereunt 
pugnando  in  bello,  sicut  naulae  et  nalatores  in 
aqua  nalando. 

Vide  liic  malignitatem  et  calliditatcm  invidiae 
Saulisqui  semper  in  pejora  dilabilur;  per  ino- 
bedientiam  enim  cecidit  in  trislitiam,  pertristi- 
tiam  ininvidiam,  perinvidiam  in  odium  impla- 
cabile  Davidis,  quo  usque  ad  morlem  vitse  ejus 
perpetuo  insidiatus  est,  eumque  miris  modis 
afflixit.  Per  odium  hoc  incidit  in  Dei  dereliC' 
tioncm  et  desperationem ,  inde  in  magiam:, 
consulens  diabolum  pcr  Pylhonissam  ;  inde  in 
sui  ipsius  homicidium,  ut  eadem  manu  qua 
voluerat  occidcre  Davideni,  occidcret  seipsum- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.   XVIlI. 


33; 


Nimiruni  ogrbaieum  suis  furiis  spirilus  ma- 
lus,  sed  ilaul  posl  agilalionis  et  furoris  paroxis- 
mos,  Saukm  sibi  su.Tquc  invidia^  vl  libero  ar- 
l)itrio  relinquerel ;  art  hoc  ul  lil)erius,  ideoquc 
Sravius  peccaret.  Poelae,  ul  idipsum  pulcliro 
claroque  sciiemate  hominibus  repraesenlent  , 
(ingunl  Furias  esse  Deas  infernales  invidicT  el 
sceierum  uitrices  ,  quce  assidue  sceleralos  in- 
sectentur  et  crucienl ;  unde  aiunl  eas  esse  filias 
Aclierontis  et  noctis ;  ulpole  qune  secum  omnia 
mala  cum  CtTcilale  adducant.  Dicunl  illas  esso 
tres,  scilicet  Alecto,  Meg;tram  et  Tisiphonem. 
Audi  Claudian.  libro  primo  in  Rufnnum  : 

Invidiae  quondam  slimulis  incanduit  alrox 
Aiecto,  placidas  late  cum  cerneret  urbes  : 
Protiiius  infernas  ad  limina  telra  sorores  , 
Concilium  dcformevocal  ;  glomerantur  in  unum 
Innumeraepestes  Erebi,  livorque  secundis 
Anxius,  et  scisso  mcerens  velamine  luctus  , 
Et  limor  ,  et  ca;co  praeceps  Audacia  vullu. 

Vide  bic  ul  David  conlinua  elimplacabiliSau- 
lis  invidia  fuerilexagilalus,  et  assidueadnecem 
destinatus;  idqiie  duiavit  lolo  reliquo  viteeSan- 
lis  tempore,  puta  per  integros  oclo  annos  ;  tol 
enim  sunt  a  decimo  Saulis  anno,  quo  David 
Goliam  superavil,  nsqne  ad  annum  Saulis  18, 
(1110  ipje  in  praelio  misere  occubuit. 

Quaeres:  Cur  hoc  permisilDeus?  Resp.  utDa- 
vidis  palieniiam  elviriutem  exerceret,  acuerei, 
solidarel,  perficeret,  itaque  eum  ad  regnuni 
disponeret.  Audi  Basil.  Seleuc.  Orat.  15.  Ne  tibi 
paradoxtim  videatur,  si  David,  tantce  cum  esset 
graticB  Deoque  in  deliciis,  invidice  jaculis  fuerit 
expositus,  ISum  cum  invidiam  pcrimere  Deus  po- 
tuissel ,  invidente  peremplo  ,  senliendum  non  cst 
nullam  justi  rationem,  nuiiam  Davidis  curam 
J)eum  habuisse.  Sic  cnim  et  ISabal  sustuiit  Deus, 
Davidi  gralificaturus  ,  duvi  ejus  injarias  morle 
vindicavit.  Sic  ab  Abscdone  commotce  mentis  in 
patrem  poenas  exegit  Deus  ;  Davidem  tamen 
Saulis  moribus  obluctari  permiltil  Detts,  ut  Atldeta 
ope  divina  invidenlice  victor  evadal.  Vt  infirmos 
Deus  non  permiltit  invidice ,  sic  fortes  el  slrenuos 
vocat  in  stadium,  quo  possint  de  invidiaipsa  tritim- 
phare.  Aufert  infirmitm  ab  invidortim  rabie ,  al 
forlissimos  rb  dedttcil ,  tibi  invidenlicc  victorcs 
evadanl.  llincJacob  exlollit  prcvstanliam  Joseplii 
c.  Zi9.  Filius  accrescens  Joscpli ,  filius  accresccns 
el  decorus  aspectu  :  filice  discurreriint  supermu- 
rum;sed  exasperaverunt  etim,  et  jtirgali  sunt , 
invideruntque  illi  liabentes  jacida.  Sedit  arcus 
cjits,  elc. 

Simili  modoDeus  cxercuii,  promovit  el  per- 
fecil  Jacobum  per  Esau,  Moysen  per  Pharao- 
nem  ,  Isaiam  per  Manassem,  MachabcTOs  per 
Antiochum  ,  S.  Alhanasium  per  Constanliuni ,, 
S.  Chrysosl.  per  Eudoxiam  ,  S.  Ambros.  pcr 
Jiistinam  Imperatricem. 

18.  AiT  ACTEM  David  :  Qns  ego  sum,  aut  qu.e 
KST  viTA  MEA  (  (juid  iu  vila  praeclare  gessi)  etc. 
ur  FiAMiiENER  REcis?]  Mira  hic  elucet  humililas 
Davidis  ;  ulpote  qiii  jam  rejecto  Saiile  unctus  in 
regem  ,  Goliam  prostraveral  ,  eiatque  diix 
prHdiorum,  assidue  Iriuniphans  de  PhilistlicTis  ; 
ac  lamen  indigniim  seepslimat  mairimonio  filise 
Saulis,  ut  ejns  fialgener.  Nimirum  certat  ipse 
sua  Inimiliiate  cum  faslu  et  invidia  Sanlis,  iil 
illam  frangat  etsuperet,  ac  pr<Tserlim  ut  illi 
exliindat  islum  aculenm  popiili  acclamanlis  : 
Percussit  Saul  millc ,  et  David  decem  millia ,  q.  d. 


Sauli  :  Mi  Domine  rex,  non  est  quOd  tc  haec  vox 
moveal  vulgi  imprudenlis,  adeocnimmc  non 
movel  nec  cxtollit,  ut  ego  mc  minimum  servo- 
rnm  luorum  jcstimcm,  el  indignnm  qui  fiam 
tuiisgener.  Andi  S.  Chrysost.  hom.  in  h.TC  Davi- 
dis  verba  :  Quis  ego  siim?  Quis  sum  ego ,  Domine 
mi,  qudd  laicm  gratiam  invenerim  ante  faciem 
tuam?  Ego  cnim  minimus  fui  in  tribumea,  et 
etegistime  ex  ovibus ,  et  assumpsisli  me.  Vidcte 
quomodo  subjiinxit  liumiUtati  innocentiam  ,  ut 
cttm  esset  liomo ,  diceret  :  eiegisti  me  ex  ovibtis. 
Demonstravil  quia  lioc  genus pecudis  innocens est : 
significabat  enim  illum  pastorem  bonttni  ,  quicini- 
mam  suctmponit  pro  ovibus  stiis  ;  illtim  agntim  Dei 
qui  ventitrus  eral ,  ttt  tolleret  peccatum  mundi. 
Electtis  ergo  ex  ovihus  ut  pastorem  oslenderet ,  et 
innocentiam  non  negaret ,  dicit :  Ego  enim  mini- 
musfuiin  tribu  mea.  Qiiam  suaveest,  qitdmdulce 
in  auditione  verce  confessionis ,  ut  diceret  semini- 
mumin  tribu  siia;  non  erubuit  qtiod  erat,  ut  esset 
quod  non  erat.  Confcssio  ejus  adduxit  ei  non  pec- 
cattim,  sed  gloriam  et  misericordiam.  Subdir 
deinde  Daviflem  liic  gessissc  lypum  Christi  : 
Qiiod  dixit :  Minimus  fui  in  tribu  mea,  significa- 
bat  perfectam  Domini  humililatem  in  mundum 
venientis,  qtti  formam  non  ingenui,  sed  servi  assu- 
mere  voliiit.  Qtiid  humiiias  servo  P  Tamen  lioc  Do- 
minus  esse  dignatus  cst ,  tit  ex  servis  liberos  face- 
ret ,  ut  servittis  ipsiiis  nobis  tngenuitalemdonaret. 
Hoc  significabat  quod  dixit :  Minimus  fui  in  tribtc 
mea.  Eia,  ntinc  erigite  mentes  geniis  electum, 
et  nolile  esse  pigri ,  neqite  superbi. 

21.  DixiTQUE  Saul  ad  David  :  In  duabus  rebus 
CENER  MEus  ERis  noDiE.  ]  Hebr.  ct  Sept.  habenl . 
in  diiabus ;  unde  Hebroci  subaudiunt:  uxoribus  , 
q.  d.  Dnas  filias  mcas  tibi  addixi,  ilaque  duplici 
lilulo  eris  meus  gencr.  Nam  Merob  seniorcm 
filiam  meam  libidcspondi  (csto  ob  casum  occiir- 
renlem  illa  postea  tradita  sit  allcri),  ac  Michol 
juniorem  nunc  tibi  despondco  el  trado.  Pagiiin. 
vero  sic  explical  :  in  duabtis  ,  id  est,  in  nna 
dnarum  ,  sciiicct  in  Michol  cris  meus  gencr.  Sic 
ct  Hngo,  Dion.  Valabliis  et  alii. 

Vernm  Nosler  aplius  t6  in  duabus  inlerprela- 
lur ,  rebtts  ;  nam  Hcbraei  genus  femininum  nsur- 
panl  pro  neulro  quocarcnt.  In  dttabus ,  hoc  est 
in  duobus ,  puta  in  diiobus  piinctis,  sivc  in  dua- 
J)us  conditionibus  et  rcbus.  Duae  lioe  res  siint: 
prior,  CcTdesColise;  illum  cnim  occidcnli  filiam 
suam  promiseral  Saul.  c.  17.  v.  ^5.  poslcrior, 
cenlum  preeputia  Philisthinorum ,  quae  nunc 
exegit  Saul,  ut  patet  v.  25.  lla  Aiigclom.  Sancli. 
el  alii.  Sic  ait  Psalles:  Unani  pelii  a  Domino , 
hanc  requiram,  ttt  inhabitem  in  domo  Domini. 
Vnam,  hoc  csl  unum  ,  siveunam  rem. 

Aliter  Aiiclor  Qusest.  apud  S.  Hieron.  Rupert. 
Hugo,  Glossa,  Abul.  Dion.  etalii  :  Dtice  res ,  in- 
quit,  siint  duccnta  prceputia  Philislhinorum  ;  haec 
enim  numeravit  David  Sauli  v.  27.  Quare  cnni 
Saul  pro  Michol  tanlnm  exegerit  centum  praepii- 
tia,  vidctur  paritcr  pro  Merob  priore  exegissc 
centiim,  quasi  dicatSaul:  Praestitisli  mihi,  oDa- 
vid  ,  cenlum  prcTputia  pro  Merob ;  pra'sta  mibi 
alia  ccntum,  el  dabotibi  Michol  ;  sic  Laban  pro 
septem  annisserviliitis  Jacobi  substituens  Liani, 
voluit  ul  alios  scplem  annos  sibi  servirel  pro 
r.achclc.  Gencs.  29.  v.  20  et  27. 

Porro  olim  mariti  coemebani  uxores,  dando 
pro  eis  prcliuin  aul  dotem  vel  dona  sponsalia, 
uti  ostendi  Exodi^.  v.  26.  Sic  Saul  ait  hlc  Davidi: 
Non  est  quod  sollicitus   sis  de  doie  et  prelio. 


ooU 


GOMMENTARIA  LN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XIX, 


quo  Micliol  uxorem  emas  ;  isla  enim,  cum  sit 
filia  regis,  magiio  prt-lio  seslimauda  foret.  Naui 
ego,  cumsim  rex  opuleuUis^a  tepaupcrepretium 
non  requiro. 

25.  NON  HABET  REX  SPONSALU    NECESSE.  ]  SpOH- 

salia  vocal  dotem,  sive  prelium  sponsse  jam 
dictum ,  ut  patet  ex  Hebr. 

NlSITANTlJMCENTUMPR/EPUTIAPniLISTmNOnUM.] 

Gur  Saul  potius  petiit  prsepulia,  quam  capita 
Philislhinorum  ?  Resp.  ne  Davitl  afferretcapiia 
Hebraeorum,  fmgens  illa  esse  capita  Philis- 
thinorum  ;  nam  praeputia  Hebrsei  in  Circumci- 
sione  deposuerant  :  quare  si  David  Sauli 
praeputia  afferret,  cerium  crat  iHa  non  esse 
Hebraeorum,  utpote  quibus  iihi  resecla  et  cir- 
cumcisa  erant,  sed  Philislhinorum.  Ita  Theod. 
et  Procop.  Addecapita  tot  asportare  fuisse  vaide 
difTicile,  ac  regi  ea  offerre  fuisset  spectaculum 
horridum  et  crudele. 

Porroinsidiosae  fuere  haenuptise,  et  hsec  cou- 
ditio.  Ideo  enim  prsepuiia  hcX'C  centum  petiit 
Saul,  ut  David  cum  centum  Pliilisthseis  conlli- 
gens,  ab  aliquo  eorumoccideretur.  Ita  S.  Chrys. 
homil.  de  Davide  et  Saule;  S.  August.  in  Psal- 
mum  33;  S.  Ambros.  serm.  18.  in  Ps.  118.  Rur- 
sum  Saul  dedit  suam  Michol  Davidi,  ut  illa 
Davidem  vel  perderet,  vel  sihi  proderet.  Sed 
Deus  Davidi  favens  utrumque  discussit,  et  in 
Davidis  bonum  gloriamque  convertit.  Nam  et 
David  ceciditducentos  Philisth;eos  magna  for- 
titudine  et  gloria,  ac  Michol  magis  Davidem 
quam  Sauiem  dilexit,  eumque  Saulis  manibus 
eripuit,  ut  audiemus  capile  sequenti. 

•27.  Et  PEncussiT  (occidiL)  ex  Philisthiim  du- 
CENTOs  viROS,  ]    ut  eorum  ducenta  praepulia 


offerret  Sauli.  Saul  tanium  petierat  cenium :  Da- 
vid  vero  oblulit  duceiUa,  ut  liberalitalem  elgc- 
nerosiiatem  suam  Sauli  oslenderet. 

30.  Et  egkessisuntPrincipes  Philisthinorum,  ] 
ad  pricliandum  contra  Hebr.Tos.  Sed  cur  egres- 
si  ?  Resp.  ex  antiquo  et  innato  in  Hebraeos  dissi- 
dio  et  odio  :  illud  enim  ad  coniinua  eos  bella 
excitabat.  Adde  recentem  odii  bellique  novi 
causam  exsiitisse,  quod  ignominiam  in  caede 
Goliae  conlractam,  reslauralis  viribus  etcopiis 
delere  voluerini.  Recentior  causa  fuit ,  quod 
David  ducentos  eorum  occidisset,  etpraeputia 
eorum  Sauli  obtulisset  :  quod  ingens  aestima- 
bant  ipsi  suum  esse  probrum  et  ludibrium. 
Aliam  causam  dant  Rabbini,  scilicet  quod  Da- 
vid,  utpote  novus  sponsus,  primo  anno  nuptia- 
rum  abstenturus  esset  bello,  ac  uxoriet  familiic 
vacaturus  :  ac  proinde  putabant  Philisthsei  jam 
tempus  esse  invadendi  Hebrseos  ,  utpote  quies- 
cente  Davide,  quem  solum  timebant.  Sic  enim 
sancit  Deus  Deuteronom.  2t\.  vers.  5.  Cum  accc- 
pcrit  liomo  nuper  axorem,  non  procedet  ad  bel- 
lum  ,  nec  ei  quidquam  necessitatis  injungetur 
publicc  :  sed  vacabit  absque  culpa  domus  sua  ,  ut 
unoanno  lcetetur  cam  axore  sua.  Verum  haec  lcx 
non  vetat  novum  sponsum  ire  ad  bellum;  sed 
lantum  jubet  ne  quis  eum  ad  bellum,  aliudve 
onus  publicum  cogat  ;  hoc  enim  significat  to 
injungetar.  Quare  timere  poterant  Philisllirei , 
si  arma  moverent,  illico  Davidem  uipole  Chi- 
liarcham  generosum  eis  occursurum,  uti  dr. 
factoeis  occurrit,  ut  hic  dicitur:  sed  ipsi  mar- 
tem  solitum  cum  Hebraeis  teutare  voluerunl  , 
sperantes  se  Davidem  tandem  aliquando  supe- 
raturos. 


CAPUT  DEGIMUM  NONUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 
Primo,  Jonathas  Davidem  Saulireconciliat.  Secundo,v.8.David  C/Edit  PhilistHvEos; 

UNDE  SaUL  INVIDIA  ET  SPIRITU  MALO  AGITATUS  LANCEA  CONATUR  EUM  CONFIGERE  ,  SED 
ICTUiM  DECLINANS  EVASIT  DaVID.  TeRTIO  ,  V.  11.  SaUL  MITTIT  SATELLITES  QUI  DaVI- 
DEM  DOMI  CAPIANT  AD  C.EDEM  ;  SED  MlCHOL  UXOR  DaVIDEM  MONET  ,  ET  DIMITTIT  POSITO 
L\  LECTO  EJUS  SIMULACRO.  QuARTO  ,  V.  18.  DaVID  FUGIT  AD  SaMUELEM  ;  MOX  MITTIT 
SaUL  SATELLITES  SUOS  EODEM  ,  QUI  OMNES  CU3I  SaMUELE   PROPHETANT  ,  AC  TANDEM  IPSE 

.quoqueSaul  suos  sequens,  cum  Samurle  ejusque  socns  prophetat  ;  unde  prover- 

BIUM  :  NUM  ET  SaUL  INTER  PROPHETAS  ? 

^C^^^ocutus  estautem  Saul  ad  JonathamGlium  suum.etad  omnes  servos  siios, 
ut  occiderent  David.  Porro  Jonathas  filius  Saul  diiigebat  David  valde. 
2.Et  indicavit  JonathasDavid,  dicens :  QiK-eritSaulpater  meusoccidere  te; 
qiiapropter observa  te, quseso, mane,  et  manebis clam, et  absconderis.  3.  Ego 
aiilem  egrediens  stabo  juxtapatrem  meum  ,  et  in  agroubicumque  fueris;. 
ct  ego  loqiiar  de  te  ad  patrem  meum  ;  et  quodcumcjue  videro ,  nuntiabo 
tibi.  4.  Locutus  est  ergo  Jonathas  de  David  bona  ad  Saul  patrem  suum  , 
dixitqiic  ad  eum  :  Ne  pccces  ,  rex  ,  in  servum  tuum  David  ;  qiiia  non  peccavit  tibi ,  et  opera 
ejus  bona  sunt  libi  valde.  5.  Et  posuit  animam  suam  in  manti  sua  ,  et  percussit  Philisthseum  , 
cl  fecit  Dorainiis  sakitem  raagnam  universo  Israeli ;  vidisti ,  et  laelatus  es.  Quare  ergo  pecca.s 
in  sanguine  innoxio  ,  interficiens  David  qui  est  absque  culpa  ?  6.  Quod  cum  audisset  Saul , 
placatus  voce  Jonathae,  juravit :  Vivit  Domliius ,  quia  non  occidetur.  7.  Vocavit  ilaque  Jo- 
nathas  David  ,  et  indicavit  ei  orania  verba  hiec ,  et  inlrodiixit  Jonathas  David  ad  Saul ,  et  fiiit 


-COMMENTARIA  IN  LIBRDM  I.  REGUM.  Cap.  XIX.  335 

antc  ciim  ,  siciit  fuerat  heri  et  niitliiisterlius.  8.  Motum  est  autem  rursum  hellum  ;  etegressus 
David  ,  pugnavlt  adversum  Phiiisthiim  ,  percussitqne  eos  plaga  magna ,  et  fugerunt  a  facie 
ejus.  9.  Et  fficlus  est  spiritus  Domini  malus  in  Saul ;  sedehat  autem  in  domo  sua ,  et  tenehat 
lanceam  ,  porro  David  psallehat  manu  sua.  10.  Nisusque  est  Saul  configere  David  lancea  in 
pariete  ,  et  declinavitDavid  a  facie  Saul ;  lancea  autem  casso  vulnere  perlata  est  in  parietem  , 
ct  David  fugit ,  et  salvatus  est  nocteilla.  1 1 .  Misitergo  Saul  satellitessuos  in  domum  David, 
ul  custodirent  eum  ,  et  interficeretur  mane.  Quod  cum  annuntiasset  David  Michol  uxor  sua  , 
dicens  :  Nisi  salvaveris  te  nocte  liac  ,  erasmorieris ;  12.  deposuit  eum  per  fenestram.  Porro  ille 
ahiit  et  aufugit,  atque  salvatus  est.  1  S.Tulit  autem  Michol  statuam,  et  posuit  eam  super  lectum, 
et  pellem  pilosam  caprarum  posuit  ad  caput  ejus,  et  operuit  eam  vestimenlis.  14.  Misit  autem 
Saul  apparilores,  qui  raperenlDavid,  et  responsum  est  quod  segrotarct.  15.  Rursumque  misit 
Saul  nuntios  ut  viderent  David,  dicens :  Afferle  eum  ad  me  in  lecto ,  ut  occidatur.  1 6.  Cumque 
venissent  nuntii  ,  inventum  est  simulacrum  super  lectum  ,   et  pellis  caprarum  ad  caput  ejus. 

17.  DixitqucSaul  ad  Michol  :  Quare  sic  illusisli  mihi,  et  demisisti  inimicum  meum  ut  fugeret? 
Et  respondit  Michol  ad  Saul :  Quia  ipse  locutus  est  mihi  :  Dimitte  me ,  alioquin  Interficiam  te. 

18.  David  autem  fugieus  salvatus  est,  et  venit  ad  Samuel  inRamatha,  et  nuntiavit  ei  omniaqua? 
fecerat  sihiSaul;  et  ahierunt  ipseet  Samuel,  et  morati  suntin  Naiolh.  19.  Nuntiatum  est  autem 
Sauli  a  dicenlihus :  EcceDavid  in  Naiolh  in  Ramatha.  20.  Misit  ergo  Saul  lictores,  iit  raperent 
David  ;  qui  cum  vidissent  cuneum  Prophetarum  vaticinantium,etSamuelem  stantem  super  eos, 
factus  est  etiam  Spiritus  Domini  in  illis,  et  prophetare  cceperunt  etiam  ipsi.  21.  Quod  cum 
uuntiatum  csset  Sauli ,  misit  et  alios  nuntios ,  prophetaverunt  autem  et  illi.  Et  rursum  misit 
Saul  lertios  nuntios  qui  et  ipsi  prophetaverunt.  Et  iratus  iracundia  Saul  ,  22.  ahiit  etiam  ipse 
in  Ramatha  ,  et  venit  usquc  ad  cisternam  magnam  ,  quae  est  in  Socho  ,  et  interrogavit ,  et 
dixit  :  In  quo  loco  sunt  Samuel  et  David  ?  Dictumque  est  ei  :  Ecce  in  Naioth  sunt  in  Rama- 
iha.  23.  Et  ahiit  in  Naioth  in  Ramatha ,  et  factus  est  etiam  super  eum  Spiritus  Domini ,  et 
ambulahat  ingrediens ,  et  prophelahat  usque  dum  veniret  in  Naioth  in  Raraatha.  24.  Et  ex- 
spoliavit  etiam  ipse  se  veslimentis  suis ,  et  prophetavit  cum  cseteris  coram  Samuele  ,  et  cccidit 
nudus  tota  die  illaetnocte.  Unde  et  exivit  proverhium  :  Num  ct  Saul  inter  Prophetas? 


1.  LOCUTUSESTAUTEMSAUL  AD  JONATHAM  FILIUM 
SUUM,    ET    AD  OMNES   SERVOS  SUOS  ,  UT  OCCIDERENT 

David.  ]  Crescenle  virlulc  et  vicloriis  Davidis, 
crescitin  cum  invidia  et  odiuni  Saulis.  Viriuiis 
enim  comes  invidia.  Quare  quem  per  se  non 
potuii  configere,  eum  per  filium  Jonalliam  et 
servos  suos  fidissimos,  aii  Josephus,  occidi 
jubet.  Sed  omnia  superavil  Dei  providentiapro- 
tegens  Davidem,  ac  invicla  Davidis  palientia  et 
prudenlia,  quiv  eum  omnibus  superiorem,  in- 
deque  ubique  gloriosiorem  eflecit.  Nam  Jona- 
ihasmagis  dilexii  Davidem  quampatris  impium 
mandalum  :  imo  Sauli  mandanti  restitil,  eique 
sua  elTicaci  eloquenlia  Davidis  odium  eximens, 
illiid  in  amoremconv(!riii. 

5.  Etposuit  ammam  suamin  manu  sua^  ]  liOC 
esl,  exposuit  se  suamque  vitam  evidenti  nior- 
lis  periculo  pro  te  tuoque  regno.  dum  diiel- 
liim  lamimpar  et  formidabilecum  giganie  Colia 
iniit.  Tunc  enim  Hebraeis  videbalur  David  ani- 
mam  ,  id  est ,  vitam  suam  in  manu  geslare, 
eamque  ofTerre  Goha;  uleam  auferrel- 

QUARE      EUGO    PECCAS     IN     SANGUINE    INNOXIO  ? 

quasi  dicat  :  Cur  peccare  proponis?  cur  desli- 
naset  decernis  effundere  innoxium,  imo  adeo 
tibi  beneficum  sanguinem  Davidis  ;T6ergo /?ec- 
c(is ,  significat  aclum  deslinatum  el  inchoatum, 
sed  necdum  perfectum. 

6.  QuoD  cuM  audissetSaul,  placatus  voce  Jo- 

NATH;«  JURAVIT  :  VlVIT  DOMINUS  Ql  lA  NON  OCCIDE- 

TUR.  J  Vide  hic  quam  efricax  fuciilseimo  Jona- 
ihee,  aeque  ac  palientia  ,    niodeslia,  oralio  et 


virtus  Davidis,  quee  tam  immane  odium  Sauli 
excussit,  illudque  in  amorem  transtiilit.  Hojc 
est  Christi  et  Sanclorum  illustris  victoria,  qua 
vincendo  in  bono  malum ,  adversarios  vin- 
cuni ,  non  eos  occidendo ,  sed  (^x  inimicis  ami- 
cos  efTiciendo  ;  quod  louge  difTiciliiis,  glorio- 
sius,  et  divinius  est.  Occiditur  enim  in  homine 
vivo  odium  et  inimicitia,  fitque  ut  in  eo  vi- 
vat  amicitia  et  charitas.  Et  hoc  satagebat 
peragere  David  ,  scilicet  non  tam  ut  ipse 
caedem  Saulis  evaderet,  qiiam  ul  Saulem  suae 
menti,  rationi ,  aniori  pristiiio,  et  gratiae  Dei 
restilueret.  Quare  David  fuit  liic  lypus  et  prse- 
cursor  Christi  ;  sicut  enim  David  maleficia 
Saulis  ultus  est  per  beneficia,  ideoquc  eaden» 
sua  toleranlia  et  beneficeniia  superavit,  et  iii 
sui  amorem  convcrlit ;  sic  et  Christus  cum 
IMiarisaeorum  et  Judaeorum  odiis  certavit  in- 
censa  sua  charilate  ,  ul  cum  ciescerent  odia, 
crcscerent  pariter  ejus  miracula,  curaliones 
ctbeneficia  :  quare  odiis  hisce  eorum,  et  perse- 
cutionibus  se  vinci  non  permisii;  sed  ipseilla 
divina  sua  palieiilia  et  charilate  absorpsit,  sus- 
tulii,  et  in  se  suique  amorem  convertit.  Hic  est 
apex  virlulis  et  charilatis  Chrisli  :  quem  ipse 
sancto  Slephano,  sanctoPaulo,  aliisquc  Sanctis 
illusliibus  iuspiravit.  Unde  S.  Chrysoslomus 
liomil.  de  Davide  et  Saule,  adduccns  excmplum 
Mcdici,  qui  pro  a^groto  contra  a'gritudinem 
pugnal,  ideoquc  phreneiico  cliam  eiim  convi- 
ciaiili  etvcrberanii  nonirascilur,  sedcondolens 
satagil  ul  ei  phrcnesim  eximat^iia  concludil : 


^^^^  GOMMENTARIA  IN  LIBRUM 

'Tu  quoque  igUar  medicus  eslo  ei ,  qui  te  lcesit ; 
unurn  lioc  quKve ,  quo  f)aclo  illi  morbum  adimas. 
Jdquod  fecil  hic  beatus  ,  egestalem  pr(V  divitiis, 
soliludinem  prce  patria,  labores  pericutaque  prce 
deliciis  ac  securitate,  perpetuum  exiiium  prce  ter- 
rarum  orbe  elegit ,  ut  Saulem  ab  illo  in  ipsum  odio 
malevolcntiaque  liberaret.  At  ne  sic  quidem  melior 
fuctus  est  Saul,  sed  perseqaebatur,  sed  ubiquecir- 
cumibat  qacerens  eum,qui  non  solivn  niliil  Ixserat, 
sed  cum  esset  lcesus ,  tum  maxima ,  tum  innu- 
inerabilia  pro  injuriis  bona  rependerat.  Ac  Saul 
imprudens  post  incidit  in  relia  Davidis. 

8.  Percussitque  eos  plag\  magna.  J  Vide  uL 
Deus  Davidis  palientiam  nova  de  Pliilisl.ii;eis 
vicioria  remuneret:  sed  licec  novam  Saulicoa- 
citavilinvidiam  ;  unde  sequitur: 

9.  EtfactusestspiiutusDomini  malus  in  S.\ul,] 
quasi  dicat :  Deus  immisit ,  vel  permisit  dojmo- 
iieni  invadere  Saulem,  ul  ejus  invidiam  cru- 
ciando  casiigaret. 

10.  NlSUSQUE  estSaulconfigereD/VVidl.wcea.] 
Conatus  est  lancea  iransfigere  Davidem.  Vide 
quam  varium  et  inconstans  sit  cor  liominis  , 
prassertim  impii  etinvidi,  qualis  eral  Saul;  lioc 
enim  cum  fellerancoris  et  odii  plane  sit  imbu- 
lum  ,  esto  ad  tempus  melle  amoris  oljlinatur  , 
illico  eoevaporanle  ad  felleas  suas  iras,  invidias 
et  noxas  inolitas  revertitur. 

11.  MlSIT  ERGO  SaUL  SATELLITES  SUOS  IN  DOMUM 

David,  ut  custodirent  eum  (  nocte  ne  per  tene- 
hras elaberetur)  et inteuficereturmane ; ]  utsci- 
licetmane  Davidem  domo  sua  egredientem  com- 
prehenderent,  el  ad  Saulem  adducerent,  ac 
coram  eo  ipsumocciderent,  utSaulcerto  videns 
occisum  Davidem,  eum  amplius  non  timeret , 
qu5dregnum  sibi  auferret.  Addit  Josephus  1.  5. 
c.  ilx.  et  eum  secutus  Abulens.  q.  11  et  12.  Sau- 
lein  conslituissejudices,  qui  Davidem  mane  ad 
judicium  evocatum  capite  damnarent :  utsci- 
Jicet  viderelur  non  ex  privato  Saulis  odio,  sed 
justa  judicum  sententia  damnatus  et  occisus  : 
idque  satis  S.  Script.  et  ralioni  videtur  conso- 
num.  Verum  prior  expositio  planior  el  facilior 
est. 

12.  DePOSUIT  EUJI    PER  FENESTRAM.  ]    Qula    Sa- 

telliles  Saulis  custodiebanl  ostia,  ut  Davidem 
comprehenderentet  necarent:  hinc  Michol  eum 
per  fenestramdimisit.  Sic  S.  Paulus  Damasci  ab 
Aretha  obsessus  ,  per  sportam  e  muro  dimissus 
evasit.  2.  Corinlh.  11.  Nota  hic  fidelitalem,  pru- 
dentiam  et  amorem  Michol  in  Davidem  mari- 
lum.  Nam  primo,  insidias  patris  ei  detexil; 
secundo,  consilium  prudens  dedit  ut  noctu  au- 
fugeret  ne  mane  occideretur  ;  tertio,  operam 
addidit  demittens  eum  per  fenestram  ;  quario  , 
ejus  simulacrum  posuit  in  lecto,  de  quo  mox. 

13.  TULIT  AUTEM  MlCHOL  STATUAM,  ET  POSUIT 
EAM  SUPER  LECTUM,  ET  PELLEM  PILOSAM  CAPRARUM 
POSUIT  AD  CaPUT  EJUS  ,  ET  OPERUIT  EAM  VESTIMKX- 

i'is.  ]  Fecithoc  Micholeo  fine,  utDavid  haberet 
spatium  fugiendi  et  evadendi.  Simulavit  enim 
Davidem  eegrotare  et  jacere  in  lecto,  ideoque 
non  fugisse.  Si  enim  salelliies  scivissent  eum 
fugisse,  illico  fugientem  persecuti  fuissent,  et 
comprehendissent.  Dum  autem  putant  cum 
domi  in  lecio  jacere,  tempus  commodum  ad 
eum  honeste,  modeste,  sine  trepitu  et  inopi- 
nate  comprehendendum  ,  cum  scilicet  David 
domo  egrederetur,  exspectant.  Dixit  ergo  eis 
Michol  Davidem  jacere  in  leclo  et  eegroiare; 
hoc  enim  repracsenlabat  statua  Davidis  ab  eu 


1.  REGUM    Ca[).  XIX. 

in  lecto  collocata ,  quam  ipsi  in  cubiculo  ob- 
scuro  eminus  intuenles,  non  staluam,  sed  Da- 
videm  ipsum  esse  putarunt.  Interim  Saul  misit 
novos  appariiores  ad  Davidem  capiendum,  qui- 
bus  idipsum  dixit  Michol  ,  scilicet  Davideui 
;egrotare.  Quare  illi  idipsum  Sauli  renuntianl  : 
atque  in  hoc  itu  el  reditu  ,  item  in  delibera-^ 
tioneet  consiliis  multum  temporis  insumptum 
est,  quo  Davidi  fugere  licuit. 

Pro,  statuam,  Hebr.  est  Qisnn  theraphim , 
quadAbulens.  vertit :  lignum  informe  rotundum: 
alu  vertunl :  idolum,  vel,  oraculum;  alii :  aslro- 
labium  ad  coeli  influxus  recipiendum  composi- 
tum  ;  sed  certum  est  theraphim  significare  sta- 
tuam,  ut  vertit  noster,  scilicet  efflgiemhominis, 
puta  Davidis,  utceaset  Theodor.  Procop.  Vide 
quac  de  theraphim  dixi  Osee  3.  vers.  h.  Jud.  18 
vers.  k  et  17.  Septuag.  vertunt  xsvorayta,  id  esi 
sepulcra  inania.  Quomodoenim,  ut  ait  Theodor. 
inatie  sepulcrum  videtur  quidem  liabere  mortuum, 
sednon  habet;ita  etiam  quod  per  vestes  erat  com- 
positum,  videbatur  quidem  esse  David  agens  ani- 
mam,  sed  nonerat. 

ProHebr.  1133  kebir ,  id  est,  pellem  pilosam  , 
Joseph.  Procop.  Theod.  ct  ahi  mulii  legentes 
112  caber ,  vertunl  :  hepar  caprcB ,  quod  occisa 
capra  adhuc  palpilare  et  se  motitare  solet,  ait 
Theodor.  et  Procop.  ut  videretur  non  esse  sia- 
tua,  sed  verus  vivusque  homo,  pula  David 
respirans  ;  quasi  ille  videretur  segrolare  sub 
slragulis,  ibique  trahere  ei  agereanimam. 

Noster  cum  Septuag.  et  Chald.  melius  verlii  : 
pellem  pilosam  ;  hanc  enim  posuit  Michol,  ut 
per  hosce  pilos  rufos  ( in  Galaadite  enim,  qu;e 
vicina  est  Jerosolymae,  oves  et  caprae  sunt  ruli 
et  fulvi  coloris,  ut  dixiCantic.  c.  k.  v.  1, )  Davi- 
dis  capillos  rufos  ropreesentaret.  Ita  Theod.  et 
Abnlens.  Aut  certe  iit  molli  hac  pelle  icgroli 
Davidis  capiiis  confovere  videretur :  unde  Va- 
tablus  vertit:  cervical,  vel  pulvinar  ex  peliibus 
caprarum.  Audi  S.  Hieron.  Epist.  103.  ad  Marcel. 
Fenerunt  nuntii  et  ecce  xivoTaytz  ,  in  iecto,  pro 
cenotaphiis  in  Hebrceo  Teraphim,  id  est,iJ.o^oc^i^y.-:c( 
(juxta  Aquilcc  interpretationem)  posita  sunt,  el 
non  Jecur  caprarum ,  ut  nostri  Codices  liabent , 
sed  pulvilius  de  caprarum  pelle  consutus  qui,  iu- 
tonsis  piiis  ,  caput  involuti  in  lectulo  hominis 
mentiretur. 

ik.  MlSlT  AUTEmS.AUL  APPARITORESQUIRAPERENT 

David.  ]  Saul  videtur  jussisse  cuslodibus  ut 
Davidem  noctti  domi  suae  cuslodirent,  man(^ 
vero  domo  egredientem  comprehenderent  el  ad 
se  deducercntoccidendum.  Verum  videns  cus- 
todes  tardare,  eo  quod,  ut  ipse  putabat,  David 
domi  se  coniineret ,  nec  egrederetur,  morae 
impaticms  timensque  ne  David  elaberetur,  aui 
(  ut  suspicax  est  invidia)  ne  custodes  muneri- 
hus  vel  promissiscorrumperet,  novos  misil  ap- 
parilores,  qui  domum  Davidis  invaderent,  iu- 
deque  Davidem  violenta  manu  ad  se  abriperent: 
quod  si  resisteret,  occiderent. 

Porro  David  in  hisce  angustiis  constitutus 
composuil  recitavitque  Psalmum  68.  Eripe  me 
de  inimicis  meis ,  Deus  meus ,  et  ab  insurgeniibus 


in  me  libera  me.  Id  patet  ex  ejus  inscriplione, 
quae  sic  habet  in  versione  S.  Hieron.  Victori , 
ut  non  disperdat  David  humilem  et  simplicem  , 
quando  misit  Saul  ut  custodirent  domum ,  ut  occi- 
derent  eum.  Orando  ergo  et  psallendo  Dei  opem 
invocavit  :  qui  proinde  Saulis  consilia  discussit, 
et  Davidem  salvavit.  Idem  faciamus  nos  in  peri- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XIX. 


337 


culis  ct  oenimnis,   alque  simile  Dei  auxilium 
experiernur. 

Et  responsum  est  (  a  Michol  vel  ejus  ancillis 
et  famulis  )  quod  David  ^grotaret.]  Ac  simul 
Micliol  appariloribus  Saulis  non  credenlibus  vel 
dubilanlibus,  eminus  simulacrum  Davidis  in 
obscuro  angiilo  lecloque  decumbens  ostendit, 
quod  illi  ipsum  Davidem  esse  rali,  rem  totam 
ad  Saulem  delulerunt.  Mentilur  hicMichoI,  sed 
putabat  in  talicasu  ad  salvandam  Davidis  mariti 
sui  vitam,  non  tantum  licitum,  sed  et  hones- 
tum,  imo  necessarium  esse  mendacium,  uti 
putarunt  obstetrices  ^-gypliae,  Exodi  1,  et  Raab 
Josue  2.  aliique  permultietiamnumputant :  qua 
in  re  errant. 

Audi  Josephum  lib.  6.  cap.  IZi.  Paralo  leclo 
tanquam  cegrotanti ,  stragulisjecur  caprce  recens 
exemplum  subjecit ,  diluculoque  venientibus ,  quos 
paler  ad  Davidem  miserat,  ostendit  lectuvi  oper- 
lum,  et  quod  palpitatione  jecoris  stragula  moveri 
viderent,  murilum  cegrum  anhelure  persuasit, 
addens  totam  noctem  inquietam  eum  egisse.  Sed 
liepar  hoc  caprae  supcrius  ex  S.  Hieron.  rejeci. 

18.  EcceDavid  iN  Naioth  m  T^ .\m A.Tn \.  ]  Naiolli, 
ait  Adrichomius,  locusestin  urbe  (juxtaurbem) 
Ramaiha  sive  Rama,  tribus  Benjamin  ,  sex  mil- 
liaribus  distans  ab  Jerusalem  versus  Bethel, 
ubi  Davidet  Samuel  manserunt,  ac  Saul  pro- 
phetavit.  Chald.  pro  Naiotk  vertit  :  domus  doc- 
trince.  Hic  enim  gvaI  Ecclesia ,  ut  aiunt  Septuag. 
et  Joseph.  hoc  est  coetus  et  collegium  Prophe- 
tarum,  id  est,  virorum  religiosorum  Deo  va- 
cantium. 

20.    QUI    CUM    VIDISSENT    CUNEUM   PnOPHETARUM 

VATicLNANTiuM,  ]  idcst,  laudaniium  Deum  solitis 
hymuis  et  psalmis.  Propheture  iii\\m  subinde  est 
quod  laudare  et  psallere.  Sic  1.  Paral.  25.  v.  1. 
David  conslituisse  dicitur  Asaph  et  Hemam  qui 
prophetarent  (id  est ,  psallerenl)  in  cilliaris  et 
psalteriis.  Simile  habetur  2.  Paral,  35.  15;  vide 
quae  de  his  Prophetis  dixi  c  10. 

EtSamuelem  stantem  super  eos,  ]  quasi  dicat : 
Samuel  praesidebat  eis  quasi  eorum  pr.ecentor 
et  choragus.  Dices  :  Onomodo  ergo  dictum  est 
cap.  il.  V.  ullim.  quod  Samuel  ullra  non  vide- 
ritSauIem  usque  ad  diem  inortis  suae  ?  Respon- 
dent  Hebrsei  apud  S.  Hieron.  Samuelemveniente 
Saule  se  abscondisse,  aut  certe  Samuelem  non 
vidisse  Saulem  in  habilu  regio,  uti  ante  vide- 
rat.  Saul  enim  hlc  prophetans  eo  se  nudaverat. 
Sed  planius  dicimus  Samuelem  non  vidisse  , 
id  esl  invisisse  Saulem  ,  uti  dixi  cap.  15. 

FaCTUS  EST  ETIAM  SPIRITUS  DOMIiNI  IN  ILLIS  ,  ET 

pRoniETARE  (psallere)  coeperu.nt  etiam  ipsr.  ] 
Spirilus  iiic  Dei  dictavil  eis  hymnos  quos  cane- 
rel,  puta  eosdem  quos  canebat  Samuel  cum 
suis,  et  simul  indidit  eis  affectum  canendi,  ac 
modulos  vocis  ad  scitecanendum.  Fecithoc  Deus 
in  graiiam  Davidis ,  ut  eis  haberel  tempus  effu- 
giendi. 

Moral.  discc  hic  quantum  valeat  bonorum  so- 
cietas,  seque  ac  Sanclorum  virius  et  merita. 
Nam  hi  nebulones  vel  ministri  impii  Saulis  inler 
prophelas  facli  sunt  prophelae,  Deumque  lau- 
darunt  quasiSamueleiDavid  eis  suum  spirilum 
afHassent. 

2i.  Et  exspoliavit  etiam  ipse  se  vestime.ntis 
suis,]  ita  ut  essei  omnino  nudus,  aiunt  nounulli. 
Honestius  Augelomus,  Lyran.  el  Abulensis  cen- 
sent  Saulem  nudasse  se  exterioribus  dunlaxat 
veslimentis  regiis,   non  vcro  inlimis  ;  quia  spi- 

CORNEL.    A   LAPIDE.       TOM.    1L 


ritus  Dei  non  adimit  pudorem,  ait  Vatablus, 
ut  libere  Dei  laudes  depraedicentur  :  imo  spiritus 
Dei  ita  Saulem  extra  se  rapuit,  ut  nesciret  quid 
ageret,  ait  Aben  Ezra.  AdditLyran.  Saul,  inquit, 
vestem  regiam  deposuit,  el  pro  ea  vestem  reli- 
giosam  seu  divinis  laudibus  accommodatam, 
qualem  habebal  Samuel  et  Prophelse,  induit: 
uti  faciunt  subinde  Principes,  qui  S.  Francisci 
liabilum,  pietatis  ergo  assumunt. 

Et  cecidit  (ita  lege  cum  Roman.  Sept.  non 
cecinit,  utlegunt  nonnulli)  NUDUs(eomodo  quo 
jam  dixi )  tota  die  illA  et  nocte  ;  ]  ut  David  ha- 
heret  tempus  sufficiens  ad  fugiendum.  Vide 
htcquam  miram  Deus  Davidis  suihabuerit  pro- 
videnliam,  et  quam  niiris  modis  eum  servarit; 
hoc  merebatur  Davidis  palientia,  conndenlia, 
sanctitas.  Cecidit  ergo  Saul,  quia  viribuset  sen- 
sibus  destilutus  erat ,  ait  Abulens.  Aben  Ezra  et 
Valabl.  vel  potius,  (|uia  Deum,  prosteruens  se 
in  terram,  cum  cseleris  prophetis  adorabat.  1. 
Corinlh.  l^.  Ita  Serarius. 

NumetSaul  tnter  prophetas?  ]Idem  deSaiile 
diclum  audivinuis,  c.  10.  sed  ibinovilas;  hic  au- 
tem  contrarielas  fuit  ratio  et  causa  proverbii. 
Mirabantur  enim  omnesSaulem  Davidi  prophe- 
tae  tam  infestum  invidumque  subito  ita  muta- 
tum,  ut  inier  socios  ejus  prophelaret  et  ipse, 
psalleretque. 

Addit  Auctor  mirabilium  S.  Scriplurae  apurl 
S.  Augustin.  lib.  2.  cap.  10.  Saulem  stricto  arcu 
famulos  suos  inseculum.  PorroS.  Aug.  in  psal. 
103.  ex  hoc  loco  docet  eliam  improbis  (qualis 
erat  Saul)  in  ipso  subindc  aclu  etacstu  impro- 
bitalis  dari  spiritum  propheti.e  :  hic  enim  est 
gratia  gratis  dala,  non  gratum  faciens  uli  est 
cliaritas.  Sciul ,  ait,  non  cum  perseculus  fuisset  , 
sed  cum  actu  persequeretur  Davidem,  propheta- 
vit ,  etc.  Impleti  sunt  spirilu  prophetice  qui  missi 
sunt ,  et  prophetuverunt.  Sed  forte  bono  illi  animo 
venerant  vel  ob  nccessitalem  officii  sui ,  vel  non 
facluri  quodjussum  est.  ]\iisit  el  alios  ;  hoc  ineis 
facCum  est,  et  eorum  hoc  modo  animum  inlerpre- 
lemur.  Cum  illi  tardarent ,  venit  ipse  furens , 
anhelcms  ccedem ,  sanguinem  sitiens  innocentis 
sancti ,  qui  eliam  ingralus  erat ,  et  ipse  imple- 
tus  est  spirilu  prophetandi  et  prophetavit.  Non 
ergo  sejaclent ,  qui  forle  sine  charilale  habuerint 
hoc  munus  Dei  sanctum  sicut  sanctum  baptis- 
mum  ;  sed  videant  qualem  rationem  habiluri 
sint  cumDeo,  qui  sanclis  nonsancte  uluntur.  Ex 
hiserunt  qui  dicturi  sunt :  In  nomine  tuo  prophe- 
lavimus  ;  non  illis  dicelur  :  Mentimini ,  seddi- 
celur  :  Non  novi  vos ;  rficedite  ci  me  qui  operamini 
iniquitatem;  quia  si  habeam  omnem  propheliam  , 
churitatem  auLem  non  habeam,nihil  sum.  Prophe- 
tavit  autem  el  Saul,  sed  operabatur  iniquitatem. 

Sic  Balaam  prophetavilinipso  actu  impietalis, 
quo  persequebatur  Hebrjeos.  Numer.  c.  22.  et 
seq.  aeque  ac  Caiplias  perscquens  adigensque 
Christum  ad  necem,  prophelavit  oportere  eum 
mori  pro  populo  Joan.  11.  v.  50. 

Moral.  vide  el  mirare  hic  Dei  in  impios  eliam 
obstinatos  potentiam,  ivque  ac  ch^mentiam  et 
benericentiam  ;  utpole  qu.e  eorum  cor  ita  im- 
mutetel  clevet,  ut  proplielenl;  itaque  eos  im- 
miUat,  ut  ad  se  [)er  poenilenliam  redeant  ;  sed 
iili  iii  siia  pervicacia  se  obdurautes,  cuiu  Dei 
clemenlia  sua  durilie  pugnaut  et  certaiit.  Sic 
enim  fecit  hic  in  Saule.  Simileei  louge  amplius 
fecil  iu  Saulo  ;  dum  eum  adhuc  spirantem 
minarum    et    ccedis   in   discipulos    Domini  ,    iii 

/i3 


iiS  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XX. 

ipso  persecutionis  ilinere  et  fervore,  coelesti  Saule.  Nam  in  Saulc  mansitcor  pravum,  invidia 

luce  etvocc  siderans  illico  immulavit,  cxSaulo  et  odio  Davidis  occixcatum  cum  propiietia  ;  in 

PauJum,  ex  perseculore  Aposlolum  ,  exPliari-  Saulo  vero  cor  ferreum  ,  odio  Clirisli  et  Chris- 

saso  Dociorem  Genlium  effecit.  Actor.  9.  ut  de  tianorum  accensum,  illo  i\  Deo  per  miraculum 

eo  ,  aeque  ac  Saule  diceretur  :  Nuinet  Saulas  in-  exempto,  factum  est  cor  sanctum,  coeleste  el 

re/P/o/^/ie^rti,- imoinler  Aposiolos?  Haec  mutaiio  divinum,  insatiabili   Christi   et  Christianorum 

dexierije  Excelsi ;  sed  major  in  Saulo ^  quam  in  amore  c-estuans  et  llagrans. 

CAPUT  VIGESIMUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

DaVID,  CUM  JoNATHA  DE  INIQUO  PATRIS  IN  SE  ODIO  EXPOSTULANS  ,  CUM  EO  FOEDUS  INITUM 
CERTIS  PACTIS  RENOVAT  ET  CONFIRMAT  ;  QUARE  JoNATHAS  V,  18.  PROMITTIT  EI  SE  PA- 
TRIS  ERGA  EUM  ANIMUM  EXPLORATURUM  ,  AC  PER  SAGITTAS  EJUS  AMOREM  VEL  ODIUM 
SIGNIFICATURUM.  ErGO  V.  27.  DaVIDEM  APUD  PATREM  EXCUSAT  ;  SED  PATER  IN  EUM 
EXARDESCENS  LANCEAM  PARAT  ;  UNDE  V.  36.  JONATHAS  EX  CONDICTO  ODIUM  IMPLACABILK 
PATRIS  PER  SAGITTAS  DaVIDI  SIGNIFICAT  ,  AC  MOX  EU3I  LACRYMIS  A3IPLEXANS  IN  PAC& 
DIMITTIT. 

\  .  ^^^^^^^S^UGiT  aiitem  David  de  Naioth  ,  qiise  est  in  Ramatha  ,   veniensqiie  locutiis 

^est  corara  Jonalha  :  Quid  feci  ?  quoe  est  iniquitas  mca ,  et  qiiod  peccatum 

^fmeum  in  patrem  tuum  ,   quia  quaerit  aniraam  mcam  ?  2.  Qui  dixit  ei  : 
^I^Absit,  non  morieris,  neque  enim  faeiet  pater  nieus  quidquam  grande  vel 

°  'parvum  ,  nisi  prius  indicaverit  mihi ;  hunc  ergo  celavit  me  pater  meus  ser- 

%monem  tantummodo,  nequaquam  erit  isdid.  3.  Etjuravit  rursura  Davidi. 

-' Et  ille  ait  :  Scit  profecto  pafer  tuus  quia  inyeni  gratiam  in  oculis  tuis  ,  et 
dicet  :  Nesciat  hoc  Jonalhas ,  ne  forte  tristetur.  Qiiinimmo  vivit  Dominus,  et  vivit  anima  tua, 
quia  uno  tantum  (  ut  ila  dicam  )  gradu  ,  ego  raors({iie  dividimur.  4.  Et  ait  Jonathas  adDavid: 
Quodcumque  dixerit  raihi  anima  tua  ,  faciam  libi.  5.  Dixitautem  David  ad  Jonalham  :  Ecce 
calendae  sunt  crastino,  et  ego  ex  raore  sedere  soleo  juxta  regem  ad  vescendum;  dimitte  ergo 
me  ut  abscondar  in  agro  us(|uc  ad  vesperam  diei  tertiae.  6.  Si  respiciens  requisierit  me  paler 
tuus,  respondcbis  ei :  Rogavit  me  David,  ut  iret  celeriter  in  Belhlehem  civitalem  suam;quia  vic- 
timae  solemnes  ibi  sunt  universis  contribulibus  suis.  7.  Si  dixerit :  Bene;  pax  erit  servo  tuo  :  si 
autem  fuerit  iratus,  scito  quia  completa  est  maliliaejus.  8.  Fac  ergo  misericordiam  in  servum 
tuum  ;  quia  foedusDomini  raefamulum  tuum  tecum  inire  fccisli.  Si  autem  est  iniquitas  aliqua  in 
me,  tu  rae  interfice,  et  ad  patrera  tuum  ne  introdncas  rac.  9.  El  ait  Jonathas :  Absit  hoc  a  te;  ne- 
que  enim  fieri  potestut;  si  certecognovero  completam  esscpatrisraei  malitiara  coutra  te,  nonan- 
nuntiem  tibi.  10.  ResponditipieDavid  ad  Jonatham  :  Quisrenunliabitmihi,  siquid  forterespon- 
derit  libi  pater  tuus  dure  de  me ?1 1 . Et  ait  Jonathas  ad  David :  Veni  ct  egrediamur  foras  in  agrura . 
Cumque  exissent  arabo  in  agrura,  12.  ait  JonathasadDavidiDomine  Deuslsrael,  si  investiga- 
vero  sententiara  patris  raeicrastino  vel  perendie,  etaliquid  boni  fiicrit  supcrDavid,  et  non  statira 
misero  ad  te,et  notum  tibi  fcccro  ;  13.  hcec  faciat  Dominus  JonathDe,et  haecaddat.  Siautemper- 
severaverit  patris  mei  malitia  adversum  te,  revclabo  aurem  tuam,  et  dimittam  fe  ut  vadas  in  pace, 
etsitDominus  tecura  sicut  fui(  cum  patre  raeo.  14.  Etsi  vixero,facies  mihi  misericordiam  Do- 
raini;  si  vero  mortuus  fuero,  15.  non  auferes  misericordiara  luam  a  domo  mea  usque  in  sempi- 
ternum,  quando  eradicaverit  Dominu^  iniraicos  David,  unuraquemque  detcrra;  auferatJona- 
Ihara  de  domo  sua  ,  et  requirat  Dominus  de  raanu  inimicorum  David.  1 6.  Pepigit  ergo  Jonalhas 
fcedus  cura  dorao  David  ,  et  requisivit  Dominus  de  raanu  inimicorum  David.  17.  Et  addidit 
Jonathas  dejerare  David  ,  eo  quod  diligeret  illum  ;  sicutenira  animara  suara  ,  ita  diligebat  eum. 
18.  Dixitque  ad  cum  Jonathas  :  Cras  calendae  sunt ,  et  rcquircris ;  19.  requiretur  enim  sessio 
tua  usque  pcrendie.  Descendes  crgo  festinus ,  et  venies  in  locum  ubi  celandiis  es  in  die  qua 
operari  licet,  et  sedebis  juxta  lapidcm  ,  cui  noraen  estEzel.  20.  Et  ego  tres  sagittas  mittana 
juxta  eum  ,  et  jaciam  quasi  exercens  me  ad  signum.  21.  Mittam  quoque  ctpuerum,  dicens 
ci :  Vade  ,  et  affcr  sagiltas.  22.  Si  dixero  puero  ;  Ecce  sagittae  intra  tc  sunt  ^  tolle  eas ;  tu  veai 


•   COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XX.  S39 

ad  me  ,  quia  pax  libi  est ,  et  nihil  est  niali ,  vivit  Dominiis ;  si  autem  sic  lociitiis  fiiero  puero  : 
Ecce  sagitlse  ultra  te  sunt ,  vade  in  pace  ,  quia  dimisit  te  Dominus.  23.  De  verbo  aulera  quod 
locuti  sunfHis^go  et  lu  ,  sit  Dominus  inter  me  et  fe  usque  in  scmpiternum.  24.  Absconditus 
est  ergo  David  in  agro,  ct  venerunt  calendae  ,  et  sedit  rex  ad  comcdendum  panem.  25.  Cum- 
que  sedisset  rex  super  cathedram  suam  ( sccundum  consuctudinem  )  (piae  crat  juxta-parietem  , 
surrexit  Jonathas  ,  et  sedit  Abner  ex  laterc  Saul ,  vacuusque  apparuit  locus  David.  26.  Et  non 
est  locutus  Saul  quidquam  in  die  illo  :  cogilabat  enim  quod  forte  evenisset  ei ,  ut  non  esset 
mujidus,  nec  purificatus.  27.  Cumque  illuxissct  dies  secunda  post  calendas,  rursus  apparuit 
vacuus  locus  David,  dixitque  Saul  ad  Jonatliam  filium  suum  :  Cur  non  venit  filius  Isai  nec 
heri,nec  hodie ,  ad  vescendum  ?  28.  Respondilquc  Jonathas  Sauli  :  Rogavit  me  obnixe  ut 
iret  in  Bethlehem  ,  29.  et  ait  :  Dimitte  me ,  quoniam  sacrificium  solemne  est  in  civitate  ,  unus 
de  fratribus  meis  accersivit  me  ;  nunc  ergo  si  inveni  gratiam  in  oculis  tuis ,  vadam  cito  ,  et  vi- 
debo  fratres  meos.  Ob  hanc  causam  non  venit  ad  mcnsam  regis.  30.  Iraliis  autem  Saul  ad- 
versum  Jonalham,  dixit  ei  :  Fili  raulieris  virum  ultro  rapientis,  numcjuid  ignoro  quia  diligis  filium 
Isai,  in  confusionem  tuam  et  in  confusionemignominios2eraatristuse?31 .  Omnibuseniradiebus, 
quibusGlius  Isai  vixerit  super  terram  ,  non  stabilieris  tu  ,  neque  regnum  tuum.  Ilaqucjam  nunc 
mitte,  et  adduc  eum  ad  me  ;  quia  filius  moi'tis  est.  32.  Rcspondens  autcm  Jonathas  Sauli  patri 
suo,ait  :  Quare  morietur?quid  fecit?  33.  Et  arripuit  Saul  lanceam  ut  percuteret  eum.  Et  intel- 
lexit  Jonalhas  quod  definitum  esset  a  patre  suo,  ut  interficcret  David.  34.  Surrexit  ergo  Jona- 
thas  a  mensa  in  ira  furoris ,  et  non  comedit  in  die  calcndarumsecunda  panem.  Contristatus  est 
enim  super  David,  eo  quod  confudisset  eum  pater  suus.  35.  Cumque  illuxisset  raane,  venit  Jona- 
thas  in  agrumjuxtaplacitumDavid,  et  puer  parvulus  cum  eo,36.  etaitad  puerum  suum  :  Vade, 
et  affer  raihi  sagittas  quas  ego  jacio.  Curaque  puer  cucurrisset,  jecit  aliam  sagittam  trans  puerum. 
37.  Venit  itaquepuer  ad  locum  jaculi  quod  raiserat  Jonathas ;  et  claraavit  Jonalhas  post  tergum 
pueri ,  et  ait  :  Ecce  ibiest  sagittaporro  ultra  te.  38.  Clamavitque  iterum  Jonalhas  posttergum 
pueri,dicens:  Festina  velociter  ,  ne  steteris.  Collegitautem  puer  Jonathae  sagitlas ,  et  attulii  ad 
dorainum  suum  ;  39.  et  quid  ageretur  penitus  ignorabat ;  tantummodo  enim  Jonathas  et  David 
rem  noverant.  40.  Dedit  ergo  Jonalhas  arma  sua  puero,  et  dixitei :  Vade  et  defer  in  civitatera. 
4-1 .  Cumque  abiisset  puer ,  surrexit  David  de  loco  qui  vergebat  ad  Austrum  ,  et  cadens  pronus 
in  terram  ,  adoravit  tertio^  etosculantes  sealterutrum,  fleverunl  pariter.  David  autem  amplius. 
42.  Dixit  ergo  Jonathas  ad  David  :  Vade  in  pace;  quEecuraque  juravimus  ambo  in  noraine 
Domini ,  dicentes  :  Dorainus  sit  inter  me  et  te  ,  et  inter  semen  racum  et  semen  tuum  usque 
in  sempiternum.  43.  Et  surrexit  David  ,  et  abiit;  sed  et  Jonathas  ingressus  est  civitatem. 

3.  UNO  TANTUM  (UT  ITA  DICAM)  GRADU  EGO  MOr.S-  5.  ECCE    CALEND/E    SUNT    CRASTINO  ,   ET    EGO    EX 

QUE  DiviDiMUR,  ]  quasi  (iicat :  Vicinus  sum  morli,  moue   sedere  soleo  juxta    regem  ad  vescen- 

instat  milii  niors  parala  a  patre  tuo  ;  laniiim  dum  :  dimitie  ergome,  ut  ahscondar  in  agro 

deest  illi  occasio  necis  meae  palrandae  ,   ilhmi  usque  ad  vesperam  diei  teuti/e.  ]  Calendce  eral 

quccril,  illiique  dala  cerlo  me  occidet.  Sic  a^gris  primus  dies   mensis,    qui    apud  Heljraeos   nou 

et  senibus  instat,  mors  ,  ut  ab  ea  inio  tanlum  quidom  proprie  erat  feslus,  scd  lamen  sacrifi- 

gradu  vel  passu  distare  videanlur.  Sic  navigan-  ciiscelebris  :  vocabaturque  Hebr.  Wi^o  Cliodes, 

les  in  mari  uno  tanlum  palmo,  et  ut  poeta  ait,  id  est  innovalio  Luike  et  mensis  ,  Gracce  v-o/^-svta:, 

quatuor  digilis,  distant  a    morletpahno  enim  Latine,  no?;(7((n(»??i;HebrcX>i  enim  liabebant  men- 

duniaxat  limbus   navis    super  mare  emiuet,  ses  lunares,  adeoque  novikmium  ,  sive  prima 

quem  si  mare  lluctuans  transcendat ,  eam  cum  dies  novce  lunse  et  Junationis ,  erai  primus  dies 

rectoribus  submerget.   Sic  quilibet  bomo  uno  mensis,  uldixi  iNumer.  28.  11,  ubi  causas  liujus 

gradu  distat  ii  morte  :  si  cnim  vel  febri  vel  peste  reidedi;  quarc   illo  die  sacriOcium  ,  indeque 

corripialur,  morielur;    imo   gulta    una  aqu;e  convivium  cum  amicis  agiiabant.  Ilac  de  causa 

sive  calharri  nocte  in  fauces  delluens  eum  suf-  David,  quasi  gen(,'r  regis,  eo  die  solebat  mensaa 

focabit,   uti  multis  accidere  vidimus.   Et   baec  Saulis  accumi)ere;  sed  quia  enm  sil)i  adeo  iu- 

«stvita  tam  caduca,  tam  incerta,  tam  Jjrevis,  fensum  expertus  eral,  non  fuit  ausus  ad  cum 

cui  mortales  iiibiant,  ct   quasi  semper   dura-  accedere,  ne   rursus    ai)   (;o  lancea    ferinMur. 

turae  incumbunt,  ut  ei  opes ,  honores,  delicias  Ait  ergo  Jonalb;e    ut    animum    palris  erga   se 

8ine  fme  comparent.  O  quam  exigui  sunt  mor-  exploiet,  se  inlerim  mulalo  liabilii  latilaluruin 

talium  termini !  0  quam  exigui  suiil  morlalium  in  agro  vicino,ut  a  Jonatba  responsum  exspcctet 

animi !  Filii  liominum,  ut  quid  diligitis  vanilalcm,  iis(|uc  ad  dicui  lcrliiim  ;  ut  si  piimo  (iic  Calen- 

et  qucvriiis  mcndacium  ?  Cur  non  vitam  pn-esen-  daium  Joualhas  iion  babcat  occasionem  agendl 

tem  tam  fallacem  contcmnitis,  ac  fuluram  bea-  cum  palrc  dc  Davidc,  auciij)elur  illam  seciindo, 

tam  ei  icternam  ambilis  ?  ac  lerlio  diecamdeui  sibi  siguilicet,  ut  si  videai 


3i0 


COMMENTARIA  IN  LIBRU 


palreni  niiiigaium  et  odium  deposnisse ,  ad 
mensam  ejus  accedat ;  sin  aulem,  fuga  saluti 
suae  consulat. 

Chaldaens  ait  fuisse  calendas  mensis  secundi, 
pula  Aprilis,  el  embolismi  diem  ,  quo  proinde 
celebrobatur  pascba  ;  ul  Davidsic  in  eo  a  Saule 
qusesilus  ad  necem ,  fiierit  typus  Christi  in 
Paschate  a  Judaeis  occisi ,  sed  a  morle  dietertia 
gloriose  resurgentis. 

Sic  et  Romani  celebres  babebanl  mensium 
suorum  calendas.  Caiend(e  enin),  ait  Macro- 
bius  1.  1.  Saturn.  c.  16.  in  fine,  inde  stint  diclce 
quod  in  illis  Pontifex  calala  ,  id  est  vocata,  in 
CajiiloUum  plebe ,  quot  nmnero  dies  d  Calendis  ad 
Nonas  superessent  pronuntiabat  ,  et  qaintanas 
quideni ,  dicto  quinqaies  verbo  xx>.(>i ,  septimanas  , 
repetito  septies ,  prcBdicabat.  Graeci  quoque  ce- 
lebrabanl  festa  fKiiJ.r,-Hx ,  teste  Turnebo  lib.  3. 
c.   k. 

8.  QUIA  FOEDUS    DOMINl    ME    FAMHLUM   TUUM  TE- 

CUM  iMRii  FECisTi.  ]  Fccdus  Doviini  vocat  foedus 
coram  Domino,  et  interposito  Domini  in  jura- 
mento  fcederali  nomine,  initum.  Item  Dei  res- 
pectu,  veneralione  et  amore  sancitum.  Dicit 
liocDavid,  ut  acrius  pungat  animum  Jonathae 
ad  foedus  servandum,  etjuxta  illud  pra?standum 
sibi  opem  apud  paircm  ;  ulpote  quam  non  tan- 
lum  sibi,  sed  et  Deo  quasi  promissam  praesli- 
tiirus  sit. 

Sl  AUTEM  EST  INIQUITAS  ALIQUA  IN  ME ,  TU  ME 
INTEUFICE,    ET    AD    PATREM     TUUM   NE  INTRODUCAS 

ME,  ]  ne  ille  odio  suo  inveterato  ardens  in  me 
saeviai ,  neque  crudeliter  excruciet,  q.  d.  Mo- 
riar  polius  manu  amica,  quam  inimica.  Sic 
Phaedra  apud  Senecam  ait  Hippolyto  suo:  Nimis 
opto  amantis  iinnwri  nianibus.  Similiter  ait  hic 
David  :  Si  mortem  evadere  nequeo,  si  morien- 
dum  mihi  sit;  malo  amica  tua  manu  amicc 
occumbere  ,  quam  inimici  hostili  et  crudeli 
vindicla  discruciari.  Sciebal  David  Jonalham  , 
utpole  amicum,  id  nequaquam  faclurum  :  sed 
utilur  hac  phrasi  ad  palhos,  ut  cor  Jonathae 
cruciet,  ipsumque  adigat  ad  suam  causam  apud 
])alrem  serio  et  efficaciter  peragendam.  Ita 
Abulensis.  Sic  enim  solent  amantes  amorem 
amanlium  siimulando  acuere.  Similiter  Japones 
suos  cognalos  vel  amicos  a  rege  ad  moriem 
damnatos  sua  manu  obtruncant ;  ne  id  fiat  per 
inimicum  vel  carnificem  :  hocenim  ipsi  infame 
et  probrosum  putant. 

9.  COMPLETAM  ESSE  PATRIS  MEI  MALITIAM  CONTRA 

TE,  ]  utplene  planeque  decreverit  te  ad  necem 
persequi  et  occidere. 

12.  DOMINE  Deus  IsRAEL,  ]  subaudi ,  casliga  el 
vindica  me,  si  fidem  Davidi  meo  datam  fefel- 
lero.  Jonathas  enim  ex  aesiu  amoris  perturbate, 
interrupte  et  incise  loquitur,  uti  solent  facere 
amantes.  Nam  invocat  Deum  ,  nec  sensum  ex- 
plel,  sed  per  enallagen  personae,  mentem  et 
os  a  Deo  ad  Davidem  adco  a  se  amatum  conver- 
lit ,  dicens: 

Et  non  statim  misero  ad  te,  o  David  mi ! 
Deinde  sensum  explet  dicens  :  Wjec  faciat  Do- 
minus  Jonath^  et  ii-ijc  addat,  ]  quasi  dical : 
Hisce  ei  hisce  poenis  me  afficiat,  et  plures  ad- 
dat  poenasqne  poenis  accumulet. 

13.  Revelabo  aurem  tuam,]  quasi  dical:  Se- 
creto,  sed  certo  tibi  quasi  in  aurem  ingeramet 
indicabo. 

Et  sit  Dominus  tecum,  sicut  fuit  cum  patre 
MEO,  ]  ut  sicut  illum  ex  humili  vilique  ad  reg- 


M  I.  REGUM.  Cap.  XX. 

numevexit,  et  tot  vicloriis  cumulavit;  ila  fa- 
riat  et  libi.  Tacite  enim  Jonathas  hic  Davidi 
regnnm  vaticinalur.  Audi  S.  Hieron.  hic  in 
Tradit.  Sit  Dominus  tecum,  sicul  fuit  cum  palre 
vieo ,  idest,  sublinie  facial  rc^num  tuuni,  sicut 
sublime  fecit  patris  mci  regnum.  Et  si  vixero,  fa- 
cias  niilii  misericordiam  Domini;  ut  sciiicet  sim 
secundus  in  regno  tuo ;  et  si  mortuus  fuero,  non 
auferes  misericordiam  tuama  domo  mea  usque  in 
sempilernum. 

Sic  etAngelomus,  Lyran.  Abulensis  etVatabl. 
idque  iia  esse  patet,  ex  eo  quod  Jonathas  ait 
Davidi  c.  23.  17.  Et  ta  regnabis  super  Israel  ,  et 
ego  ero  tibi  secundus ,  sed  et  pater  meus  SauL 
scit  lioc. 

\lx.  Et  si  vixero,  facies  mihi  misericordiam 
DoMiNi,]  id  est,  coram  Domino,  Dominique 
nomine  inlerposito  mihi  a  te  in  fcedere  promis- 
sam  c.  18.  3.  sic  enim  \oca\\l  foedus  Dominiv.  8. 
Alii  Domini,  idest,  Domino  gratam  et  placilam, 
ait  Pagnin.  Aut  potius  Domini,  id  esl ,  magna)u 
et  insignem ,  qualem  scilicel  solet  Dominus 
suis  fidelibus  et  amicis  exhibere  :  quae  enim 
Domini  sunt  magna  sunt.  Sic  dicuniur  Cedri 
Dei  et  montes  Dei,  id  est,  magni  et  excelsi.  lla 
Vatabl.  Sanchez  etalii. 

Porro  Hebrsea  hic  implexa  sunt  et  obscura  , 
et  variis  varie  verluntur  :  sed  sic  0|)time  vertas, 
ut  t6  Nblue/o,  id  est,e<  non  quod  ter  repetitur,, 
legas  non  asserlive,  sed  interrogative,  hoc  mo- 
do  :  Et  non ,  id  est,  Et  nonne  cum  adliuc  fuero 
vivens  ,  nonne,  inquam  ,  facies  mecutn  misericor- 
dianiDomini?  Et  nonne ,  si  moriar,  non  exscindes 
viisericordiam  a  domo  mea  .^  quasi  dicat :  Omnino 
facies  ,  et  non  exscindes ,  ut  clare  vertit  Nosier. 
Sic  videntur  interpretari  Septuag.  qui  proroe/ 
non ,  vertunt  :  ef  si ,  hoc  est  nonne?  si  tam(M^ 
assertive  malis  legere,  post  t6  e<  non,  subau- 
diendo  tantum;  sicad  verbum  vertecumPagnino 
et  Valablo:  Et  non  tantum  adliuc  me  vivente  facies 
mecum  viisericordiam  Domini ,  et  non  moriar ; 
sed  etiam  non  abscindes  misericordiam  luam  u 
domo  mea  usque  in  seculum,  nec  (tum  quidem) 
cum  absciderit  Dominus  inimicos  David  :  qui  sen- 
sus  in  re  idem  est  cum  priori ;  et  utrumque 
clare  reddit  vulgatus  Interpres. 

15.  Auferat  Jonatham  de  domo  sua.  ]  Ha;c 
verba  non  sunt  in  Hebr;eo,  sed  in  Septuag.  et 
Latinis  Roman.  Sensus  est  quasi  dicat:Si  ego 
Jonalhas  tibi,  oDavid,  fuprim  infidus  et  foedifra- 
gus  ,  precor  ut  Deus  me  puniat,  el  meam  fa- 
miliam  posteritatemque  auferat  et  subvertat , 
ulque  Deus  requirat,  ul  judicet,  vindicet, 
et  ulciscalur  inimicos  Davidis  ,  et  per  con- 
sequens  me  meosque  ,  si  contra  foedus  cum  ea 
inilum  me  ejus  hoslem  ostendero.  Ita  Abulen- 
sis.Jurat  enim  Jonathas  juramento  execratorio 
se  fidem  Davidi  dalam  servaturtim. 

16.  ET  RliQUISlVIT  Dominus  de  manu  inimicorum 
David.  ]  Interrumpil  hic  Auctor  libri  serieni 
historiae  et  pacti,  ut  significel  ita  reipsa  eve- 
nisse  posiea  ,  sicut  imprecatus  fuerat  Jona- 
thas  :  scilicet  Deum  requisivisse ,  id  est ,  exe- 
gisse  vindictam  de  Saule  cieterisque  inimicis 
Davidis ,  qu;  eum  injuste  persecuti  fuerant  et 
afflixerant.  Ita  Angelomus,  qui  et  aliuni  seu- 
suin  affert  ,  nimirum  hunc  :  Deus  requisivit  , 
id  est,  rationem  cxegit  ab  iis  qui  noluerunt 
cum  Davide  inirefoedus,  sicut  inierat  Jonathas: 
utpote  cum  viderent  Dominum  stare  et  pugnare 
cum  Davide. 


COMMENTARIA  IiN  LIBRUM 

Porro  Srptiiag.  Cliald.  Va(;il)l.  cx  Uebr.TO  sic 
apposile  verUinl  :  Elrequlral  Dominus  de  manii 
inimicorum  David  :  sicqtie  expoiuinl  ,  ul  hsec 
verba  sint  (jiKKsi  maleria  foedeiis ,  quod  Jona- 
llias  ciim  Davide  iniit,  quasi  dicat:  Pepigit  Jo- 
iiatliasfwdus,  cumdomoDavid  dicendo  :  Requirat, 
id  esl,  castiget  el  ulciscatur  Dominus  inimicos 
Davidis,  (|ui  eum  inique  vexant  el  insectantiir, 
ac  consequenter  castiget  quoque  el  puniat  me 
meosque  ,  si  fidem  lallam,  eique  ex  amico  fiani 
inimicus.' 

19.  Reqviretur  emm  sessio  tua,  ]  id  estlocus 
sessionis  luce  in  mensa,  quasi  dical:  Quteret 
Saul  cur  vacuus  sit  locus  sessionis  tua",  id 
est,  cur  tti  absis  a  mensa  prseler  solilum.  Sole- 
bat  enim  David  s.Tpe,  pr;eserlim  diebus  festis 
vel  celebribus,  quales  eranl  Calend.T ,  quasi 
gener  regis  illi  in  mensa  assidere  lerlio  loco ; 
aiunlSepluag.  et  Josephus.  Nam  in  mensa  pri- 
mus  sedebalSaul,  secundus  h  dextris  sedebat 
Jonathas  filius  ,  terlius  David  gener  :  Abner 
vcro  patruelis  Sauliset  princeps  mililise  sedebat 
secundus  a  sinislris  ex  adverso  Jonatb.X'. 

UsQTjE  rEREM)iE,  ]  primo  enini  die  Calenda- 
rum  Saul  faciebat  solemne  epulum  ex  victimis 
pacificis  a  se  Deo  in^molatis  :  s^^cundo  vero  die 
reliquias  consumebal  jiixta  legem ,  Levit.  7. 
Quare  usque  ad  terliuiii  diem  locus  Davidis  iii 
mensa  Saulis  fulurus  eral  vacuus  ,  et  causam 
absentiae  Davidis  ex  Jonalha  quaesiturus  cral 
Saul. 

Descendes  ergo  festinus,  et  venies  in  locum 

UBICELANDUS  ES  IN  DIE  QUA  OPERARl  LICET,  ]  quasi 

dicat  :  Primo  die  post  Calendas  venies  in  Ezel, 
ut  ibi  lateas  ;  nam  ipso  dieCalendarum  operari, 
et  consequenier  proficisci  ei  magnum  iier  fa- 
cere  non  licet.  Licet  enim  Calend;e  sive  Neo- 
menia  non  essel  proprie  festtim  a  lege  indic- 
lum  ,  ut  eo  operari  et  proficisci  velarel ;  tamen 
popuhis  ex  devoiione  et  consuetudine  Neome- 
niam  ut  feslum  colebal,  illoque  die  ab  opere 
cessabat,  ac  sacrificiis  epulisqne  vacabat.  Iia 
Abulensis  qui  cital  S.  Augustinum  dicentem  : 
Melius  facerent  Judcece  mulieres  si  in  Neomeniis 
nerent ,  quani  in  liis  impudice  saltarcnl.  Forte 
etiam  Jonathas  non  loqtiitur  de  Calendis,  sed 
de  Sabbato,  quod  lum  occurrebat,  quo  operari 
noii  licebat. 

Et  sedebis  juxta  lapidem  cui  nomen  est  Ezel.] 
Hebr.  Hacyel,  hoc  est,  sedebis  juxta  certum  la- 
pidem  qtii  vocatur  Ezei ,  id  est ,  itinerarius ,  ait 
Pagnin.  eoquod  ilineranlibus  in  bivio  demons- 
tret  utriusque  viae  exilum  ,  qualis  fuit  lapis 
Mercurii  :  hic  enim  erat  Deus  et  index  viarum. 
Ila  Lyran.  et  Vatabl.  Atit  dictus  est  ilinerarius  , 
eo  quod  viatoribus  milliaria  et  distaniiam  loco- 
rum  ostendat.  Sic  enim  postea  Romani,  omnis 
politiEe  semnli,  in  celebrioribus  viis  stalueriint 
lapides  milliarios.  Unde  illse  phrases  :  Primo  ab 
urbe  lapide,  secundo  vcl  lerlio  ab  urbe  lapide ; 
lioc  est  primo,  secundo  vel  tertio  ab  urbe  mil- 
liario  :  Lapides  lii  etiamnum  Rom.ne  nonnuUis  in 
locis  exstanl.  Kt  talis  fuisse  videtur  lapis  liic 
Ezel.  Audi  Adrichomium :  Lapis  Ezel  dicitur  a 
viatoribus  seu  de  ambulalione  ;  distat  ^  Jeru- 
salem  160  sladiis,  et  ab  Jordane  stadiis  sexa- 
ginta  ,  teste  Joseplio  lib.  5.  Antiq.  c.  h.  Idem 
lapis  vel  locus  a  Septuag.  dicilur  Ergab  :  cau- 
sam  dicam  v.  ^l. 

20.  Et  ja<:iam  quasi  exercens  mf.  ad  signum,  ] 


L  RECUM.  Cap.  XX.  3/il 

ut  scopum  sagilia  configam.  ItaSeptuag.  Chald. 
Aquila,  Synimach.  Theodor.  el  alii. 

"11.  DiMisiT  te  DoMiiNUs,]  libeium  scilicel  ; 
liberavit  te  Deus  de  inanu  Saulis,  fecitque  ut 
cogiiito  per  me  ejus  in  te  odio  liber  aufugeres 
et  abires. 

22.  De  VERnO  autem  quod  locuti  sumus  ego  et 
TU ,  siT  Dominus  interme  et  te  ,  ]  testis  scilicet, 
quasi  dical  :  Soli  nos  duo  hoc  foedus  iniimus  ; 
qtiare  nullus  ejtis  pst  lestis  nisi  Deus,  qui  unus 
pro  omnibus  suflicit ,  utjugiter  memores  nos 
reddat  hujus  foederis  coram  se  initi ,  adigalque 
ad  iilud  exacte  servandum. 

25.  CUMQUE    SEDISSET     REX    SUPER    CATHEDRAM 

suAM.  ]  Ilinc  videtur  Saul  sedisse  ad  mensam  , 
non  discubuisse:  quare  mos  discumbcndi  apud 
Hebr;cos  poslerius  inlrodnctus  videtur. 

SurrexitJonathas,  ]idest,  assurrexilvenienti 
Abner  lionoris  causa  ,  ait  Valabl.  Porro  Chald. 
vertit  :  stetit  Jonalhas.  Septuag.  prcevenit  eum 
Jonathas  ;  qtiia  enim  cathedra  Saulis  adhserebal 
parieti,  hinc  prius  transire  debebal  Jonathas  ad 
locum  suum,  quam  Saul  sessione  sua  locum  illi 
ad  transeundum  occluderet.  hni  surrexit  Jona- 
ihas ,  scilicetut  ad  loctim  suum  in  mensa  per- 
geret,  illumqtie  sedendo  occuparet. 

26.  Neg  purificatus.  ]  Hinc  videliir  quod  con- 
vivium  hoc  regis  Saulis  in  Calendis  instructum 
fuerit  ex  victimis  pacificis,  hoc  est  pro  pace , 
prosperilate  ,  et  felicitaie  totius  mensis  Deo 
oblalis;  ut  scilicet  Deus  hunc  mensem  sibi  suo- 
que  regno  faceret  faustum  et  salutareni.  Nam 
immundi  poierant  vesci  eommunibus  cibis  ,  et 
mens.ne  regise  accumbere  :  nec  enim  arceban- 
tur  communicalione  liominum,  sed  sacrorum, 
puta  ingressu  templi.  Cogilabat  ergo  Saul  Davi- 
dem  excsede  alicujus  Philisih.Tei ,  aliave  simili 
re  coniraxisse  immunditiem  legalem,  nec  ab 
ea  se  adhuc  purificasse ,  ideoque  absentare  a 
merisa  regis,  in  qua  carnes  Deo  oblat.Te  ap- 
ponebanlur  ,  quibus  immundi  vesci  non  pote- 
rant. 

27.  CuR  NON  venit  FiLius  IsAi?]Ecce  hic  fel 
Saulis  se  exerit :  non  enim  Davidem  nomine  suo 
nuncupat;  sed  contemptim  eum  vocat  filiam 
Isai,  hominis  plebeii. 

28.  ROGAVIT    ME     OBNIXE     UT    IRET    IN    BETHLE- 

HEM.  ]  Meniitur  Jonathas  ,  sed  officiose  ,  putan.'» 
idsibi  licere  adexcusandum  Davidem  amicum 
suum. 

30.  FlLI  MULIERIS    VIRUM   ULTRO    RAPIENTIS,]  id 

est,  fili  meretricis  :  haec  enim  viros  ambit  et  ad 
scelus  allicit.  SicetSeptuag.  F(7/,  inquiunt,  puel- 
larumsponte  venientium;  unde  videntur  legisse 
n'n3;j  naaroth,  id  est,  puellarum  perl  :  jam  le- 
gunt  per  niyj  naavalh.  Unde  cum  Pagnino  ver- 
tunt  :  Fili  perversce  rebellionis  ;  hanc  enim  signi- 
ficat  m"na  pro  quo  Noslcr  cum  Sepluag.  aliis 
punci\s  \Gg\t  mo)'edoth  ,  id  est ,  descendentium 
ad  viros  ,  et  ultro  se  iis  ingerentium  :  IV  ia- 
rad  enim  significat  descendere.  Aut  Nosler 
legit  mardot ,  id  est  ,  dominantium,  qu;e  sci- 
licet  viris  sua  illecebra  etforma  dominanlur, 
a  radice?-rtrfa,  id  est,  dominari.  Sensus  erga 
estquasi  dicatSaul  :Videris  mihi,  (j  Jonatha,non 
esse  filiiis  meus  ,  sed  malris  adullerse,  eo  quod 
non  pareas  nec  faveas  mihi,  scd  Davidem  magis 
ames  quam  me  ,  quasi  ille  vel  aliquis  ejus  cog- 
nattis  sit  palcr  tuus,  non  ego,  et  quasi  mater  tua 
non  cx  me,  sed  ex  Davido  le  conceperit  et  go- 


m 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XXI. 


nuerit;  ideoqnenon  me,  sed  Davidis  amorcm 
libi  ingenerarit.  Unde  sequiliir  : 

l.\  co.NFusiOMDM  MATRis  Tu.E,  ]  quasi  dical :  IIoc 
ipso  quod  adeo  amas  Davitlcm  ,  conluMdis  le 
et  matrem  luam;  ostendis  enim  ii)sam  non  ex 
me,  sed  ex  amico  aliquo  Davitlis  concepisse. 

31.  FiLius  MonTis  EST,  }  id  est,  reus  morlis 
est ,  dignus  est  morle  ,  ideoque  a  me  morii  des- 
tinatus. 

Allegor.  Angelomus  :  Duvid ,  inquit,  abscon- 
ditus  in  agro  est ;  Clirislus  celalus.  In  mando  [in- 
qait  Joannes)  erat ,  cl  mundus  eum  no)i  cognovit. 
Juxta  lapidemsedebal,  quia  in  tabuLis  legis  scriptus 
erat.  Eum  Saul  odio  habens  et  inler  epulas  sedens 
fdiummorlisjndicabat  :  et  Judaica  ptebs ,  in  Pas- 
chce  epuiis  convivans  ,  de  nece  Clirisli  iracta- 
bat. 

hi.  De  L0C0(lapidis  Ezel)  qui  VEncEnAT  ad 
ArsTUUM.  ]  Hebr.  ^jj  negab,  id  est,  ad  Meridiem, 
sive  Auslram.  Porro  Sept.  relinuerunt  nomen 
negab,  quasi  proprium,  sed  illud  a  descripto- 
ribus  depravalum  est,  ut  \)V0  negab  ,  legatur  : 
Ergab\Q\  Argag,  \cl  Argapli,  yalJnnegab.  Audi 


S.  Hieron.  in  locis  Hebr.  Ergab ,  ad  queni  locum. 
Jonalkas  fiiius  Saul  veru  direxit ,  militaribus  ja- 
culis  se  exercens.  Pro  quoAquila  el  Symmachus  in- 
terpretali  sunl  lapidcm ,  iicet  Symmackus  in  atio 
loco  pro  hoc  niptiJ.-rpo-> ,  id  est,  ambitum  dixerit. 

Porro  vcru  S.  Hieron.  vocat  telum  vel  jacu- 
lum  ,  ad  veru  similiiudinem  factum  teque  ac 
Virgil.  7.  Eneid.  dicens  : 

Et  lereli  pugnant  mucrone  veruque  Sabello, 

Pronos  in  terram  adoravit  tertio,  ]  id  est, 
lerlio  se  in  terram  prostravit,  itaque  reveren- 
liam  Jonatli^e  exhibuit. 

/l2.  Qu/ECUMQUE  JURAVIMUS  ,  IN  NOMINE  DOMINI,  ] 

scilicet  rata  lirmaque  sinl;  vel  eorum  simus 
semper  memores.  Est  ellipsiset  reticentia  mire 
congruens  dolenlibus  :  lii  enim  ex  dolore  multa 
subiicent  ;  dolor  enim  eis  os  faucesque  occlu- 
dit ,  nt  verba  frangant,  et  seutentiam  dimidient 
vel  incidant.  Tale  estillud  Chrisli  dellentis  exci- 
dium  Jerusalem  :  Si  cognovisses  et  tu.  Luciu 
cap.  19.  versu  ^2. 


CAPUT  VIGESIMUM  PRIMUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

David  fugit  ad  Achimelech  pontificem  in  Nobe,  ab  eoque  petit  et  accipit  panes  pro- 
POSiTiONis  etgladium  GoLiiE.  Inde  V.  10.  viDENS  IN  Jud«:a,  utpote  Sauli  subjecta, 

SE  LATERE  NON  POSSE,   FUGIT  AD  AcHIS  REGEM  GeTH  ,  APUD   QUEM  PRODITUS  ET  ACCUSA- 
TUS  ,   SI3IULAT  SE  STULTUM  ,  ITAQUE  LIBER  EVADIT. 


|ENiT  autem  David  in  Nobe  ail  Achimelech  sacerdotem ;  et  obstupuit  Achi- 
melech ,  eo  quod  venissel  David.  Et  dixit  ei  :  Quare  tu  solus ,  et  nullus  est 
tecum  ?  2.  Et  ail  David  ad  Achimelech  sacordolem  :  Rex  praecepit  mihi 
isermonem  ,  et  dixit  :  Nemo  sciat  rem  ,  propter  quam  missus  es  a  me  ,  et 
jCtijusmodi  praeccpta  tibi  dederim  ;  nam  et  pueris  condixi  in  illum  et  illum 
jlocum.  3.  Nunc  ergo  si  quid  habes  ad  raanum  ,  vel  quinque  panes,  da 
'mihi,  aut  quidquid  inveneris.  U.  Et  respondens  sacerdos  adDavid,  ait 
illi  :  Non  habeo  laicos  panes  ad  manum  ,  sed  tanlnm  panem  sanctum  ,  si  mundi  sunt  pueri , 
maxime  a  mulieribus  ?  5.  Et  respondit  David  sacerdoti ,  et  dixit  ei  :  Equidem  ,  si  de  mulieri- 
bus  agitur  ,  conlinuimus  nos  ab  heri  et  nudius  tertius  ,  quando  egrediebamur ,  et  fuerunt  vasa 
puerorum  sancla.  Porro  via  heec  pollula  est ,  sed  et  ipsa  hodie  sanctificabitur  in  vasis.  6.  Dedit 
ergo  ei  sacerdos  sanctificatum  patiem.  Necpie  enim  erat  ibi  panis ,  nisi  tantum  panes  proposi- 
lionis ,  qui  sublali  fuerant  a  facie  Domini ,  ut  ponerentur  panes  calidi.  7.  Erat  aulcm  ibi  vir 
quidam  de  servis  Saul  ,  in  die  illa ,  intus  in  tabernaculo  Domini ,  et  nomen  ejus  Doeg  Idu- 
mseus ,  potentissimus  pastorum  Saul.  8.  Dixit  autein  David  ad  Achimelech  :  Si  habes  hlc  ad 
manum  haslam  ,  aut  gladium  ?  qiiia  gladiura  raeum  ,  et  arma  mea  non  tuli  mecum  ;  serrao 
enim  regis  urgebat.  9.  Et  dixit  saccrdos  :  Eccc  hic  gladius  Goliath  Philisthsei ,  quem  percus- 
sisti  in  valle  Terebinthi,  est  involutus  pallio  post  Ephod  ;  si  istum  vis  tollcre  ,  tolle.  Neque 
enim  hic  cst  alius  absque  co.  Et  ait  David  :  non  est  huic  altcr  similis ,  da  mihi  eum.  10.  Sur- 
rexit  itaque  David ,  ct  fugit  in  dic  illa  a  facie  Saul ;  et  venit  ad  Achis  regem  Geth  ;  1 1 .  dixe  - 
runtque  servi  Achis  ad  eum  ,  cum  vidissent  David  :  Numquid  non  iste  est  David  rex  terrae? 
nonne  huic  canlabant  pcr  choros,  dicentes  :  Percussit  Saul  mille  ,  et  David  decem  millia  ? 

12.  Posuit  autem  David  sermones  istos  in  corde  suo  ,  et  extimuit  valde  a  facie  Achis  regis  Geth. 

13.  Et  immutavitos  suum  coram  eis  ,  et  collabebatur  inter  mauus  eorum  ,  et  impingebat  in 


COMMENTAniA  IN  LlBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XXI.  343 

nstia  porlae,  defliiebantqiie  salivae  ejus  in  barbam.  \h.  Et  ait  Achis  ad  servos  siios  :  Vidistis 
liorainem  insanum  ,  quare  adduxistis  eum  ad  me?  15.  An  desunt  nobis  furiosi,  quod  intro- 
duxistis  islum ,  ut  fureret  me  praesente  ?  hiccine  ingredietur  domum  meam  ? 


1.  Venit  autem  David  inNobe  ad  Achimelecii 
SACERDOTEM  ]  summum  ,  sive  Poniificem.  Eiut 
enim  Jchimclecli  filius  Acliiae,  filii  Acliiioi),  filii 
Pliinees,  filii  Heli,  Ponlificis.  S.  Marcus  c.  2. 
V.  26-  ait  Davidem  vcnisso  ad  Ablulhar ;  sive 
quia  Abialhar  filius  Acliimclechi,  palre  aijsente 
vel  segrotanle,  vices  ejus  oi)iljat;  sivcquiano- 
men  utrum(|ue  tam  filio  quaui  patri  erat  com- 
mune,  uli  ibiilem  oslendi.  David  inilio  persecu- 
lionis  Saulis  fugiens,  secundo  et  terlio  adcum 
rediit,  sperans  eum  sil)i  reconciliare.  At  ubi  a 
Jonalha  cognovit  implacabile  ejus  conlra  se 
odium,  fugit,  ncc  amplius  ad  Saulem  rediit. 

iN  NOBE.  ]  Civilas  ha;c  cessit  sacerdolibus  oc- 
casione,  ut  vidctur,  Tabernaculi  fcederis  eo 
Iranslati.  Nam  Josue  cap.  21.  iuter  urbes  sacer- 
dotales  non  recenselur  ?iobe.  Post  Josue  ergo 
data  fuit  sacerdotibiis,  cum  Tabernaculum  iu 
illam  fuit  delaium.  Tabernaculo  enim  deservirc 
debel)ant  sacerdotes.  Porjo  duse  erant  xirbes 
diclae  Kobe ,  una  in  confinio  (ribus  Juda  et  Ben- 
jamin  cis  Jordaneni,  allera  irans  Jordanem  in 
dimidia  iribu  Manasse.  Numer.  32.  42.  et  Judic. 
8.  11.  Mulli  priorem  ISobe  bic  accipiunt :  Sera- 
rius  vero  posieriorem,  eo  quod  prior  illa  viciua 
esset  Gabaa  Saulis  ,  David  vero  hic  vers.  1.  dicat 
se  illinc  egressum  non  eodem  die,  sed  ab  heri 
et  nudiustertius  ;  ergo  intelligit  JSobe  trans  Jor- 
danem  sitam  :  haec  enini  longius  distabat  a  Ga- 
baa  ubi  habiiabaut  Saul  et  David. 

Nota  :  Tabernaculum  fcederis  conlinens  Ar- 
cam  ,  quod  Moses  fabricavit,  fuit  in  Silo,  ibique 
mansit  usque  dum  caperetur  Arca  a  PhilisthBeis, 
a  quibus  post  septem  mensesremissa,colIocata 
fuit  Arca  in  Cariathiarim  ;  inde  translata  fuit  iii 
domum  Obededom ;  inde  a  Davide  in  Sion  :  inde 
^Salomone  in  templum  ab  eo  erectum.  Tabcr- 
naculum  vero  Mosaicum,capta  arca,  videtur  de- 
latum  in  Nobe;  qua  a  Saule  subversa  ,  ut  audie- 
mus  cap.  sequenti,  translatum  fuil  in  Gabaon  : 
inde  a  Salomone  traductum  in  lemplum.  3. 
Reg.  8. 

Porro  Sacerdolcs  etPonlifices  sacrificia  ofFe- 
rebant  eo  loci,  ubi  eral  Tabernaculum  ;  quia  iii 
eo  erat  altareholocauslorum  ;  in  quo  offereudaj 
erant  victimsel.  Paralip.  21.  29.  subiiide  tamen 
Samuel  aliique  ob  graves  causas  dispensaiite 
Deo  aliis  iu  locis  sacrificarunt;  donec  Deus  ele- 
gil  sibi  stabilem  lociim  in  tcmplo  Salomonis. 

Dices  :  David  dicitur  tetendisse  arca;  Taberna- 
culum  in  Sion.  2.  Reg.  6. 17.  Resp.  hocTaberua- 
culum  non  fuisse  illud  priscum  a  Mosefabrica- 
tum  ,  sed  novum  a  Davide  in  Sion  ad  honorem 
Arcse  erectum. 

Et   OBSTUPUir  ACIIIMELECn,    EO    QUOD   VENISSET 

David,  ]  quia  videbat  eum  solum  et  inermem  , 
yelul  vagum  ei  profugum,  ac  causam,  scilicet 
iram  Saulis  ignorabat. 

QUARE  TU  SOLUS,  ET  NULLUS  EST  TECUM?]  SOluS 

enim  David  fueral  cum  Jonatha,  ab  eoque  cog- 
nito  decrelo  Saulis  de  se  occidendo,  illico  sohis 
famelicus  et  incrmis  profugerat  ad  Achimelech, 
quasiPontificem.  AliierrcspondcntLyran.Dion. 
et  Athanas.  homil.  deSemcute,  scilicetDavidem 
dici  solum  venisse,  quia  non  veuicbat  comita- 


tus  soliia  frequentia  famulorum  et  militum,  sed 
paucis  duulaxatstipalus. 

2.  Rex  PR/ECEPiT  Miiii  SERMONEM.  ]  Meulitur  Da- 
vid  olPiciose  ad  tutandam  vitam  suam  :  ne  sci- 
licet  si  diceret  se  fugere  Saulem  sibi  infeusum, 
Achimelech  nietuens  iram  Saulis,  uon  auderet 
panes  sibi  darc  ;  rursum  ue  ipsi  Achinielech 
crearel  periculuni  vilse  apud  Saulem.  Erat  enim 
ibi  Doeg,  Sauli  addiclus,  qui  nihiloininus  Achi- 
melecii  apudSaulem  accusavit,  ideoque  causa 
fuitcurab  eo  tot  Sacerdoles  occidereutur ,  ut 
audiemus  capite  sequenli. 

Et  pueris  (famiilis)  condixi  iN  illum  et  illum 
LOCUM.  ]  Hiuc  videlur  quod  David  solus  lecta 
facie,  ne  agnoscerelur  a  Doeg,  ingressus  sit  ad 
Achimelech  ,  famulos  vero  suos  jam  ante  cum  a 
Jonatha  discederet,  vel  per  se  odiens,  vel  per 
Jonalham,  ait  Abulensis,  evocaus  jnsserit  se  in 
loco  condictojuxta  Nol»;  exspeciare  :  (juarc  ab 
Achimelech  accepisse  panes,  eosque  ad  famu- 
loset  socios  in  locum  condicium  exspecianles 
detulisse:  omnes  enim  laborabant  ex  bidui  ili- 
uere,  iuedia  et  fame  :  quare  omnes  ex  panibus 
sanctificalis  famem  expleverunt,  ut  aitChristus 
Matlh.  12.  3.  quia  aliuude  panes  commuues  ob 
metiim  Saiilis  habere  uon  polerat.  Necessitas 
enim  non  liabet  legem.  Ila  S.  Hier.  Hilar.  S.  Thom. 
Maldon.  In  Matih.  12.  S.  Ambros.  et  Tohnus  in 
Lucae  c.  6.  Lyran.  Dion.  Abulensis  et  alii  hic. 
Allegor.  Angeiomus  :  DrtUi^  ,  ait,  ad  Acldmelecli 
solus  venit ;  et  Christus  in  passione  sua]  solus  re- 
lictus  est.  Ouod  autcm  ait  David,  illo  et  iilo  in  loco 
condixi  pueris  mcis,  hoc  indicubat  quod  Dominus 
Apostotos  suos  ante  passionem  suam  informans 
ait  :  Postquam  resurrexero ,  pra^cedani  vos  in 
Galilceam.  David  ab  Achimeiech  quinque  panes 
qiioisivit,  sed  unum  accepit  :  quia  in  quinque  libris 
Mosaicce  legis  unitas  retinetur. 

h.  Sl   MUNDl  SUNT  PUERI  MAXIME  A  MULIERIBUS,  ] 

quantomagis  in  lege  nova  marilos  ab  usu  uxo- 
rum  abslinere  decet  eo  die,  (|uo  pauemnonpro- 
positionis,  sed  divinum,  pula  Eucharistiam  su- 
mere  volunt?  ila  Theologi. 

5.  Et  fuerunt  vasa  puerorum  sancta.]  Vasa, 
id  est  corpora,  fuerunt  munda  a  inulieribus  et 
impolhita.  Sic  ApOslolus  1.  Thessal.  4^.  jubetul 
quisqiic  vas,  id  est  cof\)m ,  suum  possideat  in 
honore  et  sanctitate ,  idest,  puritate.  Ita  Abuleu- 
sis.  Aliter  Vatablus  qui  per  tYfirt  accipit  vestes  , 
quasidicat:  Vesteshabcmuspurasetmiindas,qui- 
bussauclum  propositiouis  panem  accipiamus.   •* 

POURO  VIA  H/EC  POLLUTA  EST,  SEI)  ET  IPSA  HODIH 

SANGTiriCABiTUR  iN  VASis.  ]  Hcbr.  «^IT r/erecft ,  id 
est,  via ,  ssepe  sumilur  pro  more ,  usu  et  con- 
suetudine:  hac  enim  res  leritiir,  periude  ac  pe- 
dibus  terilurvia  sacpius  repelila.  Estmetaphora, 
quasi  dicat :  F/a  hoic ,  id  est  mos  hic  laicus  , 
immundiis  et  pollutus  est;  quod  scilicet  laici 
vescanlur  panil)us  propositionis,  quos  non  nisi 
Sacerdotibus  ex  lege  comederc  licet :  sed  sanc^ 
tificabitur  in  vasis.  q.  d.  Pauis  hic  sanctus  non 
polluelur,  scd  sancte,  id  est  pur(>  ,  recrnielur 
in  sanctis  ,  id  est  puris  ,  corporibus  noslris , 
in  hac  gravi  necessitale  famis,  qua  etiam  lai- 
cis  licet  pauibus  sauclis  vesp>  ;   quare  paui» 


COMMENTARI.V  IN  LIBRUM  I.  REGUM. 

lciK^baiur  in 


liic  mundus  non  poUuetur  nec  protau;ibitur  , 
sed  i\  niundis  fameniibus  mundecomedeiur.  Ita 
S.  Hieron.  Lyran.  Abulensis  ;  secundo,  Valabi. 
pro  via  hoec  ,  mallel  legi ,  panis  liic,  quasi  dicat: 
Panis  hic  poUulus  est  profanus,  eo  (juod  acon- 
specui  DominietTabernaculositremotus;(|uare 
nobis  laicis  eum  comedere  licet.  Tertio  alii  , 
quasidical:  Fia  licec  poUata  est  aliis  qiiibiisdam 
inconvenienliis,  sed  excusabitin-  propter  mundi- 
tiam  a  mulieribus.  Quarto  alii,  quasi  dical :  Licet 
via  licec  poUata ,  et  laica  sit,  id  est,  laici  negolii 
cansa  suscepta  ;  propter  tamen  vestium  corpo- 
rumque  sanctitalem  sanctificabilur ,  id  est,  in 
necessitate  illa  inslar  sanclae  habebitur;  panis 
iste  quasia  mundis  comedetur;  quinlo  Ange- 
lom.  quasi  dicat:  Mentiendo  viaet  iter  polluitur, 
dum  a  rege  missum  me  fingo,  et  hoc  necessi- 
late  morlis,  sed  sanctificabitur  in  iliis  ,  qiioruiii 
causaetiam  fugio,  quia  illor^mi  non  solum  mei 
periculi  causamentior  :nam  ipsihujus  reicausa 
salvabuntur;  prima  explicatio  uti  simplicior  , 
sic  et  congruentior  videtur. 

AUegor.  Idem  Angelomus  :  David,  ait,  per 
viam  poUatam  se  venisse  ad  Ackimeieck  professus 
est ,  quia  et  Ckristus  Dominus  inter  immandas 
Judcvorum  acliones,  impolUUus pertransivit.  Qaod 
auiem  ait:  Sedet  ipsaliodiesanctificabitur  invasis 
meis ,  koc  indicabat  quod  sancti  ApostoU ,  qui 
Domini  vasaerant ,  d  contagione  Judceorum,  fide 
purganle  corda ,  sanctificabuntur. 

Porro  Chaldaeus  inBibliis  Regiis  habetcontra- 
rie  :  Et  ipse  nonin  via  poUuta  fait  ambulans.  Ipse, 
sciiicet  panis  ,  quasi  dicat:Licet  via,  id  est , 
consuetudo  haec  comedendi  ,  scilicet  panem 
sanctum ,  a  laicis  sii  poUuia  ;  tamen  hic  ei  nunc 
apud  nos  non  erit  polluta  ,  ob  causam  jam  dic- 
lam.  Verum  Codices  Veneti  el  Basileenses  de- 
lent,  rbnon, ets\c  plane  consentit  Chaldeeuscum 
Hebraeo,  Sepiuag.  etLatina  vulgata. 

6.  NeQUE  ENIM  ER.\T£BI  PAMS  NISI  TANTOM  PANES 

raoPOSiTioNis.  ]  Quomodo  Achimelech  Pontifex 
in  domo  sua  non  habuit  panes  communes? 
Resp.  Abulensis  cansam  fuisse  quod  ipse  jam 
posiierat  in  mensa  panum  propositionis  paues 
recentes,  ideoque  juxta  legem  veteres  sustule- 
riit  ad  victum  suum  et  siiorum  ;  neque  coxerat 
alios,  eo  quod  iili  suHicerent.  Verum  panes  pro- 
posilioniscomedere  poterant  soli  (uti  dixi  Levii. 
2i. )  sacerdotes  eorumque  filii  masculi ,  non 
vero  feminfe  et  filise  :  quare  pro  iis  Achimelech 
debebathabere  panes  communes,  quos  Davidi 
dare  polerat  et  debebat.  Quare  planius  dicas 
Davidem  hic  rem  suam  egisse  cum  Achimelech 
non  in  domo,  sed  in  Tabernaculo  ,  ubi  alii  non 
erant  panes  quam  propositionis.  David  enim 
simulabal  festinationem  el  urgensnegolium,  ne 
fnga  ipsius  percrebresceret,  itaque  ipse  cape- 
retur  veloccideretur  a  ministrisSaulis.  Symbol. 
S.  Aug.  in  Psal.  5L  docet  Davidem  hic  non  tan- 
tum  regis,  sed  et  sacerdolis  personam  figurare, 
dum  panes  sanctos  sacerdotibus  propositos  co- 
medit,  itaque  repraesentare  Christum,  qui  fuit 
sacerdos  Beque  ac  rex. 

7.  Er.at  adtem  iur  via  quidam  de  servis  S.vul 
IN  DIE  ILl.A,  INTUS  IN  Tabernaculo.  ]  Pro  intus  , 
Sfjrarius  vult  legendum  tentus ,  hoc  est  detentus. 
Sic  enim  habent  Hebraei,  Sept.  Chald.  S.  Hier. 
VatabL  etalii:  nimirum  obligatus  erat  voto,  quo 
voveratseperaliquoldiesinTabernaculo  mausu- 
rum,  ut  orationi  etlegi  Dei  legendae  et  audiendaj 
vacarel.  ItaRHbanusetexeo.Glossa.AutuiTheod. 


Cap.  XXI. 

Tabernaculo  ,  quia  lorquebatur  a 
quodam  daemoiie;aiit  tenebatur  morbo,etideo 
iu  tabernaculo  orabat ,  ut  eo  liberaretur. 

Er  NOUEN  Ejus  DoEG  Idum.eus  ,  ]  qiiia  in  Tdu- 
m;ca  habitiirat ;  nam  Josephus  ait  eum  fuisse 
Syrum.  Heiji.ei  apud  S.  Hieron.  tradunt  eum 
fuisse  armigerum  Saulis  :  qui,  Saule  se  occi- 
deiite,  etiam  ipscse  occidilcap.  31.  sed  hoc  in- 
certum ,  et  a  Rabbiuis  confictum  videtur.  Prodi- 
dit  hic  Doeg  Davidem  el  Achimelech  Sauli ,  ut 
audiemus  cap.  seq.  ideoque  fuit  typus  Judse 
proditoris  prodentis<il»ristum  Judaeis.  Ita  S.  Aug. 
in  Psal.  51. 

PoTENrissiMus  Pastorum  Saul,]  id  est ,  ut 
Chald.  PnFfectus  Pastorum  Saalis  ,  Septuag.  ver- 
tunt:  Pascens  muUis  Saulis ;  unde  hoc  ex  Se|)t. 
traductum  in  nonnullis  codicibus  Latinis  legi- 
tur,  neque  ac  apud  Joseplium.  Verum  id  recte 
sustulereRomani,  ut  oslendit  hic  Franc.  Lucas 
in  Notationibus. 

9.  ECCE    HIC  GLADIUS    GOLIATH,    etC.    EST    INVO- 

LUTUs  PALLio  PosT  EpHOD  ,  ]  uimirum  David  gla- 
diiim  huuc  quo  Goliam  truncarat,  obtuleratet 
consecraverat  Deo,  quasi  victoriae  auctori  in 
Tabernaculo.  Ita  Abulensis  ,  Serarius  et  alii ; 
licet  id  neget  Lyranus,. 

PosT  Ephod,]  id  est,  post  locum  sive  post 
vestiarium,  in  qiio  Ephod  el  vestes  sacerdotales 
asservabantur,  ait  Vatabl.  Aliler  Chald.  Gladius 
GoUce,  iiiquit,  opertus  paUio ,  postquam  qucesivit 
iUi  in  Epkod  ,  quasi  dicat  :  Gladius  hic  oblatus 
fuit  Deo  per  oraculum,  quo  David  consulens 
Deum  per  Pontificem  indutum  Ephod,  in  quo 
erant  Urim  et  Tummim,  ubi  velletreponi  huiic 
gladium  ;  ab  eo  andivit  illum  sibi  dicandnm  in 
Tabernaculo.  Sic  et  Serarius  qui  id  colligit  ex 
cap.  22.  V.  10.  13.  15. 

Hinc  colligit  Abulensis  recte  in  templis  dicari 
Deo  gladios,  arma,  vexilla  similiaque  anathe- 
mata  in  memoriam  et  gratitndinem  sanitatum  , 
victoriarum,  alioru  mque  beneficiorum  a  Deoet. 
Sanctis  receptorum. 

Et  AIT  DaviD  :  NON  EST  HOIC    ALTER  SIMILIS  ,    DA 

MiHi  EiiM.]  Hinc  palet  Davidem  procero  vasto- 
que  fiiisse  corpore  ;  utpole  qui  gladio  Goliae 
uieretur  et  pugnaret. 

Allegor.  Angelomus  ;  David,  ait,  GoUce  gla- 
dium  sustuUt ;  quia  et  Ckristus  Dominas  diaboli 
arma  abstuUt.  Fortis  enim  ipse  spoUa  diripuil. 

10.  Sorrexit  itaque  David,   et  fugit  in  die 

ILLA    A    FAi;iE    SaUL,    ET    VENIT    AD    AcHIS    RBGEM 

Geth.  ]  David  dimissis  alio  famulis  solus  fugit  , 
et  venit  ad  Achis  ,  ut  melius  lateret  incognitus  ; 
nesicognosceretur  tot  stragumauclor  occiderc  - 
tur ,  ut  patet  ex  sequenti.  Nam  Goliath  occisus 
a  Davide  erat  ex  Getk,  cujus  Rex  erat  Ackis. 
Porro  Ackis  hic  in  titulo  Ps.  33.  \0Ci\lur  Abime- 
leck  ,  aut  polius  Ackimeleck  ,  id  est,  Ackis  rex  , 
uti  vertunt  Theodotion ,  Symmachus,  sicque 
expiicat  ibidem  S.  Augustinus. 

11.  NuMQuiD  non  iste  est  David  rex  terr.e,  ] 
qui  ubique  pra^liatur,  vincit  et  dominatur  ?  aut 
ut  Valabl.  rex  terrce  ,  id  est ,  hujus  regioiiis  nos- 
irae  :  ad  eum  enim  regnum  terrae  nostrae  per- 
tinere  videlur  propler  devictum  Golialh  :  ea 
enim  lege  pugnalum  erat,  ut  victor  possideret 
regionem  vicli,  quasi  dicat  :  Cum  ad  Davidem 
regnum  tuum  videatur  pertinere  ,  6  Achis  ,  cur 
eum  in  illud  non  admittis  ? 

12.  Posuit  autem  David  sermones  istos    in 

coRDE  suo,  ]  cogitans  modum  et  raiionem  accu- 


COMMENTARIA  IN 

«alionem  hanc  rofcllondi  vel  (leclinandi ,  eteva- 
dendi  lam  pr.esens  vil.e  periciihini.  Unde  lunc 
oravit  el  composnit  Ps.  65.  in  quo  pelit  ab  hos- 
tibiis  maledicis  liberari ,  et  paulo  post  dictavit 
Ps.  33  ;  iiiins  enim  hic  est  titiilus  :  Davidi  ciim 
immulcwit  vultinn  suinn  roram  Achimelech,  et 
dimisit  eum  et  abiit.  1.  Reg.  21.  Unde  videtur  Da- 
vidPsalmum  luinc  dictassenon  initioaccusalio- 
nis  et  periculi,  sed  postquam  ab  Acliis  dimissus 
liber  evasit.  Nam  Deo  pro  liberalione  gralias 
agens  cecinit  iBenedicam  Dominmn  in  omni  lem- 
pore  ;  David  enim  Goliath  Gelliaeum,  multosque 
alios  Celbeeos  et  Pliilisthinos  occiderat ,  unde 
eis  erat  odio  ac  (errori  :  Gelh  enim  erat  una  ex 
quinque  Satrapiis  Philisthinorum  cujus  satrapa  , 
sive  rex,idest  regulus,  erat  Achis.  Gethhthv. 
idem  est  quod  torcular,  idque  hic  appositum 
est.  David  enim  metu  Saulis  coactus  fuit  fugere 
ad  Philislhaeos  conjuratos  Israelis  etsuoshostes; 
unde  ibi  quasi  in  torculari  pavoris  et  angoris 
pressus  fuii.  GeihtemporeS,  Hieron.  Dioctesarea 
dicebalur.  Siia  est  juxta  Gazam  el  Accaron.  Ita 
Adrichomius. 

13.  Et  nniuTAViT  os  stium  cop.aivi  eis.  ]  Pro  os 
5HH?n  ,  Hebr.  est  inyTD  ^aamo,  idest,  gustum 
suum  j  hoc  est  sensum  suum  ,  puta  mentem 
suam  ,  hoc  est :  David,  qui  prius  eratsensauis  , 
finxil  sc  insanum.  Ita  Vatabl.  Secundo  Pagnin. 
vertit  :  sermonem  suum ,  quasi  dicat  :  David  im- 
mutabat  scrmonem,  maxime  quoad  pronuntia- 
tionem  et  accenlum;  ac  ne  Judseus  videretur, 
alia  dialectoet  pronunlialione  utebalur.  Ita  Sc- 
rarius.  Teriio  et  p\ane  gustum  ,\i\  est,  habitum 
oris  etfaciei  sujb  :  oreenim  et  facie  ostendilur 
guslus  tum  corporis  tum  menlis;  qiiid  scilicet 
homogustet,  quid  ei  placeat,  quideum  oblec- 
tet,  quidve  ei  disphceat,  eumque  conlrislet. 
David  ergo  mutavit  gustum,  id  est,  habituin 
oris  et  vultus  sui,  illum  detorquendo,  conira- 
hendo,  dilatando,  etin  variasformas  geslusque 
os,  oculos,  nares  et  labia  Iransformando,  uli 
faciunisiulii,  cumquideis  placet,  vel  displicet. 

Alleg.  Angelom.  David ,  ait,  id  est  Christus , 
mutavit  os  suum,  dum  aliam  legem  ,  aliud  testa- 
mentum,  alia  prcecepla  et  Sacramenta  quam  fue- 
rant  lcgis  veteris,  in  lege  nova  inslitait; prcesertim 
Eucharistiam  :  mutavit  enim  ipse  sacrificia  boum 
et  taurorumin  sacrificium  Euchurislicum  corporis 
et  sanguinis  sui.  Ita  et  S.  August.  in  litulo  Ps.  33. 
qui  ct  addit  :  Insanire  Christus  videbatur  Judceis, 
dum  diceret  :  Nisi  manducaveritis  carnemmeam, 
et  biberitis  meum  sanguincm ,  non  habebitis  vitam 
in  vobis.  Unde  dicebant  :  Durus  est  hic  sermo,  et 
quis  potest  eum  audire?  Joan.  6. 

Et  collarebatur  inter  xianus  eorum.  ]  Hebr. 
bTnn"'  iitholel,quo{\.  Pagnin.  vertit:  insaniebat; 
Vatabl.  simulabat  se  stuUum.  Chald.  et  stupidus 
factus  estinmanueorum,  scilicet  David  jactaudo 
brachia,  divaricando  tibias,  tiiubando,  ei  ca- 
dendo  in  lerram  fingebat  se  insanum  vel  epi- 
lepticum. 

AUegor.  Chrislus  coUapsus  esl  in  manibus  Ju- 
dceorum,  quando  ab  eis  crucifixus  fuit.  Iia 
Angel.  Glossa,  etex  eaS.  Th.  2.  2.  q.  111.  ari.  1. 
ad  2.  Septuag.  verlunt  :  Ttaps-fepsTo  ev  xxii  xtp-ji; 
«jTou ,  id  esl  delirabat ,  id  est,  delira  faciebat 
et  delirum  se  fingebat  in  manibus  suis;  ■ny.pvfopx 
enim  cst  mentis  error  cl  deliralio,  teste  Galcno 
et  Suida ,  qui  Tzxnv.-foi^x  quoque  appellat  Dce- 
moniacum  ;  ul  David  hic  repnesenlet  Christum, 
qui  a  Judaeis  habilus  est  ul  delirus  ct  dcemonia- 

CORNEL.    A   LAPIDE.    TOU.    II. 


LIBnUM  I.  REGUM.  Cap.  XXI.  345 

cii-!  ,  ac  ab  Herode  vesle  alba,  quasi  slultus, 
indulus  est.  Unde  et  S.  August.  in  ps.  33.  qui 
est  de  hac  re  :  Psatmus ,  inquit,  ostendit  sanam 
et  sobriam  ebrietatem.  Idem  tamen  ibidem  verlit : 
Ferebatur  in  manibus  suis ,  idque  aptat  Christo  , 
qui  in  ultima  ccena  instituens  Eucharistiam  , 
eam  gestans  manibus  suis  portabat;  to  enim 
Ta.pv^tpiTo  proprie  dicitur  de  ferculis,  ciim  ia 
triclinium  mensamque  inleruntur.  Ferebatur  , 


ait  S. 


August. 


Christus  in  manibus  suis ,  quando 
comedens  ipsum  corpus  saum  ait  :  lloc  est  corpus 
meum.  Ferebat  enim  illud  corpus  in  manibus 
sais. 

Et  liwPiNGEBATiN  OSTIA  PORT/t:.]  Hcbr.  ^T)i  ictau, 
quod  Ghald.  vertit:  Lineans  super  vacuas  portce , 
quasi  dicat :  Recta  liuea  in  ostia  ferebatur ,  et 
arietabat  uti  faciunt  arietes;  aut  liueas  forma- 
bat  in  ostio.  Pagnin.  Designabat  in  ostiis  portce. 
Vatabl.  Exaruit  unguibus  in  valvis  portarum  ,  vel 
pingebat  sive  scribebat  in  osliis  portce,  sicut  fatui 
in  osiiis  solent  digitis  suis  pingere,  et  varias 
lineas  describere. 

Porro  S.  August.  in  titulo  Psal.  33.  ex  Sept. 
legit  :  Affectabat  et  tympanizabat  ad  ostia  civi- 
tatis ,  hoc  est,  tam  crebro  et  fortiter  in  ostia 
impingebat,  ut  tympanum  pulsare  videretur, 
aut  tympana  et  alia  ludicra  in  ostio  pingebaf. 

Allegor.  vero  S.  August.  idipsum  de  Christo 
crucifixo  explicans  :  Affectavit,  inquit,  id  est , 
compassus ,  et  miseratus  est  nos  c  supremis ,-  et 
quoniam  qui  crucifigitur  ,  in  ligno  extenditur  ;  ut 
autcm  tympanum  fiat,  caro ,  id  est ,  corium  in 
ligno  extenditur ;  dictumest  :  Et  lympanizabat , 
id  est ,crucifigebalur ,  in  iigno exlendebalur.  Affec- 
tabat ,  id  est ,  affectum  innos  habebat,  ut  animam 
suam  poneret  pro  ovibus  suis,  Tympanizabat  : 
Quomodo?  ad  ostium  civilatis.  Oslium  nobis  est , 
quod  aperitur  ut  credanius  in  Deum.  Clauseramus 
ostia  conlra  Cliristum,  et  aperueramus  diabolo  , 
contra  vitam  ceternam;  clausum  cor  habebamus , 
ille  autem  Dominus  Deus  noster ,  quiu  clausum  cor 
habebamus  homines  adversus  vilam  ceternam,  nec 
poteramus  videre  verbum  quod  vident  Angeli, 
cruce  aperiebat  corda  mortalium,  hoc  est ,  tympa- 
nizabat  ad  ostium  civitutis. 

Hinc  hebr.  ietau,  verti  polest  :  Deiineabat  iit- 
leram  tau,  id  est ,  forinabat  figuram  crucis  ; 
hanc  enim  exhibet  liitcra  ^a».  Denique  Septuag. 
pro  ietau,  videntur  legisse  liatof,  id  est,  tym- 
panizabat;  'Hin  toph  enim  est  tympanum  :  ita  dic- 
lum  a  sono  tympani  per  onomatopaDiam. 

DeFLUEBA^TQUE  SALlV.ai   EJUS   IN    BAR15AM  ,  ]  Uti 

fit  in  epileplicis,  phreneticis,  stupidiset  stultis. 

Allegor.  id  dc  Christo  explicat  S.  Augusl.  in 
titulo  Psal.  33.  in  fine  :  Quid,  inquit ,  sunt? 
SalivoB  enim  currunl  infantibus.  Nonne  ercmt 
tanquam  infantilia  verba,  manducate  carnem 
meam  et  bibite  sanguinem  meum? sed  ista  infan- 
tilia  verba  tegebant  virtutem  ipsius.  Virtus  eniui 
in  barba  inteliigitur.  Salivce  igitur  decurrentes 
super  barbam  ejus,  quidsunt,  nisi  verba  infirma 
virtutem  ejus  tegentia?  Sic  quoque  Beda  ,  Euche- 
rius  ,  Angelomus  ei  Rabanus ,  qui  more  siio 
S.  Auguslinum  sequuntur. 

Quacres  an  David  peccarit  lingendo  se  slul- 
tum.  Aflirmant  nonnulli  :  ralio  est,  quia  iit 
docei  S.  Thom.  2.  2.  q.  111.  arl.  1.  ad  2.  fictio 
est  mendacium  non  verbi,  sed  facti  ;  meiuia- 
cium  autem  est  peccatum.  Uiuh;  S.  Tliom.  ibi- 
dem  ad  2.  Davidem  noii  aliler  excusat,  (iiiam 
quod  fictio  haec  fueril  figiiralis;  fuit  enim  (igura 

Uk 


5^6  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM, 

Chrlsii ,  qui  cum  essei  Deus  aliuni  se  esse  quasi     sUiis  brevem 
simulavit,  cum  carnem  noslram  assumpsil,  et 
in  ea  tot  labores  et  dolores  ipsamque  crucem 
subiit. 

Miiius,  veriusque  Abulensis  et  alii  censent 
Daviiiem  non  peccasse  ;  tum  quia  vitletur  ad 
hoc  niotus  a  Deo  :  unde  et  paulo  i)ost  recedens 
ab  Achis,  Dei  insiinctu  composuit  elegantem 
Psalmum  33.  Benedicam  Dominum  in  omni  tem- 
pore  :  tum  quia  David  impingens  in  ostia  ,  alias- 
que  acliones  deliras  faciens,  ipso  facto  non  di- 
cebat  se  esse  stuUum,  sed  se  id  duntaxat 
simulare  ob  instans  periculum ;  hoc  autem  erat 
verum.  Porrosic  simulare  non  esl  mendacium, 
sed  silentium  duntaxat  veritatis  ,  sivedissimu- 
latio  qua  quis  aliam  quasi  personam  ,  alios  ges- 
tus  moresque  induit  justa  de  causa,  ut  tegat 
veritatem  adevadendum  periculum.  SicSamuel 
finxit  se  ire  ad  immolandum  in  Bethlehem ,  cum 
iret  ad  ungendum  Davidem  in  regem  cap.  16. 1. 
Sic  Josue  cap.  8.  5.  finxit  se  pavidum  fugere 
cives  Hai,  ut  eos  ex  urbe  eliceret  et  mactaret. 
Sic  Gcdeon  Judic.  7.  20.  cnm  treceniis,  com- 
plosione  lagenarum  et  effulguratione  lampada- 
rum,  finxit  se  magnnm  habere  mililum  nume- 
rum  ,  ut  Madianitas  innumeros  consternaret. 
Idem  sensere  et  fecere  Gentiles.  Unde  Horatius 
lib.  h.  Garm.  Ode  12.  Misce,  ait,  slaiiitiam  con- 


Cap.  XXII. 

Dulce  est  clesiperc  in  loco.  Et  Cato 


Insipiens  esto  ,  cnm  lempus  postulat  aul  res ; 
Slultitiam  simulare  loco  prudentia  summa  est. 


EtAusoniiis  1.  2.  Dislichoruin,  Sic  Solon,  unus 
e  sei)teni  Graecorum  sapienlibiis  et  Alhenien- 
sinm  legislalor,  finxil  se  delirum,  utAlhenien- 
sii)iis  persuaderet  recuperare  Salaminam  Insu- 
lam.  Capitale  enim  erat  ea  de  re  loqui.  Ita 
Plularch.  in  Solone.  Denique  S.  Simeon  cogno- 
mento  5rt/(t5,  id  esl,  slultns;S.  Franciscus  (qui 
se  nominabat  faluellimi  mundi  )  ,  mullique  alii 
Sancii  simularuiit  sesiulios:  lum  ad  insignem 
liutnilitatem ;  tum  iit  dorerent  honoris  mundi- 
que  contemplum,  ac  mnndi  sapienliam  meram 
esse  stultiliam.  Unde  S.  Paulus  1.  Corinth.  U- 
Nos ,  inquit ,  stalti  propler  Cliristum.  Et  noster 
S.  Igiialius.  Sis,  ait,  mundo  demens  ,  ut  sapias 
Domino;  quia  qaod  stultam  est  Dei ,  sapientius  est 
hominibus.  1.  Gor.  1.  15.  Vide  ibi  dicta. 

15.  A\  DiisuNT  NOBLS  Funiosi  ?]  quia  sicut  nus- 
quam  desunt  cegroiantes  corpore  ,  sic  nec  aegri 
nienle  :  praesertim  (iuia  menlis  .xgritudo  et  de- 
lirium  pend<!tex  ;egritudiue  corporis  et  cerebri; 
quod  si  minimum  l^edalur,  minuatur,  veidistor- 
queatur  ,  creat<;pilepsias,  phreneses,  deliria,fu- 
rores  ,  elc.  Fahulantur  Rabbini  uxorem  et  filiam 
regis  Achis  laborasse  delirio. 


CAPUT  VIGESIMUM  SECUNDUM. 


SYNOPSIS  CAPITIS. 

DaVID  FUGIT  IN  SPELUNCAM  OdOLLAM,  INDE  V.  5.  MONENTE  GaD  PROPHETA  REDIT  IN 
TERRAM  JUDA.  AUDIT  ID  SaUL  SUOSQUE  INCITAT  UT  EUM  PROSEQUANTUR  ,  SIBIQUE  PRO- 
DANT  ET  TRADANT.  MoX  V.  9.  DoEG  ACCUSAT  AcHIMELECH  PONTIFICEM  ,  QUOD  DaVIDI 
DEDERIT  PANES  ET  GLADIUM  GoLI^.  QUARE  V.  18.  EUM  CUM  85  SOCIIS  DoEG  JUSSU 
SaULIS  OCCIDIT. 

BiiTergo  Davidinde,et  fugit  in  speluncam  Odollara.  Quod  cum  audis- 
sent  fratres  ejus,  et  omnis  domus  patris  ejus,  descenderunt  ad  eum  illuc. 
/2.  Et  convenerunt  ad  eum  omnes  ,  qui  erant  in  angustia  constitiiti  ,  et  op- 
Jpressi  sere  alieno  ,  et  amaro  animo  et  factus  est  eorum  princeps ,  fuerunl- 
ique  cum  eo  quasi  quadringenti  viri.  3.  Et  profectus  est  David  inde  in 
^Maspha  ,  quae  estMoab;  et  dixitad  regem  NoabrManeat,  oro ,  pater 
meus  et  raater  mea  vobiscura  ,  donec  sciam  quid  faciat  mihi  Deus.  4.  Et 
reliquit  eos  ante  faciem  regis  Moab;  manseruntque  apurl  eum  cunctis  diebus,  quibus  David 
fuit  in  praesidio,  5.  Dixitque  Gad  propheta  ad  David  :  Noli  manere  in  praesidio,  proficiscere  et 
vade  in  terram  Juda.  Et  profeclus  est  David ,  et  venit  in  saltum  Haret.  6.  Et  audivit 
Saul  quod  apparuisset  David  ,  et  viri  qui  erant  cum  eo.  Saul  aulem  ,  cum  maneret  in 
Gabaa ,  et  esset  in  nemore  quod  est  in  Rama ,  hastam  raanu  tenens ,  cunctique  servi  ejus 
circurastarent  eum,  7.  ait  ad  servos  suos  qui  assistebant  ei  :  Audite  nunc,  filii  Jemini ,  nura- 
quid  omnibus  vobis  dabit  Glius  Isai  agros  et  vineas ,  et  universos  vos  faciet  tribunos,  et  centu- 
riones  ?  8.  quoniara  conjurastis  omnes  adversum  me,  et  non  est  qui  mihi  renuntiet,  raaxime 
cum  et  Dlius  meus  foedus  inieril  cum  Clio  Isai.  Non  est  qui  vicem  meara  doleat  ex  vobis,  nec 
qui  annuntiet  mdii;  eo  quodsuscitaverit  filius  meus  servum  meum  adversura  rae  ,  insidiantem 
mihi  usque  hodie.  9.  Respondcns  autem  Doegldumseus,  qui  assistebat,  et  erat  priraus  inter 
servos  Saul  :  Vidi,  iuquit,  filiiira  Isai  in  Nobe  apud  Achimelech  filium  Achilob  sacerdotem. 
10.  Qui  consuluit  pro  eo  Dominum,  et  cibaria  dedit  ei;  sed  et  gladium  Golialh  Philisthaei 
dedit  illi.  1 1 .  Misit  ergo  rex  ad  accersendum  Achiraelech  sacerdoteoi  filiura  Achitob,  et  oinnem 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XXII.  3Z|7 

doniiim  palris  ejiis  sacordotum  qui  erant  in  Nobe ,  qui  universi  venerunt  ad  regem.  12.  Et  ait 

Saul  ad  Achimelech  :  Audi,  fili  Achitob.  Qui  respoudit  :  Prsesto  sum  ,  Domine.  13.  Dixilque 

ad  eum  Saul  :  Quare  conjurastis  adversum  me ,  tu  et  filius  Isai ,  et  dedisti  ei  panes  et  gladium, 

et  consuluisti  pro  eo  Deum,  ut  consurge?'et  adversum  mc  ,  insidiafor  usque  hodie  permanens  ? 

14.  Re.spondensque  Achimelech  regi ,  ait  :  Et  quis  in  omnibus  servis  tuis ,  sicut  David  fidelis  , 

et  gener  regis  ,  et  pergens  ad  imperium  tuum  et  gloriosus  in  domo  tua  ?  1  5.  Num  hodie  coepi 

pro  eo  consulere  Deum  ?  absit  hoc  a  me  ;  ne  suspicetur  rex  adversus  servum  suum  rem  hujus- 

cemodi  ,  in  universa  domo  patris  mel;  non  enim  scivit  servus  tuus  quidquam  super  hoc  negotio, 

vel  modicum  vel  grande.  16.  Dixitque  rex  :  Morte  morieris  ,  Achimelech,  tu  et  omnis  domus 

patris  fiii.  17.  Et  ait  rex  emissariis  qui  circumslabant  eum  :  Converfimini  et  interficite  sacer- 

dofes  Domini  ;  nam  manus  eorum  cum  David  est ;  scientes  quod  fugisset ,  et  non  iudicaverunt 

mihi.  Noluerunt  aufem  servi  regis  extendere  manus  suas  in  sacerdotes  Domini.  18.  Et  ait 

rcx  ad  Doeg  :  Convertere  tu  ,  et  irrue  in  sacerdofes.  Conversusque  Doeg  Idumaeus  ,  irruit  in 

sacerdotes ,  et  trucidavit  in  die  illa  ocfoginta  quinque  viros  vestitos  Ephod  lineo.  1 9.  Nol)e  aufcm 

civilatem  sacerdofum  percussit  inore  gladii ,  viros  et  mulieres  et  parvulos,  et  lacfentes,  bo- 

vemque  et  asinum  ,  et  ovem  in  ore  gladii.   20.   Evadens  autem   unus  filius  Achimelech  filii , 

Achitob  ,  cujus  nomen  erai  Abiafhar ,  fuit  ad  David.  21.  Et  annuntiavit  ei  quod  occidisset 

Saul  sacerdotes  Domini.  22.  El  ait  David  ad  Abiathar  :  Sciebam  in  die  illa  quod  ,  cum  ibi 

esset  Doeg  Idumseus ,  procul  dubio  annunliaret  Sauli :  Ego  sum  reus  omnium  animarum  pafris 

lui.  23.  Mane  mecum  ,  ne  timeas ;  si  quis  quoesierit  animam  meam  ,  quaeret  et  animam  tuam  , 

mecumque  servaberis. 


1.  AbIITERGO  DAVID  INDE,  ET  FUGIT  IN  SPELCN- 

CAM  Odollam.  ]  Odollam  erat  vicus  in  tribu  Juda 
ad  dexteram  funiijjus  ex  Jerusaiem  in  Hebron. 
Audi  ex  S.  Hieron.  Guilielmo  Tyrio  et  aliis  Adri- 
chomium  in  iribu  Juda  nuni.  201.  Spelunca 
OdoUam,  In  ipsapetra,  fuit  iocusnatura  tutus , 
communitus  ,  in  quam  cum  David  fugisset  a  facie 
Saul,  ibique  multos  anguslia  et  cere  alieno  op- 
pressos  ad  se  confugientes  susciperet ,  factus  est 
princeps  quadringenlorum  virorum.  Habuit  eum- 
dem  usum  spelunca  hcec  tempore  Cliristianorum  : 
nam  Turcce,  ciim  ad  ea  loca  populabundi  devenis- 
sent ,  fugerunt  habilatores  vicinorum  locorum ,  et 
sese  cum  uxoribus ,  liberis ,  armenlis  et  gregibus 
iuic  contulerunt. 

Unde  apposile  Odoliam  ,  vel  ut  Hebr.  est  Adu- 
lain ,  idem  est  quod  congregalio,  transitus  vel 
praeda  eorum,  ait  Pagnin.  in  nomin.  Hebr. 

Symbol.  Angelomus  et  Eucherius  :  Spehinca 
haec ,  inquiunt,  repraesentat  carnem  Chrisli  in 
qna  quasi  in  spelunca  abscondila  delituit  divi- 
nitas  Christi  ;  aut  sepulcrum  Chrisli,  quod  tes- 
limonium  (hoc  enim  Hebr.  significat  OdoUam , 
aitBeda)  fuit  Christum  esse  Deum  ,  cum  ipse 
lertio  die  ex  illo  corpus  suum  redivivum  et 
gloriosum  suscitavit. 

2.  Et  CONVIiNERUNT  AD  EUM  OMNES  QUI  ERANT  IN 
ANGUSTIA  CONSTITUTI,  ET  OPPRESSI  iERE  ALIE^O.  ] 

Dices  :  Quomodo  illos  admisit  David  in  prseju- 
dicium  creditorum,  ne  eos  cogere  possent  ad 
solvendum  sibi  debila  ?  Resp.  Cajetanus  illos 
cessisse  bonis,  vel  impolentes  fuisse  ad  solven- 
dum  :  unde  ipsa  impolenlia  excusabantur  a 
solvendo,  usque  dum  ad  pinguiorem  forlunam 
evaderent,  qiiod  futurum  erat  per  societa- 
tem  et  prudenliam  Davidis,  qui  hoslium  spoiiis 
omnes  suos  ditavii,  utpatet2.  Reg.  2  et  15. 

Quod  enim  David  omnes  ad  se  confugienles 
opiime  ad  omneni  justiliam  et  lioneslatem  in- 
slruxerit,  palel  ex  1'sahno  33.  quem  lurn  roni- 
posuii.  llic  enim  Psalmus  ad  littcram  coniiuct 


doctrinam  quam  David  ibidem  deditsuis  sociis 
et  militibus  ;  unde  eos  alloquens  v.  12.  ait  : 
Fenite  ,  fUii ,  audite  me,  timorem  Domini  docebo 
vos.  Item  ex  eo  quod  David  secum  habebat  Gad 
prophetam  et  virum  sanctum. 

AJIegor.  David  fuit  typus  Christi,  ad  quem 
confugiebant  omnes  aegri ,  afHicli,  poenilentes  ; 
unde  ipse  eos  advocan  s  ait :  Venite  ad  me,  omnes 
qui  laboratis  et  onerati  estis  ,  et  ego  reficiam  vos. 
Malth.  11.  Ita  Angelomus. 

3.    Et   PROFECTUS    EST    DaVID    IN    MaSPHA  ,    QU.E 

EST  MoAB,  ]  id  est ,  quse  est  urbs  regionis  Moa- 
bilidisad  Moabilas,  non  ad  Judseos  pertinens. 
Fugit  enim  David  ex  Judaea,  ulpole  Sauli  sub- 
dila  in  terram  Moab,  in  quam  nil  polerat  Saul. 
Porro  alia  erat  Masplia  in  Jud;ea,  ubi  Samuel 
convenium  populi  egit  cap.  7.  6. 

MA^EAT,  ORO  ,    PATER  MEUS    ET  MATER  MEA   VO- 

Bi&cuM.  ]  Hinc  collige  Saulein  non  solum  Davi- 
dem,  sed  etejus  parentes  et  cognatos  persecu- 
tum  fuisse,  vel  cerle  illos  persecutionem  Saulis 
meiuentes  extra  Judaeam  in  Moabitidem  pro- 
fugisse. 

Ix.  QuiBUs  David  fuit  iN  PR^siDio,]  id  est, 
in  arce  vel  loco  munito  terrae  Moab.  Ilunc  euim 
significat  Hebr.   rrnyn  metsuda. 

5.  DlXITQUE  G  AD  PROPHETA  ,  ClC.   VADE  IN  TERRA 

JUDA,  ]  quia  mansio  Davidis  in  Juda  multis  fuit 
ulilis,  et  plurimum  Davidi  allulit  aucloritatis  , 
ut  ad  regnum  illico  a  Iribu  Juda  promoveretur  , 
uii  re  ipsa  evenisse  audiemus  in  sequenti.  Ita 
Cajelanus. 

Et  venit  in  saltum  Haret,  ]  qui  locus  deser- 
tus  erat,  invius  et  incultus,  non  nisi  sentibus 
etvepribus  perhorrescens.  ISihUominus  ,mmi'\l 
Rabbi  Salomon,  divina  virlute  factus  est  idem 
locus  abundans  fructibus ,  et  animalibus,  et  irri- 
guus  fonlibus,  ut  Davidem  et  viros  ejus  non  so- 
lum  sustentaret ,  sed  ctiam  mirifice  recrearet. 
Quo  alludens  David  :  Dominus ,  inquit,  regitme, 
seu  ut  est  in  Hebrceo :  Pascit  me ;  in  loco  pascuce 


3/i8 

ibi  me  coUocavit :  siiper  aquam  refectionis  educa- 
vit  me.  Psal.  22.  1.  iibi  vides  aridas  et  spiiio- 
sas  vias  amantibus  commulari  iii  (loridas  el 
amoenas. 

7.  AuDiTE  NUNc,  FiLii  Jemini  ,  ]  id esl ,  filii  Ben- 
jamin  ,  contribules,  et  cognati  mei,  agite,  cer- 
lale  pro  me  aeque  ac  pro  vobis,  ne  regnum  a 
me  vestraque  iribu  ad  tribum  Jiulu  et  Davidem 
iransleratnr. 

10.     QUI     CONSUHIIT     PRO    EO     DOMINUM,  ]     pcr 

Epbod  in  quo  erant  Urim  et  Tummim  ,  de  qui- 
bus  dixi  Exodi  28.  30.  Hinc  patet  Acbimelech 
proDavide  peiiisse  etaccepisse  a  Deo  oraculum, 
qua  via  pergere,  et  quid  agere  debenu  David, 
ct  quis  rerum  suarum  futnrus  esset  exitus, 
prosper,  an  adversus;  licei  Hugo  putel  Doeg  id 
lingere,  et  mentiri  ut  inajorem  iram  Sauli  con- 
ira  Davidem  et  Acbimelecb  concitet :  nec  enim 
eum  pro  Davide  consuluisse  Deum. 

Moraliter.  Nota  bic  varias ,  conlinuas  et  acres 
persecutiones,  errores  ,  fugas,  pericula  quibus 
per  decem  annos  assidne  a  Saule  exagiiatus  fuil 
David  :  idque  ob  suam  virtuiem  qua  Goliath 
oceiderat,  el  Israelem  liberarat.  Nam  primo, 
Saul  Davidem  pulsantem  citbaram  ,  itaque  se 
liberantem  a  spiritu  malo  bis  lancea  vibrata 
configere  voluit  cap.  18.  11.  ca]).  19.  10.  Se- 
cundo,  eumdem  contra  Pbilisthaeos  misit,  ut 
ab  eis  occideretur,  ibidem  v.  17et25.  Terlio, 
submisit  satellites,  qui  Davidem  domi  caperent 
ad  neceiii;  sed  Michol  eum  per  leiiestram  dimi- 
sit  c.  19.  11.  Quarlo^  David  fugil  ad  Samuelem 
in  Ramatha  ,  ibidem  versu  18.  Quinto  ,  cap.  20. 
abiit  ad  Jonatham  qni  eum  Sauli  reconciliare 
conatus  est,  sed  frustra.  Sexto  ,  fugitin  Nobe  ad 
Achimeiech  Ponii(icem  cap.  21.  v.  2.  Seplimo  , 
ex  Nobe  fugit  in  Geth  ad  Achis  regem,  ibidem 
versu  10.  Octavo,  latuit  in  speluiica  Odollam 
cap.  22.  1.  Nono,  inde  secessit  in  Maspha  ur- 
bem  Moab  ,  ibidem  v.  3.  Decimo,  inde  transiit 
in  sallum  Haret,  ibidem  v.  5,  Undecimo,  per- 
rexit  in  Ceilam  ,  eamque  a  Philisthaeis  liberavit 
cap.  23.  1.  Duodecimo  ,  abscondit  se  in  monte 
Ziph,  colle  Hachila  ,  et  deserto  Maon,  cap.  23. 
V.  l^.  19  et  1k.  Decimotertio,  delituit  in  deserto 
Engaddi  c.  1t\.  1.  ubi  oram  chlamydis  Saulis 
abscidit  eo  illaeso.  Decimo  quario,  abdidit  se 
in  desertum  Ziph,  ubi  scyphum  et  baslam  Sauli 
dormienti  abstulit,  eo  iniacto  c.  26.  2.  Decimo 
quinto,  fugit  ad  Achis  regem  Geth  cap.  27.  2. 
Hi  sunt  omnes  errores  et  fugie  Oavidis,  quas 
ordine  suo  digessi. 

Verum  has  omnes  invicta  sua  patientia  et 
magnanimilate  toleravit  et  superavii  David; 
ideoque  ex  singulis  forlior  et  gloriosior  evasit ; 
adeoque  per  has  omnes,  quasi  per  totidem  gra- 
dus  ad  apicem  glori;e  regnumque  conscendit. 

Alleg.  ergo  David  reprsesentavit  Cbrislum, 
qui  praedicans,  hominesque  a  morbis  animae  et 
corporis  liberans,  assiduas  persecutiones,  con- 
iradictiones  ,  convicia,  blasphcmias  Scribarum, 
l'harisoRorum  ,  Pontificum  ,  invicta  constantia, 
<eque  ac  l)enignitate  sustinuit  usque  admortem 
Criicis  ;  ideoque  gloriam  et  r(;gnum  ojternum 
in  coelis  non  tantum  sibi ,  sed  et  omnibus  fide- 
libus  sanctisque  suis  peperit  ct  acquisivit. 

Tropol.  Cbristum  el  Davidem  imiletur  Ghris- 
lianus,  ut  sibi  persuadeat  eadem  via,  scilicet 
perseculionis  el  crucis  sibi  incedendum,  si  ad 
culmen  sanctilalis,  gloriae  ei  felicitatis  aeternae 
l>ervenire  velil.  yEterna  enim  Dei  legc  saiicituin 


COMMI^NTAniA  IN  LIDRUM  I.  REGUM.  Cap.  XXII. 


esl :  Oinnes  qui  voUint  pie  vivers  in  Chrislo  Jesu  , 
peraeculionein  patieniur ,  2.  Timoth.  3.  12.  Sic 
S.  Alhanasius  pi.-r  1x6  annos  perseculiones  assi- 
duas  ab  Arianis  passus  ,  vagus  et  erro  totum 
quasi  orbem  fugiendo  obivit;  sed  sua  heroica 
virtulc  de  omnibus  victor  triumphavit.  Si  ergo 
ob  fidem,  pietalem  ,  virtulem ,  pateris;  cogila 
te  esse  Davidem,  (!t  cum  eo  animos  non  de- 
mitte,  sedallolle,  sciens  tuum  Sanlem  ,  tuum 
persecutorcm  tibi  fabricare  coronam  gloriae  et 
diadcnia  regni  aeterni.  Si  innoceiuia  cs  Abel , 
necesse  est  ut  eam  probet  et  exerceat  invidus 
Cain.  Si  simplicitate  es  Jacob,  oporlet  ut  hir- 
sutus  Esau  te  stimulet.  Si  castilate  es  Joseph  , 
oporlet  ut  impiidica  hera  le  tentet.  Si  mansue- 
tudine  et  generositate  es  Moscs,  convenit  ut 
luus  te  Pharao  exagitet ,  altollat  ,  perficiat. 
Audi  S.  Joan.  Apoc.  7.  l^.  Marlyrtim  siib  Anli- 
cbristo  agones  etcoronas  describentem  :  Hi  sunt 
qui  venerunt  de  Iribulalione  magna ,  et  laverunt 
slolassuas  ,  et  dealhaverunteas  in  sanguine  Agni  : 
ideo  sunt  ante  ihronuin  Dei,  et  serviunt  ei  die  ac 
nocte  in  templo  ejus ,  et  qui  sedet  in  llirono ,  habi- 
labit  super  illos  ,  etc. 

Denique  vide  hic  quantum  malum  sil  invidia  , 
quae  Saulem  assidue  torsit,  et  in  tot  ca?des  el 
scelera  adcgit,  ut  tandem  ipse  sibi  mortem 
conscisceret.  Audi  S.  Cyprianum  Saulis  el  cu- 
juslibet  invidi  noxas  el  damno  recensenlem 
serin.  de  Zelo  ct  livore  :  Amhilioneui  zelus  ex- 
citat ,  dum  cernil  quis  aUuin  in  honoribus  auctio- 
rem  ,  zelo  exccecante  sensus  nostros ,  atque  in 
dilionein  suam  meniis  arcana  redigente.  Dei 
tiinor  sperniiur  ,  magisterium  Chrisli  negUgilur  , 
judicii  dies  non  provideiur.  Inflalur  superbia  , 
exacerbatur  sceviiia ,  perfidia  pra^varicaiur  ,  im- 
patientia  conculiiur ,  furii  discordia  ,  ira  fer~ 
vescit  ,  nec  se  Jain  potest  cohibere  vel  regere  , 
qui  facius  est  poieslaiis  alience.  Ilinc  Dominicce 
pacis  vinculuin  rumpilur ,  hinc  charilas  fralerna 
vioialur,  hinc  adulteraiur  verilas  ,  uniias  scindi- 
tur ,  ad  hcereses  aique  ad  schisinaia  prosiUiur.  Et 
paucis  inlerjectisinvidiamgraphice  depingens  : 
QuaUs ,  inquit,  esi  aniince  linra,  qu(C  cogitatio- 
num  iabes,  pecioris  quania  rubigo  ,  zelare  in  al- 
lero  vel  viriutem  ejus  ,  vel  feliciiaiem ,  id  est , 
odisse  in  eo,  vel  merita  propria,  vel  beneficia  di- 
vina;  in  malum  proprium  bona  aliena  convertere, 
illusirium  prosperiiaie  lorqueri ,  aliorum  gloriam 
facere  suam  pccnain ,  velui  quosdam  pectori  suo 
admovere  carnifices ,  cogiiaiionibus  ei  sensibus 
suis  culhibere  iorlores  ,  qui  se  iniesiinis  cruciati- 
bus  lacereni,  qui  cordis  secreta  malevolenlice  un- 
gidis  pulsent ,  non  cibus  taUbus  lcBtus,  non  potus 
poiest  esse  Jucundus ,  suspiratur  semper  et  inge- 
miscitur  et  dolelur. 

15.   NUM  IIODIK  COEPI  PRO  EO  CONSULEUE  DeUM  ?  ] 

quasi  dicat  ;  Jam  ante  socpe  pro  eo,  luo  con- 
sensu  eljussu  consului  Dominum,cum  scilicet 
David  cduclurus  esset  tuas  copias  in  pr.eliuin  , 
an  id  fiilurum  esset  felici  successu,  an  adverso? 
non  ergo  jam  piimumpro  Davide  nunctibi  sus- 
pecto  et  exoso  ,  uli  ex  verbis  tiiis  colligo,  coepi 
consulere  Dominum ,  q.  d.  Nesciebam  te  iram  et 
odiuin  gerere  conlra  Davidem  paulo  aiite  tibi 
adeo  amicum  et  (idelem  :  quare  noli  ad  culpam 
el  poenam  mihi  me;eque  domui  impulare,  quod 
panes  et  gladium  ei  dederiin  :  non  enim  illa 
dedi  ipsi ,  nisi  ut  iis  ad  tuum  servilium  (  quod 
ipse  seexsequiasserebat)  uierelur.  Nam  de  luu 


COMMENTAIUA  L\  LIBRU 

iiieiini  ofTensa  liucusque  nil  omnino  scivi  nec 
parvuni ,  iicc  niagnum. 

IG.  Dl\l  IQUli  IIEX:  MORTE  MOUIERIS  ACIUMELECU 
TU  ET  OMMS   DOMdS    PATRIS   TUI.  ]  Vidc    lliC    SUm- 

mam  crudelilalem  ,  iuipietatcm  et  bari)aiiem 
Saulis  in  insonlem  Poiilincem  et  Sacerdotes  ; 
imo  in  omnes  cives  Nobe,  quos  innoxios  truci- 
(lari  jiissit  cum  omnibus  parvulis,  feminis  el 
armenlis  v.  19.  Hsec  ,  inquit  Tbeodor.  qu.  53.  et 
Cedreniis,  Saulis  coedes  luit  omnibus  aliis  ejus 
peccalis  magis  impia.  Undc  et  Josepbus  lib.  6. 
c.  ult.  inler  Saulis  mortis  causas  lianc  etiam 
repoiiit,  elcopiose  Auili.  Trad.  apiul  S.  Ilieron. 
lib.  2.  Reg.  c.  1. 

Ouare  Saul  fiiit  hic  typns  et  praecursor 
Ilerodis  ,  occidentis  parvulos  in  Betblehem 
propler  Christum.  Hic  explelum  fuit  oraculum 
Dei  contra  Heii  editum,  cap.  2.  v.  33.  Omnes 
enim  hi  Sacerdoles  erant  posleri  vel  cognati 
Heli. 

17.  Lt  ait  rex  EMissARiis,]  id  csi,  cursori- 
bus,  qui  quasi  salelliles  Saulis  Achimelech  et 
Sacertlotes  ex  Nobe  adSauIem  in  Gabaa  evoca- 
rantet  adduxerant. 

Nammanus  eorlm  ci'M  Davidest,]  q.  d.  Fovent 
juvantque  Davidenj  meum  hostem  el  regni 
iemuliim. 

NoLUERUNT  autem  servi.  ]  Laudandi  sunt  hi 
servi,  (|uod  Sauli  obedire,  el  manus  suas  san- 
guine  Sacerdoium  foedare  noluerint.  Ita  Theod. 
S.  Chrysost.  tamen  in  Psal.  ISZ).  reprehendil  eos 
quod  positive  ei  efncacilcr  non  egerint  causam 
Sacerdolum  apud  Saulem,  ut  eorum  caedem  im- 
pedirent;  sicut  c.  16.  intercesserant  pro  Jona- 
iha,  ejusque  necem  discusserant.  Sed  alia  erat 
causa  Jonathae  filii  Saulis,  alia  Sacerdotum  , 
quos  quasi  David  favenles  cerlo  mactare  decre- 
verat  Saul. 

18.  CoNVERsusQUE  DOEc,  {Doeg  hebr.  idem  est 
quod,  soUicilans :  scilicet  Saulem  ad  necem  Da- 
vidis  et  Sacerdolum)  iDUMyEus  irruit  in  Sacer- 

DOTES,  ET  TRUCIDAVIT  IIS  DIE  ILLA  OCTOGINTA  QUI>'- 

QUE(ita  Hebr.  Chald.  Roman.  Septuag.  Complut. 
Minus  recle  ergo  Septuag.  Vaticani  numerant 
305.  Theodor.  vero  pejus  numeral  350.)  viros 
VESTiTOs  Ephod  lineo,  ]  id  est,  Sacerdotes  et  Le- 
vitas;  hi  enim  gestabant  Epliod  lineuni ,  cum 
Ponlifex  gestaret  Ephod  gemmeum  el  polymi- 
tum. 

Ecce  Doeg  accusalor  et  calumniator  Davidis 
et  Achimelcch  in  scelere  profecit ,  fitque  ejus  et 
Sacerdotiim  sacrileguscarnifex,  utcrimen  (piod 
coe|)it  perliciat.  Ita  sceleslus  ex  uno  crimine  in 
aliud,  ex  minori  ad  majus  piolabitur.  Porro  An- 
gelomus  in  lib.  2.  cap.  21.  Iradil  duos  Saulis 
liliosparvulos  Armoniet  Miphiboseth  exRespha 
concubiiia,  cum  Doego  manus  illis  altulisse, 
ideoqueetiam  proptereaa  Gabaonitiscrucifixos. 

Quocirca  PhiloBiblicus  asserit  Doeghoc  triste 
a  Deo  accepisse  oraculum:  Ad  Doeg Syrani  hcec 
dicit  Dominus  :  Ecce  dics  veniunl  cito,  et  ascendet 
vermis  igneus  in  lingunin  cjus ,  et  labescere  faciet 
eum  ,  et  cril  hubilalio  ejus  cum  Cain  in  igne  incx- 
slinguibili  scmper.  Veriusesl  Davidem  lunc  com- 
posuisse  Psalm.  51.  Ouid  gloriarisin  malitia,  qui 
potens  es  in  iniquitale  ?  lota  die  iujuslitiam  cogi- 
lavit  lingua  lua,  etc.  Proptcrca  Deus  destruet  te 
in  finem.  Tilulus  enim  illius  Psalmi  est  hic :  In 
finem  intelleclus  David,  cum  venit  Doeg  Idumceus, 
et  nuntiavit  SauU  :  Venit  Davidin  domum  Achi- 


M  l.  REGUM.  Cap.  XXII.  3ii9 

melcch.  Hinc  Doeg,  ait  Euchcrius  el  Angelomus, 
fuii  lypus  et  praccursor  tum  Judae  prodiloris  , 
lum  Anlichristi,  qui  Sacerdoles  Chrisli  maxime 
persequetur,  eosque  marlyrio  afRciet. 

TriCIDAVIT  IN   DIE   ILLA  OCTOGINTA  QUINQUE  VI- 

ROS.  ]  Asserunt  vel  potius  fabulaniur  Rabbini  , 
et  ex  iis  Philo  Biblicus  ,  hos  Sacerdotes  et  Le- 
vitas  posteros  vel  cognatos  Heli  Poniificis  sce- 
lera  filiorum  Heli  imitatos  esse  ,  ac  sacrificia 
violasse,  ideoque  neci  huic  aDeodestinatos. 

Verius  est  Heli  ejusque  filios  sceleratos  in 
hisce  suis  nepotibus  innoxiis  fuisse  punitos  , 
hicque  impletum  esse  illud  oraculum  Dei  con- 
tra  eos,  c.  2.  33.  Pars  magna  domus  tuc^morietur, 
cum  ad  virilem  cetatem  venerit.  Nam  hi  Sacerdo- 
tes  etLevitcC,  i\  Sauleper  Doeginierfecti,  viden- 
tur  evasisse  martyres  ;  quia  occisi  sunt  pro  vir- 
tuie  misericordiae  et  charitatis,  quam  exhi- 
buerant  sancto,  sed  misero,  profugoetfamelico 
Davidi,  dando  ei  panes.  Sicut  enim  qui  pro 
caslilate  occidilur  fit  martyr  ;  sic  et  qui  pro 
charilate  aliaque  virtule  trucidatur,  marlyr 
est.  Unde  S.  Bachiarius  lomol.  Biblioth.  SS.  Pa- 
irum,  Sacerdoles  hos  pro  innocenti  Davideoc- 
cisos  in  martyrum  Catalogum  refert,  et  Beda  in 
Allegoriisnon  lanlum  Sacerdotes,  sed  et  omnes 
cives  Nobe  ob  Davidem  trucidatos  inter  marty- 
res  collocat  :  Nobe  civitas ,  inqiiit,  propter  sus- 
ccptum  Davidem  cum  suis  omnibus  marlyrium 
passa  est. 

19.  NOBE  autem  civitatem  Sacerdotum  percus- 
sit  ( id  est ,  perculi  et  occidi  jussil ,  scilicet  im- 
pius  Saul  in  odiiim  Davidis)   in  ore   (in  acie ) 

GLADII  VIROS  ET  MULIERES  ,  ET  PARVULOS  ET  LAC- 
TENTES,  BOVEMQDE   ET  ASINUM    ET    OVEM.  ]    Staluit 

ergo  eam  in  chereni ,  sive  analhema ,  quia  eani 
plane  exitio  excidioque  addixit  :  et  rabie  el  fu- 
rore  in  Davidem  ,  quo  eum  exagitabat  spiritus 
malus,  sive  diabolusa  quo  possidebatur  etrege- 
baiur. 

20.  EVADENS  AUTEM  UNUS  FILIUS  ACHIMELECH  , 
elC.  ,  CUJUS  NOMEN  Abiathar,  eugit  ad  DaviD.  i 
Hic  Abialhar  patri  Achimelech  successil  in  Poit- 
lificatu  ,  quo  functus  est  tolo  tempore  Davidis  ; 
sed  eo  privatus  a  Salomone,  eo  quod  contra 
ipsum  favissct  Adonia;  regnum  invadenti :  ideo- 
(jueSalomon  Pontificatum  ab  Abialhar ,  quierat 
(le  familia  el  posteris  Heli  et  Itbamar,  translu- 
lit  et  rcduxit  ad  Sadoc,  qui  erat  ex  posleris 
Elcazar.  3.  Reg.  2. 

22.  EgO  SUM  REVS  OMNIUM  ANIMARIJM  PATRIS  Ttl,  ] 

quasi  dicat  :  Ego  non  causa  ,  sed  occasio  (ita 
Chald.  Hebr.et  Septuag. )  fui  mortis  filiorum  et 
cognatorum  patris  tui ;  cum  scilicet  anima, 
id  est  viia  singulis  a  Saiile  sit  adempta.  Occa- 
sio  ,  inquam,  sed  involuntaria  el  contra  meam 
intenlionem,ideoque  sinemeaculpa  :  nam  cavi 
eis  eorumque  vil;e  quantum  polui,  simulando 
coram  eis  me  nonprofugum,  sed  a  Saule  mis- 
sum :  unde  licet  scirem  Doeg  id  Sauli  renun- 
tialurum  ,  tamen  probabililer  credebam  vcl 
sperabam  Saulcm  Sacerdolibus  innoxiis  non 
irascilurum ,  aul  certe  tam  crudele  facinus 
caedis  Sacerdotum  non  attentalurum.  Reus  ergo 
fuil  David  non  formaliler  ,  sed  materialitcr : 
quia  materiam  et  occasionem  dedil  Sauli  occi- 
(lendi  eos  ,  sed  pr.eler  ,  imo  conlra  mentcm 
suam,  necessitate  famis  adactus.  Mortis  cnim 
eoriim  causa  propria  et  dirccla  fuit  improbitas 
Saulis. 


S50  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XXIII, 

CAPUT  VIGESIMUM  TERTIUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 
David  liberat  Ceilam  aPhilisth^is.  Saul  id  audiens  destinat  eum  ibidem  cingere  et 

CAPERE.  QuAReDaVID  ,  V,  1  2.  CONSULENS  DoMINUM  ,  AUDIT  SE  A  CeILANIS  TRADEN- 
DU3I  SaULI  :  QUOCIRCA  FUGIT  IPSE  IN  MONTEM  ZlPH  ,  UBI  EUM  VISITAT  ET  CONFORTAT 
JONATHAS.  MOX  ,  V.  19.  ZlPH^I  INDICANT  SaULI  DaVIDEM  APUD  SE  LATERE;  SEQUITUR 
ERGO   EOS  SaUL  CUM  COPIIS  ,  CINGITQUE  DaVIDEM  ;   CUMQUE  JAM  EUM  CAPTURUS  ESSET  , 

NUNTiusoccuRRiT  DicENS  Philisth^os  invasisse  Jud^am;  unde  Saul  UT  EIS  RESISTAT, 

DaVIDEM  PERSEQUl  DESINIT. 

1 .  ^^^^Ss^^^^^T  annuntiaverunt  Davld  ,  dicentes  :  Ecce  Philisthiim  oppugnant  Ceilam  et 
^         diripiunt  areas.  2.  Consukiit  ergo  David  Dominum  ,  dicens  :  Num  va- 
dam  ,  et  percutiam  Philislh?eos  istos  ?  Et  ait  Dominus  adDavid  :  Vade  ,  et 
percuties  Phihslhaeos,  et  Ceilam  salvahis.  3.  Et  dixerunt  viri ,  qui  erant 
cum  David  ,  ad  eum  :  Ecce  nos  hic  in  Judsea  consislentes  timemus ;  quanto 
magls  si  ierimus  in  Ceilam  adversum  agmina  Philisthinorum  ?  4.  Kursum 
ergo  David  consuluit  Dominum.  Qni  respondens ,  ait  ei  :  Surge  et  vade 
in  Ccilam  ;  ego  enim  tradam  Philisthaeos  in  manu  tua.  5.  Abiit  ergo  David,  et  viri  ejns  in 
Ceilam,  et  pugnavit  adversum  Philistliseos  ,  et  abegit  jumenta  eorum  ,  et  percussit  eos  plaga 
magna;  et  salvavit  David  habitatores  Ceilae.  6.  Porro  eo  tempore  ,  quo  fiigiebat  Abialhar  filius 
Achimelech  ad  David  in  Ceilam,  Ephod  secum  habens  descenderat.  7.  Nuntiatum  est  autem 
Sauli ,  quod  venisset  David  in  Ceilam  ,  et  ait  Saul  :  Tradidit  eum  Deiis  in  manus  meas  ,  con- 
clususque  est  introgressus  urbem  in  qua  portie  et  serae  sunt.  8.  Et  prsecepit  Saul  omni  populo  , 
ut  ad  pugnam  descenderet  in  Ceilam  ;  et  obsideret  David  ,  et  viros  ejus.  9.  Quod  cum  David 
rescisset ,  qiiia  prfepararet  ei  Saul  clam  malum  ,  dixit  ad  Abiathar  sacerdotem  :  Applica  Ephod. 
1 0.  Et  ait  David  :  Domine  Deus  Israel,  audivit  famam  servus  tuiis ,  qiiod  disponat  Saul  venire 
in  Ceilam  ,  ut  evertat  urbem  propter  me.  11.  Si  tradent  me  viri  Ceilse  in  manus  ejus  ,  et  si 
descendet  Saul ,  sicut  audivit  servus  tuus  ?  Domine  Deus  Israel  ,  indica  servo  tuo.  Et  ait  Do- 
minus  :  Descendet.  12.  Dixitque  David  :  Si  tradent  me  viri  Ceiiae,  et  viros  qui  sunt  mecum 
in  manus  Saul  ?  Et  dixit  Dominus  :  Tradent.  13.  Suirexit  ergo  David  et  viri  ejus  quasi 
sexcenti,  et  eo-ressi  de  Ceila  ,  huc  atque  illuc  vagabantur  incerti;  nuntiatumque  est  Sauli  quod 
fugisset  David  de  Ceila  ,  et  salvalus  esset;  quam  ob  rem  dissimulavit  exire.  14.  Morabatur 
autem  David  in  deserto  in  locis  firmissimis  ,  mansitque  in  monte  solitudinis  Ziph  ,  in  monte 
opaco ;  quaerebat  eum  tamen  Saul  cunctis  diebus  :  et  non  tradidit  eum  Deus  in  manibus  cjus. 
15.  Et  vidit  David  quod  egressus  esset  Saul ,  ut  quaereret  animam  ejus.  Porro  David  erat  in 
deserto  Ziph  in  silva.  1 6.  Et  surrexit  Jonalhas  filius  Saul ,  et  abiil  ad  David  in  silvam  ,  et  con- 
fortavit  manus  ejus  in  Deo  ;  dixitque  ei  :  17.  Ne  timeas ,  neque  enim  inveniet  te  manus  Saul 
patris  mci ,  et  tii  regnabis  super  Israel,  et  ego  ero  tibi  secundus ,  sed  et  Saul  pater  meus  scit 
hoc.  18.  Percussit  ergo  uterque  foedus  coratn  Domino ,  mansitque  David  in  silva  ;  Jonathas 
autem  reversus  est  in  domum  suam.  19.  Asccnderunt  autem  Ziphaji  ad  Saul  in  Gabaa,  dicentes : 
Nonne  ecce  David  lalitat  apud  nos  in  locis  tutissimis  silvae ,  in  colle  Hachila ,  quse  est  ad  dexte- 
ram  deserti  ?  20.  Nunc  ergo  ,  sicut  desideravit  anima  tua  ut  descenderes  ,  descende  ;  nostrum 
aulem  erit  ut  tradamus  eum  in  manus  regis.  21 .  Dixitque  Saul  :  Benedicti  vos  a  Domino  ,  quia 
doluistis  vicem  meam.  22.  Abite  ergo  ,  oro  ,  et  diligenlius  praeparate  ,  et  curiosius  agite  ,  et 
considerale  locum  ubi  sit  pes  ejus ,  vel  quis  viderit  eum  ibi  ;  recogilat  enim  de  rae  quod  callide 
in^idicr  ci.  23.  Consideiate  et  videle  omnia  latibula  ejus  ,  in  quibus  ahsconditur  ;  et  revertimini 
ad  me  ad  rem  certam  ,  ut  vadam  vobiscum  :  quod  si  eliam  in  terram^se  abstruserit ,  perscru- 
labor  eum  in  cunctis  millibus  Juda.  24.  At  illi  surgentes  abierunt  in  Ziph  ante  Saul ;  David 
autem  et  viri  ejus  erant  in  deserto  Maou  ,   in  campeslribus,  ad  dexteram  Jesimon.  25.  Ivit 


COMMEiNTARlA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XXIII.  351 

crcro  Saiil  ct  socii  ejus  ad  quserendiim  eum  ,  el  luinliatum  esl  David  ,  stalimque  descendit  ad 
pclram  et  versabatur  in  dei.erto  Waon  :  qucd  cuni  audisset  Saul  ,  persecutus  est  David  in 
deserto  Maon.  26.  Et  ibat  Saul  ad  latus  monlis  ex  parte  una  ;  David  autem  et  viri  ejus  erantin 
latere  monlis  ex  parle  altera  :  porro  David  desperabat  se  posse  evadere  a  facie  Saul  ;  itaque 
Saul  el  viri  ejus  in  modum  coronse  cingebanl  David  et  viros  ejus  ,  ut  caperent  eos.  27.  Et 
nuntius  venit  ad  Saul,  dicens  :  Festina,  et  veni,  quoniam  infuderuntse  Philislhiim  super  terram. 
28.  Reversus  est  ergo  Saul  desistens  persequi  David,  et  perrexit  in  occursum  Philisthinorum  ; 
propter  hoc  vocaverunt  locum  illum  Petram  dividenlem. 


1.  PuiLisTniiM  OPPUGNANT  Ceilam.  ]  Ceilavi ,  ait 
S.Hieron.  Eiischiiis  1 1  Adriclion).  in  locis  Htbr. : 
Civitas  est  in  Inbu  Juda  ,  qaondani  sedes  David  ; 
et  nunc  villula  Ceila  ad  Orienlalim  plagam  Elea- 
theropolios  pergenlibus  Hebron  ,  quasi  octavo 
milUario  :  in  qua  sepulcrum  Habacuc  prophelce 
demonstratur. 

Et  DiRiPiUNT  AREAS.  ]  VaUibl.  Horrea  ,  idest, 
diripiunt  messem  et  frumenta  in  areis  et  horreis 
reposita. 

2.  Co.NstLLiT  ERGO  David  Domjnum  ,  ]  per 
Abialhar  Ponliricem  ad  se  profugum  ,  ut  palet 
versu  6. 

5.  Et  salvavit  David  habitatores  Ceil^e  ,  ] 
quasi  contribules  el  cives  suos  ;  eranl  enini 
utrique  ex  tribu  Juda.  Meruit  ergo  liic  David 
coronam  civicam  liberaudo  cives  mios  a  1'biiis- 
Ibacis  ,  ideoque  paulo  |)0st  moituo  Siiule  David 
e  tribu  Juda  evectus  est  ad  regnum  ,  5.  Reg.  2. 

6.  Ephod  sEfUM  HAiiENs  ,  J  (|.  d.  Abialliar  fu- 
giens  Sauiem  venit  ad  Davidtm  portaus  veslem 
Ponlificiam  ,  in  qua  erat  Ephod  cum  Urim  el 
Tummim  ,  ut  patre  Acbimelecb  jani  occiso  a 
Saule  ,  ejus  loco  in  Pontificalum  succederet  , 
ac  Deum  pro  Davide  pcr  Epliod  consuleret. 

9.  DixiT  (  David)  ad  Abiathar  sacerdotem  : 
Applica  Ephod  ,  ]  id  est  ,  explica  et  indue  le 
Ephod ,  ut  per  ejus  Urini  ei  Tunimim  consulas 
Dominum  quid  in  lanto  peiiculo  et  tam  arcta 
Saulis  persecutione  miln  facio  sit  opus.  Hiiic 
Abiathar  hebr.  idem  est  quod  ,  pater  explora- 
tionis  vel  contemplalionis  ;  quia  ipse  orando  con- 
suluil  Dominum  ,  ejusque  voiuntatem  el  consi- 
lium  exploravit  pro  Da\  idis  salute.  Vide  hic  pie- 
tatem  Davidis  erga  Deum  ,  utpole  qui  in  arciis 
confugit  ad  Deum  :  item  erga  civcs  suos  C<'ila- 
nos  ,  utpote  eos  liber  ans  ii  riiiiisilia-is  ;  adliuc 
erga  Saulem  ,  utpoie  fugiens  ejus  furorem  quasi 
subditus  ,  nec  ci  resisiens  ,  sed  ei  parcens ,  cum 
eum  haberel  in  manibus  cap.  1h.  5.  Quocirca 
recle  Davidi  in  virlutibus  onmibus  consummalo 
hoc  tribuas  elogium  ,  quod  nuper  Stephano 
Baltoreo.insigni  Poioniae  regni  assignavit  Boni- 
facius  Vannoiius  in  Miscellaneis  Epist. 

In  templo  fuit  plus  quam  Sacerdos. 

In  republica  ptus  quam  Bex. 

In  sententia  dicenda  ,  plus  quam  Senator. 

Injudicio,  plus  quam  Jarisconsultus. 

In  exercitu  ,  plus  quum  Imperalor. 

/n  acie  ,  plus  quam  miles. 

In  adversis  perferendis  injuriisquecondonandis  , 
plusquam  vir. 

In  publica  liberlate  tuenda,  plus  quam  civis. 

Inamicilia  colenda  ,  plus  quam  omicus. 

In  convictu  ,  plus  quam  familiaris. 

In  venatione  ferisque  domandis  ,  plus  quam  leo. 

In  tota  reliqua  vita  ,  plus  q  uam  Philosophus. 

12.  Si  tradkntme  vuu  Ceil;C  ,  etc.  ,  in  manus 
Saul  ,  tT  DixiT  D0MIMJ8  :  Tbadent  ,  ]  cerlo  et 


infallibiter.  Talis  enim  est  Dei  scientia  et  piae- 
scieniia  ,  cum  hominum  sil  incerla  el  fallibilis; 
ideoque  reipsa  saepc  fallat.  Hinc  colligunl  Sua- 
rez,  Vasquez,  Moliua  ,  et  alii  insignes  Theologi 
Deum  coguoscere  futura  contingentia  non  tan- 
lum  absoluta  ,  sed  eiiam  conditionata  ,  v.  g. 
quid  ego  facturus  essem ,  si  forem  Jerosolymis, 
Alexandriae,  Auiiochiae,  etc.  ,  positis  talibus 
ei  lalibus  circumslaniiis  el  condilionibus  ,  • 
eliamsi  ilke  nusquam  ponendae  sint  reipsa.  Sic 
enim  hic  pricscivii  et  praedixii  Deus  quod  Ceilani 
tradituri  essent  Davidem  ,  hcet  contribulem  et 
liheratorem  suum  ,  Sauli  ,  ex  metu  ne  ab  eo 
occidereniur  ,  uli  occisi  fuerant  cives  Nobe  : 
elsi  de  facio  eum  non  tradiderint ,  quia  David 
audiens  ii  Deo  se  ab  eis  iradendum  ,  tradilio- 
nem  praevenit  ei  aulugit.  Vide  dicia  Jerem.  38. 
versu  17.  etMallh.  11.12. 

15.  1  ORRO  D  A  VID  KRAT  IN  DESERTO  ZlPH  IN  SILVA.] 

Ziph  erat  civiias  in  tribu  Juda  ,  siia  in  monte 
nemoi  oso  ei  opaco  ,  dumis  ei  arboribus  infruc- 
tuosis  consilo  ;  juxta  uibem  erat  ergo  desertum 
Z iph  mmoiosum  ,  saltuosum  ,  feris  et  ibicibus 
peivium,  anlris  ,  et  speluncis  pleuum  ,  et  plu- 
rimum  cavtrnosum  ,  in  quibus  David  vagabun- 
dus  et  fugitivus  a  facie  Saul  latilavit,  seseque 
ahscondit.  lia  Brocar,  Bredenb.  et  Adrichomius. 

16.  Et  SCRREXIT  JoNATHAS  FILIDS  SAUL  ,  ET  ABIIT 
AD  DaVID  IN  SILVAM,   ET  CONFORTAVIT  MANUS  EJUS 

iN  Deo.  jClialdaus  :  indicto  Domini ,  quiascilicel 
Deus  dixerat  et  pradixeralDavidem  successm  um 
Sauli  in  legno  ,  cumeum  perSamuelem  uuxii  in 
regem  ,  quasi  dicat  :  Jonalbas  jussil  Davidem 
esse  bono  lorlique  auimo  ,  eo  quod  Deum  ha- 
bercl  lulorem  ,  contra  qutm  Saulnihil  poterat, 
Manus  ergo  hlc  significant  robur  et  forliludinem 
tum  animi  ,  lum  corporis  ;  liicc  enim  manibus 
exeriiur  el  oslenditur. 

19.  Ascenderknt  axjtem  Ziph^i  ad  Saul  ,  ] 
nuniiantes  ei  Davidem  apud  se  lalere  ,  seque 
illiim  in  manus  ejus  iradiiuros.  Vide  hic  utom- 
nes  Judaei  persequantur  Davidem  ,  aeque  ac  per- 
secuii  sunt  Ciiristum  ejus  antiiypum.  Undetunc 
David  ,  ad  Deum  unicum  desolatorum  asylum 
confugiens,  composuit  Psalm.  53:  Deus,  inno- 
mine  luo  salvum  me  fac  ,  etc.  Quoniam  alieni  in- 
surrexerunt  adversum  me ,  et  forles  quaisierunt 
animam  meam.  Id  ila  esse  patet  ex  litulo  Psalmi 
qui  sic  liabel  :  In  carminibus  intelleclus  David  , 
cum  venissent  Ziphcei  ,  e(  dixissent  ad  Saul  : 
Konne  David  absconditus  est  apud  nos  ? 

23.  Revertimini  ad  me  ad  rem  certam  ,  ]  re 
certo  comperla  ,  quam  mihi  nuutiare  possilis  , 
ubi  scilicel  hiteal  David  ,  et  quomodo  a  me  capi 
possit  :  ne  incerius  vager  ,  et  copias  frustra 
cducam  maguo  sumpiuum  impendio  ,  ctfamae 
Dieaj  dispendio. 

25.  Savl   persecutus  est  David  in  deserto 
Maon  ,  ]  Maon  ,  ul  ail  S.  Hieron.  in  locis  Hebr. 


352 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  T.  REGUM.  Cap.  XXIV. 


et  ex  00  Adrlchom.  erat  civitas  in  tribii  Juda  , 
silain  canipestribus  addc\teram  Jesiinon  ,  con- 
ira  solis  ortum  Daroniae  :  juxta  urbem  ,  descr- 
tum  erat  nemorosum  et  cavernis  pleniim  ,  in 
quo  deliluit  David  :  confine  est  deserto  Carmeli , 
et  deserio  Pliaran.  Quarc  minus  recte  nonnulli 
puianiMaon  fuisse  in  Arabia,  ctDavidem  relicta 
Judaea  ob  Saulis  metum  fugisse  ad  Arabes  ,  id- 
(]ue  significare  Psalm.  119.  vers.  3.  cum  ait  : 
IIcu  milu  !  quia  incolaUis  metis  prolongatas  est, 
liabitavi  cum  habitanlibus  Cedar  ,  id  est ,  cum 
Cedarenis  sive  Agarenis  ,  hoc  est ,  Arabibus. 

26.  DAVID  DESPERABAT  SE  POSSE  EVADERE  A  FACf  E 

Saul  ,  ]  sua  virtute  et  sapientia  ;  sperabat  ta- 
men  se  Dei  ope  evasurum.  Sciebat  enim  se  a 
Deo  unctum  in  regem  ,  ut  Sauli  in  regno  suc- 
cederet. 

27.  Et  nuntius  venit  ad  Saul  dicens  :  Festina 

ETVENI,  QUONIAMINFUDERUNTSEPhILISTIIIIM  SUPER 

TERRAM.  ]  Vide  hic  quclm  opportune  Deus  in 
arctis  ,  suis  fidelibus  opituletur  et  e  periculis 
liberet,  quod  vulgo  dicitur  :  Deus  ex  machina. 
Unde  Philo  missus  a  Judaeis  ad  Caium  Imper. 
ne  Judaeos  cogeret  se  adorare  ut  Deum  ,  cuni  a 
(jaio  sperneretur  ,  conversus  ad  suos  dixit :  Con- 
fidile ,  socii;  nam  lunc  vicinum  est  Dei  auxiiiam. 


cum  deest  humanum  ,  ilaque  faclum  ;  nam  paulo 
posl  Caius  interiit  ,  ita  refcrt  ipse  in  Legat.  ad 
Caium,  Ecce  tibi  hic  David  undi(|ue  cinctus  a 
Saule  ,  et  jamjam  ab  eo  capiendus  ,  a  Deo  li- 
beratur  miro  modo  ,  nimirum  immittcndo  Sauli 
nuntium  et  cogitationem  de  Philislhinis  arcen- 
dis  ,  itaque  eum  a  Davide  divertendo  ,  et  ad 
Philislhinos  persequendos  converlendo.  Fecit 
ergo  Deus  ,  perinde  ac  faciunt  Hispani  in  agiia- 
tione  tauri  :  dum  enim  taurus  aliquem  furibuu- 
dus  insequitur  uteum  laniet ,  illico  a  tergo  alius 
taurum  stimulo  pungit  ,  cogitque  taurum  re- 
trorsum  converti.  Ita  fecit  hic  Deus  Sauli ,  qui 
quasi  taurus  furebal  in  Davidem.  Audi  sanctum 
Chrysost.  hom.  46.  in  Genes.  :  Maxima  securltas 
et  Inexpugnabilis  murus  est  gratia  Dei.  Videa- 
mus  quomodo  David  de  loco  in  locum  transiens  , 
et  quasi  erraticus  vagans  ,  manu  superna  munitus 
fuerit  ;  Saul  autem  cum  esset  in  mediis  civitali- 
bus  ,  et  tanlum  secum  duceret  exercitam  ;  et  sa- 
teliites  habens  et  armigeros  ,  quotidie  timebat  et 
tremebat  inimicorum  insidias.  1.  Reg.  18.  v.  12 
et  29  :  Et  iile  quidem  ,  qui  solus  erat ,  non  itidi- 
gebat  humano  prcesidio  ;  hic  vero  coronatus  pur- 
pura  indatus  ,  iilius  auxilio  indigebat ;  et  re^^i 
opus  erat  pastoris  opera  ;  et  diademate  redimilo  , 
privali  adjumentum. 


CAPUT  VIGESIMUM  OUARTUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

David  FUGiT  in  desertubi  Engaddi  :  iNSEQUiTUR  EUM  Saul;  cumque  in  spelunca  pur- 
GARET  ventrem  ,  David  in  ea  latens  oram  chlamydis  ejus  abscindit.  Mox  ,  V.  9. 

EAM  SaULI  OSTENTANS  ,  CUM  ILLO  EXPOSTULAT  QUOD  SE  INNOXIUM  INJUSTE  PERSEQUATUR  : 
SI  ENIM  El  NOCERE  VOLUISSET ,  IN  SPELUNCA  ELIM  OCCIDISSET.  QUARE  ,  V.  17.  SaUL  COM- 
PUNCTUS  ET  FLENS  :  JUSTIOR  ,  INQUIT  ,  TU  ES  ,  QUAM  EGO  ;  ASSERITQUE  IPSUM  POST  SE 
REGNATURUM  :  QUARE  AB  EO  JURAMENTU31  EXIGIT  ,  QUOD  NON  DELEBIT  SUAM  STIRPEM  , 
ITAQUE  EUM  LIBERUM  DIMITTIT. 


1 .  '^*«!?s&''.*^^^f  scENDiT  ergoDavid  inde  ,  el  habitavitin  locis  tutissimis  Engaddi.  2.  Cum- 

que  reversus  esset  Saul ,  postquara  persecutusestPhilisthseos,  nuntiaverunt 
ei,  dicentes :  Eccc  David  in  deserto  est  Engaddi.  3.  Assumens  ergo  Saul 
tria  millia  electorum  virorum  cx  omni  Israel  ,  perrexit  ad  investigandum 
David  et  viros  ejus ,  etiam  super  abruptissimas  petras  quDe  solis  ibicibiis 
pervise  sunt.  4.  Et  venit  ad  caulas  ovium  quae  se  offerebant  vianti ;  eratquc 
ibi  speUmca  quam  ingressus  est  Saul ,  ut  purgaret  ventrem  ;  porro  David 
et  viri  ejus  in  interiore  parte  speluncse  latebant.  5.  Et  dixerunt  servi  David  ad  eum  ;  Ecce  dies 
de  qua  locutus  est  Dominus  ad  te  :  ego  tradam  tibi  inimicum  tuum,  ut  facias  ei  sicut  placuerit 
m  ocidis  tuis.  Surrexit  ergo  David ,  et  prsecidit  oram  chlamydis  Saul  silenter.  6.  Post  hsec  per- 
cussit  cor  suum  David ,  eo  quod  abscidisset  oram  chlatnydis  Saul.  7.  Dixitque  ad  viros  suos  : 
Propitius  sit  mihi  Dominus ,  ne  faciam  lianc  rem  domino  meo  ,  christo  Doraini ,  ut  mittam 
manum  meam  in  eum ,  quia  christus  Doraini  est.  8.  Et  confregit  David  viros  suos  serraonibus, 
et  non  permisiteos ,  ut  consurgerent  in  Saul ;  porro  Saul  exsurgens  de  spelunca ,  pergebat  coepto 
itincre.  9.  Surrexit  autem  et  David  post  cum;  et  egressus  de  spelunca ,  claraavit  post  tergum 
Saul,  dicens  :  Domine  mi  rex.  Et  respexit  Saul  post  se  ;  et  inclinans  sc  David  proiius  in  lerram, 
adoravit ,  10.  dixitque  ad  Saul :  Quare  audis  verba  hominum  loquentium  :  David  quaerit  raa- 
lum  alversum  te  ?  11.  Ecce  hodie  viderunt  oculi  tui  quod  tradiderit  te  Dominus  in  raanu 
mea  in  spelunca  :   et  cogitavi  ut  occiderem  te  ,  sed  pepercit  tibi  oculus  meus  ;  dixi  enim  : 


COMMENTAIIIA  IN  LIBRUM  T.  REGUM.  Cap.  XXIV.  .  Zb^ 

iSoii  exleiulam  manum  meam  iii  dominum  meum ,  (|uia  christus  Domini  est.  12.  Quin  potius , 
jiater  mi ,  vide  et  cognosce  oram  chlamydis  tuae  in  raanu  moa  ;  quoniara  cum  praescinderem 
summitatem  chlamydis  tuae  ,  nohii  cxtondere  manum  meam  in  te  :  animadverte ,  et  vide , 
quoniam  non  est  in  manu  mea  mahim  ,  nequc  iniquitas  ,  neque  peccayi  in  le.;  tu  autem  insi- 
diaris  aninife  mea?,  ut  aufera.s  eam.  1  3.  Judicet  Dominus  inter  me  et  te  ,  cl  ulciscatur  me  Do- 
minus  ex  te ;  manus  autem  mea  non  sit  in  le.  1 4.  Sicut  et  in  proverbio  anti(|uo  dicitur  ab  impjis 
egredietur  impielas;  manus  ergo  mea  non  sit  in  te.  15.  Quem  persequeris  ,  rex  Israel?  quem 
persequeris?  canem  mortuum  persequeris ,  et  puhcem  unum.  16.  Sit  Dominus  judex ,  etju- 
dicet  inter  me  et  te ;  et  vidcat ,  et  judicet  causam  meam  ,  et  eruat  me  de  manu  tua.  17.  Cum 
autem  complesset  David  loquens  sermones  hujuscemodi  ad  Saul ,  dixit  Saul  :  JNumquid  vox  haec 
tua  est,  fih  David  ?  Et  levavit  Saul  vocem  suam,  et  flevit;  18.  dixitque  ad  David  :  Justior  tu 
es  quam  ego  ;  tu  enim  tribuisti  mihi  bona  ;  cgo  autem  rcddidi  tibi  mala.  19.  Et  tu  indicasti 
hodie  quoe  feceris  mihi  bona ,  quomodo  tradiderit  me  Dominus  in  manum  tuam  ,  et  non  occi- 
derisme.  20.  Quisenira,  cum  invenerilinimicum  suum,  dimittet  eum  in  viabona  ?  Sed  Dominus 
reddat  tibi  vicissitudinem  hanc ,  pro  eo  quod  hodie.operatus  est  in  me.  21 .  Et  nunc  quia  scio 
quod  certissime  regnaturus  sis  ,  et  habiturus  in  manu  tua  regnum  Israel ;  22.  jura  mihi  in 
Domino  ,  ne  deleas  semen  meum  post  me  ,  neque  auferas  nomen  meum  de  domo  palris  mei. 
23.  Et  juravit  David  Sauli.  Abiit  ergo  Saul  ia  domum  suam  ;  ct  David  et  viri  ejus  ascenderunt 
ad  tutiora  loca. 


3.    SUPER  ABRUPTISSIMAS   PETRAS  QU/E   SOLIS  IBI- 

ciBUS  PERVi.E  sDNT.  ]  Ibex  Bst  specics  caprarum 
sylveslriuni  :  qufe  in  rupes  praeruptas  aufugit : 
unde  lales  venando  inseclans  Maximilianus  pri- 
nius  iniperaior,  in  rupes  invias  deductus,  cum 
descendere  nequiret,  ductu  Angeii ,  utcrediUir, 
descensum  reperit  :  ideoque  crucem  eo  loci  in 
perenne  monumentum  erigijussit.  Exstalha^c 
crux  juxlaOEnipontum,  ubi,  cum  Romam  perge- 
rem  ,  illa  mihi  ostensa  fuit.  Audi  Pliniimi  lib.  8. 
cap.  53  :  Caprce  In  plurimas  species  transfiguran^ 
tur.  Sunt  caprce  ,  sunt  rupicaprce  ,  sunt  iblces 
pernicitalis  mirandce  ,  quamquam  oneralo  capile, 
vastis  cornihus  ,  gladiorumque  vaginis  ,  in  licBc 
se  librant  ,  ul  tormento  aliquo  rolali  ,  in  pelras 
potissimum  dmonte  aliquo  in  aliumlransilire  quce- 
renles  ,  atqae  recussu  pernicius  quo  libuerit 
exsultunt. 

U.    Et  VEMT  AD   CAULA.S  OVIUM   QU/E  SE   OFFERE- 

BANT  viANTi ,  ]  id  est ,  viam  facit-nti ,  ilineranii, 
|)er  viam  eunti.  Unde  Hebr.  Chald.  et  Septuag. 
liabent  :  quce  erant  in  via. 

PoRRO  David  et  viri  ejus  in  interiore  parte 
SPELU.NC/E  latebant  :  ]  Clamabo  ,  inquit  David  , 
ad  Deum  altissimum  ,  Deum  ,  qui  henefecit  milii. 
Psalm.  56.  v.  3.  ChaUlaeus  transfert :  Jd  Deumqui 
accersivit  araneam  ,  ut  conficeret  in  ore  speluncce 
telam  propter  me  ;  quasi  sic  interprelatur  ,  ut 
David,  fugiens  Saulem  ,  in  speluncam  se  abdi- 
derit,  cujus  adilum  subiLis  aranearum  telis  iia 
Deus  pertexuerit,  ul  Saul  nullum  ibi  lalibuhim 
suspicatus,  irritus  praelerierii.  Quemadmodimi 
el  aliquando  in  lege  gratiac  marlyreni  Felicem 
in  angusto  loco  lalitantem  aranearum  tcla  divi- 
nilusexpansa  ab  insequentibus  hostibus  occul- 
tavii : 

Et  aerlo  cessit  vis  ferrea^filo.. 

Ail  S.  Paulinus  iNalali  5.  S.  Felicis  ,  qui  et  appo- 
site  concludit : 

Sic  ubi  Ciiristus  adest  nobis  ,  et  aranea  muro  est. 
At  cui  Chrisius  abest  ,  et  murus  aranea  fiet. 

CORNEL.    A   LAPIDE.      TOM,    II. 


Verum  hujus  telse  aranese  speluncam  Davidis 
obtegenlis  fides  sit  penes  Chaldaeum.  Nam  huic 
lelcTB  Rabbini  sua  attexunt  commenta  de  musca 
et  insano  ,  quic  refert ,  et  ul  fabulosa  confulat 
Abulensis  ,  quaest.  6. 

5.  ECCE  DIES  de  qca  locutus  est  Dominus  ad 
TE  :  Ego  tradam  tibi  inimicum  tuum.  ]  Ubi  et 
quando  ei  locutus  sit  Deus  Scriplura  nusquam 
cxprimiL  Nonnulli  censent  Deuni  id  dixisse  Da- 
vidi  per  Gad  prophetam  ,  alii  per  Naliian  ,  alii 
per  Samuelem  ,  alii  ipsimet  Davidi  id  a  Deo  re- 
velatum  ob  (>jus  palienliam  arbilrantiir  ,  utipse 
animaretur  ad  majora  certainina.  Abulens.  C(!n- 
set  per  Nathan  i(l  dictum  ;  Serarius  per  Gad  , 
Sanchez  per  Samuelem. 

Surrkxit  ergo  David  et  pr^cidit  oram  chla- 
MYDis  Saul  silenter.  ]  Abulcnsis  putat  a  Deo 
levitatem  indilam  Davidi  ,  et  surditatem  Sauli , 
ne  audiret  et  Davidem  incedentem  et  scinden- 
tem.  Addit  Abulensis  Davidem  surrexisse  et 
ivisse  ad  Saulem  eo  animo  ,  ut  eum  occideret  , 
non  autem  ut  orain  cldamydis  ejus  duntaxat 
prnccideret  :  sed  in  hac  praecisione  Deum  il1i 
cor  immulasse  ,  ut  de  voluntate  hac,  licet  non 
plane  deliberala  ,  doleret  et  poeniteret ,  et  hoc 
siguificari  illis  vcrbis  :  Percussit  cor  suum  David. 
Verum  Script.  ibidem  statim  addit  ,  eo  quod 
abscidisset  oram  clilamydis  ejus.  De  hac  ergd  ab- 
scissione  poenituit  David,non  autem  de  volun- 
tate  occidendi  Saulem  ,  quam  absolule  nuu- 
quam  habuit.  Nam  semper  eam  delestatus  est  , 
imo  capite  vigesimo  sexto  ,  versu  decimo  ei 
undecimo  ,  jurat  David  se  nunquam  manum 
extensurum  contra  Saulcni  per  omnem  ejus  vi- 
tam.  Quare  hic  fuit  ordo  rei  gestae  :  Cum  socii 
Davidem  incitarent  iit  Saulem  quem  in  manu 
habebal  occideret,  ille  sensit  quidem  primos 
molus  et  inclinalionem  appelitus  irascibilis  ad 
euin  occidendum  ;  sed  appetilu  ralionali  et 
vohmtale  deliberala  in  eos  non  consensit,  Sur- 
rexit  ergo  et  ivil  ad  Saulem  ,  non  ea  menle  de- 
terminata  ut  eum  occideret ,  vel  ut  oram  chla- 
mydis  abscinderet,  scdanceps  animi  in  ilinere 
deliberalurus  el  capturus  consilium  quid  faclu- 

(|5 


UU  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XXIV. 


rusessct,  cum  ad  Saulcm  veuissel ;  qub  cum 
veuil,  videns  oram  chlamydis  ,  cam  qiiasi  rem 
levem  eiprim6ol)viam  abscidit.  lllico  Ycro  ejus 
conscieiUia  ipsum  remordet ,  quod  oram  liauc 
ciilamydis  regis  sui  al)scidisset ,  quare  meutis 
oculos  Deo  illusliaiile  aperieus  ,  vidcusque 
quam  luipe  foret  regem  occidero  ,  firmiler  i)ro- 
posuil  nec  eum  occidere,  nec  in  alio  quopiam 
iicdere  ;  uude  sociis  volenlibus  Saulem  occidere 
forliter  reslilit ,  eosque  omniuo  a  ciede  cL  vul- 
nere  cobibuit.  Hinc,  versu  11,  ait  se  cogilasse 
quidem  eum  occidere  ,  non  aulem  siatuisse  , 
vel  decrevisse  :  to  enim  cogitavi  signiflcal  sim- 
plicem  cogitalionem  et  inclinaiiouem  appcii- 
lus  sensilivi  ,  qualem  nobis  siiggerit  tenlalio 
ivx  et  vindictEe  ,  anle  ejus  examen  et  liberatum 
consensum. 

6.  POST  H/EC  PERCUSSIT  COU  SUUN  DAVID  ,  EO 
QUOD  ABSCIDISSET  ORAM  CHLAMYDIS   Saul  ,    ]  quasi 

dicat  :  Conscientia  Davidem  remordil,  qu,od 
ausus  fuisset  regis  el  Domiui  sui  Saulis  vestein 
conscindere,  iiaquc  majestatem  regiam  teme- 
rare.  Cor  enim  bic  est  idem  quod  couscientia. 
Unde  C07'  est  nominaiivi  casus  ;  David  vero  est 
accusalivi ,  quasi  dicat :  Cor  5««?h,  idesl,  cor 
ejus,  scillcet  Davidis  pcrcussit  ipsum  Davidem; 
id  est ,  conscientia  pupugit  Davidem.  Id  ila  esse 
palet  ex  Hebr.  et  Septuag.  :  Bonanun  enim  nvni- 
tium  ,  ait  S.  Bernardus  ,  est  agnoscere  culpani , 
ubi  culpa  non  est  ;  abscideral  enim  David  oram 
cblamydis  ,  non  ui  Saulem  occideret  ,  sed  ut 
benevolenliam  suam  erga  eum  demonstraret  , 
qua  eum  babens  iu  manu  sua  ,  ei  pepercerat  ; 
ilaque  frangeret  perliuax  odium  Saulis  ,  eum- 
que  sibi  placaium  devinciret ,  uti  de  faclo  fe- 
cit.  Fabulautur  ergo  Rabbini  ,  dum  aiunt  Davi- 
dem  peccasse  absciudendo  oram  cblamydis 
Saulis  ;  unde  in  poenam  ei  datum  fuisse  ,  nt  cum 
senuisset  non  posset  vestibus  calefieri.  Mitius 
Abulensis  censet  Davidem  bic  poeiiilere  de  vo- 
luntate  occidendi  Saiilem  ,  quae  illi  obrepserat 
ut  audiemus  versu  11.  Miuus  tamen  recte  ; 
causaeniin  percussionissubdiiur,  dum  dicitur: 
Eo  quod  abscidisset  oram  cldaniydis  Saui. 

Alleg.  Eucberius  :  David  ,  iiKjuit ,  abscindens 
orani  cldamydis  Saulis  significat  Clirislum  Judceos 
non  occidisse  ,  sed  eis  gloriam  regni  abstulisse  ; 
chlamydis  enim  abscissio  regni  est  amputatio. 

Tropol.  S.  Greg.  3.  part.  Pastor.  Admon.  5  : 
Quid  ,  ait  ,  per  Saul  nisi  mali  reclores  ,  qiiid  per 
David  ,  nisi  boni  subdili  designantur  ?  Saul  igitur 
venlrem  purgare  ,  est  pravos  prceposilos  concep- 
tam  in  corde  maliliam ,  usque  ad  opera  miseri 
odoris  extendere  ,  et  cogilata  apud  se  noxia  fac- 
tis  exterioribus  exsequendo  monstrare.  Quem  la- 
vien  David  ferire  metuit  ,  quia  pice  subditorum 
menles  ab  omni  se  peste  obtrectalionis  abstinentes, 
proepositorum  vilam  nidlo  linguce  gladio  percu- 
tiunt  ,  etiam  cum  de  imperfectione  reprehendunt. 
Qui  et  si  quando  pro  infirmitale  sese  abstinere  vix 
possunt  ,  ut  exlrema  qucedam  atque  exteriora 
prcepositorum  mala ,  sed  tamen  humiliter  loquan- 
lur  quasi  oram  chlamydis  silenter  incidunt :  quia 
videlicet  dum  prcelatce  dignilati  scdlem  innoxie  et 
latenter  derogant  ,  quasi  regis  superpositi  vestem 
secant ,  sed  tamen  ad  senvtipsos  redeunt ,  seque 
vehementissime  vel  de  lenuissima  verbi  laceralione 
reprehendunt.  Sic  et  Eucherius  (jt  Angelomiis. 

7.  PrOPITIUS  SIT  MIHl  DOMIVUS  ,  NK  FACIAM  HANC 

REM.  ]  Vide  hic  etmirareclenKMiliam  et  reveren- 
tiam  Davidis  erga  Saulem  regem  quem  ,  licel 


infensissimum  pcrsecutorem  habcns  in  mani- 
bus  ,  laedere  non  viilt.  Unde  gloriosior  fuil  h;ec 
Davidis  de  Saule  vicloria  ,  iUa  quam  retulit  de 
Golia.  Audi  S.  Chrysost.  homil.  2.  de  Davide  et 
Saule  :  Suul  egressus  est  e  spclunca  ,  egressus  est 
autem  post  illum  et  David  ,  liberis  oculis  ccelum 
intuens  ,  ac  tunc  temporis  magis  exsidtans,  qu^m 
cum  Golialh  dejecisset  ,  ac  barbari  caput  ampu- 
tasset.  Siquidem  hcec  illa  munificcnlior  erat  victo- 
ria  ,  hcec  magnificentiora  spolia  ,  hcec  prceda  il- 
lustrior ,  lioc  gloriosius  troplueum.  Cujus  rei  ra- 
tionem  reddit  quod  illa  vicloria  armis  consli- 
terit  ,  h;ec  virlulibus  ;  el  concludil  :  Itaque 
rediit  non  Barbari  illius  caput  gestans  ,  sed  animi 
commolionem  mortificalam,  sed  iram  enervatam; 
neque  hcec  spolia  reposuit  Hierosolymce  ,  sed  in 
ccelo  ,  inque  superna  illa  civitale  ;  nunc  haudqua- 
qiiam  in  choris  obviam  veniebant  feminoe  ,  exci- 
pientes  illum  ciim  laudibus  ;  sed  angelicus  populus 
d  sublimi  applaudebat  ,  admirans  ejus  philoso- 
phiam  et  humanitalem.  Et  paulo  post  :  lllustrio- 
rem  tulit  victoriam  ,  servato  Saule,  qadm  si  illum 
mactasset.  Quod  enim  tanli  pretii  lucrifecisset 
prcemium ,  occiso  hoste  ,  quantum  nunc  tulit  iLli 
parcendo  ? 

Porro  To  propilius  sit  mihi  Dominus  ,  aliqui  pu- 
tant  esse  jurameiitum  ,  et  esse  antiphrasin  , 
quasi  dical :  propilius  ,  id  est ,  adversus  mihi  sit 
Deus  omniatpie  mea  disturbet ,  si  manus  in  re- 
gem  meum  iiijecero.  Planius  alii  explicant ,  q.  d. 
Deus  mihi  sit  propitius  ,  ut  sua  gralia  me  coer- 
ceal ,  el  probibeal,  ne  lantuin  facinus  in  meum 
rcgem  commiitam.  Patei  ex  Hebrseo  qui  habel: 
Prohibitio  sit  mihi  d  Domino  ,  id  est ,  ut  Chald. : 
Absit  d  me  per  Dominum;  Paguin.  Absit  mihi  a 
Domino ;  Vatabl.  Prohibeat  Dominus  ,  ne  id  fa- 
ciam  ,  non  permitliil  ,  ut  id  desiguem. 

8.  Et  CONFUEGir  DaVID  VlftOS  SUOS  SEHMONIBUS  , 
ET  NO.N  PERMISIT  EOS   UT  CO.NSUUGEaENT  IN  SaUI..  ] 

Nota  To  confregit ,  significat  socios  Davidis  plane 
auimatos  et  resolutos  fuisse  ad  occidendum 
Saulein  ;  ila  ut  David  vim  eis  adhibere  debueril, 
ut  hos  eorum  aiiimos  iufringeret.  Hebr.  enim 
yOU?  scasa,  significat  rumpere  ,  findere,  fran- 
gere ,  discerpere  ;  unde  Vatabl.  verlit :  avulsit. 
Hinc  disce  quiim  mitis  fuerit  David  et  pins  in 
Saulem  ,  ut  pro  ejus  a  quo  assidue  impugnaba- 
tur  vila  ,  tauta  vi  et  virtule  puguarel  ;  nimirum 
hoc  signum  erat  animi  placidi  ,  excelsi  et 
regii. 

Eleganler  Seneca  lib.  1.  de  Clementia  cap.  5  : 
Magni,  ait ,  animi  est  proprium  ,  placidum  esse , 
tranquillum  ,  et  injurias  alque  offensiones  semper 
despicere.MuUebre  esl  furere  in  ira.  Ferarumvero, 
nec  generosuriim  quidem  prccmordere  et  urgere 
projectos.  Elephanles  ,  leonesque  Iranseunt  quem 
iinpulerunt.  Jgnobilis  bestioe  perlinacia  cst.  Non 
decet  regem  sceva ,  nec  inexorabilis  ira  ;  non  mul- 
tiim  enim  supra  eum  eminet ,  cui  se  irascendo  adct- 
qitat.  Al  si  dat  vilani  meritis  amittere  ,  facil  quod 
nulli  nisi  rerum  poticnti  licet  ;  vita  enim  eliam 
superiori  eripilur  ,  nunquam  nisi  inferiori  datur  ; 
servare  proprium  excelientis  forlunce  ,  qiice  niin- 
qucunmagis  suspici  debet,  quhmcumiUi  conlingit 
idem  posse  quod  Deo  ,  cujus  beneficio  in  lucem  edi- 
mur  ,  tam  boni  qiidm  mali. 

Quncres  an  David  iicite  poiuisset  occidere 
Saulem.  Respondel  Abulensis  q.  II.  negalive. 
Riitio  ejus  est  prima  ,  quia  David  ab  hiic  ciede 
quasi  lurpi  abborruit ;  secuuda  ,  quia  Saul  erat 
rex  ,  David  subdilus  ;  cui  non  licel  i^egem  licet 


COMMENTAIIIA  IN  LIHRU 

ssevum  oceidere  ;  terliji  ,  qiiia  David  ner.diim 
ciat  rox  ,  scd  privata  pcrsoiia  ,  ncniini  aulcni 
privalo  ,  licel  privala  aucloiilalc  aliqiicni  reiini 
occidcre  ;  ad  lioc  cnini  ief|iiirilur  aticloiilas 
publica.  Eslo  enim  David  i\  Sanuiclt!  nnctiis 
esset  in  regeni ,  id  tanicn  cral  ad  hoc  dunlaxat , 
ut  rcgnaret  posi  nioricm  Saulis  ,  non  aiilem 
ipso  vivo.  Sic  et  Dionysiiis. 

Alii  censenl  liciiist.e  Davidi  Saiilem  occidere 
ex  eo  quoil  S.  Tliom.  Fr;inc.  Vicloria  ,  Covarru- 
vias,  S.  Antonin.  Sylvcster  ,  Corduba  ,  Navarrus 
el  ex  iis  Lcssius  lib.  5.  de  juslilia  cap.  9.  dub.  8. 
num.  ^5.  docent  invasum  possc  pra-venire  in- 
vattenlcm  ,  etiamsi  is  nondum  acccdat,  scd 
instructus  sit  ad  invadendum  ,  «i  aliter  non 
possit  niortem  evadere,  nisi  eum  praeveniendo  ; 
talis  aulem  erat  hsec  invasio  quam  assidue  Da- 
vid  sustinebat  a  Saule  ,  ut  naturaliler  non  possct 
mortem  eflugere  ,  nisi  eum  praeveniret.  Ut  ut 
est ,  dico  non  decuisse  ,  tnm  quia  non  decebat 
Davidem  privalum  occidere  regem  Israelis  ; 
tum  quia  sciebat  David  se  Deo  essecurac,  ac 
Deum  prieslilurum  promissum  sibi  regnum  , 
ideoque  se  ab  omnibus  insidiis  Saulis  libcratii- 
rum  :  lum  quia  decebatetim  perfeclse  palientiag 
et  mansuetudinis  dare  excmplum,  ut  ca  sibi 
conciliarel  animos  Hebrseorum  ,  ilaque  siW 
pararct  viam  ad  regnum  ;  at(|ue  ut  essct  typus 
et  pracursor  Christi  ,  qui  noluit  Pilato  ct  Cai- 
pbse  resisiere  ,  sed  ab  cis  permisit  se  occidi.  Ex 
liis  patet  responsio  ad  argumenta  Abulcnsis. 

9.  Et  i>cliisans  se  David  proisus  in  terram 
ADORAViT,  ]Saulem  ,  quasi  dJcat:  David  prostcr- 
nendo  se  in  teriam  ,  summam  demissioncm  , 
honorem  et  reverentiam  Sauli  quasi  legi  cxlii- 
buit.  Disce  hic  quomodo  Pralalos  el  Superio- 
res  ,  licet  impios  et  infensos,  colere  et  reveieri 
oporteat.  Sic  enim  ileclcntur  ad  pietatcm  et 
iequilatem  ,  uli  hic  llexus  fuil  Saul  a  Davide  ut 
llerel ,  ei  odium  in  amoiem  convertercl.  Quo- 
circa  David  tunc  diclavit  Psalm.  5G.  in  quo  Dco 
gralias  agit  de  sui  liberalione  ,  et  hoslium  con- 
iusione.  Lnde  ait  vers.  k  :  Misit  de  calo  et  Ube~ 
ravit  me  ;  dedit  in  opprobriam  conculcunles  me. 
£t  versu  seplimo  :  Foderunl  anle  faciem  mcam 
foveam,et  inciderunt  in  eam.  Exurge,  gtoriamea, 
exurge,  psallerium  et  ct7/(«r«.Titulns  enim  hujus 
Psalmi  est  :  In  finem  cum  fugeret  David  a  facie 
Saul  in  speUincam. 

11.  ECCE  DODlli  VIDERUNT  OCULI  TDI  ,  QIOD  TRA- 
DIDERIT  TE  DOMIMS  Ii\  MA^U  MEA  IN  SI'ELli^CA  : 
ET  COGITAYI  UT   OCCIDEREM  TE   ,    ]  id  CSt  ,    SUircp- 

sit  ,  vel  potius  suggesla  est  mihi  i\  sociis  hcec 
cx)gilatio  de  te  occidendo.  Unde  Chald.  verlit  : 
El  dixerunt  alii  ul  occiderem  te.  Nani  Da\id  ipse 
voluntate  deliberala  constantcr  reslilit  huic  co- 
gitationi  ,  ei  suggesiioni  sociorum  ,  adeoque 
vim  eis  iotulit  ,  cosque  coniregit,  ut  dixi  v.  8. 

DlXI  EMM  :  NON  EXTENDAM  MANUM  MEAM  IN  Do- 
«I^UM  MEUM  ,    QUIA  CHRISTIS  DOMINI   EST.  ]  Cliris- 

tus  ,  id  est,  nncius  in  rcgcm  a  Deo  per  Saniue- 
lem.  Duas  causas  aflert  David  cur  iion  laserit 
Saulem  :  prior  ,  qnod  ipse  sit  Dominus  siius  ; 
poslerior  ,  (|uod  sil  Cltristus  ,  id  est,  nnclus 
Domini  ,  q.  d.  Milii  religio  fiiit  langcrc  eiim  , 
quem  nnclio  Dei  sibi  saciavil.  Recie  S.  Aii^usl. 
lib.  2.  conlra  Lilteras  Peliliaiii  cap.  Zi8  :  David 
Saulein  ,  iiKjuit  ,  proptcr  sucrosanclam  u)i( lio- 
nem  et  lionoravit  vicuvi ,  et  vindicavit  occisum. 
Et  quia  vcl  panniculiim  ex  ejus  vcste  pr.KSCidit  , 
percusso  corde  ircpiduvit. 


M  1.  REGUM.  Cap.  XXIV.  355 

12.  TU  AUTKM    INSIDIARIS    ANIM^   MEyE  ,    TU  AU- 

FERAs  KAM.  ]SingiiIa  vciha  Davidis  magnam  lia- 
benl  eniplia^iii  ,  ejiisque  clcmenliam  el  viilu- 
tem  adaugenl.  Osteiuiit  enim  se  sua  benericcn- 
tia  cerlare  cum  insidiis  et  malelicenlia  Saulis  , 
tamque  sc  in  ipsum  esse  benclicum  ,  quiim  ipse 
in  se  eral  sa'vus  cl  maleficus.  S.  Chrysost.  praeter 
homil.  de  Davide  et  Saule  scripsit  homiliam  in- 
signem  ,  cujus  lilulns  est  :  Quod  Duvidmagni- 
ficentius  erexerit  Irophanim  purccndo  Sauli,  quum 
occidcndo  Gulialh  ;  ubi  repelens  illa  quae  cilavi 
vcrsu  7.  addit  Davidem  hic  insignem  plagam 
diabolo,  qui  non  nisi  caedes  silitet  suscitat ,  in- 
llixisse  :  Ascendit ,  iiiquit ,  lioste  vulncribus  innu- 
meris  sauciato  ;  ut  qui  licet  servasset  Saulem  ,  ta- 
mtn  illum  i-evera  liostem  diabolum  muttis  plagis 
confixit.  Egressus  est  ergo  David  e  speluncu  dex- 
teram  iilam  totius  orbis  pretio  parem  ,  simul 
ciim  capite  coronatam  gestans  corona  justilice  el 
mansuctudiiiis ,  etc. 

Idcm  Chrysosl.  homilia  proxime  sequenli  do- 
cet  Davidem  hic  marlyrii  lauream  non  simpli- 
cem  ,  sed  mulliplicem  meriiisse  xiliud,  inquit, 
considera  ,  qiiod  cx  insidiis  Saulis  tripta  quadru- 
plaque  murlyrii  coronaredimitus  esl.  Etenimqui 
servavit  liostem,  eum  ,  quisemel,  atqiie  iterum, 
imo  frequenter  lanceum  in  cuput  iliius  vibrarat  , 
cum  esset  occidendi potestatem  naclus  ,  tamen  pe- 
percit.  Idque  cum  sciret  posl  eam  prccstitam  cle- 
menliam  fore ,  ut  denuo  ab  illo  impeteretur  :  per- 
spicuum  est  qiiod  millies  coronam  meruit  unimi 
proposiio ,  miliies  autem  interfectus  propter  Deum, 
plurimas  lulerit  marlyrii  coronas  ;  qui  quemad- 
modumet  Paulus  ait  :  Quolidiemortuusest  propter 
Deum.Cum  enim  posset  liostem  sibiinsidiuntem  ^ 
medio  tollere,propterDeumnoluit;  maliiil  quolidie 
pcricliluri ,  quumjustaccede  u  tot  mortibus  liberari. 

13.  JUDICET  DOMINUS  INTER  ME  ET  TE.   ]   Appcl- 

lat  David  ad  Dci  judicium  ,  quia  humanum  non 
liabebat.  Nam  Saul ,  qui  dcbebat  esse  judex  , 
erat  ejiis  hoslis  et  perscciilor.  Facit  hoc  ,  ut 
acriter  cum  Saiile  exposlulet ,  ostendeus  per- 
secutionis  sumuiam  injuslitiam  ;  utque  eum 
tcrreal  el  a  persc(|uendo  averlat,  minando  Dei 
jiulicium  ct  vindiclam.  Sic  S.  Athanasius  Cons- 
tanlino  Imperaloi  i  ab  Arianis  seduclo  ,  jubenti- 
que  iil  iret  iu  exilium  ,  divit  :  Judicct  Dominus 
inter  me  et  te ,  6  Imperator  ,  quia  calumniis  ini- 
micorum  mecrum  credidisti.  Ita  Socrates  lib.  1. 
Histor.  cap.  25.  ctBaron.  lom.  3.  pag.  ^26. 

Et  ulciscatcr  me  Dominus  et  te.  ]  Vidclur 
David  conimoiior  cx  passione  petcre  a  Deo  viu- 
dictam  de  Saule  ,  scd  ex  primo  animi  impetii 
et  aclu  indeliberalo  ,  ideoque  levitcr  peccat  , 
ait  Abiilcnsis.  Nam  deliberale  noluit  Dei  viiulic- 
lam  de  Saule  ;  unde  aiidita  ejus  morte  ,  serio 
graviterque  indoluit.  Adde  Davidem  videri  ul- 
tionem  lianc  pctere  ex  reclo  juslitiae  zelo,  ut 
Dcns  lantiim  Saiilis  scelus  casligct  ad  aliorum 
excmplum  ,  ne  pios  perse(|ui  audeant ,  ut  satis- 
liat  scandalo  (|uod  Israeli  dederat  Saul.  Sic 
eiiim  Moyses  Niini.  16.  Jeremias  ca|).  17.  et  Da- 
vid  in  Psalmis  ,  siibinde  rccte  sancteque  pelunt 
i\  Deo  juslam  de  impiis  vindictani. 

]i\.    SlCIT  ET  IN  1'ROVERIUO  A^TIOUO  UICITUR  :  Ab 

iMPiis  L^REDiETUR  IMPIETAS.  ]  Impictas  liic  accipi 
polest  simpliciler.  Primo  ,  pioprie  pro  ipsa 
culpa  ;  sccuiido  mclonjmice  pro  cjus  pocna  ,  si 
pio  ciilpa  accipias  ,  seiisus  erit ,  quasi  dical  : 
impiclas  occideiuli  non  cgreditur  nisi  ab  impio 
homicida  ,  qualis  cs  lu ,  6  Saul ,  non  vero  ii  me , 


556 

qiii  mcct  Iilc  et  alibi  seniper  pium  et  observan- 
Um  erga  te  cnelerosque  omnes  ostendi  ;  ut  iiaec 
gnome  pertineat  atl  illud  versu  duoiiecimo  :  f^idfi 
(jdoniam  non  est  in  manti  mea  malmn  ,  neque  ini- 
(jiutas  ,  neqae  peccavi  in  te ;  ta  aateni  insidlaris 
a)iimce  mece. 

Si  pro  poena  ,  sensus  est  quasi  dicat  :  Impios 
sequitur  poena  impietatis  suoj;  cuipam  enim 
comitatur  poena  ,  sicut  reum  carnifex.  Non  est 
(^rgo  opus  ut  ego  manum  meam  iu  te  ,  6  Saul , 
cxtendam  ,  tequc  occidam;  quia  lua  impietas, 
vindicante  Deo ,  te  occidet.  (Jccideris  enim  ab 
impio  ,  non  a  me  qui  piiis  sum.  Nam  impius 
Saul  iuipia  sua  manu  sei|)S(mi  occidit  ,  fuit- 
que  su;e  impietalis  ultor  et  carnifex  ,  ut  patebit 
cap. 31. 

Proverbium  hoc  ex  usu  et  ore  vnlgi  petitum. 
directe  servit  ad  haec  tria  ,  ail  Gajetan.  manifes- 
landa  ;  primo  ,  pietatem  Davidis  al)stinentis  a 
caede  Saulis  omuiquc  specie  impietatis  ;  se- 
cuudo  ,  impietalem  adulalorum  illorum  ,  qui 
David  delraliebani  apud  Saulem  ,  eumque  ins- 
tigabanl  ad  iliius  cieJein  ;  lertio  ,  ad  confutan- 
(lum  ipsum  Saul.)m  ,  qui  inipie  Davidem  pium 
|)ersequel)ulur. 

15.    QuliM  PGRSEQUKRtS,  RHX  TSRAEI,?  C.WEM  MOI^- 

TUUM  PERSEQUEUis  ET  puLicEvi  UNUM  ,  ]  quasi  di- 
cat :  Homiuem  vilissimum  ,  abjectissimum  ,  de- 
bilissimum  ,  inslar  cauis  et  pulicis  qualis  sum 
ego  ,  pcrsequeris.  Utquidergo  mo  persequeris? 
ludignum  est  regc  cum  pulice  pugnare,  sicut 
indignum  fuit  Domiliano  miiscas  venari. 

17.  DixiT  Saul  :  Numquid  vox  iieg  tua  est  , 
Fii.i  Mi  David?  Et  levavit  Saul  voceh  suam  et 
FLEViT.  ]  Vide  hic  ([ueun  efTicax  fuerit  vox  Davi- 
dis  ;  vide  pariter  quiim  potens  fuerit  ejus  pro- 
funda  humililas  ,  et  incensa  charitas  ,  quae 
adamaiitinum  Saulis  cor  confregit  .  ac  miic 
placidumque  reddidit,  ut  in  lacrymas  amoris 
difllueret.  Unde  S.  Glirysost.  hom.  jam  cltata  : 
Oaanta,  ail,  subilo  facla  est  mtUalio?  qui  nun- 
quamsustinuerat  iLiumoelsimj)lici  vocare  nomine, 
il)sam  eliam  appelialionon  Itahens  ,  exosam  , 
nunc  adoplat  eum  in  cognationem  ,  appelians  eum 
{Uiuin.  Ouid  igitur  Davidefelicius ,  qui  ex  liomicida 
fecit  palrem  ,  t  lupo  ovem?  qui  fornacem  iracan- 
dice  mullo  implevit  rore  ,  quique  tempestatem  vcr- 
lil  in  tranquiililatem  ,  quique  tumorem  omneni 
irce  excesluantis  animi  reslinxit  ?  Verba  quippe 
Davidis  ingressd  in  animum  istius  efferati  lotam 
lianc  perfccerunt  immutationem.  Kcce  hos  car- 
bones  iguis  juxta  monilum  S.  Pauli  ,  Rom.  12. 
20.  congessit  David  siipcr  caput  Saulis  ,  quibus 
eum  ad  se  redamandum  accendil.  Sui)dit  (leinde 
Chrysost.  cxempla  quibus  osiendat,  (piam  po- 
lens  sit  vox  piorum  :  Fox  Sanctorum  frequen- 
ter  ,  et  elemenla  stare  fecit  ,  et  polestates  iilo- 
rum  immutavit.  Locutus  est  tantum  Jesu  Nave  , 
et  constitit  sol  et  luna.  Sic  et  Moyses  mare  in- 
gressus  est  ,  et  cessit  ;  sic  trcs  illi  pueri  ignis 
vim  exstinxerunt  liymnis  illis  suis  liac  voce.  lli- 
dem  et  Saul  ad  eamdem  vocem  incaluit ,  dicens  : 
Vox  lua  isla,  fili  David?  Quidigilur  David?  Ser- 
vus  tuus  ,  Domine  ,  mi  rex.  Post  licec  certa- 
men  orilur  ,  et  contenlio  uler  alterum  majorc 
prosequatur  honore.  Saut  quidem  ad  cognalionem 
ascivit  ,  filium  appeilans  ;  David  autem  dominum 
eum  appetlat.Quod  aulem  dicil  tule  est.  Unum,  in- 
quit ,  unum  iiiud  quvro  ,  salutem  tuam  ,  ac  vir- 
tulis  profectum  ;  filium  me  appellasti ,  milii  vero 
sai.is  est  ,    si  me  pro  famulo  liabeas  ,   tantum  ut 


CO.MiMENTARlA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XXIV. 


iram  ponas  ,  tantum  ut  ne  quid  de  me  suspicere 
mali,  neve  me  ducas  liostem  aut  insidiatorem. 

Inde  coUigit  Ghrysost.  in  noslra  potestate  esse 
inimicum  nobis  reconciliare  ,  si  ciim  Davide 
nos  coram  eo  humiliemns ,  et  charitatem  in  eum 
ostendamus,  juxla  illud  Prov.  15.  1.  Responsio 
moUis  frangit  iram.  In  nobis  ergo  ,  ait  Ghrysost. 
situm  est  ,  ut  vei  exslingualur  ira  inimicorum  , 
vel  ad  majus  irritetur  incendium  ,  si  verbis  as- 
peris  eum  invadamus.  Probal  id  exemplo  ignis 
quod  subjicit ;  si  enim  infles  in  scintillam  ignis  , 
excitas  incendium;  contra  si  inspuas,  exstinguis  , 
et  utramque  tibi  inmanuest  ;  quoniam  utrumque, 
inquit ,  ex  ore  tuoproficiscilur,  Idemfit  et  ininimi- 
citia  proximi  ,  si  inflalos  ac  vecordes  ingeras 
sermones  ;  excilas  ignem  iilius  ,  accendis  carbo- 
nes  ;  sin  mites  ac  moderatos  admoveas  sermones 
priusquam  exardescat ,   iram  omnem  exstinxeris. 

18.  JusTiOR  TU  Es  QUAM  EGO.  ]  Pcrgit  S.  Ghrys. 
Vides  ut  suam  ipsius  damnat  malitiam  ,  ac  Justi 
virtutem  prcedicet ,  nuUoque  cogenle  sese  purgat. 
Mem  tu  facilo  cum  lioslis  inciderit  in  manus  tuas; 
noli  accusare  itlum,  sed  teipsum  purga  ,  ut  iltum 
perpellas  ad  sui  ipsius  condemnationem.  Nani  si 
nos  accusamus ,  exasperatur  ;  si  nos  excusaveri- 
mus  ,  ilie  reveritus  nostram  kumanitatem  ,  mox 
seipsum  condemnabit.  Et  nonnuliis  inlerjeclis  : 
Neque  enim  simpticiler  dixit  :  fecisti  milii  bona  ; 
sed  retrihuisti  milii  hona.  IIoc  est  pro  insidiis,  pro 
ccede ,  pro  matis  innumerabilibus  ,  magna  mitii 
rependisti  beneficia.  At  ego  ne  sic  quidem  factus 
sum  metior,  sed  post  itta  tua  heneficia  perseveravi 
in  matitia  :  tu  vero  nec  sic  quiclem  es  immutatus  , 
sed  constanter  tuum  obtinuisti  morem,  nos  iterum 
atque  iterum  tibi  insidiantes  beneficiis  prosequens. 
In  liisce  singalis  verbis  ,  qaot  coronis  dignus  appa- 
ruit  David  ? 

20.   QUIS    EMM    CUM    INVENEP.IT   IMMicUM  SUUM  , 

DiMiTTET  EU\i  i\  VI V  BO\A  ,  ]  siuet  euin  abire  sal- 
vum  et  incolumem  :  via  enim  bona  esl  qu;c  du- 
cit  ad  vitain  ,  mala  vero  ,  quoe  ducit  ad  mortem. 
Loijiiitur  Saul  ex  suo  vA  similium  hominnm 
muud;iiiorum  ingenio  ,  qui  inimicos  suos  dala 
occasione  occidunt.  Nam  sancii  contrarium  fa- 
ciunt,  et  vincunt  in  bono  malum  ,  uli  fecit  hic 
Diivid.  Quem  [)vcg  aliis  imitatiis  csl  S.  Joannes 
Giialberlus  ,  qui  armaliis  occurrens  inimico 
inermi,  ciim  ille  vitam  sibi  donari  posceret  per 
amorem  Ghristi  pro  inimicis  suis  crucilixi  ,  ei- 
dem  pepercit.  Uiide  ingredieus  Ecclesiam  orans- 
que  ante  imaginem  Grucinxi ,  vidit  Grucifixum 
a  se  capiit  iiiclinare  ,  ac  qiiasi  apphuidere  et 
gratias  agere,  quod  hosti  sui  amore  pcpercis- 
set.  Quo  viso  commotus  Joannes  seculo  renun- 
liavit ,  etordinem  Vallis  umbros.-e  inslituit  sub 
aniuiin  Domini  1020. 

SED  DOMLNUS  REDDATTinr  VICISSITUniNEU  HANC, 
PRO  EO  QUOD  IIODIE  OPERATUS  ES  IN  ME,  ]  q.  d.  EgO 

iion  possum  libi  relribuere  par ;  relribuat  ergo 
illud  lii)i  Deus.  Caiisam  dat  sanctus  Chrysosto- 
mus  hom.  jam  cilata  dicens  :  Quid  enim  polerat 
Saut  reponere  dignum  meritis  ,  eliamsi  regnnm 
dedissel  cum  omnibus  oppidis?  Neque  enim  oppida 
modo,elregnum,  verum  et  vilam  ipsam  donaral 
illi  David;  itte  vero  non  habebat  atteram  viiam  , 
quam  rependeret;  eosque  iltum  retcgat  ad  Deum , 
et  ab  itio  manaturis  prcemiis  Iwnorat ,  pariter  et 
huncluuclans,  et  universos  crudiens,  quod  tum  ma- 
Jora  nobis  apud  Deuni  privmia  reposila  sunl ,  cum 
pro  innumeris  b<;neficiis  in  hostem  coUaiis  diversa 
rccipimus. 


COMMKNTARIA  IN  LlBr. 

Igilur  David  hic  ,  siibditus  licet,  major  fiiit 
Saule  vvgc  :  iiil  enim  ita  niagnum  ct  magnani- 
nium  facit,  ul  amor  iniuiicoriim  et  injuricie  con- 
donatio.  Audi  Martinum  Dnmensem  Al)balcm  , 
ol  postca  Draccarensem  F.piscopum  anno  Do- 
mini  o7'2.  libr.  de  quatuor  \  irtutibus  cap.  2.  ISil 
nUiidmagnum  hu-ebuslunnanisnisianbnus  mugna 
despiciens ,  si  magnaninnis  fueris ,  nunquamjudi- 
cabis  libi  conlumeliam  fieri.  De  inimico  dices  : 
Non  nocuil  milii ,  sed  animum  noccndi  liahuil  ;  cl 
cum  illum  in  polrslale  lua  videris  ,  vindiclam  pu- 
tabis  vindicare  poluisse ;  scito  cnim  lioncstum  cl 
magnum  vindictce  genusesse,  ignoscere. 

KT  MJNC  QUIA  SCIO  QUOD  CERTISSIMK  RKGNATURIS 

sis.]  Scio,  ex  singulari  illa  Dei  erga  te  cura  el 
providenlia  ,  qua  le  tutatur,  measque  insidias 
eludit,  ac  te  in  omnibus  prosperat  facitque  hos- 
tibus  omnibus  superiorem  ,  a^que  ac  Israelilis 
omnibus  amabilem  et  admirabilem  ob  luam 
divinam  palienliam  el  mansueludinem  ,  qua 
etiam  milii  hosii  tuo  infensissimo  viiam  condo- 
nasti.  Ita  Abulensis.  Audi  sanctum  Ghrysost. 
homil.  jam  citala  :  Dic,  obsecro,  unde  istud  scis  ? 
Penes  tc  sunt  pccunia,  arma,  civitates,  equi,  mi- 
lites  ,  breviter  univcrsu  vis  apparatus  regii  :  Idc 
contra  desertus  ac  nudus  ,  nec  civitalem ,  ncc  do- 
mum  ,  nec  familium  habens.  Unde  igilur  ,  lc 
quceso  ,  ista  loqucris  ?  JSimirum  ex  ipsis  Davidis 
moribus.  ISeque  enimnudus,  et  inermis  ac  dcscr- 
lus  me  urmatum  ,  lcmlaqae  circumvulialum  po- 
tentia  superasset ,  nisi  Dcum  liaberet  adjutorem. 
Porro  qtii  Deum  liabet  favenlem  omnibus  est  po- 
tentior.  Vides  ad  quantam  philosophiam  Saulpost 
insidias  dcductus  sit  ?  Fides  qui  fieri  possit  ut  ini- 
micus  omnemexpuat  maliliam;  immutalusquc  ad 
meliora  sese  recipiat?  Ne  velimus  itaqtie  nostram 
ipsorum  salutem  per  iracundiam  devorare. 

22.  JURA    MIIII    IN    DOMIiNO  ,    NE     DKLEAS    SEMEN 

MEUM.]  Vide  quam  Saul  rex  hic  se  submillat  Da- 
vidi ,  eique  fiat  supplex.  Unica  crgo  ratio  expug- 
nandi  inimicos,  eosque  amicandi ,  esihumilis 
01  incensa  in  eos  charitas.  Audi  S.  Cbrysost.  lio- 
milia  jam  citata  :  Rex  privalum  rogal  ;  qui 
diademate  cinclus  est ,  supplicem  agit  ,  pio  fi- 
liis  stiis  obsecrat  extdem.  Et  lioc  ipsum  arguit 
virtutem  Davidis  ,  qtiod  hoslis  ausus  sit  ha;c  ab 
hoste  petere.  Nam  quod  Jusjurandum  cxigit  ,  non 
€0  faciat ,  quod  diffidat  Davidis  moribus,  sedquod 
reputet  quot  malis  illum  affccisset.  Jura  mihi  tc 
iion  aboliturum  scmen  meum  post  me.  Hoslem  fi- 
liis  suis  relinquit  lulorem  ,  suasque  prolcs  in  il- 
lius  deponit  manus ;  dum  his  verbis  filiortim  ac 
Davidis  manus  apprehendens  ,  Deum  sequestrum 
inducit. 

F.tjuravitDavidSaui.i  ,  ]  nec  tantum  juravit, 
sed  et  plura  quam  juraverat  praestitit.  Ita  sanc- 
lus  Chrysostomus  :  Quid  igitur,  inquit,  David? 
ISum  vel  leviter  dissimidatione  et  ironia  ad  luec 
usiis  est?  ISequaquam,  sed  protintis  annuit ,  quod- 
qiie  petebatur  concessit  ;  ac  mortuo  Satde  non 
modo  non  occidit  illius  posteros  ,  sed  tum  plura 
prcestitit  quam  erat  poilicitus;  siqiudemfilius  ejus, 
cum  esset  claudus  ac  debilis  cruribus,  in  suam  ip- 
sius  domum  induxit ,  suaquemensa^  fecit  parlici- 
pem,  summo  illum  honore  dignatus,  nec  erubuit  , 
nec  occultavit ,  nec  arbilratus  est  regiam  mcnsain 
claudicalione  pueri  dehonestari ,  sed  decorari  po- 
tius  ac  lautiorem  fieri.  Ouolqtiot  enim  cum  illo  dis- 
cumbebant ,  abibant  magnam  philosophi(e  doctri- 
nam  conseculi. 

-Moral.  David  doccl  hic  subditos  ,  quam  mo- 


UM  I.  REGUM.  Cap.  XXrV.  357 

desie,  humiliter,  reverenlcr,  amanler  sc  gcrerc 
deb<'aiuerga  suos  principes  et  praelalos  lam  se- 
culares  quam  ['cclesiaslicos  ,  eliam  rigidos  et 
moleslos,  imo  iniquos,  saevos  et  tyrannos  ,  ut 
eos  quasi  Christos  Douiini ,  et  in  eis  quasi  vi- 
cariis  suis  Deum  ipsum  colant  ct  venerentur. 
In  eis  enim  quasi  vivis  imaginibus  potestas  et 
majeslas  divina  relucet.  Slc  Moyses  veneratus 
est  Pharacwiem  ,  Isaias  Manassen  ,  Daniel  Cy- 
rum  ,  Jeremias  Nabuchodonosorem  ,  Jaddo 
Alcxandrum,  sancius  Paulus  .Neronem  ,  sanc- 
tus  Joannes  Domilianum  ,  sanclus  Ignalius 
Trajanum  ,  sancli  Cornelius  et  Cyprianus  Va- 
lei-iunum  ,  sancti  Sixlus  et  Laurentius  De- 
cium  :  sanclus  SebastianusDiocleiianum,  adeo- 
que  omnes  Romani  Ponlifices  ac  Sacerdotes  et 
Chrisiiani  asancto  Petro  usquc  ad  sanctum  Syl- 
veslrum  per  trecentos  annos  modeste  ,  et  pa- 
tienter  toieravere  perpeluas  perseculiones  et 
marlyria  ab  Imperatoribus  Gentililjus,  nec  eis 
restiteruut  unquam  vel  quidquam  mali  inlule- 
runt;  sed  fugerunt  el  abdiderunt  se  in  spelun- 
cis  etcryptis,  quas  hodie  Romae  cerninuis  ,  et 
veneramur.  Iloc  est,  quod  ait  Apost.  Hebr.  11. 
Circuierunt  in  mclotis  ,  in  pellibus  caprinis,  egen- 
tes  ,  angusliati ,  afflicli ,  quibus  dignus  non  erat 
miindus  ,  in  solitudinibus  erranles,  in  monlibus  et 
■speluncis ,  el  cavernis  lcrrce.  Hoc  cst  quod  Cliris- 
tianos  docetsanctus  Petrus  Epist.  1.  cap.  2.  17. 
Deum  ,  inquit ,  timete,regem  (^evonem )  honori- 
ficate.  Servi,  subditi  estote  in  omni  timoredominis, 
non  lanlum  bonis  et  modestis,  sed  cllam  dyscolis. 
Hcec  est  eiiiin  gratia ,  si  propter  Dei  conscienlium 
suslinet  quis  tristitias  patiens  injuste,  elc.  In  hot: 
cnim  vocati  estis  ;  quiaet  Christus  passtis  est  pro 
nobis  ,  vobis  rcUnqtiens  exemplum ,  tit  sequamini 
vestigin  cjus  ,  etc  qiii  cum  malediceretur  ,  non 
'maledicebat ;  cum  palerctur,  non  comminabatur, 
tradcbat  autcm  Judicanti  se  injuste.  Alque  hac 
sua  palienliaCiirisliani  meruerunt  apud  Deum, 
ut  ipse  Imperatores  ad  Christum  converi<>rei  , 
sicut  per  sanctum  Sylveslrum  converlil  Cons- 
taiilinum  Imperalorem ,  adeoque  Romam  loium- 
que  orbem  efF<;cil  Chrislianum. 

Idem  faciunt  Religiosi  suis  Superioribus  el 
Recloribus.  Climachus,  gradu  h.  de  obedientia  , 
narrat  Religiosum  quemdam  nomine  Abba-Cy- 
riim  h  Superioribus  suis  valde  exercitum,  adeo 
ut  quolidie  expelleretur  ex  mensa,  et  saepc  in- 
coenatus  dorinire  cogcrelur  :  quse  omnia  ilie 
valde  [)atieiuer  tuiit  ,  ac  roganti  Climacho  , 
quomodo  illa  tolcraret,  respondil :  Crede  mihi, 
Pater,  probantme  patres  mei ,  utrtim  monachus 
esse  ctipiam,  non  autem  vere  id  facitint,  quam  ego 
Palris  aliorumque  intentionem  non  ignorans ,  lc- 
vissime  ac  sine  ulla  molestia  omnia  tolero.  Et  ecce 
decimum  quintum  jam  annum  ago,  istudcogitans 
sicut  ct  ipsi ,  quando  vionasterium  intravi  ,  dixc- 
runCmihi  quod  usque  ad  trigesimumannumrenun- 
tiantes  probare  solerent.  Et  recle  quidem  puter 
Joannes.  Sine  probatione  enim  aurum  non  psnfi- 
cilur.  llic  igilttr  egrcgius  Abba-Cyrus  secimdo  anno 
postquam  adveneram,  migravit  ad  Dominum  in 
monasterio  hoc ,  patribus  cum  deficeret  dicens  : 
Gratias  ago  Dominoet  vobis,  Patres  ,quod  me  ad 
salulem  mcam  lenlastisjugiter.  Ilac  enim  excausu 
immtmis  d  tentaiionibus  dcemonum  hactenus  man- 
si.  Qiiem  etiani  tanquam  confessorem ,  et  cum  his  , 
qid  illic  obierunt  sanctis  dignissime  ccquissimus 
pastor  sepcliri  Jussit. 

Ibidcm  magis  mirabiiem  palienliam   ei  obe- 


COiMMENTAlUA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XXV. 


558 

dientiam  recenscl  ciijusdani  Achaiii,  qui  a  suo 
sene  direclore  non  lanuim  aspere  ,  sedetcru- 
deliter  traclaljalur  ;  quolidie  enini  non  soluni 
rontumeliis  ,  sed  et  verberibus  afliciebalur  : 
Ego  igitur,  ait  Climaclius  ,  obvians  iUi  scepissime 
dicebam  :  Qaid  est,  frater  Acliati  ?  quomodo  libi 
cst  liodie?  lUe  vero  continuo  nunc  quidem  liventem, 
tumidumque  oculum ,  aliquando  vero  faciem  frac- 
tam  et  cervicem,  scepe  ictum  caput  ostendebat. 
Ego  ilaque  sciens  euni  palienticB  operarium  ,  aie- 
bam  illi  :  Bone  ,  sustine  viriliter,  el  proderit  tibi. 
Cum  igitur  egisset  annos  novem  ,  sub  immiti  et 
accrbo  sene ,  migruvit  ad  Dominum ,  sepullusque 
est  in  Patrum  cocmeterio.  Post  quinque  aulem  clies 
abiit  ad  magnum  quemdam  illic  senem  Ackalii 
viagister,  dixitque  iUi:  Frater  Ackalius  morluus 
cst.  Quodcum  audisset  senior  respondit :  Vere,  se- 
nex,  non  idmiki  persuades.  Qui  ail  :  Feni  et  vide. 
Continuo  surrexit  senex  ,  venitque  cum  beati  pu- 
gilismagistro  adccemeterium.  Ciamavit  tanquam 
viveret  ad  eum  qui  vere  in  beata  requie  vivebat. 
Dicens ,  frater  Acliati :  pulasne  mortuus  est  ?  Tum 
vero  gratus  ilie  obediens  ,  etiam  post  mortem  obe- 
dientiam  oslendensmagno  iili  ita  de  sepuLcro  res- 


pondit :  Et  fieri  quomodo  potest ,  pater,  ulmoria- 
tur  komo  obedientioi  dedilus  ? 

In  Vitis  Palrum  1.  7.  Zi3.  Pimenius  Abbas  ,  ro- 
gans  Nesterouem  quomodo  tam  leniter  injurias 
in  monasterio  toleraret,  ab  eo  audivit  :  In  prin- 
cipio,  quando  ingressussum,  dixi  cogitationi  mece: 
Ecce  tu  et  kic  asinus  estis  pares;  sicutenim  Ixic  asi- 
nus  vapulat ,  et  non  loquilur;  injuriatur,  ei  niliil 
respondet  ;  ita  ergo  eslo  et  tu,  nam  sic  dicit  et 
psalmus  :  Ut  Jumcntum  factus  sumapud  te,etego 
semper  tecum. 

Ibidem  Abbas  Agathon  (\.\\\\.'.  Sivisvivere  inter 
monackos ,  esto  sicut  slatua  Lapidea  qucc,  si  inju- 
ria  afficitur,  non  irascitur :  si  Laudatur ,  non  ex- 
toLLiiur.\h\(\itm\.  3.  n.84.  exRuffino  narratur  hsec 
sancti  vox  :  Porta  cceLi  est  injuriarum  perpessio. 
Ibidem  1.  5.  cap.  8.  num.  2.  Laudatus  est ,  ait, 
quidam  fraler  a  monackis  apud  Abbalem  Anto- 
nium  ;  iLLe  autcm,  cum  venisset  ad  eum  ,  lentavit 
si  portaret  injuriam ,  et  cum  cognovisset  quia 
non  possel  ferre,  dixit  eis  :  Siiniiis  esl  domui  quce 
a  facie  quidem  ornata  est  ;  de  retro  vero  a  iatro- 
nibus  despoLiala. 


CAPUT  VIGESIMUM  QUrNTUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

MORITUR  SaMUEL.  DaVID  A  NaBAL  TONDENTE  OVES  PETIT  ANNONAM  ;  ILLE  IN  EUM  CONVICIA 
ET  CONTUMELIAS  JACIT.  QuARE  DaVID  IRATUS  JURAT  SE  EUM  CUM  O.MNIBUS  SUIS  OCCISU- 
RUM.    AUDIT    HOC   AbIGAIL    UXOR   NaBAL  ,     SUAQUE   BLANDILOQUENTIA  ET  iMUNIFICENTIA 

Davidem  placat.  Post  decem  dies  Deus  occiDiT  Nabal  ,  V.  38.  David  Deo  gratias 

AGIT  ,    AC  DUAS    UXORES   DUCIT  ,    AbIGAIL   ET   AcHINOAM  ,    PRO    MlCHOL    QUAM   SaUL    £I 
ABSTULIT,  TRADIDITQUE  PhALTI. 


30RTUUS  est  autem  Sarauel ,  et  congregatus  est  universus  Israel ,  et  planxe- 
|rnnt  eum  ,  et  sepelierunt  eum  in  (lomo  sua  in  Raraatha.  Consurgens([ue 
iDavid  descendit  in  desertum  Pliaran.  2.  Erat  autem  vir  c|uispiam  in  soli- 
(tudine  Maon  ,  et  possessio  ejus  in  Carmelo ,  et  Iiomo  ille  magnus  nimis  : 
^erantque  ei  oves  tria  millia  et  mille  caprae  ;  et  accidit  ut  tonderetur  grex 
/ejus  in  Carmelo.  3.  Noraen  autem  viri  illius  erat  Nabal  ,  et  noraen  uxoris 
'^■jus  Abigail ;  eratquc  mulicr  illa  prudentissima  et  speciosa  :  poiTO  vir  ejus 
durus,  ct  pessimus,  et  malitiosus  :  erat  autem  dc  genere  Caleb.  h.  Cum  ergo  audisset  David 
in  dcserto  ,  (piod  tonderet  Nabal  gregem  suura  ,  5.  raisit  decem  jnvencs  ,  et  dixit  eis  :  Ascen- 
dite  in  Carmelum,  et  vcnietis  ad  Nabal,  et  salulabitis  eura  ex  nomine  meo  pacifice.  6.  Etdicetis : 
Si^t  jfratribus  meis  et  tibi  pax,  et  domui  tuae  pax  ,  et  oranibus  ,  quaecumque  habes,  sit  pax. 
7.  Audivi  quod  tonderent  pastores  tui  qui  erant  nobiscum  in  deserlo  :  nun([uam  cis  molesli 
fuimus,  nec  aliquando  dcfuit  ([uidquam  eis  de  grege  ,  omni  terapore  quo  fuerunt  nobiscum  in 
Carmelo.  8.  Interroga  pucros  tuos  ,  et  indicabunt  tibi.  Nunc  ergo  inveniant  pueri  tui  gratiam 
in  oculis  tuis  :  in  die  enim  bona  venimus,  ([uodcuraque  invenerit  manus  tua  da  servis  tuis,  et 
Glio  tuo  David.  9.  Cum([ue  venissent  pueri  David ,  locuti  sunt  ad  Nabal  orania  verba  haec  ex 
n6mine  David  ,  et  siluerunt.  10.  Kespondens  autem  Nabal  pueris  David  ,  ait  :  Quis  est 
David?  et  quis  est  filius  Isai  ?  hodie  increverunt  servi  qui  fugiunt  dominos  suos.  11.  Tollam 
crgo  panes  meos ,  ct  aquas  meas ,  et  carncs  pecorura ,  quse  occidi  tonsoribus  meis  ,  et  dabo 
viris  quos  nescio  unde  sint?  12.  Regressi  sunt  itaque  pueri  David  per  viam  suam  ,  et  reversi 
venerunt,  et  nunliaverunt  ci  omnla  verba  quae  dixerat.  13.  Tunc  ait  David  pueris  suis  :  Ac- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XXV.  369 

cingafur  unusquisque  gladio  suo.  Et  accincli  siint  sin^uli  gladiis  suis  ,  accinclusque  est  David 
«•nse  suo,  et  seculi  sunt  David  (|uasi  quadriugcnli  viri  :  porro  ducenli  remanserunl  ad  sarcinas. 
1/i.  Abigail  aulcm  uxori  Nabal  nuntiavit  unus  de  pucris  suis  ,  dicens  :  Eccc  David  raisit  nun- 
tios  de  dcscrlo ,  nt  bcnedicercnt  domino  noslro ;  el  aversalus  est  eos.  15.  Homines  isti  boni 
satis  fuerunt  nobis  ,  et  non  molcsli ;  nec  quid(|uam  aliquando  periit  omni  lcmpore  quo  fuimus 
conversali  cum  eis  in  descrlo.  16.  Pro  muro  erant  nobis  lam  in  nocte  quam  in  dic  ,  omnibus 
diebus  quibus  pavimus  apud  eos  greges.  17.  Quam  ob  rem  considera  ,  et  recogila  quid  facias  : 
quoniam  completa  est  malilia  adversum  virum  liiuni ,  ct  adversum  domum  tuam  ,  et  ipse  est  filius 
Belial  ,  ita  ut  nemo  possil  ei  locjui.  18.  Feslinavit  igitur  Abigail ,  et  fulit  ducentos  panes  ,  et 
duos  utres  vini  ,  et  quinque  arietes  coctos  ,  et  ((uinque  sala  polenlae  ,  et  centum  ligaturas  uvai 
passae ,  et  ducentas  massas  caricarum  ,  et  posuit  super  asinos.  19,  Dixitque  pueris  suis. :  Prae- 
cedite  nie  ;  ecce  ,  ego  post  tergum  sequar  vos ;  viro  autem  suo  Nabal  non  indicavit.  20.  Cum 
ergo  ascendisset  asinum  ,  et  descenderet  ad  radices  montis  ,  David  et  viri  ejus  descendebant 
in  occursum  cjus,  quibus  et  illa  occurrit.  21 .  Et  ait  David  :  Vere  frustra  servavi  omnia  qure 
hujus  erant  in  deserlo  ,  et  non  pcriil  quidquam  de  cunctis  quse  ad  eum  pertinebant/  et  reddidit 
mihi  malum  pro  bono.  22.  Hfec  faciat  Deus  inimicis  David  ,  et  hsec  addat,  si  reliquero  do 
omnibus  i\ux  ad  ipsum  pcrtinent  usque  mane  ,  mingentem  ad  parietem.  23.  Cum  autcm  vidisset 
Abigail  David ,  festinavit ,  et  descendit  de  asino ,  ct  procidit  coram  David  super  faciem  suam, 
et  adoravit  super  terram  ,  24.  et  cecidit  ad  pedes  ejus ,  et  dixit :  In  me  sit ,  domine  mi ,  haec 
iniquitas  ;  loquafur,  obsecro  ,  ancilla  fua  in  auribus  fuis  ,  et  audi  verba  famulae.  25.  Ne  ponat, 
oro  ,  dominus  meus  rex  cor  suum  super  virum  istum  iniquum  Nabal  :  quoniam  secunduni 
nomen  suum  stultus  est,  et  stultilia  est  cum  eo ;  ego  aufem  ancilla  tua  non  vidi  pueros  tuos, 
domine  mi ,  quos  misisti.  26.  Nunc  ergo  ,  domine  mi ,  vivit  Dominus ,  et  vivit  anima  tua  , 
qui  prohibuit  te  ne  venires  in  sanguiuem ,  el  salvavit  manum  tuam  tibi ,  et  nunc  fiant  sicut 
Nabal  inimici  fui ,  et  qui  quoerunt  domino  meo  malum.  27.  Quapropter  suscipe  benedictionem 
hanc,  quam  attulit  ancilla  fua  tibi  domino  meo ,  et  da  pueris  qui  sequuntur  te  dominum  mcura. 
28.  Aufcr  iniquitatem  famuloe  fuse  :  faciens  cnim  faciet  Dominus  tibi  domino  meo  doraum 
fidelem  ,  quia  praelia  Domini  ,  domine  mi  ,  lu  praeliaris  ;  malitia  ergo  non  inveniatur  in  te 
omnibus  diebus  vilae  tuae.  29.  Si  enim  surrexerit  aliquando  homo  persequens  te,  et  quserens 
aniraam  tuam  ,  erit  anima  doraini  raei  custodifa  quasi  in  fasciculo  vivenfiura  ,  apud  Dominum 
Deum  tuum  :  porro  inimicorum  fuorum  anima  rotabitur,  quasi  in  impetu  et  circulo  fundse. 
30.  Cum  ergo  fecerit  Dominus  fibi  domino  meo  omnia  quse  iocufus  esf  bona  de  te  ,  ef  consfi- 
tuerit  te  ducem  super  Israel  :  31 .  non  eril  fibi  hoc  in  singulfura  ,  et  in  scrupulum  cordis  do- 
mino  meo  ,  quod  effuderis  sanguinera  innoxiura  ,  aut  ipse  te  ulfus  fueris  :  et  cum  benefecerit 
Dominus  domino  meo ,  recordaberis  ancillse  tuae.  32,  Et  ait  David  ad  Abigail  :  Benedictus 
Dominus  Deus  Israel ,  qui  misit  hodie  te  in  occursum  racum  ,  et  benedicfum  cloquium  tuum  , 
33.  et  benedicta  tu  ,  quse  prohibuisfi  me  hodie  ne  irem  ad  sanguincm  ,  et  ulciscerer  me  raanu 
mea.  3A.  Alioquin  vivif  Dorainus  Deus  Israel  ,  qui  prohibnit  me  ne  raalum  facerem  tibi  :  nisi 
cito  venisses  in  occursum  mihi  ,  non  rcmansisset  Nabal  usquc  ad  lucem  mafutinam,  raingens 
ad  parietem.  35.  Suscepit  ergoDavidde  raanu  ejus  omnia  quse  aflulerat  ei ,  dixifque  ei  :  Vade 
pacifice  in  doraura  tuara  ;  ecce  audivi  vocera  tuam  ,  et  honoravi  faciem  fuara.  36.  Venit  aufem 
Abigail  ad  Nabal ,  et  ecce  erat  ei  conviviura  in  domo  ejus ,  quasi  convivium  regis,  et  cor  Nabal 
jucundum  :  erat  enim  cbrius  nimis;  et  non  indicavit  ei  verbum  pusillum ,  aut  grande  usque 
mane.  37.  Diliculo  aufem  cura  digcssissef  vinura  Nabal,  indicavit  ei  uxor  sua  verha  haec  ,  et 
cmortuum  est  cor  ejus  infrinsecus  ,  et  facfus  est  (piasi  lapis.  38.  Cumcjue  perfransissent  decem 
dies ,  pcrcussit  Dorainus  Nabal ,  et  morfuus  est.  39.  Quod  cum  audisset  David  mortuura  Nabal, 
ait :  Benedicfus  Dorainus  ,  qui  jndicavit  causara  opprobrii  mei  de  raanu  Nabal  ,  et  servum 
suum  custodivit  a  malo  ,  et  maliliam  Nabal  rcddidit  Dominus  in  caput  ejus.  Misit  ergo  David  , 
et  locutus  est  ad  Abigail ,  uf  sumeret  eam  sibi  in  uxorcm.  AO.  Et  venerunt  pneri  David  ad 
Abigail  in  Carmclura ,  el  locuti  sunt  ad  eam,  dicenfes  :  David  misit  nos  ad  le  ,  ut  accipiat  le 
sibi  in  uxorem.  41 .  Quse  consurgens  adoravit  prona  in  terram  ,  et  ait  :  Ecce  famula  lua  sit  in 
ancillam ,  ut  lavet  pedes  servorum  domini  mei.  42.  El  fcslinavit,  et  surrexit  Abigail,  ct  as- 
ccndit  super  asinum,  et  quinque  pucllae  icrunl  cum  ea,  pedissequae  ejus,  et  secufa  cst  nuntios 


560  COMMENTAP.IA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XXV    ' 

David  ,  et  facta  est  iili  uxor.  43.  Sed  it  Acliinoain  aecepit  David  de  Jezrael ;  et  fuit  utraque 

uxor  ejus.  44.  Saul  autem  dedit  Michol  riliaiii  suam  uxorcm  David  ,  Phalti  Glio  Lais  qui  erat 

deGailim. 


1.  MoRTUus  EST  AUTEM  Samiiel.  ]  Quoio  aiino 
regni  Saulis  mortuus  sil  non  sntis  liquel.  Nam 
Samuel  et  Sanl  junclim  praefnernnllsraeli  ^Oaii- 
nis :  nonnulli  iios  annos  ila  dislribnunt,  nt  ex  eis 
20  dent  Samneli  et  50  Sanli ;  alii  duos  duntaxat 
ex  c.  13.1.  daniSauli,  alii  decem,  alii  octodecim, 
c;eteros  Samneli.  Alii,  verisimilins  cnm  Saliano, 
Samueli  dantannos22,caeterosoclodecim  Sauli. 

Hursum  quot  annis  post  crealnm  regem  San- 
lem  supervixerit  Samuel  non  constat.  Probabi- 
liler  Salianus  opinalur  eum  supervixisse  sede- 
cim  annis  ;  ac  biennio  anle  Saulem  obiisso  ainio 
aetalis  suae  77,  cui  favent  Clemens  Alexauder, 
UufRnus  ,  Beda  ,  Abulensis  et  Josephus  ,  quos 
ipse  citat.  Obiit  enim  Saul  anno  regni  sui  18. 

EXCOXGaEGATUS  liST  UNIVEUSUS  ISRAEL,  ET  PLAX- 
XERUNT  EUM    ET  SEPELIERUNT  EUM  IN  DOMO  SUA    IN 

Uamatha.  ]  Vide  hic  amorem  et  observanliam 
lotiiis  populi  erga  Samnelem  qnasi  sunm  Jndi- 
cem,  Prophetam  el  omnis  boni  auctorem.  Vide 
pariter  luctus  pom|)am  ,  et  mortni  veneralio- 
ncm.  Porro  ossa  Samuelis  sub  Arcadio  Imper. 
anno  Domini  ^06  ,  ex  Judaea  ,  magna  et  Imper. 
et  popuii  pompa  et  devotione,  translata  sunt 
Constantinopolim.  Unde  S.  Hieron.  scribens 
contra  Vigiianlium  (qiiem  noslri  Hajretici  se- 
(|uuntur)  docet  ejus  et  creterorum  Sanctorum 
lipsana  sive  reliquias  fidelibus  esse  venerandas. 
Audi  S.  Hieronymum  :  Sacrilegus  dicendus  est 
nunc  Augustus  Arcadius,  qui  ossa  B.  Saniuelis 
longo  posl  tempore  de  Judtea  transtulit  in  Thra- 
cium?  Omnes  Episcopi  iton  solum  sacrilegi  ,  sed 
ct  fatui  judicandi ,  (juirem  vilissimam  et  dissolu- 
tos  cineres  in  serico  et  vase  aureo  porlaverunt  ? 
Stulti  omnium  Ecclesiarum  populi ,  qui  occurre- 
runt  sanctis  reliquiis  ,  et  tanta  la;litia  sunt  Ju- 
cundati  ,  quasi  prcesentem  viventemque  Pro- 
plielam  cernerent  atque  suspicerenl  ,  ut  de 
Palceslina  usque  ad  Chalcedonem  jungerenlur  po- 
pulorum  examina.^  et  in  Christi  Laude  una  vo£e 
resonarent  ? 

Ltpossessio  ejus  in  CARMELO.]Duoerant  mon- 
tos  in  Israel  dicti  Carmeius.  Uniis  celebris  in 
iribulssachar  juxla  mare  distans,  a  Plolcmaide 
stadiis  120,  vineis,oleis,  aliisque  arboribus  odo- 
jiferis  abimdans  ,  adeo  ut  in  proverbium  abie- 
rit,  utcum  locum  fertilem  significare  velinl, 
dicant  eum  esse  CarmeL  \t\Carmclum:  in  lioc 
versati  sunt  Elias  et  Elis;eus  :  ibique  Carmclila- 
rum  fuit  origo  3.  Reg.  18.  Aller  mons,  et  iu 
monle  urbs  fuitiu  iribu  Juda  ,  ferlilis  in  pas- 
cuis  ,  fructibus  et  herbis  ,  feraxque  vini  deli- 
catissimi.  In  hoc  Saul  victoria  politns  de  Ama- 
lecilis  ,  fornicem  triumphalem  erexitl.  Reg.  15. 
In  hoc  pariter  habitavit  et  suas  possessiones 
habuit  Nabal.  Ita  S.  Hieronymus ,  Borchardus  , 
Bredenbus  ,  Adrichomius  in  descriptione  terrae 
sanctae. 

2.  Et  nOMO  iLLE  MAGNHs  KiMis  ,  ]  quasi  dicat : 
Erat  prjepotens  el  dilissimus ;  undc  explicans 
subdil:  Erantque eioves triamiLLia  et  milLecaprce. 
Olim  enim  opes  sitae  erant  in  pecudibuset  pe- 
coribus  ;  unde  ab  iis  nomen  accepit  peculium 
et  pecunia  ,  quia  omnis  pecunice  pecus  fuit  fun- 
damentum ,  ail  Columella  1.  6. 


6.  OmNIBUS  QU.ECUMQUE   HABES    SIT  1*AX.  ]    Fuit 

illo  aevo  haec  usitala  salutalio  ,  qua  dicendo  : 
Pax  tibi  et  luis,  omne  bonum  salutato  appreca- 
bantur;  pax  enim  vehit  secum  omnem  prospe- 
ritaiem,  fertilitatem  ,  rerum  copiam,  omne- 
que  bonum  ;  sicut  his  adversa  omnia  invehit 
bellum. 

8.  In  DiE  BONA  VENiMus,]  quasi  dicat :  Ad  diem 
lcxHam  venimus,  qua  tondis  oves,  ac  liberalita- 
tem  erga  tonsores  exerces  dando  eis  splendi- 
duin  epiilum  :  oramus  ergo  ut  nos  egenos  et 
famelicos  ,  quasi  tuos  vicinos ,  amicos  et  de- 
fensores  ,  hujus  tiue  laeiitite  et  epuli  facias 
esse  parlicipes.  Hilaria  celebras  illarum  ,  (Tgo 
particulam  in  nos  deriva  ,  nosque  tecum  ex- 
hilara. 

Bonum  enim  sa?pe  sumitur  pro  Iseto ,  hilari  , 
jucundo  :  siciilmaLum  pro  trisli  et  funesto.Unde 
illud  :  Ecce  qnam  bonum  et  quam  jucundum  ha- 
bitare  fratres  in  unum.  Psal.  132. 1.  Et  illud  ;  Suf- 
ficit  diei  malitia  sua  ,  id  est  miseria  et  tristitia 
sua.  Matlh.  6. 

QUODCUMQUE  lNVENERrrMANUSTUA,ideSt,qUOd 

habes  in  prompiu,  quod  commode  darepotes  , 

DA  NOBIS  SERVISTUIS.] 

10.  HODIE  INCREVERUNT  SEUVI  QUI  FUGIUXT  DOMl- 

Nos  suos ,  ]  quasi  dicat  :  Hodie  increvit  Da- 
vid ,  (lui  est  servus  Saulis  ,  ut  audeat  se  regi 
suo  opponere,  et  contra  eum  exercitum  du- 
cere  ac  regnum  ejus  ambire.  Alrox  fuit  hrec 
calumnia  et  injuria  quam  Nabal  jecit  in  Da- 
videm. 

14.  Ut  benedicerentj  ]  ut  salutarent,  ut  bene 
et  fansta  precarentur. 

16.  Pro  muro  erant  NOBis,]  id  est,  nos  defende- 
bant  ab  incursu  hostium.  Jure  ergo  annonam 
ab  eis  poscebat  David  :  cives  enim  alere  de- 
bent  mililes  praesidiarios  ,  qui  eos  eorum- 
que  boiia  contra  hosles  tulantur  el  propugnant. 

17.  GoMPLETA  EST  MALiTiA  ,  ]  id  cst ,  iiialum  et 
vindicla  acris  a  Davide  decreta,  et  plcne  cerlo- 
que  ab  eo  concepta  immiuet  luo  viro  et  domui 
luae. 

Ipse  estfilius  Belial,]  id  est,  avarus,  ingra- 
tus,  diirus,  nialitiosus  el  pessimus  ,  ut  dictum 
est  v.  o.  BeliaL  proprie  idem  es.i  quoii  sine  jugo, 
effncnis,  indomitus  ;  quasi  dicat  :  Nabal  cervi- 
cosus  rcMiuit  audirebonas  nostras  suggestiones 
de  cavcnda  Davidis  vindicla  illi  parata.  Ouaft' 
idipsum  tibi  qua3  mulier  es  sapiens  et  doci- 
lis  suggerimus ,  ul  illam  a  te  tuaque  domo 
averlas. 

18.  Festinavit  igitur  Abigail,  ]  utDavidem 
iraliim  adventantem  etexitium  minitantem  sua 
heneficentia  pracveniret,  eteloqueniia  lenirel  : 
ilaqiieNabal  mariti  sui  inhumanitatem  cxpiarei. 
Hinc  apte  dicta  est  Abigail,\d  est,  pater exsuLta- 
tionis,  aitPagnin.  quia  ipsa  exsiIiens,exsuItatio- 
nem  peperit  tam  Davidi ,  quam  toii  domui  suie; 
idqu<;  fecit  virili  prudeutia  et  fortitudine  quasi 
virago,  ut  non  tam  mater,  ciuam  pater  esse  vi- 
derelur. 

QuiNQUE  SATA  POLENTae.  ]  Satum  erat  genus 
mensurae ,  conlinens  iibras  26,  hoc  est ,  un- 
cias  320. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XXV. 


361 


Et  CENTl'M  LlGATUr.AS  UV/E  PASS^,]  id  est,  C(M1- 

tum  fiisciculos  uvaiiini  siccalaruni  in  furno  \vl 
in  sole.  Alii  tamcn  per  ligataras  avce ,  nccipiunt 
cerlas  uvaruni  niassas  cerli  ponderis  vel  men- 
surse.  Unde  Sepluaginta  vertunt :  Gomor  aiunn 
tivcB  passiv.  Aquila  vertil :  Ephi.  Quave  Theodo- 
retus  hic  asserit  Gomor  idem  esse  quod  Epltivl 
saCtnn,  citalque  Ezechielem  ,  sed  ialso  ;  nam 
Ezcchieiis  /i5.  11.  dicilur  :  Eplu  el  salus  (tqaalia 
sunt  ,  non  autem  gomor.  Nam  ex  Exodi  IG.  16. 
'conslat  Gomor  fuisse  decimam  partem  Eplii  : 
Gomor  ergo  continehal  oclo  lihras  ,  hoc  esl  , 
uncias  96.  Satam  anlem  continehal  26  lihras  , 
hoc  est  ,  uncias  320.  Epld  vero  continehal  li- 
hras  80,  hoc  esl,  uncias  960.  Vide  dicia  de  pon- 
derihus  el  mensuris  in  fine  Penlaleuchi.  Aliud 
ergo  est  gomor ,  aliud  komor ,  sive  corus  ;  hic 
enim  continehat  lihras  800 ,  hoc  est,  uncias  9600. 
Gowor  igitur«i)cp/;rt.s5(3PCOnlinehal96  uncias  u\ae 
passae.  Unde  alii  Hehr.  aipld'  tsimmakim ,  id 
est  ligataras,  vertunt :  Bolros ,  quod  in  iis  colii- 
gunlurgrana;  aut  quod  holri  sicci  colligenlur 
in  massam.  Ita  Pagninus,  Arias  ,  Marinus  et 
alii.  Centumenim  hotri  facile  ponderant  9Gun- 
cias  :  quisque  enini  hotrus  fere  ponderat  un- 
ciam.  Huc  facit  quodl.  Paral.  30.  17.  Hebraei  de- 
derint  illi  iEgypto  duo  tsimmukim  ,  idest,  duos 
bolros  ut  videtur  :  nam  ava;  passce  et  l)0tri  sunt 
quasi  hellaria  ^  quae  in  finemensee  pauca  appo- 
nuntur.  Aut  potius  dicendum  est  Gomor  apud 
Septuaginla  non  signiticare  delerminalam  men- 
suram  ,  sed  vas  quodlihet  commune  ,  quale 
erat  gomor.  Sic  enim  Itali  Barille  vocant  omne 
vas  minus.  Hic  sensus  valde  planus  et  apposi- 
tus  est.  Nam  ligalara  significal  colligalionem 
plurium  botrorum  ;  ut  in  regno  Neapolilano 
duos  pluresve  hoiros  colligant  simnl  ad  sic- 
candum.  Nam  pro  sexcentis  Davidis  milili- 
hus  ,  valde  parum  fuissent  cenium  hotri. 
Unum  ergo  gomor  vocatur  hic  unum  vas  , 
una  mensura  communis  uvarum 


n- 

ex 


una  massa 
passarum. 

Et    DUCENTAS   MASSAS    CARICARUM,  ]  id    cst 

cuum  aridarum  vel  siccatarum  ad  solem  ,  e^ 
quihus  fiunt  massa  ficuum  ,  elformee  quasi  ca 
seorum. 

H^c  i-ACFAT  Deus  iNiMicis  David  ,  ]Tid  est ,  ipsi 
Dayidi,  alioqui  enim  ridicula  essel  heec  impie- 
catio.  Est  euphemismus.  David  enim  hic  jurat 
juramento  execralorio  more  vulgi  :  vulgus  au- 
lem  non  audet  jurando  imprecari  mala  sihi 
ipsi,  quia  anxie  timet  quod  sj  aliquod  mahim 
sibi  imprccetur,  illud  revera  sibi  eveniet :  jurat 
crgo  imprecando  malum  aliis  ,  sed  per  alios  in- 
lelhgit  seipsum.  SicergoDavid  imprecalur  ma- 
lum  <n/m(a5  5«/5jdestsibiipsi.  Ita  Ahul.  Simili 
euphemismo,  aitDaniel  c.  U.  16.  regi  Nabuchodo- 
nosori  :  Domine  mi,somnium  liis  qui  te  oderunt,  et 
tnterpretalio  ejus  Itostibus  taissit;  cum  lamen  sit 
de  ipsomet  rege. 

Sl  RELIQUERO  DE  OMNIBUS  QU/E  AD  IPSUM  PERTI- 
NENT    USQUE    MANE,    MINGENTEM     AD    PARIETi.M  ,  ] 

quasi  dicat  David  :  Juro  quod  omnes  in  domo 
Nabaloccidam  anteauroram  ;  ita  ui  nec  canem 
vivum  inea  relinquam.  Canes  enim  elevata  ti- 
bia  commingunt  parietem  ,  cum  caetera  anima- 
lia  mingant  in  terram.  Sic  vulgo  dicimus:  adeo 
omnes  occidit,  utnec  felem  nec  canem  vivum 
reliquent.  Iia  Lyranus  ,  Cajetanus  ,  Vatablus. 
Aln  per  mingentem  ad  parietem  ,  intellignnt  lio- 
minemmasculum  sivemagnum,  sive  paivum 

COR.NEL.    A    LAPIDE.    TOM.    IL 


UndeChaldaeusvertil:  fOgno5ce)Ucm  cogniLionem, 
id  est ,  luiniincni  sive  viruin  cognitionc  el  judi- 
cio  pra?dituni.  ICccavit  sineduhio  David  sic  ju- 
rando  ,  ut  patet  v.  31.  et  magis  peccassel,  si  ju- 
ramentum  reipsa  explesset :  nam  in  domo  Na- 
hal  erant  multi  ,  imoomnes,  exceplo,  ipso 
innocenles.  Solus  enim  Nahal  contumeliam  fe- 
cerat  Davidi :  nam  servis  ejus  ipsius  responsuni 
displicuerat.  Unde  illud  Abigail  retulerunt,  ut 
ipsa  illud  corrigeret ;  Nabal  lamen  merebalur 
casligari.  Unde  Theodor.  q.  57.  ailDavidemjuste 
vokiisse  Nahahimoccidere  propterindignissima 
convicia  et  contumelias  ,  quibus  Davidem  actu 
inipetebat.  Verum  poleral  David  aliler  hocc  re- 
fiitare  et  compcscere  :  quare  non  videtur  po- 
tuisse  licite  Nabalum  occidere ;  quia  ipse  nec- 
dum  erat  rex  ,  ut  puhlica  auctorilate  posset 
Nahalum  damnare  ad  morlem.  Juravit  ergo  ex 
impctu  et  lervore  juvenili  elmilitari  ,  ah  ira  et 
cholera  abreplus  oh  injuriae  alrocitalem  ,  sed 
rediens  ad  se,  sedalaque  ira  poeniluit  ,  ma- 
numque  a  caede  cohibuit,  ut  palet  ex  sequen- 
libus. 

Sic  Aurelianus  Imper.  Tyanensibus  sibi  porlas 
occludentibus  ,  iratus  dixit:  Canem  in  lioc  op- 
pido  non  relinqaam.  Urhe  capta ,  mililihus  ex 
promisso  direpiionem  oppidi  flagitantihus  , 
respondit :  Agite  ,  canem  negavi  me  relicturam , 
canes  omnes  occidite.  Et  sic  suae  promissioni  sa- 
tisfecit,eiclementer  hostes  suos  tractavit ,  ait 
FJavius  Vopiscus  in  Aureliano. 

1h.  Inme  sit,  Domine  mi,  wiec  iNiQriTAS,]  quasi 
dicat :  Mihi  impuia  iniquitatem  mariii  mei  Na- 
bal ,  non  ipsi  :  ipse  enim  stulius  est,  et  nescit 
quid  facial;  me  ergo  quse  uxor  ejus  sum,  culpa, 
me  puni  ,  ego  luam  quod  ipse  peccavit.  Hehr. 
enim  est:/M  me ,  ego  (  subaudi  peccavi)  Domine 
mi,  sit  hcvc  iniquitas.  Aut  quasi  dicat :  Esto  pec- 
carim  ,  audi  lamen  benigne  vcrha,  quae  ad  mei 
excusationem  el  ad  luum  commodum  eloquar. 
Ita  Vatahhis. 

25.  Ne  ponat,oro,Dominus  meus  rex  (a  Samuele 
unctus  in  regem  ,  etsi  necdum  regni  possessio- 
neni  adieris)cousuuM  supkr  virum  istum  iniquum 
{  Belial  liehr.  id  est,  indomitum  ,  effrsenem  , 
improbiim)  Nabal  ,  quoniam  secundum  nomen 
suuM  stultus  est.  ]  ISabal  enim  Hebr.  idem  est 
quod  staltus,  stui  malus  et  malignus  ,  sive  ne- 
baio ,  quasi  dicat  :  Ne  apprehendas,  ne  cures, 
nete  aflligas  ,  ne  irascaris  Nabal  oh  ejus  inliii- 
manitalem  et  convicia  qufc  in  te  jecit ;  quia  ipse 
vere  esl  ISabal,  id  est,  stultus;  nemo  autem  cu- 
rat  dicteria  et  prohra  stulti  et  amentis  ;  quia 
stultus  caret  raiione  inslar  hruti  ,  et  ignorat 
quid  agatet  loquatur.  Hebr.  Nabal,  ait  sanctus 
Ambros.  epist.  2)5.  Latine  insipiens,  durus ,  inlios- 
pitcdis ,  inhumanus,  ingratus,  qui  officia  nesciret 
referre. 

Tropol.  To  rex  urget  sanctus  Ambrosius  in 
Psal.  118.  serm.  l^.  quasi  dicat :  Tu ,  o  David, 
rex  es  ;  rege  ergotuas  passiones  ,  frena  iram, 
doma  vindictam.  Nam  ut  ait  sancius  Ambr.  Qui~ 
cumque  proprium  corpus  subegerit,  nec  ejus  pas- 
sionibus  turbari  animam  suam  rector  sui  congrua 
vivacLtate  permiserit ;  is  bene  regia  quadctm  po~ 
teslate  se  cohibens  ,  rex  dicilur  :  Quod  regere  se 
noveril,  arbilcr  suijuris  sit ;  nenon  captivus  tra- 
liatur  in  ciUpam,  ncc  prceceps  fcratur  in  vitium. 
llujus  unima  non  perit  in  ccternam;  nec  quisqiiam 
rapit  cam  ,  de  ntanu  patris  oninipotenlis  aat  filii. 

/j6 


362 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XXV. 


Manus  enim  Dei  quce  solidavit  ccelum,  quos  tenue- 
7'it,  non  amiitil. 

26.  VlVIT  DOMINUS  ET  VIVIT    ANIMA  TUA,  ]  quast 

(licat  :  Jitro  pei'  vitam  Dei  et  per  vitatii  tiiain 
quOtl  veiHHH  (licatii,  qu6d(|ueres  ita  gesla  sit  ul 
dixi,  scilicet,  quod  noii  vicleiMin  pueros  tuos  , 
nec  conscia  fueriin  inlniinauitatis  ii  Nabal  in  te 
exercilee. 

Et  salvavit  manumtuam  tibi,  ]  quasi  dicat  : 
Deus  conlinuit  inanutn  tuam  ,  ne  lu  per  illam 
te  ipsum  foeclares  csede  et  sanj^uine  innocenlium 
liliorum  et  famuloruin  meorum. 

Et  nunc  fiant  sicut  Naual  ixiMicr  tui,]  quasi 
dicat :  Sicut  Nai)al  est  in  tua  potesiate  et  miseri- 
cordia  ,  sic  oinnes  inimici  tui  libi  subdantur  , 
tuamque  graliam  et  misericordiam  iinplorare 
coganiur,  uti  ego  camdem  pro  Nabal  impioro. 
lla  Cajet.  Aut  quasi  dicat  :  Omnes  inimici  lui 
aBStimentur  ut  Nabal  ,  stulti  el  falui  de  quibus 
quid  dicant  vel  agant,  nemo  sapiens  curat  vel 
consideral.  Ila  Abulensis. 

27.  SusciPE  KENEDiCTioNEM  ,  ]  id  cst  ,  beue- 
ficium  :  sive  donum  annonic  ,  quod  tibi  tuisquc 
attuli. 

28.  AuFKPi  i.MQUiTATEM  FAMUL/ii;  TU/E,  ]  quasi  di- 
cat :  Remitte  elcondona  iniquilatem  Nabal  ma- 
riti  mei  ,  quam  egij  in  ine  transferri  cupio  ,  ut 
iilius  culpae  p(]enatnexsolvam. 

DoMUM  FiDKLEM,]  id  cst  familiam  ,  slirpem  et 
posleritalem  firinam  et  stal)iletn  ;  ut  scilicet  fi- 
lii  el  nepoles  ex  te  progignendi  continua  seiie 
regnent  in  Israel ,  exclusa  Saulis  posteritaie,  ob 
ejus  iniqtiitatem. 

Malitia  eugonon  inveniatur  in  te.  ]  Malilia, 
id  est,  peccalum  ,  et  ullio  quoe  dedecet  perso- 
nam  regiam,  ad  (piain  aDeo  deslinatus  es,qu.'c- 
que  te  a  regno  impediet  :  oinncs  enim  cupiunt 
legem  clemenlem  etinjiiiiee  immemorem,  non 
memorem  et  viiidiclce  ciipidum. 

29.  Sl  ENIM  SUUREXr.niT  ALIQUANDO  IIOMO  PEnSE- 
QUENS  TE  ,  ET  QU/ERENS  ANIMAM  TUAM  ,  EUIT 
ANIMA  DOMIM  MEl  CUSTODITA  QUaSI  1N  FASCICULO 
VIVENTIUM  AI'UD  DOMINUM  DEUM  TUUM  :  PORRO  INI- 
MICORUM  TUORUM   ANIMA    ROTABITUI\    QUASI    IN   IM- 

PETU  ET  cracuLO  FUND/E ,  ]  quasi  dicat:  Si  vitam 
Nabalo  hosti  tuo  condonas,  cum  ipsc  suis  in  le 
pro])ris  inorlcm  mereatur  ;  Deiis  congruatn  til)i 
uieicedem  rependet,  ut  vicissim  vitam  luam 
conlra  omncs  te  persequentes ,  ac  prsesertiin 
contra  Saulem  tueatur,  illamque  inler  tot  peri- 
cula  securam  ei  longaevatn  diuiissime  conser- 
vet  :  nam  res  recondita  in  fasciculo  sive  in  liga- 
naine  viuendum ,  quo  scilicet  liganlur  vila;  seu 
vivi ,  ad  lioc  recondilur  ut  ill;csa  servetur  inler 
vivos  ;  iTs  vero  qiiae  i)Oiiitur  in  funda  ,  ad  iioc 
in  ea  ponitur,  ul  lunda  illudejiciat  et  ejaculetur: 
simili  ergo  modo  Deus  rolet  quasi  in  fiinda  vi- 
lam  inimicorum  luoriim ,  ut  anitnam  e  corpore 
eorum  expellat  et  evibret,  cosque  mori  cogat. 
lla  Cajet.  Fasciculus  ergo  vivenlium  apud  Deum  , 
estDei  providenlia  etcura,  in  qua  ipseeos,  quo- 
rum  vitam  conservat,  quasi  coUigalos  liabet , 
nc  quis  i)ereat. 

Allegor.  et  Iropolog.  Fasciculus  viventium  cst 
catalogus,  vel  potius  ccBius  et  concilium  Sanc- 
torum  Dei  amicorum  ,  et  eleclorum  ad  vitam 
aneriiam  (vice  versa,  fasciculus  morientium  est 
caialogus  damnalorum  ad  nioriem  .Tlernatn. 
Hi  enim  ait  Isaias  cap.  'Ih.  2"2.  Congregabuntur 
in  congrcgalione  unias  fascis  in  lacum  )  ;  lapis 
vero  in  funda  rotalus,  siint  inipii  et  rcprobi  eji  , 


ciendi  in  gehennam  et  morlem  seternam.  Ita 
Eucherius  ,  Angelomus  ,  Glossa,  idquepropter 
quin(iue  analogias.  Pritna  est,  quia  utait  Euche- 
rius  :  Fascicalus  aslringilur  ut  conservetur  ;  sic 
enim  elecli  pressuris  tribulationum  conslringuH' 
tur,  ut  iis  admonili  per  manus  redemptoris  in 
perpcluum  conservenlur  ;  quia  vero  reprobi  ,  quo 
laiuiores  in  vita  sunl ,  eo  longius  d  divince  visio- 
nis  gioria  projiciunlur  ;  idcirco  lapidi  fundcB 
comparanlur  :  quo  videlur  allusisse  regius  vales 
Psal.  87.  Ipsi  vero  de  manu  tua  repuLsi  sunt.  Se- 
cunda,qua;esl  ejusdem: Quiasicut  fasciculusvincu- 
ioquodamet  nexu  colLigalur,ila  sanctorumccetus 
eadem  fide,eadem  spe,  eodem  charitalis  vincuLo  con- 
siringilur,  et  uno  eodemque  divino  prcesidio  undi- 
que  cingitiir.  Terlia ,  quia  sicut  fasciculus  florum 
in  manu  adobleclalionem  gestalur;  ila  electos  om- 
nes  Deus  in  manu  sua  geslat ,  et  virtulum  odore  , 
qui  ex  iLLis  afflalur,  conlinuo  deLectatur,  juxta  il- 
Lud  Sapient.  3.  Juslorum  animcc  in  vianu  Dei  sunt ; 
quamvis  sit  ibi  proprie  sermo  de  proteciione  ,  qua 
Deus  sanctos  taeiur,  unde  subditur  :  Non  tanget 
iLLos  tormenium  moriis.  Qiiaria,  quia  sicul  fasci- 
cuius  non  nisi  ex  ceriis  iisque  leclissimis  ftoribus 
conficilitr,  iia proidesiinaiorum  numerus  excerlis, 
iisque  cliariialis  ,  virtuiumque  cceterarum  odore , 
ac  suaviiate  redoLentibus  exisiit,  Quinlo,  fascicu- 
ius  nolat  oidinem  gradusque  glorioe  Sancto- 
rum  :  sicut  enim  in  fasce  ilos  uni  alteri  ordi- 
nate  inseriiur,  ct  unus  prae  alio  cmicat  ;  sic  ei 
in  coelo  Sancti  pro  meriiis  suum  tenent  locum 
etordinem,  unusque  prse  alio  dolibus  gratise 
et  gloriae  resplendet  :  Sielia  enim  d  sieLla  differt 
in  claritate;  sicel  resurreciio  morluorum.  ].  Cor. 
15.  l\l.  Hsec  plura  dixi  Amos  c.  9.  versu  5.  ad 
illa  :  Fasciculum  suum  super  terram  fundavil. 
FascicuLus  ergo  vivenlium  idein  est  quod  liber 
vilce. 

Porro  Sehasl.  Munsteriis,  licet  h;creliciis  ,  hlc 
quippiam  nolatu  dignum  affert  pro  suffragiis 
(lefiinctorum  ,  veterique  rilu  orandi  pro  mor- 
tuis  :  Per /■(:«a'c((/((//i,  inquit ,  viveniium  intelli- 
gtint  Ilebraei  solium  inajestalis,  sub  quo  aiunt 
jusloriitn  anitnas  in  seculo  alio  quiescere.  Hinc 
etiam  est,  ut  in  tumbis  suis  passim  insculpant 
lianc  sentenliam  :  Animaejus  sit  in  fasciculo  vi- 
veniium  ;  sicuti  requiescai  anima  ejus  ,  ,elc. 
de  quil)us  liber  qtii  inscribitur  :  Precaliones 
Judceorum  pro  defunciis  ,  quem  verlit  Gene- 
hrardus. 

Moral.  Nola  liic  modos  quihus  Abigail  iiifre- 
git  iram  accensam  Davidis  eumque  ;i  CcCde 
cobil)uii,qiios  iniiLemur,  ut  furorem  furentium 
quasi  injecla  aqua  reslinguamus  et  sopiamus  ; 
primo  enitn  obiulit  Davidi  multa  ct  ampla 
dona  quae  negarat  Nahal  ,  id(.'oque  Davidi  bilem 
moveral  :  dona  enim  iram  sopiuntet  amorem 
conciliant  ;  secundo,  summe  se  humiliavit 
proslernendo  se  in  lerrain  coram  Davide,  qua 
liumiliaiioni!  extersit  superbum  Nahal  respon- 
sum,  quo  Davidem  irritarat;  lertio,  rationes 
affert  sapientes  et  hlandas,  quihus  ostendil  Da- 
vidi  quatn  noxia  ei  futura  sit  ira  et  vindicta , 
quatnque  salutaris  et  cominoda  ejus  oblivio  <!t 
condonalio,  scilicel;  pritno,  quod  Nabal  sit  slul- 
tus,  stulti  autem  dicia  et  probra  sapienli  non 
sunt  curanda,  sed  conlemnenda;  secundo, 
quod  ipsa  se  offerat  pro  Nabal  ad  luendam 
pceuam;  terlio  ,  quod  ipsa  non  videiMt  servos  S 
Davide  ad  Nabal  m-issos,  nec  maledicla  Nabal 
audierit :  quarc  rogal  ul  sihi  domuique  suoe  in- 


COMMENTAIUA  IN  LIBRUM 
nocenli  pamil ;  qiinrto  ,  qnod  si  viiani  Nabalo 
condonarir,  Deus  vicissini  vilam  Davidis  conlra 
Saniem  cselerosquclioslcs  tutabilur;qninlo,qno(l 
David  pra-lielnr  pra:Iia  Doniini ,  scilicet  ad  de- 
fendendum  Israelem  ,  qui  erat  popuius  Dei  : 
quare  lioc  suum  decus  non  inquinel  maiitia  el 
ultione  privala,  nec  macuiet  conscientiam  suam 
puram  caedelot  innocentinm  qui  erant  indonio 
Nabal ;  sexlo,  quod  si  irae  suae  indulgeat,  popn- 
lum  a  se  averiet,  ne  eum  in  regem  accepiet ; 
sepiimo ,  qu5d  hsec  vindicta  erit  ei  in  singullum 
et  cordolium  per  omnem  vitam  ,  quodque  Dei 
iram  provocabii,  ul  eum  puniat  poena  lalionis, 
ac  domum  ejus  excindai:  sin  auiem  eam  con- 
donet  et  viiam  tol  innocenlium  servet ,  Deum 
pariier  dalurnm  ei  domum  fidelem  ac  posle- 
ros  ejus  in  vita  et  in  regno  perpeluo  serva- 
lurum. 

31.  Et  CUM  BENEFECERIT  DOMIMJS  DOMINO    MEO, 

scilicet  libi,  ut  le  ad  regnum  evehat,  recorda- 
BERis  ANCiLL.E  TU;^,  ]  ui  scilicct  milii  bcneiacias; 
videtur  praesagire  el  lacile  peterc  Abigail ,  ul 
asciscatur  in  uxorem  Davidis  ,  eique  regi  fiat 
regina. 

37.   INDICAVIT  EI  UXOR  SUA  VERBA  IliEC,  ET  EMOU- 

TUUM  EST  COR  Ejus,]  quasi  dicat;  TimoreDavi- 
dis  atlonilus  fuit  Nabal,  et  quasi  cmoriuus; 
ipse  enim  malc  sibi  conscius  audiens  juslam 
Davidis  contra  se  iram,  meiuit  ne  illam  loiam 
in   se  solum  effunderet  :  putavit  enim  bac  de 


causa  eum  pepercisse  Abigail  et  familiae  suae 
innocenii ,  utcaput  nocens,  id  estNabal,  pele- 
ret.  Simili  modo  ait  Ovidius  lib.  1.  Tristium 
Eleg.  3. 


Non  aliter  stupui ,  quam  qui  Jovis  ignibus  ictus, 
Vivit,  et  est  vitte  nescius  ipse  suce. 

o8.  Percussit  Dominus  Nabal,  ]  morbum  le- 
ibalem  ei  immisit ,  qui  subitaneam  ei  morlem 
aCferrct. 

39.  Ad  Abigail,  ut  sumeret  eam  sibi  m  uxo- 
rem.  ]  David  ducens  Abigail  ,  reprsesenlavit 
Cbrislum,qui  sibi  Ecclesiam  ex  gentibus  des- 
pondit.  Hcec  cnim  ,  amisso  viro  cui  ante  juncla 


RF.GUM.  Cap.  XXVI.  365 

fiicrat ,  transivit  ad  Chrislum  ,  censu  plo  dives  , 
lumiilitatis  et  fidci ,  miscricordice  quoque  dolata 
palrimonio,  elc,  cui  sponsus  jucundilatem  con- 
fcrt  et  gratiam  ,  emundans  cum  ab  omnibus  pul- 
cliriludinis  ejus  impcdimentis ,  ail  S.  Ambros. 
epist.  35.  ad  Iren.  Qui  et  sul)dit  Acbinoam  al- 
leram  Davidis  uxorem  significasse  synagogam 
Jud.Torum.  Achinoam  cnim  ,  inquit  Ambros. 
Hcbr.  idem  est ,  quod  fralris  vici  commotio  :  talis 
autcm  fuit  synagoga  ,  quam  nulantem  inveniens 
diaboLus ,  sicut  leo  diruit,  etjucunditatemejus  abs- 
tulit :  et  arescere  fecit  fructus  ejus  Juxta  illud 
Psaim.  liS.  Posuisti  nos  in  parabolam  gentibus  , 
commotionem  capitis  in  populis.  Aptius  lamen 
Pagnin.  in  nom.  Hebr.  Aclunoam,  inquit,  Hebr. 
idem  est  quod  frater  Jucundilatis  ,  sive  pulchri- 
tudinis;  aut ,  frater  meus  decor  sive  Jucunditas  : 
cjuod  Judocis  ad  Chiistum  conversis  apte  con- 
gruit. 

Zll.  ECCE  FAMULA  TUA  SIT  IN  ANCILLAM,  UT  LA  VET 

PEDEs  SERVOUUM  DoMiM  MEi.  ]  Al)igail  abscntem 
Davidem,  quasi  praesenlcm  in  legalis  ab  eo 
missis  alloquilur  ;  (,'jusque  se  vocat  famulam 
et  ancillam  :  alque  bac  sua  liumiiitale  meruit 
fieri  ejns  uxor  el  regina  Israelis.  Unde  ipsa  typus 
fuil  B.  Virginis,  qu^  electa  i\  Deo  in  sponsam, 
et  a  Verbo  in  ea  incarnando  in  malrem,  dixit 
Gabrieli  Arcliangelo  :  Ecce  anciila  Domini,  fiat 
milii  secundian  verbum  ^(«»1.  Ideoque  ipsa  an- 
cilJa  Dei  facla  esi  materDei.  Vere  Eccles.  c.  2G. 
V.  1.  Mulieris  bonce,  inquit,  beolus  vir ,  numerus 
cnim  annorum  illius  dupiex  :  mulier  fortisoblectat 
virum  suum,  et  annos  vitcs  illius  in  pace  implebit, 
pars  bona ,  mulier  bona ,  elc,  el  v.  16.  Gratia 
mulieris  sedulcH  delectabit  virum  suum.  Gratia 
super  gratiam  ,  mulier  sancta  et  pudorata.  Talis 
enim  luil  Abigail. 

kh.  Saul  autem  dedit  MicnoL  filiam  suamuxo- 
REM  David^  Piialit  filio  Lais.  ]  Traduni,  vel 
polius  more  suo  fabulantur  Rabhini,  Plialti  non 
cognovisse  MiclioLeo  quod  gladius  inter  ipsum 
et  Micbol  inleijaceret,  ideoque  ipsum  mansisse 
illiberem  sine  filiis.  Aliiasseruntid  eum  fecisse 
ex  studio  pieiatis  et  caslilalis.  Alii  alia  commi- 
niscunlur  :  sunt  enim  ipsi  non  vasorum ,  sed 
opinionum  et  somniorum  figuli. 


CAPUT  VIGESIMUM  SEXTUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

DaVID  DORMIENTI  SaULF  PARCENS  ,  TOLLENSQUE  EJUS  HASTAM  ET  SCYPHUM  ,  ILLAQUE  OS- 
TENDENS  SaULI,  AC  SUAM  INNOCENTIAM  ET  CLEMENTIAM  ALLEGANS  ,  EJUS  IRAM  ODIUMQUfi 
EXPUGNAT,   UT  DICAT  :  BeNEDICTUS  TU  ,  FILI  Ml  DavID. 


[T  veneriint  Ziphaei  ad  Saul  in  Gabaa  ,  dicentes  :  Ecce  ,  David  absconditus 
jcst  in  colle  Hachila  ,  quse  est  ex  adverso  solitudinis.  2.  Et  surrexit  Saul, 
jet  descendit  in  deserUim  Ziph  ,  ct  cum  eo  tria  millia  virorum  de  eleclis 
Israel ,  ut  qufereret  Dayid  in  deserto  Ziph.  3.  Et  castramctatus  est  Saul 
lliin  Gahaa  Hachila,  qure  erat  cx  advcrso  solitudinis  in  via  ;  David  autem 
^^habitabat  in  deserto.  Videns  autcm  quod  vcnissct  Saul  post  se  in  deser- 
Uiim  ,  4.  misit  exploratores,  ct  didicit  quod  illuc  venissct  ccrtissime.  5.  Et 
surrexit  David  clam  ,  et  venit  ad  locum  ubi  erat  Saul :  cura([ue  vidisset  locum  in  quo  dormiebat 
Saul ,  et  Abner  filius  JNfer,  princcps  mililiaj  ojus ,  ct  Saulcm  dormientcm  in  tentorio ,  et  rcliquuin 


h$U  COMMENTARIA  IN  LlBntJM  I.  REGUM.  Cap.   XXVI. 

vulgus  pcr  clrcuitam  ejus,  0,  ait  David  ad  Achimelecli  HetlLTeum  ,  et  Al)isai  filium  Sarvice  , 
fratrem  Joab  ,  dicens :  Quis  descendet  mecum  ad  Saul  iu  caslra  ?  Dixitque  Abisai  :  Ego  des- 
ceiidam  tecum.  7.  Venerunt  ergo  David  et  Abisai  ad  popultun  noetc  ,  et  invenerunt  Saul  ja- 
ceutem  ,  ct  dormientem  in  tentorio,  et  liastam  fixam  in  terra  ad  caput  ejus  :  Abner  autem  et 
populum  dormientes  in  circuitu  ejus.  8.  Dixit(jue  Abisai  ad  David  :  Conclusit  Deus  inimicum 
tuum  hodie  in  manus  tuas  ;  nunc  ergo  perfodiam  eum  lancea  in  terra  semel ,  et  secundo  opus 
non  erit.  9.  E(  dixitDavid  ad  Abisai  :  Ne  interficias  eum ;  quis  enim  extendet  manum  suam 
in  christum  Domini ,  el  innocens  erit  ?  1  0.  Et  dixit  David  :  Vivit  Dominus  ,  quia  nisi  Dominus 
percusserit  eum ,  aut  dies  ejus  venerit  iit  moriatur,  aut  in  praelium  descendens  perierit  : 
41.  propitius  sit  mihi  Dominus  ne  extendam  manum  mcam  in  chrislum  Domini.  Nunc  igitur 
tolle  haslam  quae  est  ad  caput  ejus  ,  et  scyphum  aquse ,  et  abeamus.  12.  Tulit  igitur  David 
hastam,  et  scyphum  a([U3e ,  qui  erat  ad  caput  Saul ,  et  abierunt  :  et  non  crat  quisquam  qui  vide- 
ret,  et  intelligeret ,  et  evigilaret,  sed  omnes  dormiebant ,  quia  sopor  Domini  irruerat  supet 
eos.  13.  Cumque  transisset  Davidex  adverso  ,  et  stetisset  in  vertice  montis  de4onge,  et  essct 
grande  inlervallum  inter  eos ,  14.  clamavitDavidadpopulum  ,  et  ad  Abner  filiumNer,  dicens  : 
Nonne  respondebis ,  Abner  ?  Et  respondens  Abner  ,  ait :  Quis  es  tu  ,  qui  clamas ,  et  inquietas 
Kegem  ?  1 5.  Et  ait  David  ad  Abner :  Numquid  non  vir  tu  es  ?  et  quis  alius  similis  tui  in  Israel  ? 
Quare  ergo  non  custodisti  dominum  tuum  regem  ?  Ingressus  est  enim  uniis  de  turba  ,  ut  in- 
terficeret  regem  dominum  tuum.  1 6.  Non  est  bonum  hoc  (juod  fecisti :  vivitDominus  ,  quoniam 
filii  mortis  estis  vos  ,  qui  non  custodistis  dominum  vestrura  ,  christum  Domini.  Nunc  ergo 
vide  ubi  sit  hasta  regis  ,  et  ubi  sit  scyphus  aqus,  qui  erat  ad  caput  ejus.  17.  Cognovit  autem 
Saul  vocem  David  et  dixit  :  Numquid  vox  h?ec  tua  ,  fili  mi  David?  Et  ait  David  :  Vox  mea  , 
domine  mi  rex.  18.  Et  ait  :  Quam  ob  causam  dominus  meus  persequitur  servum  suura  ?  Quid 
feci  ?  aut  quod  est  malum  in  manu  raea  ?  19.  Nunc  ergo  audi ,  oro ,  domine  mi  rex,  verba  servi 
tui  :  Si  Dominus  incilat  te  adversum  me,  odoretur  sacrificium  ;  si  autem  filii  hominum,  malc- 
dicti  sunt  in  conspectu  Domini :  ([ui  ejecerunt  me  hodie,  ut  non  habitem  in  h?eredi(ate  Do- 
mini,  dioentes  :  Vade,  servi  diis  alienis.  20.  Et  nunc  non  effundatur  sanguis  mcus  in  terram 
coram  Domino;  quia  cgressus  cst  rex  Israel ,  ut  quserat  pulicem  unum  ,  sicut  perse([uitur  perdix 
iu  monlibus.  21.  Et  ait  Saul  :  Pcccavi;  revertere,  fili  mi  David  ;  nequa(|uam  enim  ullra  tibi 
malefaciam ,  eo  quod  pretiosa  fuerit  anima  raea  in  oculis  tuis  hodie  :  ap[)aret  enlra  quod  stulte 
egcrim  ,  et  ignoraverim  multa  nimis.  22.  Et  respondens  David  ,  ait :  Ecce  hasla  Regis  j-  trans- 
eal  unus  dc  pueris  Regis  ,  et  tollat  cam,  23.  Domiuus  autcm  retribuet  unicui([ue  secundum 
justitiam  suam  et  fidem ;  tradidit  enim  te  Dominus  hodie  in  manum  meam,  ct  nolui  extendere 
nianum  meam  in  christura  Domini.  24.  Et  sicut  magnificata  est  anima  tua  hodie  in  oculis  meis, 
sic  magnificetiM'  anima  raea  in  oculis  Domini ,  et  liberet  me  de  orani  angustia.  25.  Ait  ergo 
Saul  ad  David  :  Bcnedictus  tu ,  fili  mi  David ;  et  quidem  faciens  facics ,  ct  potens  poteris. 
Abiit  autem  David  in  viam  suara  ,  ct  Saul  reversus  est  in  locum  suum. 


9.  Qcis  ENiM  EXTENDiT  MANUM  su.VM  iN  CHi\is-  lise  persecutiones  Saulis  non  fueruni  aliud  Da- 

TUM  DuvHXi  (iu  Saulem  ,  (|uia  a  Deo  pci- Saaiue-  vidi ,  quam   exercitationes  ,   praeparaliones  et 

lem  unctus  erat  iu  regeni)!,  ET  i.NNOCRVs  erit?]  disposiiiones  ad  regnum,  idque  Saul  agnovit 

David  al)  liac  caede  al)horruit ,  eo  quod  iudecen  s  dicens  v.  15.  Faciens  factes,  et  potens  poteris.  Si- 

et  iuJiguumei  videretur  occidere  r<!gcm  suuui  milimodo  soient  Priucipes,  Episcopi,  Reclorcs, 

ii  Deo  conslitutum  et  uuclum  :  religioni  ergo  suJKlitos  qiios  ad  regimen  parant,  variis  gravi- 

sibi  duxit  Saulem  laedcre,  ne  Deum  in  eo  lae-  busquc    imperiis,  oneribus,    incrcpationibus, 

dere  vidcrctur:  itapiae  mentes,  et  ut  ait  S.  Bern.  mortificaliouibtis  exercere,   ut  eorimi  virtut(3m 

agnoscuut  cuipam  ,  ubi  non  est  culpa,  ejusque  probcut,  aiigeant,   perficiant,  uique  ipsi  dis- 

Hml)ram  horrescunt.  cant  in  rtjgimine  subditis  compaii.  Ncmo  eniui 

Moraliter  ,  disce  hic  a    Davide   quam    prae-  recte  imperat,  nisi  qui  rccte  paret.  Nemo  seniit 

Ia(os,ct  principes   etiam   improbos   ct  nobis  jugum  obedientice  quod  aliis  imponit,   nisi  qui 

adversautes,  revereri  dcbeamus,  m\asi  ckristos  prius  ilkid  sul)iit  cl  expcrlus  est ;   qui  enim 

JJomini ,  nce  eos  verbo,  mullo   minus  ver!)cre  illud  uou  subiit,  imperiosc  rcgit  et  dominainr 

licderc.    Rursum,   quanlopcrc    Deus    eos  quos  in  cleris,  ait  S.  Petrus.  Bibentes  vinum  in  plualis, 

parat  ad  magua  ,  ut  alios  i-cgant,  exerceat  ad-  et  optimo  unguento  delibuti,  iuquit  Amos  c.  6,  6. 

versitalibus  et  persecutionibus.  Sic  cnim  per  ct  niliil patiebantur  super  contrilione  Joseph. 

Saulem    exercuit   Davidem  ,   ut  ejus  virtutem  11,  Pitopirius  sit  Mini  Doviinus  ,  ne   extendam 

acueret  ,   dignumque  regno  eiriceret   :  quarc  manum  sieabi  in  christum  Dojiini.  ]  Quasi  dicat  : 


COMMENTARIA  IN  LIBRU 

Prccor  Deiim  ul  dei  miln  gratiam  et  constan- 
liani,  nt)  victus  pcrseculionibus  Saulis,  cum 
aliquandovelim  occiderc.  Unde  Hcbr.  cst :  Pro~ 
hibeal  Dominus  7ie  extcndani,  elc;  Cbald.  Nefas 
mihi  ab  anle  Douiininn,  ctc.  ;  Oralio  csl,  et  ul 
nonnuUi  volunt ,  simul  juramentum  ;  quo  Da- 
vid  jurat  s(;  non  occisurum  Saulem  ,  ut  pcr  il- 
lud  se  in  bono  lioc  proposito  confirmet  ,  utquc 
Abisai  el  alios  volcntesocciderc  Saulem  prorsus 
ab  ejusc.cde  avcrlat. 

Et  scypuum  AQr.E.  ]  Perperam  Caslalion  cl 
Calvinistsc  vcrtunt:  viatalam.  Quaeres  quis  fuc- 
rit  bic  aqace  scrphus  :  Primo,  Serarius  pulat  fuis- 
se  clepsydraui  horariam,  ad  vigilias  noclis  Sauli 
indicandas.  Nani  Julius  Ca;sar  ct  prisci  Duces 
olim  in  castris  ad  illum  finem  clepsydris  ute- 
bantur,teste  Vcgelio  I.  3.  Vclcrum  enim  clcp- 
sydrce  indicabaut  boras  ex  fiuxu  non  arcn;c  (ut 
laciunt  nostr;c),  sed  aquce,  ntnomcn  ipsum  in- 
dical :  Clepsydra  enim  dicitur  quasi  x/^ttout:'. 
U06J3,  idcst,  suffurans  aquam.  Erat  crgo  clepsy- 
dra,  borologium  aquarum  horas  aqune  flu.vu 
dimeliciis  ;  sccundo,  Auctor  Antiq.  Convival. 
lib.  2.  Verisiniile  est,  inquit,  Judceorum  potiim 
in  militia  fuisse  aquam  ,  non  vinum.  Unde  1. 
Saujucl  ,  scypbus  aqua^  ad  caput  Saulis  stc- 
lisse  diciiur  uon  vini ,  ut  bodic  ssepcnumero 
magni  viri  noclu  (luoquc  ad  lectum  solent  lia- 
bere  vini  cantbaros  atqui^  pocula  ad  potandum, 
et  inexplcbili  illi  sUcTB  siti  ,  quam  sibi  assidua  , 
immodcrata(|ue  vini  ingurgitatione  compara- 
runt,  satisfaciendum. 

Tertio,  planius  Josepbus  :  Hic  aquse  scypbus, 
ait,  erat  ad  lavandum  ;  mane  enim  ct  subindc 
per  diem  aqua  manus  ct  faciem  abluere  solc- 
mus.  Judaei  vero  etiam  noctu  non  raro  se  lava- 
l)ant;  prffiscrtim  si  quae  iis  pollutio  accidisset. 
Unde  Clcm.  Alexand.  1.  Zi.  Slrom.  c.  7.  Judcci , 
mqiut,  ctiani  in  leclo  pargantur.  Idcm  Exborl. 
ad  Gentcs  :  Semper,  inquit,  a  cubili  lavantur  He- 
brcBi.  Idcm  factitant  ctiamnum  Judaei,  adeoquc 
cxeis  rcligiosiorescrebrototumcorpusabluunt. 

12.  QUIA     SOPOR  DOMIM    IRUUERAT   SUPEU  EOS.  ] 

Sojwr  Domini,  id  est,  sopor  magnns  et  gravis. 
Ita  Cbald.  sic  vocimlurmontes  Deiet  Ced}-i  Dei,  id 
est,  mogni  etexcelsi.  Autmelius,  soporDomini, 
est  sopor  a  Domino  immissus.  Naiuraliter  enim 
vix  ficri  potcrat  ut  in  casiris  tam  numerosis 
omnes  omniuo  etiam  vigilcs  dormircni.  Deus 
crgo  fuit  qui  omnibus  soporem  immisit  in  gra- 
liam  Davidis.  Similcm  soporcm  immisit  Dcus 
Adce,  cum  ex  cjus  dorinicntis  latcre  acccpit 
costam  ,  ex  eaquc  forinavit  Evam  ,  Gcnes.  2. 
Vide  hic,  mirare,  et  reverere  providenliam 
Dei,  qua  Davidcm  et  suos  conlra  tot  hostiiun 
millia  tueiur,  immiitendo  omnibus  soporcm,  ut 
David  Saulcm  omnesque  ejus  milites  mactarc 
posset,  si  voluisset;  atquc  ejus  insignis  bonitas 
ctclemenlia,  parcendo  Sauli,  tam  ipsi  quam 
toti  populo  patefieret,  ilaque  ab  eo  in  rcgem  eli- 
gerelur. 

13.  CUMQUE  TRANSISSET  DAVID  EX  ADVERSO  ET 
STETISSET    I.\    VERTICE  MONTIS    DE    LONGE.  ]   Pru- 

denter  id  fecit  David,  ne ,  si  in  castris  Saulis 
mansisset,  ab  aliquo  militum  ejus  occidcrc- 
tur.  Secessit  ergo  in  montem,  ut  fugere  possct, 
si  quis  eum  insecutus  fuisset,  ut  eminus  e 
monte  clamans  per  tola  Saulis  castra  monti 
siibjccta  audirctur.  Vidc  bic  iit  David  in  omncs 
forinas  sc  transfoi-mct ,  ad  Sanlcm  placandum", 
sanan(Uim  et  salvandum.  Vcre  Comicus  :,///«rf 


M  I.  REGUM.  Cap.  XXVI.  365 

nimirum  est  sapere  ,  si  abicumquc  opus  sit,  ani- 
miim  possis  fleetere. 

Alieg.  Euclicrius  :  Venit ,  ait  ,  David,  id  esl , 
Christns  ad  Judccos  liostes  suos  dormientes  in  sua 
infideUtate ;  non  eos  occidit  ,  sed  talit  ab  eis  scy- 
pham  aquce,  id  est ,  gratiam  legis,  tulit  et  scep- 
Irum  regale,  regni  scilicet  potestatem,  quam  pro 
magno  liabebant ,  et  unde  seprotegebcmC  tempora- 
liter  ,  et  quam  adversus  Deum  per  incredulilatem 
gerebant.  Deinde  victor  noster  David  de  castris 
eorum  rcgressas,  iranscendit  in  altitudinemmon- 
tis  cccloram. 

16.   FlLII  MORTIS  ESTIS  VOS  QUI  NON  CUSTODISTIS 

DOMiNUM  VESTRUM.]  Eraut  custodcs  bi  dormicn- 
tcs  excusabilcs  et  cxtra  culpam  ,  quia  vigilarc 
non  erat  in  eorum  potcstate  et  libcrtatc.  Nam 
Dcus  sopore  immisso  cogebat  eos  dormirc,  ut 
dictum  est  v.  12.  David  autem  vocat  cos  fiiios , 
idestreos,  mortis  ,  (\\\\ix  actus  liic  dormicndi 
secuudum  sespcclatus  damnabilis  erat,  dignus- 
que  morte  :  uude  vigiles  qui  in  castris  noctu 
cxcubant,  si  a  capitaneo  dormientes  invcnian- 
tur,  irucidantur;  quia  illorum  somnus  crcat 
pcriculum  cvidcns  tolis  castris,  ne  ab  hoslc 
invadantur  etevertantur,    ♦ 

19.  Sl   DOMINUSINCITAT  TE  ADVERSUM  ME,  ODORE- 

TUR  SACRiFiciUM  ,  ]  lioc  cst,  prsesto  sum  ut  occi- 
dar,  ct  Dco  immolcr  quasi  victima,  quoe  ipsi 
placeat  velut  odor  suavitatis  sacrificii.  Loquitur 
anihropopatus.  Deuscnim  cumnon  iiabeatcor- 
pus  et  narcs,  proprie  non  odoratur  nidoremsa- 
crificii  ,  sed  dicilur  odorari  metaphorice;  quia 
sicut  odor  suavis  dclcclalodoralum  hominis,sic 
suavitas  sacrificii  oblcclat  Dcum.  Alii  sic  cx- 
ponunt ,  q.  d.  Odorelur  sacrificium,  id  cst,  ofi^c- 
ram  sacrificium  pro  pcccato,  si  aliquod  contra 
Deuin,  vcl  conira  tc,  u  Saul,  commisi. 
Si  AUTEM  FiLii  HOMiNUM   incilaut  tc  adversum 

mc,  MAI.EDICTI  SUXT  IN  CONSPECTU  DOMINI,  UtpOtc 

(|ui  mc  innoccntem  ct  ii  Deo  in  rcgem  unctum 
inique  perscquuntur  ,  dicentes  :  Vade  ,  servi 
Diis  ALiENis.  ]  Dicentes,  non  vcrbis  scd  factis  , 
ait  Thcodor.  ct  Procop.  fugando  cnim  Davidcm 
ex  Judaea  ,  cogcbant  eum  fugerc  ad  PiiilisilitTos. 
aliasque  gentcs  a  quii)us  David  sollicitabatur  ad 
colendum  eorum  Dcos  et  idola. 

20.  Et  NUNC  NON  EFFUNDA.TUR    SANGUIS    MEUS  ,  ] 

quasi  dicat :  Quia  nou  liabcs  jusiam  causam 
me  pcrsequcndi,  sed  solum  te  incitant  filii  lio- 
miniim  in  mc  malcvoli  ct  maligni;  idcircolibi 
supplico  nc  mcum  sanguinem  innoccntcm  cf- 
fundas. 

SicuT  persequituu  perdix.  ]  Persequitur  ,  pas- 
sive,  boc  est  persccutionem  patitur.  Comparat 
enim  David  se  pulici  et  perdici,  quae  a  vena- 
tore  quaeritur  ad  ncccm. 

21.  Et  ignoraverim  multa  nimis,]  id  est,  non 
cogitarim  luam  innoccntiam  et  benevolentiani 
erga  ine. 

1k.  ET  SICUTMAGNIFICATA  EST  ANIMA  TUA    IIODII'. 

IN  ocuLis  MEis,  quasi  dicat:  Sicul  vita  tua  mag- 
no  aeslimata  fuit  mibi,  ut  illam  tangerc  et  lae- 
dere  nolucrim  ,  cumillam  habercm  inmanuct 
poteslate  mea  :  sic  maomficetur  anima  mea  in 
ocuLis  DoMiNi ,  ut  Dcus  liauc  mcae  ciemenli.e 
congruam  mcrcedcm  ct  talionem  rependat,  u.i 
vitam  meam  contra  tuos  luorumqiie  ct  bos- 
tium  ceterorum  insidias  illaesam  conscrvcl; 
itaquc  ostcndat  se  eam  valde  aestimare  et  mag- 
nifaccrc  ,  et  liberet  me  de  omm  angustia.  j 
25.  Faciens  facies  ,  et  potens  potkris.  ]  q.  d. 


366  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XXVII. 

Proeclara  facies  operael  res  pr.xclaras  geres  ac  do  regnabls ,  el  prosperando  prosperabis^Tig.  pa- 
valde  potens  evades,  prcEseriim  cum  milii  iii  cies  ei  oninino  perficies  ;  yi\iixb\.  Falendo  vaiebis  , 
regnum  succedes.  Unde  Gliald.  verlit :  Regnan-     id  est ,  magnis  viribus  pollebis. 

CAPUT  VIGESIMUM  SEPTIMUM. 

SYNOFSIS  CAPITIS. 

DaVID  FUGIT  AD  REGEM  GeTH  ,  AB  EOQUE  OBTINET  LRBEM  SlCELEG  ,  EX  QUA  ASSIDUE  PR^- 
DATUM  EXCURRIT  IN  HOSTES  IsRAELIS  ,  OMNES  OCCIDENDO  ,  NE  QUIS  EU3I  APUD  ReGEM 
ACCUSET. 


T  ait  David  in  corde  siio  :  Aliqiiando  incidam  una  die  in  manus  Saul  ; 
nonne  raelius  est  ut  fugiam,  ct  salver  in  tcrraPhilislIiinorum,  ut  desperel 
Saul,  cessetque  me  queerere  in  cunctis  finibuslsrael  ?  fugiam  ergo  manus 
ejus.  2.  Et  surrexit  David ,  ct  abiit  ipse,  et  sexconli  viri  cum  eo  ,  ad  Achis 
filium  Maoch  ,  regem  Gelh.  3.  Et  hal)itavit  Davidcum  Achis  in  Gelh , 
ipse  ct  viri  ejus ,  vir  et  doraus  ejus ,  et  David,  et  du^e  uxores  ejus,  Achinoara 


Jezrahelitis ,  et  Abigail  uxor  Nabal  Carmeli.  h.  Et  nunliatum  est  Saul 


quod  fugisset  David  in  Gelh  ,  ct  non  addidit  ultra  quaerere  eum.  5.  Dixit  autem  Davld  ad 
Achis  :  Si  inveni  graliam  in  oculis  tuis ,  detur  mihi  locus  in  una  urbium  regionis  hujus, 
ut  habitem  ibi  :  cur  enim  raanet  servus  tuus  in  civitate  regis  tccura?  6.  Dedit  itaque  ei  Achis 
in  die  illa  Siceleg  propler  quara  causam  facta  est  Siceleg  regum  Juda  ,  usquc  in  diera  hanc. 
7.  Fuit  autem  numerus  dierum  quibus  habitavit  David  in  regione  Philislhinorum,  quatuor  meu- 
sium.  Et  ascendit  David  et  viri  ejus  ,  et  agebant  prsedas  de  Gessuri ,  et  de  Gerzi ,  et  de  Ama- 
lecilis  :  hi  enim  pagi  habitabantur  in  terra  antiquitus,  euntibus  Sur  usque  ad  terram  JEgypti. 

9.  Et  percutiebat  David  omnem  terram  ,  nec  relinquebat  viventem  virum  et  raulierem  :  tollens- 
que  oves ,  et  boves  ,  ct  asinos ,  et  caraelos ,  et  vestes  ,  revertebatur,  et  veniebat  ad  Achis. 

10.  Dicebat  autera  ei  Achis  :  In  quem  irruisti  hodie  ?  Respondebat  David  :  Contra  meridiem 
Judse  ,  et  contra  meridiera  Jerameel,  et  contra  meridiera  Ceni.  11.  Virum  et  mulicrem  non 
vivificabal  David,  nec  adducebat  in  Geth ,  dicens :  Ne  forle  loquantur  adversum  nos :  Hsec  fecit 
David  ,  et  hoc  erat  decretum  illi  omnibus  diebus  quibus  habitavit  in  rcgione  Philisthinorum. 
12.  Credidit  ergo  Achis  David,  dicens :  Multa  mala  operatus  est  conlra  populum  suum  Israel  ; 
crit  igitur  mihi  servus  sempiternus. 


1.  Aliquando  incidam  uno  die  in  manusSaul.  ] 
Licel  enim  ipse  a  Deo  pcr  Samuclem  iinctus  es- 
set  in  regem,  lamen  id  crat  eo  casu  dunlaxat, 
quo  ipse  superviveret  regi  Sauli.  Aut  putabat 
David  se  hac  unctionc  etpromissione  Dei  possc 
excidercperpeccata  sua,  utpermissuDeiin  ma- 
nus  Saul  incideret,  regnoque  et  vita  cxcidcret, 
uli  exciderat  Saul.  Ka  Abulensis. 

2.  Et  SURREXIT  DaVID  ET  AI5I1T  IPSE,  ET  SEXCENTI 
VIRI  CUM  EO  AD  ACHIS  FIMUM  MaOCIIREGEM  GeTH,] 

quee  erat  una  ex  quinque  urbibus  et  satrapiis 
Pliilistliinorum.  Hic  est  Aclds,  adquemantca  fu- 
gerat  David  c.  21.  ac  accusaliones  Philisthino- 
rum  meiuens  coram  eo  simulans  se  stultum 
libercvaserat.  Jam  veroidipsum  non  timuit,  eo 
quod  nunc  ubique  etiam  in  Philislhcea  consta- 
rel  inveteratum  et  conlinuum  odium  Sauiis  in 
Davidem  :  quare  i\  Davide  licet  jam  cognito  nihil 
sibi  metuebat  Achis,  imo  sperabat  eo  sc  duce 
fidelicontraSaulem  hostem  suum  usurum. 
3.  Et  uaeitavit  David  cum  Aciiis  in  Getii;ipse 

ET  VIRI  EJUS  ,   VIR   ET  DOMUS   EJUS  ,  ]  id  CSt,  quis- 

que  cum  sua  uxoreet  familia.  A  Geth,  dicti  sunt 
Cetlxcei  fidissimi  et  fortissimi  mililcs  Davidis  , 


quia  scilicct  eum  fugienlem  in  Gelh  secuti 
erant  ,  ibique  cum  eo  habitabant  ,  indequo 
pr.cdatum  excurrebant  ;  nam  expresse  v.  1. 
(hctum  est  sexcentos  iiosce  viros  ex  Judaea 
cuiii  Davideprofugisse  iu  Geth.  Erant  ergo  ipsi 
origine  Judaei,  non  Getliaei  et  Philistiiini ,  ut 
vult  Abulensis.  Quis  eniui  credat  Davidem  re- 
gcm  fidelem  et  sanctumad  sui  custodiam  acci- 
visse  Gethseos  Pliilistbinos  ,  qui  erant  infideles 
et  jurati  Israclis  hostes  ?  Hi  ergo  Judaei  dicun- 
tur  Gelkcei,  quia  ex  Judaea  fugientem  Davidem 
sccuti  sunt  iu  Geth,  ibique  cum  eo  habitarunt 
usque  ad  mortem  Saulis,  postquam  cum  Da- 
videex  Geth  redierunt  in  Judaeam,  eumque  ad 
regnum  promoverunt  ac  bella  ejus  gesserunt, 
uli  satis  indicatur  2.  Rcg.  15.  18. 

5.  CuR  enim;  manet  seryus  tuus  in  civitate 
REGis  TECUM  ?]  Cupiebat  David  ab  Acbis  ejusque 
aula  scparari  multis  dc  causis.  Prima  crat,  ut 
liberius  excurrerc  posset  in  PhilisthcCOsetAma- 
leciias,  ex  eisque  agcre  praedas,  quibus  se  et 
suos  sexcentos  milites  cum  uxoribus  sustenla- 
ret:  has  enim  agere  non  poierat  in  Gelh  ;  id 
enim  rcscivisset  Achis  ,  ideoque  Davidem  ut 


COMMENTARIA  IN  LIDRUM  I.  REGUM.  Cap.  XXVII 


gcnlis  suaj  hoslem  expulisset  vel  occidisset ;  se- 
cunda,  ul  piulori  iixorum  suaruni  mililunKiue 
suorum  consuierel  :  iili  onim  insidianlur  Stepe 
aulici  infidcles  et  luxuriosi,  quales  eranl  Plii- 
lislliini.  Terlia  ,  ne  mililes  sui  aulicorum  faslu 
invidiaque,  gula  ,  luxuria  ,  coeterisque  viliis  ,  ac 
priTserlim  inndelilale  el  idololatria  inficeren- 
lur. 

Verum  hcrs  causas  David  non  fuit  ausus  alle- 
gare  Achis  regi  ,  aliam  ergo  pr.Tlexuit ;  scilicet 
quod  non  convenirel  exlcruni  et  peregrinum  , 
imo  oriundum  ex  gente  Jud;eorum  ,  quae  Phi- 
listhaeis  et  Gelhaeis  erat  summeinfensa  etexo- 
sa ,  in  regia  Geihseorum  uihe  commorari  ; 
pracserlim  quia  facile  liles  et  pugnoa  inler  mili- 
les  regis  et  Davidis  exoriri  poiuissent,  alquc 
diflicile  fuisset  Davidi  sibi  suisque  victum  com- 
parare  in  Gelh,  uhi  aula  regis  omnem  annonani 
ad  se  trahehat.  His  ralionihus  moius  Acliis  de- 
dit  Davidi  Siceleg,  quoe  exinde  irihui  Judoe 
cessit  in  possessionem  hoeredilariam  etperpe- 
tuam. 

6.  DEDIT  EI   ITAQUEACIIIS  INDIEILLA  SlCELEG.  ] 

Siceleg,  sive  Sicelech  urhs  primo  sorle  ohligit 
trihui  Judae  Josue,  15.  31;  deinde  ei  adempta  esl, 
et  data  trihui  Simeonis,  Josue  19.  5;  postea  cuni 
jn  Piiilislhinorum  essetconfinio,  ah  eis  fuil  oc- 
cupata,  pula  a  Gelhacis  et  Achis  eorum  rege  , 
qui  proinde  eam  hic  rursum  Davidi  cessii,  et 
concessit.  Porro  Siceleg  He])r.  idem  est  quod 
angaslia  sextarii,  ait  Pagnin.  in  Nomin.  hehr. 
idque  congrue  ad  liunc  locum.  lu  eaenim  rese- 
dit  David  cum  suis  mililihus,  laborans  anguslia 
viclus  et  polus. 

7.  FUIT  AUTEM  NUMERUS  DIERUM,  QUIBUS  HABITA- 
VIT   DaVID    IN  REGIONE  PlIlLISTIimOIKJlM,   QUATUOR 

MENSiUM.  ]  Hehr.  diciturmansisse  dics  et  quatuor 
inenses ,  lioc  esl,pcr  annum  et  qualuor  menses. 
Wi^hv.  GX\\m  jamim,  \(\.  Q^i  dies,'m  plurali  s.Tpc 
annum  significat,  iuquitLyran.  Pagnin.  Cajela- 
nusel  Novatores.  Verum  ahi  passim  dicunt  Da- 
videm  tanlum  mansisse  apud  Achis  quatuor 
mensibus  el  aliqiiol  diehus.  Hoc  enim  exigit 
versio  Latina  vulgala,  ilaque  ccnseut  Abulen- 
sis  ,  Serarius  ,  Salianus,  Adrichom.  Sanchez  , 
Torniellus  et  alii  ;  qua  de  re  rursum  dicam 
cap.  29.  V.  3. 

8.  Et  agebat  pr.ctas  de  Gessuri  et  de  Gerzi 
ET  de  Amalecitis.  ]  Gessur  urhs  erat  in  valle 
{  ge  enim  est  vallis)  trans  Jordanem  ,  a  qua 
tota  vicina  regio  dicla  est  Gcssuri  \e\Jessuri  : 
quae  quidem  regio  Israelilicac  lerrae  quae  irans 
Jordanem  est  versus  Sepienlrionem  termiuus 
fuit,  atque  Ucet  dimidiae  trihui  filiorum  Ma- 
nasse  in  possessionem  fuerit  data,  prislini  ta- 
men  terrae  habitatores  nunquam  indeexpulsi 
fuisse  videntur,  Josuc  13.  13.  Erantergo  incokc 
Gessuri,  aeque  ac  Gerzi  et  Avialecilai  hoslcs  Is- 
raelis,  ac   proindc  David  de  iis  jusle   agebat 

pnedas.  Porro  nosierSalianus  aliam  hanc  csse 


367 

censet  Gessuri  i»  Gessuri  Manassensium  :  haec 
enini,  inquit,  erat  vicina  Amalcc,  ct  cxtra  ter- 
miuos  Israelilarum  Meridiem  versus ,  cujus 
nulla  in  Scriptura  ,  nisi  hoc  loco  fit  mentio,  si- 
cut  necde  Gerzi. 

9.  Nec  relinquebat  viventem  virum  et  mulie- 
REM.  ]  Quaeres  :  Quo  jurc  facit  id  David  ?  Nam 
ipse  non  erat  absoluUis  princeps  nec  rex,  ac 
per  consequens  non  luibebat  jus  indicendi  vel 
movendi  helli.  Resp.  Davidem  a  Samuele  unc- 
lum  fuisse  in  regem,  ac  a  Saule  creatum  belli 
contra  hosles  Israelis  ducem ;  quarc  auclorita- 
icm  bellandi  habuisse.  Licet  enim  Saul  jam 
Davidem  exodio  privato  persequeretur,  gratum 
tamen  et  ralum  hahebat  tum  ipse,  lum  totus 
populus,  quod  David  supprimeret  eiopprimeret 
Piiilislhinos,  aliosquehoslessuos,  quosipsemag- 
no  lahore  et  periculo  suhjugare  dehuisscL  Sed 
quo  jure  omnes  omnino  occidit  ?  Resp.  euni  jus 
hahuisse  ex  lege  Dcul.  20.  v.  17.  et  25.  quae  ju- 
])etomnes  incolas  lciroe  Hebraeis  a  Deo  promis- 
sae  ,  etiam  parvulos  <!t  feminas  occidi ,  '^orum- 
que  hona  diripi  :  Gessuroei  aulem  et  Gerzaei 
(qui  Josuc  13.  V.  13.  vocantur  Machati,  ait  Abu- 
Icnsis,  licet  id  negctSalianus)  habitabantin  terra 
Jndaeis  promissa  ,  ut  patet  Josue  13.  13.  Amale- 
cit.eauiem  licet  cxtra  eam  degercnt  ,tameneos 
omncs  jusscrat  D(!usoccidi,  ut  audivinius  c.  16. 
David  ergo  quasi  helli  Israelis  dux  a  Saule  auc- 
toratus,  puhlicam  auctoritatem  liabuit  haec 
oninia  faciendi,  Deique  jussa  exsequendi.  Ita 
Ahulensis,  Cajetanusetalii. 

10.  Ii\  QUEM  IRRUISTI  IIODIE?   ReSPONDEIJAT  Da- 

vid:  Contra  meridiem  Jud.e,  ]  hocestcontra  Ju- 
daeos  meridionales,  sive  qui  habilabant  vcrsus 
ni(n'idiem.  Menlitur  David  se  in  Judacos  hosles 
Achis  rcgis  irruisse,  cum  irruisset  in  Philis- 
thaeos,  Chauanaeos  et  Amalecitas  socios  Achis. 
Nisi  sic  exponas,  quasi  dicat  David  :  Irrui  con- 
ira  rhilisliucos  ,  qui  cranl  ad  meridiem  Judae. 
Mendacium  lioc  oinciosum  crat,  quod  David  ne- 
cessarium  putahat  ad  tuendam  vitam. 

Jerameel  ]  urbs  erat  in  Iribu  Juda,  spectans 
meridiem. 

11.  VlRUM  ET  MULIEREM  NON  VIVIFICABAT  DaVID,  ] 

id  cst,  in  viia  non  conservabat,  vivcre  non  si- 
nehat,  sedomnes  occidebat,  ne  quis  superstes 
eum  quasi  hostem  apud  Achis  el  Getliocos  accu- 
saret. 

12.  Crediditergo  Aciiis  David. ]  Mirum  fuit  ex 
tot  cladibus  et  Ccedibus  Philistliiiioruma  Davide 
editis,  nullam  permanasse  ad  aiires  Achis  re- 
gis  :  humaniius  vix  ficri  id  poterat;  sed  Dcus 
qui  omnia  Davidis  opera  dirige])at,  itahaecpa- 
riier  direxit,  ut  nil  rescirct  Achis.  Sicut  enim 
soporcm  immisit  in  tota  castra  Saulis  ad  sal- 
vandum  Davidem,  c.  26.  12  ;  sic  liic  immisil 
quasi  inadverlentiam  et  caecitatem  in  Achis  om- 
nesquc  aulicos,  ne  scirent  Davidem  in  socios 
sibi  foederalos  irruisse. 


368  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XXVIll. 

CAPUT  VIGESIMUM  OCTAVUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

SaUL  INSTANTE  PR.EL10  DE  EJUS  EVENTU  SCISCITATUR  DeUM  ;  SED  EO  NON  RESPONDENTE 
CONSULIT  PyTHONISSAM  ,  QU^  EI  SUSCITAT  SaMUELE3I;  QUI  V.  16.  SaULI  EJUSQUE  CAS- 
TRIS  PERNICIEM  C;1:dEMQUE  PR^DICIT. 

1  •  ^^^^^^^±^ACTUM  est  autem  in  diebus  illis ,  congregaverunt  Pliilisthiim  agmina  sua  , 

Mit  prsepararenlur  ad  bellum  contra  Israel  ;  dixitque  Achis  ad  David  : 
Sciens  nunc  scilo  quoniam  mecum  egredieris  in  castris  lu  ,  et  viri  tui. 
r2.  Dixitque  David  ad  Achis  :  Nunc  scies  quoe  facturus  est  servus  tuus. 
sEt  ait  Achis  ad  David  :  Et  ego  custodem  capitis  mei  ponam  te  cunctis 
<^^diclnis.  .3.  Samuel  autem  mortuus  est ,  planxitque  eum  omnis  Israel ,  et 
sepeh'erunt  eum  in  Ramatha  urbe  sua.  Et  Saul  abstulit  magos  et  hariolos 
de  terra.  4.  Congregatique  sunt  Philislhiim  ,  et  venerunt ,  et  caslrametati  sunt  in  Sunam  : 
congregavit  autem  el  Saul  universum  Israel ,  et  venit  in  Gelboe.  5.  Et  vidit  Saul  castra  Phi- 
listliiim,  et  timuit ,  et  expavit  cor  ejus  niinis.  6.  Consuluitque  Dominum,  et  non  responditei, 
neque  per  somnia ,  iicque  per  sacerdotes,  neqoe  per  prophetas.  7.  Dixitque  Saul  servis  suis  : 
Quaerite  mihi  mulierem  habentem  pylhonem  ,  et  vadam  ad  eam  ,  et  sciscitabor  per  illam.  Et 
dixerunt  servi  ejus  ad  eum  :  Est  mulier  pylhonem  habens  in  Endor.  8.  Mutavit  ergo  habitum 
suum  ;  vestitusque  est  aliis  vestimentis  ,  et  abiit  ipse  ,  et  duo  viri  cum  eo  ,  veneruntque  ad 
mulierem  nocte,  et  ait  illi  :  Divina  mihi  in  pythone  ,  et  suscita  mihi  quem  dixero  tibi.  9.  Et 
mulier  ad  eum  :  Ecce  ,  lu  nosli  quanta  fecerit  Saul ,  et  quo  modo  eraserit  magos  et  hariolos  de 
terra  ;  quare  ergo  insidiaris  animae  me?e ,  ut  occidar  ?  10.  Et  juravit  ei  Saul  in  Doraino  , 
dicens  :  Vivit  Dominus  ,  quia  non  eveniet  tibi  quidquam  mali  propter  hanc  rem.  1 1 .  Dixitque, 
ei  mulier  :  Quem  suscitabo  tibi  ?  Qui  ait :  Samuelem  milii  suscifa.  12.  Cum  aiitem  vidisset 
mulier  Samuelem  ,  exclamavit  voce  raagna  et  dixit  ad  Saul  :  Quarc  imposuisti  mihi  ?  tu  es 
enira  Saul.  13.  Dixitque  ei  rex  :  Noh  timere  ;  quid  vidisti  ?'Et  ait  mulier  ad  Saul :  Deos  vidi 
ascendentes  de  terra.  14.  Dixitque  ei  :  Qualis  est  forraa  ejus  ?  Quse  ait  :  Vir  senex  ascendit , 
et  ipse  amictus  est  paliio.  Et  intellexit  Saul  quod  Samuel  esset,  et  inclinavit  se  super  faciem 
suam  in  terra  ,  et  adoravit.  15.  Dixit  autein  Samuel  ad  Saul :  Quare  inquietasti  me  ut  suscita- 
rer  ?  Et  ait  Saul  :  Coarctor  nimis ;  siquidem  Philisthiim  pugnant  adversum  me ,  et  Deus  recessit 
a  me  ,  et  exaudire  me  noluit ,  neque  in  raanu  prophetarum  ,  neque  per  sorania ,  vocavi  ergo  te  , 
ut  ostenderes  mihi  quid  faciam.  16.  Et  ait  Samuel :  Quid  interrogas  me,  cum  Dominus  re- 
cesserit  a  te,  et  transierit  ad  aemulum  tuum  ?  17.  Faciet  enim  tibi  Dominus  sicut  locutus  est 
in  manu  mea ,  et  scindet  regnum  tuum  de  manu  tua,  et  dabit  illud  proximo  tuo  David  ; 
18  quia  non  obedisti  voci  Domini ,  neque  fecisti  iram  furoris  ejus  in  Amalec.  Idcirco  quod 
pateris ,  fecit  tibi  Dorainus  hodie.  19.  Et  dabit  Dominus  efiam  Israel  tecum  in  manus  Philis- 
thiim  :  cras  autem  tu  et  filii  tui  mecum  eritis  ;  sed  et  castra  Israel  tradet  Dorainus  in  manus 
Philisthiim.  20.  Statimque  Saul  cecidit  porrectus  in  terram  ;  extimuerat  enim  verba  Samuelis  , 
et  robur  non  erat  in  eo  ,  quia  non  comederat  panera  tota  die  illa.  21 .  Ingressa  est  itaque  mulier 
illa  ad  Saul  (conturbatus  enim  erat  valde ) ,  dixitque  ad  eum  :  Ecce  obedivit  ancilla  tua  voci 
tuae  ,  et  posui  animam  raeam  in  manu  mea  ,  et  audivi  sermones  tuos  quos  locutus  es  ad  me. 
22.  Nunc  igitur  audi  et  tu  vocem  ancillae  tuee  ,  et  ponam  coram  te  buccellam  panis ,  ut  come- 
dens  convalescas  ,  et  possis  iter  agere.  23.  Qui  renuit ,  et  ait  :  Non  comedam.  Coegerunt 
autem  eum  servi  sui  et  mulier,  et  landem  audila  voce  eorum  surrexit  de  terra  ,  et  sedit  super 
leclum.  24.  Mulier  autem  illa  habebat  vilulum  pascualem  in  domo  ,  et  festinavit ,  et  occidit 
eum  ;  tollensque  farinam  ,  raiscuit  eara  ,  et  coxit  azyma  ,  25.  et  posuit  ante  Saul  et  ante 
servos  ejus.  Qui  cum  comedissent  ,  surrexerunt,  et  ambulaverunt  per  totara  noctem  illam. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XKVIII. 


369 


2.  NUNC  SCIESQO^E  FACTURUS  EST  SKIIVUS  TUUS,   ] 

David  liic  ainbigue  loqiiiliir ,  nc  Aciiis  rcf^cin 
offendat,  cl  sc  in  vilae  pciiciiliini  iiuliical.  Nani 
non  iiilciidcbal  ( iicct  id  pulct  Lyraii. )  ipse 
vere  pugiiarc  ciini  Acliis  conlra  siios  Israclilas ; 
inipiiun  euim  fiiissct  pr;cliari  contra  paliiain 
suam  ,  Dci(pie  popuiiiin:  iicf|uc  se  voliiit  til- 
ciscidc  Saiilc,  ul  palclcx  prseccd.  ct  sc(|.  iiikIc 
eo  cacso  valdc  de  cjusmorlc  indoluil.  lla  Alnil. 

3.  Et  Saul  aijstulit  maoos,]  (|uia  id  jiisscrat 
Deus.  Levit.  19.  ct  20.  Fccit  id  Saul  iiiilio  rcgiii 
sui,  ail  Abulcnsis  ,  licct  Scrarius  vciit  id  euni 
fccisscpost  pcccalum  suiim. 

C.  Et  i\ON  RESPONDIT  Kl  ^EQUE   PER  SOMMA  ,  NE- 

QUE  PER  SACERDOTES.  ]  Hcl)r.  Neque  pcr  Urhn,  id 
est ,  pcr  Poniificcm  indutum  Ralionali  iii  (luo 
erant  Urim,  id  est,  Ulumlnallones,  quibiis  Dcus 
ejus  inlerrogationibusrespondcbal,  cL  rutura  dc 
quibus  consulcbalur  proedicebal.  Viilc  dicta 
Exodi  28.  V.  30.  Licct  enim  Abialliar  fugisscl  ad 
Davidem  cum  Epbod,  quando  Saul  cjiis  pairem 
Acbimclecb  ob  datos  Davidi  pancs  occidit,  cap. 
22.  20;  lamcn  alitis  erat  Ponlifcx  ciim  Ejiliod  iii 
Tnbcrnaculo  apudSauIem,  perqucni  ipsc  D(Hiin 
consulcbat;  alioquin  enim  caruissciit  IIcbi;ei 
Pontifice  et  sacris:  nam  David  ciim  Abialhar 
Ponlifice,  ob  melum  Saulis,  cx  Jiidoea  proiugc- 
rat  in  Pbilistbaeam  ad  Acliis  rcgcm  Gctb.  Noliiit 
Deus  respoiulercSauli  ob  (^jus  inobcdit-niiam  ct 
impielatcm,  qtia  occiderat  Saccrdotcs  cl  Davi- 
dem  pcrseqiicbatur.  Quarc  Saul,  vidcnsscaDco 
sperni,  coufugit  i\(\  Pyihonem,  id  esl,  ad  diabo- 
lurn,  juxla  illud  alliei: 

Fleclcre  si  nequeam  superos ,  Aclieronta  movebo. 

Saulem  imitatus  est  OEdipus  apud  Scnccam; 
qui  oraculis  aliis  frustra  tcnlatis,  tandcm  ne- 
cromantiam  lentavit. 

7.  Dl^ITQUE  SAUI,  SERVIS  :  OU/ERITEBIini  MUME- 
REM   HABENTEM     PyTIIONEM,  ]    llOC  CSt  dicmonclll 

familiarcm  ,  quem  Scpt.  vocant  s/v«7T,s(/y.jeov ,  id 
esi ,  ventriloquum_,  qui  scilicct  ex  vcnlrc  niu- 
lieris  qiiasi  cx  utre  (bunc  enini  significat  lieiir. 
31N  ob;  undc  Latiniim  obba)  loqucbatiir,  dabal- 
que  oraciila  dc  faluris,  cumdc  iis  consiilcrc-tur. 
Hinc  Apollo  vocalus  esl  Pytliius ,  co  quod  edc- 
ret  oracula,  ejusque  minislri  el  miuistivc  vocali 
6unt  Pylhice  el  lythonissce.  Ilinc  rursum  omiies 
magi  ct  divini  vocati  sunt  Pythii,  adco(|uc  Py~ 
thon  quodlibct  divinationis  gcnus  significal , 
sive  Hat  pcr  necromantiam  el  suscitaiioiiem 
mortuorum,  uti  bic  ficbat  per  suscitationcm 
Samuelis  ,  sivc  per  sortilcgia  ,  sive  pcM-  incan- 
tationcs,  sivc  quo  alio  inodo.  Vide  dicla  Isaiae 
8.19.  et  Aclor.  IG.  16. 

MuLiEREM.  ]  Fabulantur  R.  Eliezer,  R.  Kimchi, 
aliique  Rabbini  mulicrcm  banc  fuisse  malriini 
Abner,  ciii  Saul  ob  cognalioncm  peperccrit. 
Scd  errant  :  nam  maler  Abncr  babitabat  in  sua 
Iribu  Benjamin,  lu-ec  vcro  in  Ert(/or ,  qu.-c  crat 
in  tribu  Issachar.  Rursum  matcr  Abner  crat 
matrona  nobiiis,  haec  vero  vilis  operaria ,  ait 
Josepbus. 

Diccs:  Saul  Pythonissam,id  est  magam,  con- 
suluii;  cnr  crgo  v.  3.  talcs  intcrfccit?  Jiisiin. 
Mart.  qu.  57.  ad  Orlhodoxos  :  Sustulit ,  inquit, 
(livinalrices ,  quod  hoc  facto  Dcum  placaturum  se 
esse  ita  speraret ,  ut  sententiam  suani ,  qua;  eum 
regno  prioaret ,  abi-ogaret  :  non  quod  divinalri- 
cumscelus  odisset,  sedquod  regnum  amarct.  Qux 
ratio  vera  cst,  ei  Saulisambitioni  conscnlaaea. 

COR^EL.    A    LAPIDE.      TOM.   IL 


Scd  illa  csl  ad  rcm  pracsentcm  congrucn- 
tior  (iiiam  Hcbrrci  apiid  Lyraimm  tradidcrunl. 
Saul,  iiu|tiiiinl,  ea  rausa  sustulit  hariolos,  quod 
illi  prcedicerent  rjus  faniiUam  cverlendam  el  reg- 
num  Iransfcrendum  ad  Davidcm. 

11.  Samueli-m  miiii  srsciTA.  ]  Oiicercs  an  vcrus 
fuciitSamucl  (|iicin  Pylboiiissa  suscitavit.  Mulli 
ncgant  ,  ccnscnlqiic  itiissc  dx-moncm  ,  sivc 
phaiitasma,  larvam  ct  unibrain  Sainuclis  ciric- 
taiii  a  doeinonc.  Ila  Prooop.  Tiic-odor.  Rupert. 
Tcrliil.  Cyril.  Bcda,  cl  alii.  Vcrius  alii  pltires  et 
poliorcs  affiriiiant,  tpiia  sc^nicnlia  clare  id  sig- 
nificaiit,  ct  clariiis  Ecclcsiast.  c.  ^6.  23.  ubi  in- 
lcr  latidcs  Samuclis  assiguat  hanc  quod  post 
mortcin  proplictaril  :  ExaUavil,  \\\(\u.\l,de  terra 
voccm  suani  in  proj)helia ,  ad  ccssare  faciendum 
peccata.  Pliiribus  idipstim  probavi  ibidcm  ,  el 
argiuncnla  in  conlrariiim  dissolvi.  Eslqtic  luec 
scntcnlia  Ahiilcnsis  ,  Lyraiii  ,  Cajctani ,  Dion. 
Scrarii  liic,  et  S.  Aiig.  1.  dc  cura  pro  morttiis 
c.  15.  5.  Basil.  cp.  80.  Nazianz.  oral.  3.  Joscphi 
lib.  6.  Anii(i.  c.  15.  Jusliiii  Dial.  coiUra  Trypho- 
ncm  ,  S.  Ainbr.  in  c.  1.  LiiCc-e,  S.  IIi(>r.  in  c.  7. 
Isai.-c,  S.  Thoinae.  1.  part.  (].  89.  art.  8.  ad  2. 
Siiarez  3.  pari.  lom.  2.  disp.  42.  scct.  2.  Bcllar. 
lib.  2.  dc  Piirgat.  cap.  6. 

Porro  iion  pcr  soinnia  ,  sacerdoles  et  pro- 
pbclas  ,  scd  pcr  Samuclcm  Dcus  rcspondit 
Sauli,  ut  tanlo  magis  illc  commovcrctur  et 
pcrcellcrclur,  ait  Cyr.  ct  Abulensis,  diim  eum 
ciijtis  pioecepia  contcmpsissct ,  pr;cdictiones  de 
rcgno  amittcndo  hactcnus  non  in;iximi  fecissel, 
sibi  j;im  cxticina  minitanlcin  audirct. 

12.  CuM  autem  vidisset  MULiER  Samuelem.]  PraB- 
vcnil  Dcns  inc;inlalioncs  Pytlioniss;c,  qiiaemo- 
roscecl  longoe  csscsolciU,  ncvicaiiim  suscitatus 
vidcrcttir  Samucl  :  staliin  crgo  roganti  Sauli 
siilit  Samnclem,  qiii  eiim  piinirct  lum  ob  alia 
crimina,  tiim  ob  lioc  niagi?e,  dcnunliatione 
cladis  scciitiirce.  lla  Abiilciisis,  C;ijciannsct  alii. 
H;ic  dc  caiisa  turbala  iniilicr  ej:67«»irti;i7,  ut  se- 
qiiitur.  Oi":ercs  ciir  id  fcccrit.  Primo ,  Rabbini: 
qui;i  ,  iiKiuiunt,  c;ctcri  mortui  pcr  magiam  ct 
nccromantiam  cvocati,  solcbant  ercclisin  C(E- 
lum  pcdibiis  asccndcre  ;  S;iniiicl  vcro  capite  in 
cociiim  erccto  asccndit  :  sed  haec  sunl  corum 
figmciUa.  Dico  crgo  cam  lurbalam  cxclamasse, 
co  quod  viderct  Samuclcm  sii;is  iiicanlaliones 
praeviMiissc,  ct  nccdtim  vocatum  sc  sistcre: 
siia  enim  viMicranda  ct  augusta  spccic  perculit 
Pythonissam;  Saiil  tamcn  piUabal  cam  cxcla- 
m;irc,  eo  quol  agnosccrct  ipsiim  cssc  Saulem, 
ac  ab  co  sibi  ilc  viia  ob  magi;uu  mclucret :  unde 
jussit  cam  mctiun  hunc  dcponcrc. 

Tu  es  em\i  Saul.  ]  Ouo  indicio  id  Pylhonissa 
cognovcrit  iiiceriuin  csL  Abulcnsis  pulat  Sa- 
miiclcin  id  ci  indicasse. 

13.  Deos  vii)i  ascendentes  de  terua.  ]  Deos,  id 
cst,  Deum.  Hcbr.  cnim  esl  Elohim ,  id  est,  Deum, 
id  cst ,  homincm  qtienidam  divinum,  puta  Sa- 
muclcm  :  biinc  cnim  diinlaxat  vidit,  ut  palet 
cx  scq.  Fal)iil;itiir  crgo  R.  Kimcbi ,  dum  ait  il- 
lam  iltios  vi<Iis.s('(  scilicet  Moscn  et  Samuclem: 
sic  ct  alii  Rabbini  docciU  cuai  Samucle  ascen- 
dissc  MostMi,  qiii  incodcm  carccrechuisus  mo- 
r;ib;ilur;  tindc  iii  libro  Jalciit  sic  dicitur  :  Deos 
vidi  ascendenles  de  lerra.  Ilinc  habelur  non  fuisse 
soluni  Sumuclem  qui  ascendil ,  scd  duos  faisse , 
unum  Sumueleni ,  alterum  Mosen  ,  cui  Samuel 
dixit :  Forsilan  adjadirium  vocor  ;  veni  crgo  me- 
cum ,  ut  lesiificeris  nuiluni  esse  verbani   in  lege 


S70  COMMENTARIA  IN  LIBR 

scriptum,  quod  non  servaverim.  Verum  liic  est 
Judaismiis.  Jam  enim  in  morte  sua  Samuel  ut 
caeleri  homines  judicatus  acceperal  suam  sen- 
tentiam,  cerlusque  erat  de  sua  felicilate,  sicut 
ct  alii  Patres  qiii  cum  eo  in  iimbo  versaljantur. 
Rursum  in  iibro  Midras  Samuet  dicitur  :  Mutti 
justi  ascenderunt  cum  itto. 

15.   QtlAUE  INQUIETASTI   ME  UT    SUSCITAUER  ?  ]  id 

est,  cur  fuistinoncausa,  sedoccasio  ut  suscita- 
rerP  nam  propria  causa  ,  eaque  efRcax  suscita- 
lionis  Samuelis  erat  Deus.  Porro  Samuel  ait  se 
inquietatura  a  Saule ,  quia  commotus  fuit  et 
iratus  indignitate  modi,  quo  Saul  per  magiam 
eum  suscitare  conabatur. 

19.   CrAS  AUTEM  TU  ET  FILII  TUI  MECUM    ERITIS,] 

in  altero  seculo  el  viia  ,  puta  apud  inferos,  sed 
non  in  eadem  inferni  parte  et  loco  ,  q.  d.  Tu  et 
filii  tui  moriemini  et  apponemini  ad  mortuos  , 
ac  mecum  erilis  in  loco  statuque  moriuorum 
puta  apud  inferos  ,  sed  dispari  sorte  et  recepta- 
culo  :  ego  enira  in  lirabo  sum  ,  tu  descendens 


UM  I.  REGUM.  Cap.  XXIX. 

ad  gebennam  :  J^ec  enim  ibiSaal  manus ,  ubi  Jo- 
natlian  bonus  meriutrecipi ,  ait  Beda.  Et  S.  Aug. 
loco  cit.  ait  Simplic.  t6  nv;cumeris  ,  ait,  non  ad 
cequatltalem  feticitalis ,  sed  ad  pareni  conditionem 
mortis  referalur ,  quod  uferque  Iwmo  fueril. ,  et 
uterquc  mori  potuerit ,  jamque  morluus  mortem 
vivo  prcenuntiabat. 

21,  Ingressa  est  itaque  mulier.  ]  Ilinc  proba- 
biliter  opinatur  Abulensis  Pylbonissam  noii 
fuisse  pr.esentcm  eo  loco  el  tempore,  quo  Saul 
cum  Sainuele  loqucbalur  ,  eo  quod  nollet  Saul 
ut  quis  se  cum  eo  loqueutera  audiret  :  volebat 
eniiu  secrelo  cura  eo  agere  ,  et  secrela  sua  cum 
eo  solo  comraunicare.  Recedente  ergo  Samuele, 
et  finito  ejus  cura  Saule  colloquio,  ingressa  est 
Pytbonissa  ad  locum  in  quo  erat  Saul. 

Et  POSUI  ANIMAM    MEAM  IN    MANU    MEA  ,  ]  id  CSt  , 

exposui  me  periculo  mortis  ,  quasi  maga  susci- 
tando  Samuelera  ;  sciebam  enira  Saulem  omnes 
magos  occidisse. 


CAPUT  VIGESIMUM  NONUM. 


SYNOPSIS  CAPITIS. 


AcHis  DuciT  SECUM  Davidem  ad  pr^lium  contra  Saulem  ;  SED  sociis  Ejus  Philisthinis 

DE  DaVIDIS  FIDE  DUBITANTIBUS  ,  IDEOQUE  CONTRADICENTIBUS  ,  EUM  DOMUM  REMITTIT. 

"1  •  ^i%=^^»=«^i^°?^f?CoNGREGATA  sunt  crgo  Philistliiim  univcrsa  agralna  iii  Aphec  ;  sed  et  Israel 

caslrametatus  est  siiper  fontem  qui  erat  in  Jezrahel.  2.  Et  satrapae  quidem 
Philisthnm  incedehant  in  centuriis  et  millibus  ;  David  autem  et  viri  ejus 
^erantinnovissimo  agmine  cura  Achis.  3.  Dixernntque  principes  Philisthiim 
ad  Achis  :  Quid  sibi  vokmt  Hebrsei  isti  ?  Et  ait  Achis  ad  principes  Phi- 
listhiim  :  Num  ignoratis  David ,  qui  fuit  servus  Saul  regis  Israel  ,  et  est 
^  apud  me  multis  diebus,  vel  annis,  et  non  inveni  in  eo  quidquam,  ex  die  qua 
transfugit  ad  me  ,  usqiie  ad  diem  hanc  ?  4.  Irati  sunt  autem  adversus  eum  principes  Philisthiim, 
et  dixerunt  ei  :  Revertatur  vir  iste  ,  et  sedeat  in  loco  suo  in  quo  constituisti  eum  ,  et  non  des- 
ccndat  nobiscum  in  prselinm  ,  ne  fiat  nobis  adversarins  ,  cum  praeliari  coeperimus  ;  quomodo 
enim  aliter  poterit  placare  dominum  suum  ,  nisi  in  capitibus  nostris  ?  5.  Nonne  iste  est  David  , 
cui  cantabant  in  choris  ,  dicentes  :  Percussit  Saul  in  millibus  suis ,  et  David  in  decem  millibus 
suis  ?  6.  Vocavit  ergo  Achis  David ,  et  ait  ei  :  Vivit  Dominus  ,  quia  rectus  es  tu  ,  et  bonus  in 
conspectu  meo  ;  et  exilus  tuus,  et  introitus  tuiis  mecum  est  in  castris ;  et  non  inveni  in  te 
quidquam  mali ,  ex  die  qna  venisti  ad  me  ,  usque  in  diem  hanc  ;  sed  satrapis  non  places. 
7.  Revertere  ergo  et  vadeinpace,  et  non  offendas  oculos  satraparum  Philisthiim.  8.  Dixitque 
David  ad  Achis  :  Quid  enim  feci,  et  quid  invenisti  in  me  servo  tuo ,  a  die  qua  fui  in  conspectu 
tuo  usque  in  diem  hanc  ,  ut  non  veniara  ,  et  pugnem  contra  inimicos  domini  mei  regis  ?  9.  Res- 
pondens  autem  Achis ,  locutus  est  ad  David  :  Scio  quia  bonus  es  tu  in  oculis  meis  ,  sicut  An- 
gelusDei;  sed  principes  Philisthinornm  dlxerunt  :  Non  ascendet  nobiscum  in  praelium.  10.  Igi- 
tur  consurge  mane  tu ,  et  servi  Damini  tui  qui  venerunt  tecum  ;  et  curti  de  nocte  surrexeritis , 
et  coeperit  dilucescere  ,  pergite.  1 1 .  Surrexit  itaque  de  nocte  David  ipse  et  viri  ejus  ,  ut  profi- 
ciscerentur  mane,  et  reverterentur  ad  terram  Philisthiim.  Philisthiim  ascenderunt  in  Jezrahel. 


S.EtF.ST  APUD  MEMULTIS  lUEBUS  VEL  ANMS.]  Hebr. 

Jam  diebus  vet  jam  annis  ,  lioc  est  dies  aliquot, 
imo  vero  annos  aliquot.  Unde  Lyranus  ,  Pagnin. 
et  Novaiores  putaut  Davidem  pluribus  aiinis 
mansissc  apud  Achis.  FaventSeptuag.  qui  ver- 


lunt :  Mansit  apud  nos  dies  ,  plurimos  scilicet  , 
hic  quippe  secundus  annus  est.  Secundo,  Va- 
tablus  et  R.  David  sic  exponunt  :  Fuit  apud  me 
mullis  diebus  ,  id  est ,  quatuor  raensibus,  qui- 
bus  aeque  mihi  notus  est,    ac  si  plures  annos 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XXX. 


apiul  rne  mansisso».  Tnlio,  Sanclicz  censet 
Acliis  liic  esse  nienliliini,  ad  fideni  laciendam 
Philislliaeis  ;  idqne  probabile  censel  Abulensis 
et  Torniellus.  Quarto,  planius  Salianus  respon- 
det  Acbis  respexisse  ad  priniani  conimoralio- 
nem  Davidis,  quae  anle  annossex  apnd  ipsum 
incboala  fuerat,  ut  diclum  est  cap.  27.  anl  certe 
computasse  finem  anni  elapsi  quo  ad  se  venerat 
Uavid,  et  initium  anni  sequenlis  sivecurrentis, 
quo  adbuc  secum  manebat.  Id  ehim  exigunt 
Septuag.  dnm  \erliml :  Hic  quippesecundas  an- 
nusest ;  nam  Davidem  quatuor  tanlum  menses 
el  aliquot  dies  mansisse  apud  Acliis  diserte 
dictum  est,  cap.  27.  7;idque  aflirmat  Josepbus, 
Abulensis  ,  Serarius,  Salianns  ,  Tornellius  et 
alii.  Videlur  ergo  David  sub  finem  anni  fugisse 
ad  Acbis  v.  g.  in  novembri  vel  decembri  ,  ac 
deinde  apud  eum  mansisse  loto  januario  et  fe- 
bruario. 

k.  Revf.rtatur  viR  isTE.  ]  Nota  bic  miram 
Dei  erga  suum  Davidem  providenliam.  David 
enim  hic  erat  in  casu  plane  periculoso  et  im- 
plexo,  ul  cogeretur  vel  Achis  regis  esse  prodi- 
lor,  si  in  praelio  ad  Saulem  el  Hebra^os  defice- 
rel,  vel  patrije  et  civium  suornm  esse  hoslis; 
si  conlra  eos  pugnaret.  Sed  Deus  nodum  hunc 


371 

perphixum  ense  quasi  abscidit.  Immisit  enini 
riiilislliseis  dillidentiam  de  Davidis  fide,  et  pe- 
riculi  metum  quod  subibant,  si  David  in  praelio 
ad  suos  Ilebraeos  terga  verteret ,  cum  iisque 
arma  in  Philisthaeos  converleret,  uli  anle  fe- 
ceral.  Quare  jubent  illum  e  prselio  recedere,  el 
domum  remiiti.  Fecit  id  Achis  magnocum  ho- 
nore  et  laude  Davidis  aeque  ac  ejus  utilitate  et 
commodo.  Davidenim  e  pra'lio  recedens  per- 
secutus  est  Amalecilas  ,  eisque  spolia  quse  ex 
sua  Siceleg  rapuerant,  abstulit  cum  opima  ip- 
sorummet  praeda :  quod  si  mansisset  cum  Achis, 
facere  nequivisset. 

9.   SCIO  QUIA  BONUS  ES  TU  IN    OCULIS  MEIS    SICUT 

Angelus  Dei,]  q.  d.  Summe  mibi  gratus  es, 
summe  mihi  places,  imo  veneror  te  quasl  An~ 
geUtm  Dei.  Est  comparalio  et  phrasis  Hebrsea, 
qua  uluntur  cum  quempiam  valde  laudare  et 
extollere  volunt.  Sic  Jacob,  ut  Esau  fratrem  sibi 
ob  primogenituram  erepiam  infensum  leniat, 
ei  blanditur  dicens  :  Vicli  faciem  tuam  quasi  vi- 
derim  vullum  Dei,  Genes.  33. 10.  Et  mulier  The- 
cuiiis  pro  Absalone  supplicans  Davidi,  ait :  Sicut 
Angelus  Domini,  sic  esl  dominus  meus  rex ,  2. 
Rcg.  \h.  1. 


CAPUT  TRIGESIMUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

AmALECIT.E  SUCCIiNDUNT  SlCELEG  RT  PR^EDAS  ABIGUNT;  EOS  DaVID  CUM  SUIS  INSEQUITTJR  , 
ET  C03IESSANTES  C^DIT  SPOLL-VTQUE  ;  MOX  SPOLIA  INTER  EOS  QUI  PUGNARANT  ,  ET  KOS 
QUI  AD  SARCINAS  MANSERANT  ,  ^EQUALITER  DIVIDIT  ,  V.  21  .  AC  F.ORUM  PARTEM  AD  ALIAS 
JUDEiE  URBES  TRANSMITTIT. 


\ 


UMQUE  venissent  David  et  viri  ejus  in  Siceleg  die  tertia  ,  Amalecilse  im- 

|/petum  fecerant  ex  parte  australi  in  Siceleg  ,  et  percusserant  Siceleg ,  et 

^suqcenderant  eam  igni.  2.  Et  captivas  duxerart  mulieres  ex  ea ,  a  minimo 

^nsque  ad  magnum  ,  et  non  interfecerant  quemquam  ,  sed  secum  duxcrant , 

et  pergebant  itinere  suo.  3.  Cum  ergo  venissent  David  et  viri  ejus  ad 


civitatem  ,  et  invenissent  eam  succensaui 


igni 


et 


uxores  suas ,  et  filios 


suos,  et  filias  ductas  esse  captivas,  4.  levaverunt  David  et  populus  qui 


erat  cum  eo  voces  suas,  et  planxerunt  donec  deficerent  in  eis  lacrymse.  5.  Siquidem  et  duae 
uxores  David  captivae  ductse  fuerant  Achinoam  Jezraelites  ,   et  Abigail  uxor  Nabal  Carmeli. 

6.  Et  contristatus  est  David  valde  ;  voiebat  enim  eum  populus  lapidare  ,  qnia  amara  erat  anima 
nniuscujusque  viri  super  Gliis  suis  et  filiabus  ;  confortatus  est  autem  David  in  Domino  Deo  suo. 

7.  Et  ait  ad  Abiathar  sacerdotem  filium  Achimelech  :  Applica  ad  me  ephod  ;  et  applicavit 
Abialhar  ephod  ad  David,  8.  et  consuluit  David  Dominum  ,  dicens  :  Persequar  latrunculos 
Iios ,  et  coraprehendam  eos,  an  non  ?  Dixitque  ei  Dominus  :  Persequere  ;  absque  dubio  enim 
comprehendes  eos  et  excuties  prsedam.  9.  Abiit  ergo  David  ipse,  et  sexcenti  viri  qui  erant  cum 
eo  ,  et  venerunt  usque  ad  torrentem  Besor ,  et  lassi  quidam  substiterunt.  10.  Perseculus  est 
aulem  David  ipse  ,  et  quadringenli  viri;  substiterant  enim  ducenti  qui  lassi  transire  non  pole- 
rant  torrentem  Besor.  11 .  Et  invenerunt  virum  iEgyptium  in  agro  ,  et  adduxerunt  eum  ad 
David  ,  dederuntque  ei  panem  ntcomederet,  et  l)iberet  aquam  ;  12.  sed  et  fragmen  massse 
caricarum ,  et  duas  ligaturas  uvae  passae.  Quse  cnni  comedisset  ,  reversus  est  spiritus  ejns  ,  et 
refocillatus  est  ;  non  enim  comederat  panc.m ,  nequc  bibcrat  aquam  Iribus  diebus ,  ct  tribus 
noctibus.  13.  Dixit  ilaque  ei  David  :  Cujus  es  tu  ?  vel  unde  ?  ct  quo  pergis  ?  Qui  ait  :  Puer 
iEgyptius  ego  sum ,  servus  viri  Amalccita} ;  dereliquit  autem  me  dominus  mcus ,  quia  segro- 


874  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XXX. 

tare  coepi  niuliustcrlliis.  14.  Si(|tiiclcm  nos  criipimus  ad  australcm  plagam  Ceretlii  ,  et  contra 
Judam  ,  ct  ail  moridiem  Calcb,  et  Sicclcg  succcadimiis  igui.  15.  Dixitquc  ci  David  :  Potes 
rne  dticcrc  ad  cuncum  islum  ?  Qui  ait  :  Jura  milii  pcr  Djiim  ,  quod  non  occi(l;is  me,  et  non 
tradas  mc  in  manus  domiiii  mei,  ct  ego  ducam  tc  ad  cuncum  istiim,  ct  juravit  ci  David.  16.  Qui 
cum  duxissct  cum  ,  eccc  illi  discumbchant  super  facicm  univcrsse  (crrse,  comcdentcs  ct  bibenfes, 
etquasi  fcstum  cclcbranlcsdicm  ,  pro  cuncta  prt-eda  ,  et  spoHis  qiiaecepcranl  de  terraPhilislhiim, 
cldc  tcrra  Juda.  1 T.  Et  percussit  eos  David  a  vcspera  us(iue  ad  vesperam  alterius  diei ,  et  non 
evasit  ex  eis  quisquam  ,  nisi  (|uadringenti  viri  adolescenles  qui  asccndcrant  camclos  ,  et  fuge- 
rant.  18.  Eruit  crgoDavid  omnia  qu?e  tulcrant  Amalccitoe,  ct  duas  uxorcs  suas  eruit.  19.  Ncc 
defuit  quld([uam  a  parvo  us(iue  ad  magnum  ,  tam  dc  filiis  quam  dc  filiabus ,  et  dc  spoliis  ,  et 
qiisecuuKjuc  rapucrant ,  omnia  reduxit  David.  20.  Et  tiilit  univcrsos  gregcs  et  armenta ,  et 
minavit  antc  facicm  siiam  ,  dixeruntque  :  Hsec  cst  prseda  David.  21.  Venit  aiitcm  David  ad 
duccntos  viros  qui  lassi  subsliterant ,  nec  sequi  potucrant  David  ,  et  rcsidcrc  cos  jusserat  m 
torrentc  Bcsor;  qui  cgrcssi  sunt  obviam  David  ,  ct  populo  qui  erat  cum  eo.  Accedens  autem 
David  ad  populum  ,  saliitavit  eos  pacifice.  22.  Respondcnsque  omnis  vir  pcssimiis  et  iniquus  , 
dc  viris  ([ui  icrant  cum  David  dixit  :  Quia  non  vencrunt  nobiscum  ,  non  dabimus  eis  ({uidquam 
de  prajda  (|uam  eruimus  ;  scd  sufficiat  unicuiriuc  uxor  sua  ct  filii ,  quos  cum  acccperint ,  rece- 
dant.  23.  Dixit  autcm  David  :  Non  sic  facictis  ,  fratrcs  mci ,  de  his  quae  Iradidit  nobis  Do- 
minus  ,  et  custodivit  nos  ,  et  dedit  latrunculos  qui  crupcrant  advcrsum  nos  in  manus  nostras  , 
24.  nec  audict  vos  quis^iuam  siipcr  serraone  lioc  ;  aequa  cnim  pars  erit  desccndcntis  ad  praelium, 
et  remancntis  ad  sarcinas ,  ct  simililer  dividcnt.  25.  Et  facliim  est  hoc  cx  dic  illa,  et  deinceps 
constitutum  et  praefiuitum  ct  quasi  lcx  in  Israel  usquc  in  dicm  hanc.  26.  Venit  crgo  David 
in  Siccleg  ,  et  mi.»it  dona  de  prseda  senioribus  Juda  proximis  suis ,  dicens  :  Aceipile  bene- 
diclioncm  de  pr?etla  hoslium  Domini.  27.  His  qui  erant  in  Bctliel ,  et  qui  in  Ramoth  ad  Me- 
ridicm ,  et  qui  in  Jcthcr,  28.  et  (jui  in  Arocr,  ct  qui  in  Scphamoth ,  ct  qui  in  Eslhamo ,  29.  et 
qui  in  Rachal,  ct  (jui  iii  urhibus  Jcramecl ,  ct  qiii  in  urbibus  Ccni ,  30.  et  qui  in  Arama ,  et 
qui  in  lacu  Asan  ,  et  (|ui  iu  Atach ,  31 .  et  qui  in  Hcbron ,  et  reli(|uis  qui  erant  in  liis  locis,  in 
qnibus  commoratus  fucrat  David  ipse  ,  ct  viri  ejus. 


6.  CONFOUTATUS    EST    DaVID     IX     DOMINO     DeO 

suo,]  i(l  esl,  resiimpsil  aiiiaiiun,  freUis  spe  ac 
fiducia  iii  Deuin  ,  ail  VaUil)lus,  injecil  Deus  iioc 
robur  cl  hanc  si)em  aiiiuio  Davrdis  ,  ul,  speraus 
se  Anialecilas  c;esiirum  ,  cos  iuse^iiicrelur  , 
eisqne  prcedaui  ei  Sieeleii;  al)aclaiu  cxlorqiierel. 
Quare  David  aniinMin  laai  suuin  qiiiun  socio- 
rum,  ad  eos  iuse(|ueu(liun  erexil.  Ubi  ex  lici^r. 
verlas  :  Couforlaoit  se  ij)min  David  iii  Doiniiio 
Deo  siio ,  speraiis  sciliceL  io  Dei  ope  se  per  illain 
hosles  assec(il.urum  el  (lel)ellal(iriim.  Ubi  eiiiui 
humana  desiinl  prtesidia,  ad  divioa  courugerc 
oporlel.  Sapienler  Sciieca,  episl.  88.  Ei,'-^,  ioqiiit, 
annam  fausluin  el  fcliceinreddo  bonis  cogilalioni- 
bus  et  aniini  viagniliKlinc  ;  qui  nunquani  viajor 
est  quiim  ubi  alienascposuit ;  el  fecil  sibi  paccin , 
niliil  timsndo;  ferit  sibi  dioitias ,  niliil  conruijis- 
cendo.  El  iuleriiis  :  Ouare  ergo  sapiens  magnus 
esl ,  quia  magniiin  aniinuin  liabet. 

7.  Appi.iCi  Ai)  Mii  EiMioi),  ]  Hebr.  adduc  ad  mc 
Epliod,  utscilicel  (!0  iiuliilus,  i)er  illtul  iit  l'ou- 
tifex  pro  me  coiisulas  Deum  au  Amaleciias 
pcrsequi  debeain,  necuf3. 

13.  DEI\EI,ini;lT  autem  me  Dominus  jieus  ,  QUIV 
;EGROTARE  coEPi.  ]  Tioi)ologic:; ,  Euclveiius  :  Ouid 
est ,  ait ,  quod  <E.,'yplius  Jmalecila  pu"V  in  itiiiere 
lassatus  residat  ,  n.isi  quod  (imntor  pricsenlis  se- 
cuU  peccali  sui  nigredinn  opertus  scnps  ab  eod';in 
seculo  infirinus  dcspcclasriue  relinquitur ,  ut  cuin 
eo  nnquaqaam  currjre  valeat ,  scd  fractus  adocr- 
sitate  lorpescat?  IIos  ergo  eliglL  Dsus  quos  dcspi- 
cil  mundas,  quia  plerumiae  ipsa  daspectio  lioini- 


nem  revocat  ad  semetipsum ;  is  enim  qui  patrem 
rcliijuit ,  ct  partein  sabstantice  qanm  perceperat , 
prodige  expendit  ,  poslquam  csarire  ccepit,  in  se 
reversas  dixit :  Quain  muUi  mercenarii  patris  mei 
abundunl  /;«/fi7^«5  /  El  pliirii)iis  inleijeclis  :  Quem 
tamen  Daoid  iiwenit ,  eiqae  cibum  et  poluin  prct- 
bait ,  quia  manu  fortis  Dominus  abjccta  mundi 
non  despicit ,  et  pleruinque  eosqai  mandam  sequi 
miniine  valentes  quasiin  via  reinuiient ,  ad  amoris 
siu  gratiain  conoerlit  ,  eisqae  verbi  sui  cibum 
porrigit,  et  quasi  duces  sibi  in  via  dirigit ,  dum 
suos  etiam prcedicatores  facit ;  dum  eniin  Clii  istum 
peccaloruin  cordibus  inserant ,  qansi  Daoid  supev 
liosles  ducunt ,  qni  convivantes  Ainalecilas ,  velut 
David  gladio  feriunt ,  qui  superbos  quosqae  qui  se 
in  mundo  despexerunt ,  Doinini  virlute  proster- 
nunt, 

iU.  E[\UPIMUS  AD   AUSTRALEM   PL  \GA5I   CeP.ETIII-  ] 

Cere^/u' erat  cerla  Philisllniiorum  r(!gio  sila  ad 
moridiem  exqaa  David  collegit  lcgiones  forlis- 
simas,  iiide  diclas  Ceretldin  ct  Phelethim ,  id  est, 
iulerfectores  et  liberalores  ,  quas  proindc  dein- 
ceps  secum  scmper  habiiit,  quasi  niilites  pr;e- 
lorianos  et  regii  corporis  ciistodes,  ut  patebil 
2.  I\eg.  \h.  Uiule  nouiuiUi  censiMil  ab  liisce  Ce- 
7-etkimovio^  dictosque  essc  Cretes  sive  Cretenses, 
ac  Cretam  eorum  iusulam.  Vido  dicta  Sophon. 
2.  V.  5. 

16  CoMEDEXTES  ET  BiRENTES. ]  Nota  slratagema 
Davidis,  qiio  ciiui  paucis  ex  inopiiiato  aggressns 
piuriinos  Amalecilas  coiivivantes,  omues  ceci- 
dit.  Siiuili  modo  Abraham  cum  Ircccnlis  servis 


\ 


COMMENTARIA  IN  LIBRU.VI 

inspcuius  qualuor  rcges,  qui  cepcranl  Lot,  noclu 
cos  aggrcssus,  (lorniionles  occidil,  (Jcn.  li.  15. 
Sic  Tomyris  ncgina  Scyliiarum  simulans  fugam, 
cum  in  castris  suis  mensas  opiparc  inslructas 
i-cliquissct  ,  scquenlem  Cyrum  et  Pcrsas  ac 
eonvivantcs  in  niensis  oppressit  ad  unum  om- 
nes,  tcsic  Jusiino. 

2i.  vEqUA  EMM  PAHS  ERIT  DESCENDF.NTIS  AD  PR/E- 
I.IUM,  ET    REMANF.NTIS  AD  SAnCINAS,   FT   SIMILITER 

DiviDENT,]  quia  sequaliter  ad  vicloriam  coope- 
ralisunt;  nisi  eniin  ipsi  sarcinas  pracliantium 
custodiissent ,  pra?liantes  non  vicissent ;  sed 
inetu  perdendi  sarcinas  limidius  pugnassent, 
ei  icrga  hosli  vcrlissent.  Ilinc  patet  ducenlos  qui 
lassi  rcsederant  ad  torrcntem  Besor  v.  10.  etiam 
sarcinas  sociorum  cum  Davide  ad  prrelium  per- 
gentium  cuslodivisse.  Si  enim  lassi  duniaxat 
substilissenl,  licec  ralioin  cislocum  non  lial)uis- 
sel.  Ita  Abulensis  ,  Cajetanus  etalii.  Simili  modo 
narrat  Polybius ,  lib.  10,  Romanos  prsedam 
bello  acquisilam  non  iis  solis  qui  praelio  inler- 
fuerant,  sed  iis  quoque  qui  castrorum  praBsidio 
relicii  erant,  qui  aegroli,  qui  ministcria  publica 
obibant ,  divisisse. 


I.  REGUM.  Cap.  XXXL  373 

25.  Et  FACTrni  est  noc  Ex  die  ti.la  et  deinceps 
CONSTITUTUM.  ]  Pvo  cleinceps  hcbraice  cst  nSvD 
inaUi,  id  est ,  supra.  Unde  Vatablus  sic  verlit  : 
Faeralque  ab  co  dieet  supra,  et  posuit  illud  in  sta- 
luium  et  consueludincm;  idque  sic  explicat,  q.  d. 
Id  observalum  fuerat  ab  initio  mundi  usque' 
in  cum  diem  ,  et  David  constiiuii  ab  eo  dic  cam 
legcm,  quae  consueludo  scrvalur  ct  Iwdie  quo- 
que  in  Israel.  Verum  hanc  legem  a  Davide 
non  ab  Adamo  coepisse  significat  Noster,  Sep- 
luaginla  et  Chaldceus  ,  qui  70  mala  j  id  est 
supra ,  inlerpretantur  deinceps. 

2G.    MlSIT    DONA    DE    PRyEDA   SEMOniBUS    JUDA.  1 

Noia  hic  liberalitatem  Davidis,  quain  illi  injecU 
Deus,  ui  bac  munificenlia  sibi  devincirct  ani- 
mos  conlribulium  suorum,  ul  ipsi  enini  in  re- 
gem  sibi  niox  dcligercnl.  Nam  eodem  die  quo 
David  praeliando  vicil  Amalecilas,  ctspolia  dis- 
tribuit ,  Saul  prselium  cum  Philisibreis  iniit,  in 
eoque  caesus  occubuit  ,  cui  proinde  niox'in 
regno  Judse  successit  David  Dei  coiisilio,  ne 
PbilistlKTi  victoriam  prosccuti  tolam  Judaam 
vastarcnt  et  evertcrent;  eis  enim  Deus  oppo- 
suit  Davidem  in  Juda  dominantem. 


CAPUT  TRIGESJMUM  PRTMUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

Philisthini  c.^duist  Hebr^os  :   unde  Saul  ,  ne  in  eorum  manus  incidat  ,  gladio  1N- 

CUMBENS  SEIPSUM  OCCIDIT.  MOX  ,  V.  9.  PhILISTHINI  CAPUT  SaULIS  PR.ECISUM  IN  PhILIS- 
TH.EAM  MITTUNT  ,  ET  AKMA  IN  TEMPLO  ASTAROTIl  ,  CORPUS  VERO  IN  MURO  BeTSAN 
SUSPENDUNT  ;  SED  ILLUD  INDE  AUFERUNT  VIRI  JaBES  GaLAAD  ,  AC  COMB-USTUM  SE- 
PELIUNT. 


K.  i»»^-»^Mffife.t?<!s*^HiLiSTHiiM  aiitem  pngnabant  adversiis  Israel ,  et  fugcrnnt  viri  Isracl  anlc 

facicm  Philislliiim,  ct  ccciderunt  inlerfecti  in  monte  Gelboe.  2.  Irruerunl- 
quc  Philislhiim  iu  Saul  ,  ct  in  filios  cjus  ,  et  percusserunt  Jonallian ,  et 
Abiiiadab,  ct  Melchisua  ,  filios  Saul  ,  3.  lotumque  pondus  praelii  versum 
est  in  Saul  ;  ct  conseculi  sunt  eum  viri  sagiUarii  ,  et  vulneratus  est  vehe- 
raenter  a  sagitlariis.  /i.  Dixilque  Saul  ad  armigerum  suum  :  Evagina 
-^-  'giadium  (uum  ,  ct  percule  me ,  ne  forte  veniant  incircumcisi  isti ,  et  iii- 
tcrficiant  me  ,  illudcntes  mihi.  Et  noluit  armigcr  ejus ;  fucrat  enim  nimio  lerrorc  perterritus  : 
arripuit  i(a{[ue  Saul  gladium  ,  ct  irruit  super  eum.  5.  Quod  cum  vidisset  armiger  clus  ,  videlicel 
quod  mortuus  csset  Saul  ,  irruit  eliam  ipse  super  gladium  suuin ,  ct  morluus  cst  cum  co. 
6.  Morluus  est  ergo  Saul ,  ct  tres  filii  ejus  ,  ct  armiger  illius  ,  ct  univcrsi  viri  ejus  in  die  illa 
pariter.  7.  Videntes  autem  viri  Israel  (jui  crant  lians  vallem  ,  et  trans  Jordanem,  quod  fu- 
gissent  viri  Israelilae,  et  qiiod  morluus  esset  Saul  ,  et  filii  ejus,  reliquerunt  civilalcs  suas,  et 
fugerunt  ;  vcneruntque  Philisthiim  ,  et  habilaverimt  ibi.  8.  Facla  autem  die  altera  ,  venerunt 
Pliilistliiim  ut  spoliarcnt  iiiterfcctos ,  ct  invencrunt  Saul  ct  trcs  filios  ejus  jaccntcs  in  monte 
Gelboe.  9.  Et  prsecidcrunt  caput  Saul ,  ct  spoliaverunt  eum  armis  ,  et  miserunt  in  tcrram 
Philislhinorum  per  circuitum  ,  ut  annuntiarctur  in  lcmplo  idolorum ,  ct  in  populis.  10.  Et 
posucrunt  arma  ejus  in  tcmplo  Aslaroth  ,  corpus  vero  ejus  siispcndcrunt  in  iniiro  Bethsan. 

11.  Quod  cuin  audissent  habitatores  Jabcs  Galaad  ^  quseciiiTKpie  feccrant  Philisthiim  Saul 

12.  surrcxcrunt  omnes  viii  fortissimi  ,  et  ambulaverunt  tota  nocte,  13.  ct  (ulcrunt  cadaver 
Saul ,  et  cadavera  filiorum  ejiis ,  dc  niuro  Bclhsan  ;  vcneruntque  Jabes  Galaad,  ct  combus- 
seriint  ea  ibi ,  et  tulcrunt  ossa  corura  ,  ct  sepclicrunt  in  neinorc  Jabes  ,  et  jejunaverunt  sepleiu 
diebus. 


COMMENTARIA   IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cup.   XXXI. 


374 

2,  Percvsserunt  Jonatham  et  Aminadac,  et 
Melciiisua  filios  Saul. ]I(l  Deiconsilio  raclum, 
iit,  omnibus  (iliis  Saiilis  occisis,  Davidi  viam 
ad  regnum  complanaiet  et  sternerel  :  nam  Is 
i)0selU  quarlus  Saulis  filius  ,  doini  desidens 
minus  videbatur  beilicosus  ,  et  regno  toi  bellis 
impiicito  inidoneus. 

U.  Et  irriiit  super  eum.  ]  Vatablus  :  h^ruit  lii 
eum ,  eum  in  pectus  adigendo.  Hinc  palet  Sau- 
lem  seipsum  occidisse.  Negat  boc  Jose[)hus  et 
R.  Levi  dicenles  Saulem  conatum  qtiidem  se 
occiderc,  sed  non  perlecisse,  sive  quod  iorica 
armatus  esset ,  sive  quod  gladium  non  saiis 
firmasset;  occisumergo  esse  ab  illo  Amaleciia 
qui  nuntium  morlis  Saulis  Davidi  attulit,  dixit- 
que  se  Saulem  occidisse,  de  quo  1.  2.  c.  1.  Ve- 
rum  bae  sunlfabulse  iu  bonorem  Saulis,  etgentis 
Judaicae  ix  Josepho  Judceo  confictse.  Clare  enim 
Hebr.  Septuag.  Chald.  et  Latina  hoc  v.  k.  et  5. 
aiunt  Saulem  irruendo  in  gladium  morluum 
fuisse,  ac  proinde  armigerum  id  videntem,'se 
quoque  simili  modo  iiueremisse.  Ita  omnes  In- 
terpretes,  quin  etcaeieri  Rabbini;  unde  R.  Ra- 
dak,  p.  ^6.  in  Psal.  7.  v.  16.  Lacum  aperuit  et 
cffudil  eum,  et  incidit  in  foveam  quam  fecit ;  sic 
explicat  :  Proplietat  David ,  ait,  moriturum  Sau- 
lem  in  gladio  suo.  Justum  fuit  lioc  Dei  judicium, 
iit  Saul  gladium  quem  injuste  strinxerat  in  Da- 
videm,  converteret  in  seipsum,  uti  fecil  Nero 
eodem  anno,  quoSS.  Petrumet  Paulum  occide- 
rat,  imo  eodem  mense  Junio  recurrente  occi- 
dens  seipsum.  Gladio ,  inquit  Hugo,  quo  Amale- 
citis  conlra  prceceplum  Domiiii  pepercerat  c.  15. 
meriio  seipsum  occidit ;  sic  qui  potestate  pro  com- 
viuni  utilitale  accepta ,  aut  non  utitur,  aut  abuti- 
tur  suo  se  nimirum  gladio  confodit ,  quo  ab  lioste 


sponianea  redemerunt  ignominiam,  quam  sibi 
u  victoie  irrogandam  praevidel)ant. 

Verum  hanc  sentenliam  damnat  fides  ortho- 
doxa  ,  quin  et  melioris  nolae  Pliilosophi,  ut  Plato 
in  Phsedone,  Arisl.  5.  Etliic.  c.  ult.  Vide  Lactanl. 
1.  3.  c.  18,  et  1.  6.  c.  11.  Raiio  est,  quia  homo  noa 
est  dominus  viti-'suae,  sed  Deus;  ergo  illam 
sibi,  imo  Deo  eripere  nequit.  Secundo,  quia 
Deus  animam  et  viiam  nobis  dedit  in  custo- 
diam ,  ut  ejus  usura  ad  Dei  obsequium  et  laudem 
utamur.  Tertio,  quia  Deus  ciiique  staiuit  diem 
et  modum  tam  nascendi,  quum  moriendi;  ergo 
illum  accelerare  vel  pr;cterire  non  licet.  Nam 
ipsesolus  vilce  et  necis  potestatem  liabet ,  Sapient. 
16.  Ratio  est,  quia  Deus  solus  nobis  vitam  dona- 
vit,  quasi  ingenset  summum  donum  quodnuUa 
industria  comparare  sibi  potuit  homo ,  nullo- 
que  modo  ab  ipsius  consensu  pendet.  Quare 
noluit  Deus  ut  ipsa  essel  in  hominis  poteslate 
et  urbilrio  ,  uti  sunt  res  inferiores ,  sed  illius 
jus  et  dominium  ipse  sibi  reservavit.  Quarto, 
quiu  quinto  Decalogi  praeceplo  : /Von  occides , 
tam,  imo  magis  vetatur  ne  quis  occidat  se- 
ipsum,  quum  alium.  Quinto,  qnia  occidens 
se  facit  injuriam  Reipublicae;  nam  illa  invita, 
velut  quoddum  ipsius  membrum  abscindit.  Pec- 
cat  ergo  contra  justitiam,  si  non  commutati- 
vam  ,  certe  legalem.  Vide  S.  Auguslinum,  1.  1. 
de  Civiiate  a  capite  17.  usque  ad  caput  28.  Audi 
eum  c.  26.  lloc  dicimus ,  lioc  asserimus ,  hoc  mo- 
dis  omnibus  approbamus  neminem  spontaneam 
mortem  sibi  inferre  debere  velut  fugiendo  moles- 
tias  temporaies ,  ne  incidat  in  perpetuas,  Nemi- 
nem  propter  atiena  peccata  ,  ne  hoc  ipso  incipiut 
habere  gravissimum  proprium,  quem  non  poLlue- 
bat  alienum.  Neminem  propter  sua  peccata  prce- 


defendi  debuerat ,  liostem  potius  juvat.  Unde  et     terita  propter  qucemagis  hacvita  opus  est,  ut  pos- 


coram  Amalecitu  cui  pepercerat,  occidit  se,  et 
Amalecites  ipsi  diadema  abslulit ,  tulitque  ad 
Duvidem,  ut  dicetur  cap.  seq.  v.  13.  Ita  Trop. 
in  hora  uioriis  passiones  et  viliu,  quac  in  vita 
occidere  et  mortificare  negligis,  te  aflligent, 
tibique  decus  ,  pacem,  vitamque  praEsentem  et 
eeternum  auferenl;  hi  eniin  sunt  nostri  Amale- 
citae. 

Quaeres  an  Saul  peccarit  se  occidendo  :  Ne- 
gant,  imo  Saulem  ab  animi  magniiudine,  mor- 
tisque  conlemptu,  laudant  Josephus  et  Rabbini, 
quibus  favetLyranus.  Hinc  R.  Isaac  Saulem  vo- 
catjustum  :  Saul,  inquit,  David  et  Salomon  jusli 
regnarunt.  Sic  Cato  se  occidit ,  ne  victus  in 
manus  Julii  Ca3saris  venirel,  eique  fieri  supplcx 
cogerelur  ;  quem  idcirco  laudat  Seneca,  I.  de 
divina  Providentia  :  Licet,  ait,  omnia  in  unius 
condilionem  concesserint ,  custodiantur  legionibus 
terroB ,  classibus  maria,  et  Ccesarianus  portas  mi- 
les  obsideat ,  Cato  qua  exeat  habet.  Una  manus 
latam  nostram  Ubertatem  faciel.  Ferrum  istud 
etiam  civili  bello  purum  et  innoxium  bonas  tandem 
ac  nobiles  edet  operas.  Libertalem  quam  palriie 
non  potuit  dare ,  Catoni  dabit.  Aggredere  animo 
dia  meditatum  opus ,  eripe  terebus  humanis.  Vide 
eumdem,  epist.  71,  ubi  inter  caetera  ait  :  ILle  vir 
magnus  esl ,  qui  mortem  sibi  non  tantum  impera- 
vit ,  sed  i«i;en(7.  Quin  et  ipse  Julius  Caesar,  ac- 
cepio  nunlio  de  Catonis  morte,  fertur  dixisse  : 
Invideo ,  Calo ,  giorice  tuce ,  nam  et  tu  invidisti 
mecB ,  ne  inter  mea  proicLara  facinora  numerare- 
tur  et  ilLud  me  Catonem  servasse.  Sic  Brutus  et 
Cassius  Cccsores  Julii  Caesaris  victi  ab  Augusto 
Julii  nepoie,  mucrone  in  visceru  adacto  morte 


sint  pccnitcndo  sanari.  Neminem  veLut  desiderio 
vitce  meiiori ,  quce  post  mortem  speratur ,  quia 
reos  suce  mortis,  meiior  post  mortem  vita  non 
suscipit. 

Quin  et  Cicero ,  Tuscul.  1.  Veiat ,  ait,  domi- 
nans  iLLe  in  nobis  Deus  injussu  hinc  nos  suo  de- 
migrare.  Et  Plato  in  Phaedone  ;  Nefas  esse ,  dicit, 
hominem  sibimet  manus  afferre  ,  ncc  aLiter  irasci 
Deum  si  id  fiat,  quain  dominum  si  quod  se  manci- 
piorum  occiderit.  Aliisque  mullis  in  locis  ait 
migrare  ex  hac  vita  nuLii  hominum  Licere  injussu 
Dei.  Sumusenini  luc  oinnes  velut  in  acie,  Locouni- 
cuique  suo  ab  Imperatore  Deo  assignato  ;  majori- 
que  suppLicio  afficiendum  desertorem  vit(^ ,  quam 
desertorem  miiitix. 

Porro  quod  Saul,  Cato  et  similes  se  occide- 
rint  ad  viiandam  servilutem  vel  infamiam  ,  in- 
dicium  fuit  animi  non  fortis  et  magni ,  sed 
mollis  ,  pasiilanimis  ,  non  valentis  sustinere 
illusiones  Piiilislhinorum.  Id  ipsum  ex  facto 
Catonis  evincit  S.  Augustinus,  I.  1.  de  Civitate 
c.  23.  Amici  ejus,  inquit,  etiamdocli  quidam  viri, 
qui  lioc  fieri  prudentius  dissuadebant  ,  imbecil- 
Lioris  quamfortioris  animi  facinus esse  censuerunt, 
quo  demonstraretur  non  honestas  turpia  prceca- 
vens,sed  infirmitas  adversa  non  sustinens.  IIoc  et 
ipseCato  insuo  charissimo  filiojudicavit.  Nam  si 
turpe  erat  sub  vicloria  Ccesaris  vivere ,  cur  auc- 
tor  hujus  turpitudinis  pater  fiLio  fuit,  quem  de 
Ca;saris  benignitate  omnia  sperare  prcecepit  ?  cur 
non  et  iilum  secum  coegit  ad  mortem  ? 

Nequedici  poiest,  inquit  Serarius,  id  Saulem 
fecisse,  ne  dedecore  Deus  afficerelur.  Nam  ait: 
Ne  interficiant  me  illudenles  milii;  neque  ullum 


COMMENTAniA  IN  LIDRU 

in  Doum  dodccus  redundare  poternt,  si  divino- 
riini  praeceptoruni  contomplor  a  Deo  puniretur, 
liosliumque  ludibriis  dedcrclur.  Adde  quod 
Saul  tania  vi  et  celcritate  niort(>m  sibi  conscive- 
rit,  ut  poenilenti;e  tcmpus  liabuisse  non  videa- 
lur.  Deniqtie  ignominiam  rhiiislliinorum  non 
evasit  Saul;  nam  mortuo  cjus  cadaveri  iliuse- 
runt,  ul  patet  v.  9  et  10;  imo  caput  Saulis  pr.c- 
cisum  in  templo  Dagon  ,  quasi  analliema  sus- 
penderunt  et  obtulerunt,  ul  dicitur  1.  Paralip. 
10.  10. 

Quaeres  an  Saul  sit  damnatus  :  Hebraei  et  Ly- 
ranus  iiegant,  censcnlque  eum  poenituisse  ,  et 
esse  salvalum.  Vorum  alii  passim  damnatum 
asserunt,  ac  nominalim  Eucherius,  Beda,  Ru- 
pertus  ,  Abnlonsis,  Dionysius,  Cajelanus,  Bru- 
gensis  ,  Serarius ,  Salianus,  Sanchez  hic,  et 
S.  Bernardus,  scrmone  26.  in  Canlica,  S.  Brigitta, 
lib.  5.  Revelationum,  inlerrog.  13.  ad  quaest.  1. 
S.  Augusl.  1.  2.  ad  Simpl.  quaest.  2.  Pineda,  lib. 
8.  derebus  Salomon.  c.  1.  n.  8. 

Ratio  est,  quia  mortuus  est  in  peccato  magiee, 
qua  paulo  ante  conilictum  Pythonissam  con- 
suluerat,  imo  in  flagranti  deiicto  quo  seipsum 
occidit ,  ul  pcenitendi  nec  animum,  nec  tempus 
habuerit.  Quare  cum  Achitopliol  et  Juda  dam- 
natus  vidotur.  Secus  esl  de  Jonatlia,  qui  per 
omnem  vitam  prcTclare  se  gessit  ,  pugnando 
pro  Israelilis,  et  Davidem  contra  Saulem  tuen- 
do,  acmortuus  ostin  aclu  meiilorio,  praeliando 
scilicet  pro  patria;  unde  spoliatus  vita  et  regno 
terreno  ,  videtur  adoptus  coeleste  et  aelernum  : 
quare  ipse  salvatus  \idolur,  et  ad  Limbum  Pa- 
Irum  in  sinum  Abrahae  descendisse.  Ita  sanctus 
Augustinus  ,  Beda  ,  Rabanus,  Lyranus,  Salia- 
nus  el  alii. 

Haec  omnia  confirmantur  ex  1.  Paralip.  10.  13. 
ubi  dicitur  :  Mortuus  est  ergo  Saul  propter  iniqui- 
tates  suas  (Hebr.  el  Scpliiag.  in  iniquitatibus 
suis),  eoquod  prcevaricatus  sit  mandalum Domini , 
quod  prceceperat ,  et  non  cuslodierit  iLlnd;  sed  in- 
super  etiam  Pytlwnissam  consuluerit ,  nec  spera- 
verit  in  Domino  propler  quod  interfecit  eum,  et 
transtulit  regnum  ejus  ad  David  filium  Isai. 

Unde  liquct  Saulem  maxime  occisum  fuisse, 
eo  quod  per  Pytjionissam  daemonem  consuluis- 
set ,  ideoque  mortem  ei  accelerasse  Deum  ,  qui 
si  id  non  fecisset ,  diutius  victurus  erat.  Sic 
Deus  mortem  acceleravit  Ochosice  regi  aegro- 
lanii  ,  eo  quod  de  sanitate  sua  consuluisset 
Beelzebub  deum  Accaron,  U.  Reg.  1.  Denique , 
mortuus  esl  Saul  biennio  post  Samuelem ,  ait 
Clemens  Alexandrinus,  Beda,  Josephus  ,  Abu- 
lensis ,  Salianus  ol  alii^  ut  dixi  c.  25.  1.  Pius 
et  felix  exstitit  inilio  regni,  sed  impius  et  infelix 
in  exitu  ;  ut  posteris  esset  in  exemplum  et  spe- 
culum,  quod  omnes  ,  sed  pr^esertim  Rcges  <'t 
Principes  crobro  intuercntur.  Quare  de  Saulc 
dicas  quod  cecinit  Virgilius  de  Priamo  ,  capla 
Troja  ,  a  Neoptolemo  occiso  : 

Ilic  (Inis  Priami  (alorum  ;  hic  exitus  illum 
Sorte  lulit ,  Trojam  incensam  et  prol;)psa  videntem 
Pergama,  totquoncJam  pnpulis,  terrisque  superbum 
Regnatorem  Asiae  ;  jacet  ingens  littore  truncus  , 
Avulsuraque  bumeris  caput ,  et  sine  nomine  corpus. 

5.  QuoDCUMViDissET  ARMiGER  Ejus.] Fabulanlur 
Hebrsei  armigerum  hunc  Saulis  fuisse  Doeg  Idu- 
inaeum  ,  de  quo  c.  22. 18. 

11.    QUOU    CUM    AUDISSENT    HABITATORES     JaBES 


M  I.  REGUM.  Cap.  XXXI.  375 

GAI,AAn,CtC.    TULEnUNT  CADAVER    SAUL.  ]   HOC  fe- 

cerunt  Satili  gratitudinis  ergo  :  Saul  enim  eos 
liboraral  ii  Naas  rcgo  Ammon,  c.  11.  v.  1.  Unde 
ct  juxta  iiumcrum  dierum  induciarum  inter 
ipsos  ct  Naas  initarum  ,  jcjunarunt,  puta  sep- 
tom  dicbus. 

Et  coMBUssERUNTEA.]H('braDi  enim  regum  suo- 
rum  cadavcra  comburohanl,  ne,  dum  pompa 
fimoris  rogii  muliis  diobus  paratur,  ilia  in- 
scpulta  tona  putroscoi^ent  ,  et  a  vermibus 
corrodereniur ;  quod  fcetidum  et  horridum  vi- 
dcbatur.  Hic  crgo  ea  de  causa  cadaver  Saulis 
ante  triduum  occisi,  idcoquefoelentis,  combus- 
serunt,  ac  drinde  ossa  reliqua  in  ncmore  se- 
pelierunt.  Sic  cadaver  Asa  regis  cum  aromati- 
btis  combusserunt ,  2.  Paralip.  16.  ti.  hoc  vero 
honorc  combustionis  caruit  Joram  rex  ,  2.  Pa- 
ralip.  21.  19.  Idem  ante  Saulem  fecit  .Eneas  in 
funere  Miseni,  de  quo  Virgil.  6.  jEneid.  : 

Ingentem  slruxere  pyram,  cui  frondibus  atris 
Inlexunt  latera,  et  ferales  anle  cupressos 
Constituunt,  decorantque  super  fulgentibus  armis. 

Et  inferius  : 

Aversi  lenuere  facem ,  congesta  cremantur 
Tliurea  dona  ,  dapes  ,  fuso  crateres  olivo. 
Postquam  collapsi  cineres  et  llamma  quievit , 
Reliquias  vino  ,  et  bibulam  lavere  favillam  ; 
Ossaque  lecla  cado  lexit  Chorineus  aheno. 

Idem  fecere  Graeci.  Unde  Lucianus  dialog.  dc 
LucUi  :  Gra;cus  ,  inquit,  exurit ,  Persa  defodil. 
Et  Silius  Ilalic.  lib.  13. 

Cecropidae  ob  patriam  Mavortis  sorte  peremptos  , 
Decrevere  simul  corauiunibus  urere  llaramis. 

Idem  secuti  sunl  Romani.  Audi  Servium  in  lib, 
3.  yEneid.  Romani  contra  faciebant  comburentes 
cadavcra,  ut  stalim  anima  in  generalitatem,  id 
est,  in  suam  rediret  naturam.  Respexil  huc  Ovi- 
dius,  10.  Trist.  EI.  h.  : 

Spiritus  hic  vacuas  prius  exlenuandus  in  auras 

Ibit ,  et  iii  tepido  deseret  ossa  rogo  : 
Quam  subeant  animo  meritorum  oblivia  nostro,  etc. 

Et  Silius  Italicus ,  lib.  10.  in  funere  Pauli  : 

Haec  Lybys  !  Atque  recens  crepitantibus  undique  flammis, 
^thereas  aninia  exultans  evasil  in  auras. 

Causam  dat  Quintilianus  declamat.  10.  Fete- 
res ,  inquit,  senserunt  corpus  in  morte  resolvi ; 
animam  vero  flammei  vigoris  impetum  perennita- 
temque  non  ex  nostro  igne  sumentem ,  sed  quo  si- 
dera  volant,  et  quo  sacri  torquentur  axes  inde 
venire ,  unde  omnium  rerum  auctorem  parentem- 
que  spiritum  ducimus,  nec  interire  ,  nec  solvi,  nec 
ullo  mortalitatis  afflci  fato ;  sed  quoties  huniani 
pectoris  carcerem  effregerit ,  et  exonerata  mem- 
bris  mortalibus  levi  se  igne  lustraverlt,  petere  se- 
des  inter  astra. 

Rursum,Servius  in  1. 11.  yEneid.  Heraclitus,  ail, 
qui  omnia  vult  ex  igne  constare ,  dicit  debere 
corpora  in  ignem  resolvi;  Tlialesvcro,  qui  confir- 
mal  omnia  ex  liumore  procreari ,  dicit  obruenda 
corpora,  ut  possint  liumore  resolvi.  Censebant 
ergo  illi  idcirco  cadaver  esse  comburendum  , 


376 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  REGUM.  Cap.  XXXI. 


ut  anima  hoc  moclo  a  corporis  sordibus  pur- 
gareiur  ,  ct  ad  igneam  suam  naluram  redi- 
ret. 

Et  jejunaverunt  septem  diebus,]  non  tan- 
tum  ol)  dolorem  et  iuclum  ,  sed  eliam  ut 
Saulis  animae  suffragareniur;  nesciebant  enim 
ipsum  se  occidisse,  et  mortuum  in  peccato 
morlali ,  sed  bene  pieque  de  ejus  salule  spera- 
bant.  Ita  Beda  ,  qui  et  addit  :  Hoc  eliam  modo 
pium  Chrislianorum  genus  deflet  eos  qui,  repug- 
nantes  dcemonibus ,  labuntur  in  seculo  3  quod  est 


lubricum ;  Gelboe  cnim  montes  interpretantur 
lubrici  monies.  Vide  Bellarminum  ,  1.  1.  de  Pur- 
galorio,  c.  3. 

Quoad  Synchronismum  historioe  profanae  , 
sub  Samuele  et  Saulc  regnavit  Athenis  Codrus, 
qui  ex  oraculo  audiens  Aihenienses  in  prselio 
fore  victores,  si  ipse  in  eo  occumberet ;  pro  pa- 
tria  se  morli  ca?dique  cbtulit,  itaque  victoriam 
et  imperium  sua  morte  sancivit;  tunc  quoque 
desiit  regnum  Sicionium  et  Mycaeneum ,  ccepil- 
que  Corialhium.  Ita  Euseb.  in  Chron. 


I 


COMMENTAKIA 

IN 

LIBRUM  SECUNDUM  SAMUELIS, 

SIVE 


377 


R  E  G  [J  M. 


LiBF.R  primus  descripsit  gesta  Samuelis  ,  et  Davidis.  Eodem  enim  die  ,  quo  occidil  Saul, 
Saulis  regis  ;  liic  vero  secundus  describit  gesta  exortus  esiDavid,  quasi  novus  sol  oriens  Israeli, 
Davidis  regis.  Occasus  enim  Saulis  fuit  ortus     quiproinde  mox  Sauli  in  regno  Judee  succcssit. 

CAPUT  PRIMUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

DaVID  SaULIS  MORTEM  ,  OCCISO  NUNTIO  QUI  EUM  SE  OCCIDISSE  DICEBAT,  ULCISCITUR  ;  MOX  , 
V.  17.   CUM  TOTO  ISRAELE  SOLEMNI  POMPA  ET  CARMINE  FUNEBRI  EJUS  MORTEM  LUGET. 

1 .  ^f^g^.^^^^^^j^ACTUM  est  aiitem  ,  postquam  mortuus  est  Saul ,  ut  David  reverteretur  a 
)caede  Amalec ,  et  maneret  in  Siceleg  duos  dies.  2.  In  die  autem  tertia, 
'apparuit  homo  veniens  de  castris  Saul ,  veste  conscissa ,  et  pulvere  con- 
jspersus  caput ;  et  ut  venit  ad  David  ,  cecidit  super  faciem  suam  ,  et  ado- 
jravit.  3.  Dixitque  ad  eum  David  :  Unde  venis  ?  Qui  ait  ad  eum  :  De 
rjcastris  Israel  fugi.  4.  Et  dixit  ad  eum  David  :  Quod  est  verbum  quod 
^^%0.;S:;^^^factum  est ,  indica  mihi.  Qui  ait  :  Fugit  popukis  ex  proelio ,  ct  multi  cor- 
ruentes  e  populo  mortiii  sunt ;  sed  et  Saul  et  Jonalhas  filius  ejus  interieriint.  5.  Dixitque  David 
ad  adolescentem  qui  nuntiabat  ei  :  Unde  scis  quia  mortuus  est  Saul ,  et  Jonathas  filius  ejus  ? 
6.  Et  ait  adolescens  qui  nuntiabat  ei  :  Casu  veni  in  montem  Geiboe ,  et  Saul  incumbebat  super 
hastam  suam  ;  porro  currus  et  equites  appropinquabant  ei,  7,  et  conversus  post  tergum  suum  , 
vidensque  me  vocavit.  Cui  cum  respondissem  :  Adsum  ,  8.  dixit  mihi  :  Quisnam  es  tu  ?  Et 
aio  ad  eum  :  Amalecites  ego  sum.  9.  Et  locutus  est  mihi  :  Sta  super  me  ,  et  interGce  me, 
quoniam  tenent  me  angustiae ,  et  adhuc  to(a  anima  mea  in  me  est.  10.  Stansque  .super  eum  , 
oceidi  illum  :  sciebam  enim  quod  vivere  non  poterat  post  ruinam  ;  et  tuli  diadema  quod  erat  iii 
capile  ejus  ,  et  armillam  de  brachio  illius ,  et  alfuli  ad  te  dominum  meum  huc.  1 1 .  Apprehcn- 
dens  autem  David  vestimenta  sua  scidit ,  omnesque  viri  qui  erant  cum  eo  ;  12.  et  planxerunt, 
et  flcverunt  ,  et  jejunaverunt  usque  ad  vesperam  super  Saul,  et  super  Jonathan  filium  ejus  , 
et  super  populum  Domini ,  et  super  domum  Israel,  eo  quod  corruissent  gladio.  13.  Dixitque 
David  ad  juvenem  qui  nuntiaverat  ei  :  Unde  es  tu  ?  Qui  respondit  :  Filius  hominis  advenae 
Amalecitte  ego  sum.  14.  Et  ait  ad  eum  David  :  Quare  non  timuisti  mitlere  manum  tuam  ut 
occideres  christum  Domini  ?  15.  Vocanscjue  David  unum  de  pueris  suis ,  ait :  Accedens  irrue 
ineum.  Qui  percussit  illum  ,  et  mortuus  est.  1G.  Et  ait  ad  eum  David  :  Sanguis  tuus  super 
caput  tuum  ;  os  enim  tuum  loculum  est  adversum  te  ,  dicens :  Ego  interfeci  christum  Domini. 
17.  Planxit  autem  David  planctum  hujusccmodi  super  Saul ,  et  supcr  Jonathan  filium  ejus 
(18.  et  praecepit  ut  docerent  filios  Juda  arcum,  sicut  scriptum  est  in  libro  justorum  ).  Et  ait : 
Considera ,  Israel  ,  pro  his  qui  mortui  sunt  super  cxcelsa  lua  vulnerati.  16.  Inclyli  ,  Israel  , 
supcr  montcs  tuos  inlerfecli  sunt  :  quo  modo  ceciderunt  fortcs  ?  20.  Nolitc  annuntiare  in  Gcth  , 
neque  anuuntietis  in  compilis  Ascalonis,  nc  foite  laelentur  filiac  Philislhiim,  nc  exultent  fili» 

CORNEL.    A    LAPIDE.      TOM.    II.  US 


378  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  I. 

incircumcisorum.  21 .  Montes  Gell)oe,  nec  ros  nec  pluvia  veniant  super  vos ,  neque  sint  agri 
primitiarum  ;  quia  ibi  abjectus  est  clypeus  fortium  ,  clypeus  Saul  ,  quasi  non  esset  unctus  oleo. 
22.  A  sanguiae  interfectorum  ,  ab  adipe  fortium  ,  sagitla  Jonatlioe  nun(|uam  rediit  retrorsum  , 
et  gladiusiSaul  non  est  reversus  inauis.  23.  Saul  et  Jonalhas  amabiles  ,  et  decori  in  vita  sua  ,  in 
morto  (|uo(iue  non  sunt  divisi;  a^iuilis  velociores ,  leonibus  fortiores.  24.  Filiae  Israel ,  super 
Saultloie,  qui  vestiebat  vos  coccino  In  deliciis,  qui  praebcbat  ornamenta  aurea  cultui  vestro. 
25.  Quomodo  ceciderunt  fortes  in  pra^lio  ?  Jonalhas  in  excelsis  tuis  occisus  est  ?  26.  Doleo 
super  te  ,  frater  mi  Jonatha  decore  nimis  ,  et  amabilis  super  amorem  mulierura.  Sicut  mater 
iiniciim  amat  filium  suum,  ita  ego  te  diligebam.  27.  Quomodo  ceciderunt  robusti ,  et  perierunt 
arma  bcllica  ? 


5.  In  dfe  autem  tf,rti\  apparuit  iiomo  veniens 
DECASTHis  Saul.  ]  Fabulantiir  Rabbiui  huuc  ho- 
minem  nunliauicm  Davidi  mortem  Saulis  fuisse 
filiuni  Doeg  Idumcei ,  sicut  finguut  Doeg  fuisse 
armigerum  Saulis  ,  qui  se  cum  eo  occidit ,  ut 
dixi  lib.  1.  31.  v.  h. 

8.  Amalecites  ego  sum.  ]  Philo,  vel  potius 
Pseudophilo,  in  Antiq.  Biblicis  ait  Amalecilae 
huic  nonien  fuisse  Edab,  eumqu(!  fuisse  filium 
Agag  rogis  Amalecitarum,  quem  Saniuel  iutor- 
fecorat;  otSaulem,  audito  istum  osse  Amoleci- 
tam  filium  Agag,  dixisse  :  Ecce  nunc  venerant 
superme  verba  SamaeLls,  qaando  dixlL :  Qiilnalas 
eril  ex  Agag ,  erit  libi  in  scandaLani ;  vade  aaleni 
et  dic  David:  Ego  occidi  inimcum  tuani;  et  dices 
ei :  llcec  dicit  Saal ,  ne  memor  sis  odii  mei ,  et  in- 
justiliceme<t. 

9.  Sta  SUPER   ME  ,   ET  INTERFICE  ME  ,  ]    q.   d.    lu- 

cumbo  gladiosupor  me  ,  oumque  milii  iufigo  , 
itaqueme  interficc.  Josephus  lib.  7.  cap.  1  et  2. 
censcl  adoloscenlom  hunc  dicore  verum,  quasi 
Saul  prae  pavoro  ot  debilitato  uon  valeus  gladio 
suo  so  ipsumoccidere,  advocarit  hunc  juvonom, 
qui  oum  occidorit.  Sic  ct  R.  Lovi.  Vcrum  potius 
sacr;e  Scripturae,  quam  huicjuvoui,  qui  Davidi 
adulatur,  credimdum  ost,  quce  lib.  l.  cap.  31. 
V.  2  ct  31.  dis(n'to  asscrit  quod  Saul  sc  ipsum 
occiderit.  Mcntilur  ergo  hic  juvcnis  dicous  se 
Sauloin  occidissc,  ut  gratiam  Davidis  per  hostem 
ejus  Sauloni  a  so  occisum  aucupctur  ,  inquiuut 
Thcodoret.  Euchcr.  Procop.  Augclom.  Lyrauus  , 
Abulousis,  Sorarius  ,  Torniol.  Saliauus  ot  alii. 
Vere  tamen  ipse  diadenia  Saulis  dotulit  ad  Davi- 
dem ,  quia  peracto  praelio ,  et  caeso  Saulc  , 
spoutc  vcl  casu  vcnit  in  montcm  Gelboc,  ibique 
Sauli  diademadetraxit,  iuquit  Abulonsis  et  Caje- 
tanus. 

QuoMAM  TENENT  ME  ANGUSTi.E.  ]  Cliald.  tremor ; 
Sopt.  tenebrce;  Hebr.  yi^y  scabats ,  id  cst,  con- 
clusio,  constrictio  ,  angustia  ,  lum  cordis  , 
tum  hoslium  ,  qui  mc  undiquc  ciugaut.  Porro 
scabats ,  siguificat  qiioquc  vestcm  ocoUatam  , 
quasi  ocoUis  inclusam  ot  concliisam  ,  qualis  est 
lorica  reticulata  milituih,  ct  Ephod  ponlificis, 
sicquo  hic  accipiunt  Rabbiui;  sod  vario.  Primo 
euiiii  R.  Levi  oxpouit  clc  iorica  rciiculata  Sau- 
lis,q.  d.  Saul :  Occiilomc,  quiaogo  mclransfo- 
dero  ncqueo  obloricam  reticulaiam  qua  tegor  ; 
s(icuudo  ,  alii  oxponuntdc  loricis  hostium  ,  q.  d. 
Cingunt  et  constriugiiut  me  loricaii  hostium 
o(|uitcs;  uude  et  Tigur.  vcrtit:  Apprehendil  me 
corona,  scilicet  equitum  ;  tcrtio,  alii  iu  Midras 
explicaut  dc  Ephod  poniificis,  q.  d.  Teneut  et 
lerrent  nie  saccrdotos  ,  ct  poutifcx  Achimcloch 
quos  injuslo  cap.  22.  occidi :  hi  a  mc  poeuascxi- 
gunt  quasi  Saul  ex  sceleris  couscientia  cogno- 


verit  se  adigi  ad  necem,  ob  caesos  sacerdoles. 
Addit  Abulonsis  quaest.  5.  Saulcm  vidisse  um- 
bras  ot  spectra  sacerdotum  vestibus  sacerdota- 
libus  iudutorum,  quae  ipsum  tcrrebant  ;  verum 
planius  iNoster  scabats  \iiY\.\i  :  angustiit;  undo 
ei  consentit  ChaldnDus  ct  Scptuagiuta.  Hinc  ot 
Valablus  vertit  :  Apprshendit  me  iremor ,  vel 
trepidaiio. 

Et  ADHUC  TOTA   ANIMA  MEA    IN  ME    EST  ,   ]   q.    d. 

Licet  vchomeut(;r  vulueratus  sim  a  sagittariis  , 
ut  diclum  cstcap.  31.  3.  lamen  adhuc  totusvivo, 
metuoque  ne  vivus  in  manus  hostium  incidam  , 
illique  me  probrose  cxcrucicut  et  necenl ;  lu 
ergo  cito  transfode  ct  occide  me.  Alludit  ad 
morem  mortuorum  :  hi  euimsensim  per  parles 
emoriuutur.  Primo  cnini  anima  recedit  ai)  ocu- 
lis ,  ut  non  vidoaut  ;  iudc  ab  auribus,  ut  nou 
audiaut;  ct  ita  podetcntim  rcccdit  a  c;eleris 
partibus  ,  doncc  ipsum  cor  deserat  ;  quo  facto 
liomo  plcne  moritur.  Unde  Aristot.  Cor,  inquii, 
in  homine  est  primam  vioens  ,  et  uliimum  moriens. 
Ex  advorso  ociili  sunt  ultimum  vivons  ,  et  pri- 
mum  morions  :  in  embryone  enim  ,  ullimo 
formantur  oculi.  Hinc  Souoca  episl.  30.  Senilis , 
ait  ,  anima  in  primis  Labris  est  ,  nec  magna  vi 
distraliitar  d  corpore.  Nam,  ut  ait  S.  Ambrosius: 
Mors  senibus  proi  foribas  est  ,juventus  in  insidiis. 

IL\.    Ut    OCCIDERES     CURISTUM    DOMINI  ,    ]     puta 

Saulom,  quiaDomino  per  Samuelomchrismate, 
sive  oleo,  uuctus  erat  in  regem  Israelis,  ideo- 
quc  quasi  saccr  erat  ot  inviolabilis. 

16.  Sanguis  tuus  super  capiit  tuum  ,  J  q.  d. 
Sauguinis  tui  offusionem  tibi  luoque  capili  im- 
puta,  quia  fassus  es  te  occidisse  Saulom  regem  : 
par  enim  est  ut  sanguinem  Saulis,  quem  fu- 
disti  ,  tuo  sanguine  et  morle  luas.  HcGc  onim 
esl  lex  lalionis  a  Doo  saucila.  Dices  :  Volenti 
non  lit  injuria;  Saul  autom  volebat  et  rogabat 
occidi.  Rosp.  primo,  Saul  nonpotcrat  hocvellc, 
nec  potcrat  hic  codore  juro  suo  ;  secundo,  eslo 
hic  Sauli  volenli  occidi  propric  non  fiorot  inju- 
ria;  ficbat  lamon  iiijuria  Doo ,  qui  erat  domi- 
nus  vilae  Saulis  ;  et  rcip.  cujus  caput  erat  Saul. 
ItaS.  Thom.  3.  p.  q.  Zi7.  art.  G.  ad  3, 

Quaeres  an  licitc  David  Anialecitam  hunc 
occidijusserit ,  cum  noiidum  cssei  rex,  nec  ha- 
berot  aucioritatem  rogiam.  Rcsp.  affirmalivc. 
llabuit  enim  hanc  potestatom,  quia  sciobatpost 
mortem  Saulis  regnum  ad  se  portinere  ex  dis- 
positione  Doi.  Ad  hoc  enim  in  regcm  unctus 
crata  Samuole,  ut  Sauli  a  Deo  rejecto  ,  v(d  ad- 
huc  vivo,  ut  volunt  nonnulli,  vcl  potius  mo- 
ricnti,iu  reguo  succcdorct.  Ita  Abulons.  Cajet. 
Soraiius  et  alii.  Adde  Davidem  a  Saule  fuisse 
auctoraium  bclli  ducem,  ut  contra  hostes  Is- 
raelis  puguarel,eosque  occideret :  hoslis  aulem 


COMMENTAniA  IN  LIBBUM  II.  REGUM.  Cap.  I. 

<'ral  Iiic  Amalecila,  quia  rcgem  Israelis  se  occi- 
(lis.se  falebalur.  I)eiii(jue  jusseral  Deus  onincs 
Anialecitas  occidi,  ut  audivimus  cap.  15  ;  ac 
reus  ipseDavidem  pro  regeel  judiceap:noscel)al, 


379 


regia; 


diguilalis 


\i\- 


ulpole  ad  quem  diadema 
sigue,  delulerat. 

18.    Et  PU.ECEPIT  VT  DOCERENT  FILIOS  JUDA    AP.- 

CUM.  ]  Cliald.  ad  jaciendum  arcum.  UndeBeda, 
Lyrauus,  Ahulensis,  Vatablus,  Salianus,  et  alii 
sic  exponunt  :  Praecepitiit  docerent  filios  Juda 
arlem  mililarem,  sive  arlem  sagillandi,  quia 
niulluserat  lum  sagiltarumusns  ;  el  Iribum  Juda 
lioc  lempore  pr;esidium  esse  oportebat  tolius 
populi  conlra  viclores  Philistha-os,  q.  d.  Hor- 
talus  est  ne  des|Tonderent  animos  in  adversis 
rebus  ,  sed  ad  lutura  se  bella  inslruerent,  ne, 
quemadmodum  nunc  contigerat  vinci  a  Philis- 
thaeis  arle  sagitlandi,  cum  Saul  ipse  iis  vulne- 
ralus  fueril,  tolusque  cxercitus  fusus  ac  fuga- 
liis,  ila  in  poslerum  eveniret. 

Verum ,  apliuscum  Serario,  Sanchez  et  Ma- 
riana,  per  arcum ,  accipias  ipsum  planclum, 
sive  ihrf  num,  etcarmen  funebre  Davidis  ;  hujus 
enim  tiluluseral  arcus ,  eo  quod  in  tolaudare- 
lur  arcus  el  fortitudo  bellica  Saulis  et  Jonaih;e. 
Simili  modo  Psalmi  suos  habcni  titulos  a  quibus 
tlenominanlur.  Sic  apud  Gr;ecos  Ode  quaedam 
dicla  est  llarmodlum ,  quia  heroica  facta  Ilar- 
modii  celehral.  Alia^  Odae  diclse  sunt  Daplmis  et 
Niobe ,  quia  eos  dilaudant.  Alise  vocantur  fisCula 
el  scatum,  apud  Theocrilum  ;  sic  psalmos  et 
hymnos  in  Ecclesia  cani  solilo  vulgo  vocamus  : 
Te  Deum  laudamus ,  Magnificat ,  Benediclus ,  De 
profandis,  Mlserere ,  ab  eorum  inilio  et  tilulo 
sive  argumenlo.  Id  ila  esse  patet  primo,  quia 
alioqui  nulla  est  hic  connexio  ;quid  enim  arcus 
faciet  ad  planctum  Davidis?  Secundo,  quia  in 
LXX.  habetur  Davidemedidisse  non  simpliciter 
Ihrenum,  sed  threnum  hunc,  seu ,  ut  Noster, 
hujusmodi ;  (\e\nAG  in  iisdem  nullum  aliud  no- 
men  quod  arcui  respondeat,  praeter  ihrenum. 
Adhaec  subjungilur  David  ideo  dixisse,  ut  do- 
ceret  filios  Juda  ;  quam  rem  ?  ipsum  scilicet, 
quem  solum  nominarunt,  threnum.  Tertio, 
iradidil  Josepluis  Judceos  ita  diligenter  ihrenos 
islos  didicisse,  utad  sua  usque  tempora  hrese- 
rint.  Ouarto,quia  simili  modo  Jer^unias  immi- 
nente  excidio  Hierosol.  jubet  ut  filios  doceant 
ihrenum  ,  et  modum  plangendi  :  Docele ,  inquit 
cap.9.  20.  fdias  vestras  lamentum,  et  unaqua^que 
proximum  suum  planctum.  Tales  sunt  threni 
Jercmiae.  Quinto,  quia  moris  fuit  hujusmodi 
carmina  docere  et  discere,  ut  palet  Deut.  17  et 
2.  Paral.  35.  25.  ubi  dicitur  Jeremias  diclasse 
ihrenos  de  morle  Josiae  regis  :  Cujus ,  inquit, 
omnes  cantores  alque  cantatrices  usquein  prwscn- 
tem  diem,  lamenlalionemsuperJosiamrepiicant. 

Tropol.  S.  Hieron.  et  ex  eo  Bupert.  David, 
inquit,  dixit  ut  Dominus  doceret  fUios  Juda  ar- 
cum,  id  est,  reges  Juda  doceret  forlitudinem  , 
ut  fortes  et  inlenti  essent  in  timore  Domini,  ct 
in  praeceptis  Dei ,  ne  per  inobedienliam  reges 
Juda  a  fortiludine,  et  timoreDominijSicut  Saul, 
reccderent,  et  eo  modo  quo  ipse  perierat  per- 
irent.  fortitudo  enim  deest  omnibus  qui  tcnta- 
tionibus  cedunt ,  et  in  peccala  corruunl ;  si 
enim  foriiier  iis  resisteient,  non  peccarent. 
Quare  qui  tentalur,  maxime  eget  fortitudine , 
quam  precibus  impetrare  debel  a  Deo. 

SlClT   SCRIPTUM  EST    I.N     MliRO  JUSTOUUM.  ]  Lf/vcr 

justorum,  ait  S.  Hieron.  est  liber  Sumuelis,  ubi 


contineniur  Prophetae  jusli,  Samuel  vidclicet , 
(iad,  ('iNalhau  ;  in  (|uo  libro  scriplum  esse  pcr- 
hibetur,  quaiilcr  Saul  recedens  a  timore  per 
inobedienliam  suam  periit.  Veriim  incongruuni 
est  ul  idem  libcr  et  auclor  cilet  seipsum  ;  quare 
alius  hic  liher  esse  videtur.  Quis  et  qualis  fue- 
rit  dixi,Josue  10.  13.  In  hoc  ergo  libro  tolus 
Jiic  Davidis  thrcnus  el  epicedium  Sanlis  con- 
scriplusfuit,  cujus  parsdunlaxat  hic  rccensetur. 

CONSIDERA,  ISUAEL,  PUO  UIS  QUI  MORTUI  SUNTSU- 

PER    EXGELSA   ( cxcelsum    montem  Gelboe)  tua 

VULNERATI.  ] 

19.  InCLYTI,  ISRAEL  ,  SUPER  MON TES  TUOS  INTER- 
FECTI    SUNT  :  QUOMODO  CECIDERUNT   FOUTES  ?  ]  Hic 

versus  in  reet  sensu  idem  est  cum  priore.  Unde 
pro  his  duobus  versihus,  unus  duntaxat  est  in 
Hebreeo,LXX  etChald.  Quare  duplex  hic  versus 
ortus  est  ex  duplici  versione  texlus  Hebraici. 
Prior  ex  versione  Aquilae  ('quam  se(|uilur  Pro- 
copius) ,  ideoqueeum  nonnulli  codices  Vulgatae 
editionis  ,  ut  Regii,  omitlunt  :  posl<!'rior  ex  ver- 
sione  S.  Hieron.  Hebroea  ad  verhum  habent  : 
Decus  Israelis  in  excelsis  tuis  vulneralum  est ;  qtio- 
modo  corruerunt  Ileroes?  lla  Vatabl.  Alloquitur 
Davidterramlsrael,  q.  d.  0  inclyla  terra  Israei, 
in  tuo  monte  Gelboe  vulneratus  occubuit  Saul 
cum  Jonatha,  qui  erat  decus,  desiderium  et 
gloria  (  hoec  omnia  enim  significat  n:;  tsebi) 
lua  ;  hi  duoenimerant  inviclitui  lieroes.  Chald. 
vertit  :  Steterunt  super  Israel,  super  domum  for- 
litudinum  veslrarum  elevali  sunt  occisores,  quo- 
modo  ceciderunt  fortes?  LXX.  Romana  habenl : 
Sta,  Israel,  sup&r  morluos  tuos,  in  excelsis  vulne- 
ralos ;  quotnodo  ceciderunt  potentes?  Pro  sta, 
Gioice  est  ?>j;,a<7ov ,  q.  d.  insiste  et  incumbe 
lixein  hanc  considerationem  ;  Aqiiila  a/.ptpxco-j , 
idest,  diligenler  expende.  Est  hoc  carmen  spi- 
ritu  militari  conscriptum  ,  utpole  a  Davide  mi- 
lite  derohuslis  milili])us  Saule  etJonatha. 
21.   MoNTEs  Gki.boe,  nec  fluvia,  nec  ros  ve- 

INIANT    SUPER    VOS  ,    NEQUE    (  iu  VObls  )     SINT    AGKI 

PRiMiTiARCM  ]  ex  quibus  fructus  nascanlur  , 
quoruni  primiliae  Deo  ex  lege  oflerantiir.  Mon- 
tes  Gelboe  in  longum  porrecli  ab  Occidenle  iii 
Orientem  per  undccim  lcucas,  sunt  in  con- 
finio  dimidiae  trihiis  Manasse  et  tribus  Is- 
sachar,  (iuorum  iuilium  esl  ab  uibe  Jesrahel, 
etfereus(|ue  ad  Jordanem  perlingunt.  Videtur 
David  malcdicere  et  sterilitalem  imprecari 
montibus  Gelboe  ,  id  est  ,  creaturae  irratio- 
nali^non  quatenus  creatura  Dei  est,  sed  qua- 
tenus  illa  fuit  occasio,  et  locus  tantae  cladis 
Saulis  et  Hebraeorum  ;  quod  non  est  peccatum. 
Vide  D.  Thom.  2.  2.  q.  76.  art.  2.  Audi  S.  Amhros. 
lih.  2.  de  Cain  cap.  8.  Natura,  inquit,  cx  inno- 
centis  soli  damnalione ,  ostendit  futura  supplicia 
noxiorum ;  proplcr  igilar  hominum  peccala,  et 
ipsa  elemenla  damnanliir.  Denique  David  monti- 
bus  Gelboe  perpetuce  sterilitalis  pccyiam  optavit. 

Simili  modoJob  cap.  3.  maledixit  diei  nativi- 
talis  suae  ,  a-que  ac  Jeremias  c.  20.  v.  l^.  eo  quod 
illasihitol  mah)rum  fuissel  occasio  et  porta: 
vide  ibi  dicta.  Addit  S.  Gregor.  h.  Moral.  c.  h. 
|)er  moiitium  sterilitatem,  homines  ,  pula  Ju- 
d;cos,  puniri  ;  hi  enim  sua  iniquitalemeruerunt 
utrexeorum  ibidem  occiilerclur. 

Verius  lamen  est  Davidem  hic  vere  ct  serio 
moiitihtis  Gelboe  non  malcdixisse,  lUJC  eis  im- 
preciiliim  liiisse  slerilitalem  ;  sed  lusisse  mili- 
lariler,  ul  aiiimi  doloiem  signilicaret,  q.  d. 
aequuui  et  dignum  esscl,  ul  vos,  o  montes  Gel- 


380  COMMENTARIA  IN  LIBPi 

boe,  iii  memoriam  lantae  cladis  privaremini 
semper  rore  el  pluvia  ,  ac  frugii)us  el  fruclibus, 
00  quOd  in  vobis  boec  clades  peracta  sit.  lla 
Abulensis  ,r,ajetanus  et  alii. 

Porro  I\al)anus  et  Glossa  dicunt  bancexsecra- 
lionem  fuisse  quasi  valicinium,  quod  reipsa 
compleluin  sit.  Nam  moiUesGell)oc  fiiisse  aniea 
valde  ferliles,  postea  summe  sleriles ;  idque 
sentire  videtur  S.  Ambros.  3.  Onic.  9.  Cerlum 
enim  est  montes  Gelboe  muliis  in  locis  esse 
pelrosos ,  aridos  et  steriles ,  teste  Bredenba- 
cliio,  Adricbom.  et  aliis  terrae  sanctfc  Cborogra- 
pbis.  Verum  alii  asseruntmoniesbos  lalesfuisse 
anle  Davidem  :  alii  censenlsteriiitatem  banc  eis 
obligisse  a  lempore  Eliae,  qui  toti  Israeli  sleri- 
lilatem  et  siccitatem  sua  imprecatione  induxit 
3.  Reg.  17.  1.  Ila  Magister  liist.  Scliolasl.  Porro 
Abulens.  asserit  se  nosse  viros,  super  quos  in 
monte  Gelboepluvia  ceciderit. 

Allegor.  S.  Gregor.  ^.  Moral.  cap.  U.  Gelboe , 
inquit,  inlerprelalur  decursus  ;  per  Saul  aulem 
unctumel  mortuuin,  mors  noslri  mediatoris  ex- 
priinitur :  non  iminerito  per  Gelboe  montessuperba 
Judceoram  corda  signantur ,  quce  duin  iii  liujus 
inundi  desideriis  defluunt,  in  Ckristi,  id  est , 
nncti,  semorte  miscuerunt.  Et  qaia  in  eis  unctus 
Rex  corporaliter  moritur ,  ipsi  ab  omni  graticB  rore 
siccantur. 

Porro  Pagnin.  in  Nom.  Hebr.  Gelboe,  inquit  , 
hebr.  idem  est  quod  acervus  tuinoris,  vel,  infla- 
lionis  ;  ibi  enini  cadunt  etruuni  impii,  uti  ruit 
siiperbus  Lucifer  e  summo  coelorum,  ideoque 
in  Gelboe  caesus  estSaul. 

Mystice,  S.  Bernard.  serm.  hh.  in  Cant.  per 
viontes  Gelboe ,  accipil  da;mones ,  item  tepidos 
el  irrcligiosos  ;  lii  enim  sunl  aridi  et  steriles 
grati;e  et  bonorum  operum.  Audi  S.  Bernard. 
1'eccator  videbit  et  irascetur,  dentibus  suis  fremet 
ct  tabescel.  Quam  miser ,  cain  suspicit  ccelos, 
in  quibus  innumeros  montes  intuetur  dioina  cLari- 
late  fulgentes  ,  divinis  laudibus  resaUanles ,  su- 
blimesin  gioria  ,  abundantes  in  gratia!  Quain  mi- 
serior,  cum  respicit  terram,  montes  niliiloininus 
quampiurimos  de  populo  acquisilionis  habentein , 
fide  solidos ,  spe  exceisos  ,  charitale  spatiosos , 
cultos  virtutibus ,  bonorum  operuin  fructibus  re- 
fertos ,  de  rore  cocli ,  tanquam  de  saltu  sponsi 
quolidianam  capientes  benedictionem! 

Pergit  deinde  S.  Bernardus  idque  exaggerat: 
Cum  quanto  putamus  dolore  et  rancore  aspiciat 
ille  cupidissimus  glorice,  istos  in  circuitu  suo  tam 
gloriosos  montes  ,  cum  se  et  suos  k  regione  incuL- 
fos  ,  tenc^brosos ,  bonis  omnibus  infecundos  despi- 
ciat ,  ila  ut  se  senliat  esse  opprobriuin  hominum, 
et  Angelorum  qui  omnibus  exprobrat ,  secundkm 
illud  in  Psalmis  :  Draco  iste  quem  formasti  ad 
illudendum  ei! 

Nkqui:  siNT  AGRi  PRiMiTiARUM,  ]  id  cst,  fruc- 
tiiiini,  e  qiiibus  Deo  seliganlur  el  ofTerantur 
|)rimili8e.  Cluild.  vertit:  c/m//em  (pro  quolnter- 
pres  Lalinus  in  Bil)liis  Uegiis  perperam  posuit 
llalcha)  id  est ,  pLacenta  vel  coliyrida  quae  oflFe- 
rebatur  quasi  fructuum  primitise. 

QuAsi  voN  KSSET  u.NCTcs  OLEO,]  suppleSaul, 
qui*  imcius  fuit  a  Samucle  in  regem.  Aliqui  to 
iinrKis  referiint  ad  clypeus  :  iinde  R.  Salomon 
et  Valabf.  censent  in  creatione  regis,  non  so- 
liirn  legciii,  sed  et  clypciun  ejiis ,  solere  iingi 
oleo,  iit  ex  liac  unctione  fKirot  lubricus  ad  ex- 
cutieiuluin  tela  hosiium;  sed  sic  omnium  mili- 
tiiiu  clypei  dobuisseni  ungi ,  ut  recte  id  confu- 


UM  11.  REGUM.  Cap.  I. 

tans  argumenlatur  Abul.  qui  quoquc  clypeum 
regis  ungi  solituni  asserit;  sed  alia  de  causa, 
scilicet  ut  ejus  dignitas  aeque  ac  forlitudo  bel- 
landi  bac  unctione  repraesentaretur ;  q.  d.  Cly- 
peus  Saul  olim  uncius  oleo,  jam  adeo  sanguine 
bostium  perunclus  est,  ut  prior  illa  Dei  unctio 
in  eo  non  aj^pareat  ;  alque  perinde  ac  si  non 
esset  unctus  oleo.  Fav(;l  Isaias  c.  21.  6.  dicens  : 
Surgite,  principes,  arripite  [  Hebr.  ungite )  cLy- 
peos ,  iit  scilicet  sint  politi,  tersi  et  fulgentes. 
UndeCliald.  vertit:  Tergiteet  Lucida  facite  arma. 
Vide  ibi  dicta. 

22.  A  SANGUINE  INTERFECTORCM,  AB  ADIPE  FOR- 
TIUM,  SAGITTA  Jo\ATU,E  NUNQUAM  REDIIT  RETROR- 

SUM,]  sed  penetravit  corpora  hostiuin  eliam 
fortissima  et  pinguissima,  eosqiie  sanguine 
suo  cruentavit ,  transfixit  et  inleiemit,  q.  d.  Jo- 
nalbas  et  Saul  suis  sagitlis  et  gladiis  multum 
sanguinis  eliciierunt  et  fuderunl ,  mullosque 
vulnerarunt  et  occiderunt.  Minus  recte  ergo 
nonnulli,  rb  a  sanguine  inlerfectoruin ,  ab  adipe 
forlium ,  referunt  nectiintque  cum  versu  priB- 
cedenti,  quasi  baec  verba  dent  causam  curplu- 
via  et  ros  super  montes  Gelboe  descendere  noii 
debeant,  scilicetob  effusum  sanguinem  Saulis, 
Jonatbae  et  Hebraeorum,  qui  in  eis  interfecli 
sunt.  Porro  Saul  facile  erat  septuaginta  anno- 
rum,Jonatbas  plus  quam  quadraginta  ;  nam 
mox  fraler  ejus  junior,  scilicel  Isbosetb,  Sauli 
in  regnosuccedens  erat  quadraginta  annorum  , 
ut  audiemus  cap.  2.  vers.  10. 

23.  1\   MOnrE  QUOQUE  NON  SUNT    DIVISI,]    q.    d. 

Saulem  et  Jonatbam  sicut  sociavit  vita  ,  ita  et 
mors.  Amicienim  gaudent  simul  vivere,  et  si- 
mulmori;  quia  anima  amantis  magis  est  in 
amicoamato,  quam  in  amante.  Sic  apud  Gallos 
celebrantur  5o/rf«?-(<,  quasi  forlissimi  milites. 
qiiisibi  muluo  fidemjurabanl  in  praelio,  ut  vel 
vincerent,  vel  simiil  incumberent  ,  teste  Cae- 
sare  1.  3.  de  Bello  Gallico. 

Symbol.  Ecclesia  in  ofTicio  Ecclesiae  baec 
verba  adaptal  SS.  Aposlolis  Petro  et  Paulo,  qni 
eodem  die,  mense  et  anno  a  Nerone  martyrio 
laureati  sunt:  G/orto^/ ,  inquit,  principes  terrce , 
quoinodo  in  vila  sua  diLexerunl  se ,  sic  et  in  morte 
nonsunt  separali. 

Aqudis  veLociores ,  Leonibus  forliores.  Est  hy- 
perbole,  q.  d.  Saul  et  Jonaibas  erant  velocissimi 
et  fortissimi.  Simile  epita|)bium  suo  Dapbnidi  , 
id  est,  Julio  C;esari  viginti  tribus  vulneribus  in 
curia  confosso,  vel  Oninlilio  Varo  ,  cum  tribus 
legionibus  in  Germania  caeso  ,  dat  Virgilius 
Ecloga  5.  ubi  inter  caelera  ila  de  eo  canit : 

Daplini  tuum  poenos  eliara  ingemuisse  leones 
Interilum,   moniesque  feri ,  sylvaeque  ioquuntur  : 
Daplinis  et  Armenias  curru  subjungeie  tigres 
Iiisliluit,  elc. 

Et  inferius  asserit  eum  in  coelum  inter  Deos 
Iranslalum  : 

Candidus  insuelum  miratur  limen  ofympi  , 

Sub  pedibusque  videt  nubes  et  sidera  Daplinis,  elc. 

Semper  honos  uomenque  tuuin,  laudesque  manebunt. 

26.  Amabilis  super  amorem  mulierum.]  Amo- 
rem  accipe  vel  aclive,  q.  d.  Quantum  mulieres 
amare  solent  suos  sponsoset  filios,  lantinnego 
amavi  ,  te,  6  Jonatba;  vel  passive,  q.  d.  Quan- 
tum  mulieres  amari  solent  a  sponsis  et  filiis , 
lanlum  et  amplius  tu  mibi  eras  amabllis  in  deli- 
ciis  et  dilectus.  Iia  Theodoiclus. 


COMMENTARIA  LN  LIBRUM  IL  REGUM.  Cap.  IL 


381 


Moral.  Vidc  liic,  uiirare  et  imilare,  quam 
David  lol  iDJiiriarum  Saulis  fucrit  immemor, 
(|uan)qucde  cjus  ,  licet  sibi  inimicissimi,  morte 
iion  sil  gavisus,  sed  eam  tam  serio  luxerit,  et 
lam  elegaiiti  epicedio  honestarit,  ideoquc  me- 
luit  ei  in  rcgntim  succedere,  ac  favorem  Iribus 
Juda  sibi  conciliavil,  quae  illico  euni  in  regem 
siium  unxii.  QuocircaS.  Chrysosl.  liom.  de  vir- 
tute  elviiiis,docet  invidiam  Saulis  nocuisseipsi 
Sauli ,  non  Davidi  ;  ipsa  enim  Saiili  infamiam 
et  nccem,  Davidi  verogloriamet  regnumpcpe- 
rit  :  ViUgas,  inquit,  nescil  qaanto  cctleris  mise- 
riores  habendi  sunt ,  qai,dum  aliis  nocere  existi- 
mant  y  seipsos  gludiis  transverberunt  :  quod 
suprenia  prorsas  amenlia  est ,  seipsum  percatere, 
cl  Iwc  ipsum  nescire  ;  sed  cum  aliam  injuria  cre- 
(lat  afjicere ,  tum  vero  seipsum  omnino  jugulare. 
Iddeindedemonslratexemploel  anlilhesi  Saulis 
et  Davidis  :  ISonnc  hic  molestiaet  iniquo  dcemone 
angebatur  ;  ille  autem  velsoLe  clurior  erut  in  tro- 
phoeis ;  et  qua  Deum  prcecipue  colebat ,  ingenti 
pietate  super  cethera  notus  ?  Nonne  hic  tabescebal 
inviUia  :  ille  vero,  dum  tacite  omnia  ferrel,  omnes 


sibi  charitate  vinciebat  ?  Causam  subjicit  :  Quia 
hic  {Siiii\)  mililes  tremendos  armis,  ille,  scilicet 
David,  vero  jusliliam  innumcris  legionibus  vali- 
diorem,  sociamsibiet  auxiliarcm  asciverat.  Idem 
Chrysost.  loni.  2.  de  Saule  et  Davide.  Si  millc , 
inquit,  hnbuissent  vitas,  an  non  promple  impen- 
disscnt  pro  suo  duce ,  tam  ex  revcrentia  qaam 
hosti  prcestitit ,  reipsa  perspectum  habentes,  quinn 
bcnevolum  animum  gereret  erga  saos?  Cccterum, 
qai  mitis  ac  mansuelas  est  in  eos  a  qaibus  mo- 
lcstia  affectus  est ,  maito  magis  erit  erga  benevotos 
cum  affectum  gesturus.  Quce  profcclo  res  fuit  illi 
maximum  securilatis  pignus.  Et  paulo  post  .•  Du- 
vidi,  inquit,  nonjam  ut  homini,  sed  ul  Angelo 
parebant.  DeniqueS.  Ambrosius  in  Apolog.  Da- 
vidiscap.  6.  Inimici,  \m\\\\\.,  uitus  est  moriem , 
flebiliter  satis  deploravit  interitum;  et  debitum 
sibi  imperium  diu  distalit,  qaod  sciebat  Deo  auc- 
tore  deberi.  Qao  solo  docuil  omnes  homines  ad  non 
prceripiendam  regnmn  ,  etiamsi  debeatur  ,  sed 
cxspeclanduni ,  ut  suo  tempore  deferatar.  Utinam 
huiic  virum  imilati  essent  posleri!  non  tanias 
bellorum  pertulissemus  acerbilales. 


CAPUT  SECUNDUM. 

SYNOPSis  CAPrris. 

DaVID  1N  HeBRON  UiNGlTHR  RKX  SUPER  TRIBUM  JuDA  ,  CyETERIS  VERO  UNDECIM  TRIBUBUS 
Ab^ER  V.  8.  REGEM  CREAT  ISBOSETH  SaULIS  FILIUM.  MoX  ,  V.  14.  AbNER  ET  JoAB  PER 
DUODECIM    UTRIMQUE    MILITES   DUELLUM  ,    INDEQUE    BELLUM    INEUNT  ,    IN     QUO    VINCUNT 

JoabitvE  ;  Asael,  persequens  Abner  ,  v.  19.  ab  eo  hasta  confoditur.  Denique 
Joab  ,  ROGANTE  Abner  ne  se  suosque  ad   desperationem  ,  qvjE  victori  periculosa 

EST,  ADIGAT,  CANIT  RECEPTUI. 


^GiTUR  post  hsec  consuluit  David  Dominum  ,  dicens  :  Num  aseendani  iu 
Hinani  de  civitalibus  Juda?  Et  ait  Dominus  ad  eum  :  Asccnde.  Dixitque 
^David  :  Quo  ascenilam  ?  Et  respondit  ei  :  In  Hebron.  2.  Ascendit  ergo 
|David  ,  et  duae  uxores  ejus  ,  Achinoam  Jezraclites  ,  et  Abigail  uxor  Nabal 
,Carmeli  ;  3.  sedetviros  ,  qui  erant  cum  eo,  duxitDavidsinguloscum  domo 
^sua,  et  manserunt  in  oppidis  Hebron.  4.  A^^enerunt^iue  viri  Juda  ,  et  unxerunt 
'ibi  David  ,  ut  regnaret  super  domum  Juda.  Et  nuniialum  est  David,  quod 
viri  Jabes  Gaiaad  sepelissent  Saul.  5.  Misil  ergo  David  nuntios  ad  viros  Jabes  Galaad ,  dixit- 
(|ue  ad  eos  :  Benedicti  vos  Domino,  qui  fecistis  raisericordiam  hanc  cum  domino  vestro  Saul  , 
et  sepelislis  eum.  6.  Et  nunc  retribuet  vobis  quidem  Dominus  misericordiam  et  verifatem  ;  sed 
et  ego  reddam  gratiam  ,  eo  quod  fecistis  verbum  istud.  7.  Confortenlur  manus  vestrae  ,  et  estole 
filil  fortitudinis  ;  licet  enim  mortuus  sit  dominus  vester  Saul  ,  tamen  me  unxit  domus  Juda 
in  regem  sibi.  8.  Abner  autem  filiusNer,  princeps  exercitus  Saul  ,  tulit  Isboseth  filium  Saul , 
et  circumduxit  eum  per  caslra.  9.  RegeuKiuc  constituit  super  Galaad  ,  et  super  Gessuri  ,  ct 
super  Jezrael ,  et  super  Ephraim  ,  et  super  Benjamin  ,  et  super  Israel  universum.  10.  Qua- 
draginta  annorum  erat  Isboselh  filius  Saul,  cum  regnare  ccepissel  super  Israel ,  et  duobus  annis 
regnavit ;  sola  aulem  doraus  Juda  sequebatur  David.  11.  Et  fuit  numerus  dierum  quos  com- 
moratus  est  David  ,  imperans  in  Hebron  super  domum  Juda  septem  annorum  et  sex  mensium. 

12.  Egressusquc  est  Abner  filius  Ner ,  et  pueri  Isbosetli  filii  Saul  ,  de  caslris  in  Gabaon. 

13.  Porro  Joab  filius  Sarvise,  et  pueri  David  egressi  sunt  ,  et  occurrerunt  eis  juxta  piscinam 
Gabaon.  Et  cum  in  uQum  conveulsscnt ,  e  regione  sederunt ,  hi  ex  una  parte  piscinre ,  et  iili  ex 
allera.  l-i.  Dixit(iue  Abner  ad  Joab  :  Surgant  pueri  ,  et  ludant  coram  nobis.  Et  respondit 


;582  COMMKNTARIA  IN  LIBflUM  II.  PinGUM.  Cap.  II. 

Joab  :  Surgant.  15.  Siirrexeiiint  ergo ,  cl  tran.sierunt  numero  iluodecim  de  Benjamin  ,  ex 

parte  Lsboselii  filii  Saul,  et  (.luodecim  de  pucris  David.  16.  Apprehcnsoque  unuscjuisque  capile 

couiparis  sui  ,  defixil  gladiiim  in  lalus  contrarii ,  ct  ccciderunt  simul  :  vocatumque  cst  nomen 

loci  illius  ,  Ager  llolnislorum  ,  in  Gahaon.  17.  Et  ortum  est  bellum  durum  satis  in  die  illa  ; 

fugatus(jue  est  Abner,  et  viri  Israel  ,  a  pueris  David.  18.  Erant  autem  ibi  tres  filii  Sarvi?e  , 

Joab  ,  et  Abisai ,  et  Asacl ;  porro  Asael  cursor  velocissimus  fuit  quasi  unus  de  capreis  (juae  mo- 

rantur  in  silvis.  19.  Persequebatur  autem  Asael  Abner,  et  non  declinavit  ad  dexteram  neque 

ad  sinistram  omitlens  persequi  Abiicr.  20.  Respexit  itaque  Abner  post  tergum  suum  ,  et  ait  : 

Tune  es  Asael?  Qui  respondit  :  Ego  sum.  21".  Dixitque  ei  Abner  :  Vade  ad  dexteram ,  sive 

ad  sinistram  ,  et  apprehende  unum  de  adolescentibus  ,  et  tolle  tibi  spolia  ejus.  Noluit  autem 

Asael  omittere  quin  urgeret  eum.  22.  Rursumque  locutus  est  Abner  ad  Asael  :  Recede  ,  noli 

me  sequi  ,  ne  compellar  confodere  te  in  terram  ,  et  levarc  non  potero  faciem  mcam  ad  Joab 

fratrem  tuum.  23.  Qui  audirc  contempsit ,  et  noluit  declinare;  percussit  ergo  eum  Abner 

aversa  hasta  in  inguine  ,  et  transfodit,  et  mortuus  est  in  eodem  loco  ;  omnesque  (jui  transibant 

per  locum  illum  in  quo  ceciderat  Asael ,  et  mortuus  erat,  snbsistebant.  24.  Persequentibus 

autcm  Joab  et  Abisai  fugicntem  Abner,    soloccubuit,  et  venerunt  usque  ad  CoIIem   aquee 

(luctus  qui  est  ex  adverso  vallis  itineris  deserti  in  Gabaon.  25.  Congregatique  sunt  Glii  Benja- 

min  ad  Abner  ,  et  conglobati  in  unum  cuneum  ,  sleterunt  in  summitate  tumuli  unius.  26.  Et 

exclamavit  Abner  ad  Joab,  et  ait  :  Num  nsque  ad  internecionem  tuus  mucro  desaeviet?  an 

ignoras  quod  periculosa  sit  desperatio  ?  usquequo  non  dices  populo  utomiltat  perse^jui  fratres 

suos  ?  27.  Et  ait  Joab  :  Vivit  Dominus ,  si  locutus  fuisses  ,  raane  recessisset  populus  perse- 

quens  fratrem  suum.  28,  Insonuit  ergo  Joab  buccina,  et  stetit  omnis  exercitus  ,  nec  persecuti 

sunt  ultra  Israel  ,  neque  iniere  cerlamen.  29.  Abner  autem  et  viri  ejus  abierunt  per  campestria, 

tota  nocte  illa  ,  et  transierunt  Jordanem  ,  et  lustrata  omni  Beth-horon  vcnerunt  ad  castra. 

30.  Porro  Joab  revcrsus  ,  omisso  Abner  ,   congregavit  omnem  populum  ;  et  defuernnt  de 

pueris  David  decem  ct  novem  viri  ,    excepto  Asaele.  31 .  Servi  autem  David  pcrcusserunt  de 

Benjamin,  et  de  viris  qui  erant  cum  Abner,  trecentos  sexaginta  ,  qui  et  moriui  sunt.  32.  Tu- 

leruiitque  Asael  ,   et  sepelierunt  eum  in  scpulcro  patris  sui  in  Bethlehem  ;  et  ambulaverunt 

tota  nocte  Joab  et  viri  qui  crant  cum  eo  ,  et  in  ipso  crepusculo  pervenerunt  in  Hebron. 


1.  CoNSULUiT  David  Domlnijm,  ]  pcr  Uvim  , 
pula  per  Abiall)ar  pontificem  indutuni  Ralio- 
nali,  in  quo  erant  VrlmelTummim ,  ut  sa'pius 
dixi. 

L\  IlEBRON.]  Juhel  Deus  Davidi  ut  eat  in  He- 
bron,  quiaibi,  ait  Procop.  vixerani  et  sepuUi 
erant  Palriarch.T,  eratque  tum  Hebron  metro- 
polis  iribus  Juda  ;  ut  scilicet  in  ea  David  conse- 
craretur  rex  ,  in  eaque  consecraliis  a  tota 
deinde  tribu  facile  ut  rex  acceptaretur. 

3.  Rt  manserukt  in  oppiDis  Heuron,  ]  pnla  in 
urbibus  Hebroui  vicinis,  et  ab  Hebrone  depen- 
denlil)us,  quae  alibi  vocanLur  filice. 

U.    VeNERUNTQUE    VIRI    JUDA,    ET    UJiXERUNT    1151 

David,]  quasi  coniribulum  suum;  nialucrunt 
enim  Davidem  utpote  suae  tribus  ,  regnaro  , 
quam  Isboseth  filium  Saulis,  qui  erat  ex  tribu 
Renjamin.  Sciebant  enim  Jacoi)um  patriarcham 
tribui  Juda  regnum  assignasse.  Genes.  49.  10. 
Sciebant  insuper  Davidem  jam  pridem  a  Sa- 
muele  uncium  fuisse  in  regeni ,  tot  taulasque 
de  hoslibus  relulisse  victorias  :  qua  de  causa 
mulli  ex  aliis  tribubus,  deserto  Isboselh  ,  ad 
Davidem  transierunt,  quorum  numerus  rccen- 
selur,  1.  Paralip.  cap.  12. 

C.  Et  NUNC  RETHIRUET  VOBIS  QUIDEM  DOMINUS 
MISERICORDIAM  ET  VERITATEM.  ]  Wv^hv.  piettttem  Ct 

fideliiatem,  ut  sciiicct  sicut  vos  ulramque  ex- 
liibuistis  Sauli  regi  vcslro  inaufercndo  elsepe- 
liendo  ejiis  corpore  ;  sic  ct  ulramque  vobis  re- 
pendal  Dcus,  ac  vobis  se  pium  et  miscricordem 


ceque  ac  fidelem  in  remuneranda  vestra  viriule 
exhibebant.  Nota  :  Misericordia  et  verilas  signifi- 
cantomne  opus  virlulis,  tam  liberale  (  qualis  est 
misericordia)  quiim  dei)ilum  (qualis  est mviai) 
id  est,  aequilas  et  fidclitas  et  juslilia. 

8.  Abneu  AUTEM  EILIUS  NeR  PRINCEPS  EXERCITU& 

Saul  (  ejusque  consobrinus  ;  uam  Ner  pater  Ab- 
ner  erat  fraler  Cis,  qui  erat  paler  Saulis).  Tulit 

ISBOSETII  FILIUM    SaUL,   ET  CIRCUMDUXIT  EUM    PCR 

castra.  ]  Hebr.  est  ni^nD  Mac/tanatm,  id  est 
caslra,  ut  verlit  Nosler  et  LXX.  Verum  Chald. 
Serarius  et  Vatabl.  Machanaim  accipiunt  utno- 
men  proprium  loci,  in  quo  Jacob  vidit  castra 
Angelorum  seconlraEsau  defendentium  ,  ideo- 
que  iocum  vocavit  Machanaim ,  id  est,  caslra; 
Gen.  32.  2.  quasi  in  eodem  loco,  ulpote  tam  ce- 
lebri  ct  sanclo,  in  reguu  unctus  sit  Isboseth  ab 
Abiier  ad  populi  favorcm  illi  couciliandum  : 
unde  et  ibidem  regiam  sedem  constituit  ,  ait 
Joseplius. 

9.  Rec.emque  constituit  super  Galaad,  et  su- 
per  Gessuri,  elc.  et  super  Israel  cmversum.  ] 
Pro  Gessuri  Hebr.  LXX.  etChald.  legunt,  Assuri. 
Gessuri  eral  regio  trans  Jordanem  in  Manassen- 
sium  ditione,  sed  Manassenses  ChananaMS  in 
Gessiiri  degentibus  prsevalcre  non  polueiunt : 
unde  ex  Gessuri  quasi  Israelis  hosle  praedas  eglt 
David,  ut  audivimus  lib.  1.  cap.  27.  8  ;  indeque 
abduxil  filiam  rcgis,  quam  sibi  in  uxorem  as- 
civit,  et  ex  ea  geiiuit  Absalonem  ,  qui  proindc 
occiso  Amuon  fralresuo  Davidispatris  iram  fu- 


COMMKNTARIA  IN  LIBR 

f^fjens ,  so  contulit  ad  regem  Gessuri  quasi  ad 
avum  siuun  inaternum,  ut  andiemus  cap.  o.  3. 
oi  cap.  13.  37.  Quare  Isbosetli  nomine  icnus 
factus  iuit  rex  Gessitri ,  non  reipsa. 

Etsuper  Isr.AKi.,]  hoc  est,  super  CcXlcras  un- 
(lecini  tribus.  Hic  ergo  facta  cst  regni  Israelis  . 
divisioel  scliisma.  David  enim  creatus  fuit  rex 
iribus  Juda,  Isboselli  vero  caelerarum  undecim; 
uncle  <^i  postea  schisma  lioc  renovalum  fuitsul) 
noboam  nepote  Davidis  ;  buic  enim  adbaesit 
sola  tribus  Juda,  caeteran  vero  tribus  elcgerunt 
sibi  regem  Jeroboam.  Ulud  dicluni  est  reg- 
num  Juda  ,  boc  regnum  Israel ,  nomine  com- 
muni  scilicel  majori  tribuum  palri  appio- 
priato. 

Porro  Abulens.  Serarius  et  alii  excusant  Isbo- 
setb  i\  lyrannide  et  invasione  regni,  eo  quod 
illud  ipsi  bareditario  jure  deberelur  :  licet 
enim  David  uncius  essot  a  Samuele  in  regem , 
tamen  illa  unctio  occulta  erat,  nec  publicata 
authentice,  ila  ut  Isboseth  leneretur  ulli  cre- 
dere,  et  Davidi  regnum  paternum  cedere.  Unde 
et  Davidcap.  /j.  11.  eum  vocat  viruni  innoxium, 
et  ejus  canlem  ultus  est.  Simililer  excusant  Ab- 
ner  cujiis  pariler  necem  vindicavit  David  morle 
Joab  ;  alioqui  enim  Abiier  graviter  peccasseL 
procurando  Isboseih  regiium  ,  si  scivisset  illud 
Davidi  a  Deo  esse  datum,  imo  si  posiea  id 
rescivisset,  licite  non  potuisset  Isboseth  re- 
gem  fovere  et  defendeie ;  sed  debuisset  eum 
monere  ut  Davidi  cederet  regnum.  Porro  fabula 
esiR.  Salomonis,  quod,  cum  populus  Davidem 
vellet  regem  ,  Abner  probarit  Isboseth  deberi 
regnum  ex  Genes.  35.  18.  ubi  Jacob  filium  a 
Racbelc  in  partu  morienle  vocatum  Benoni ,  id 
est,  filium  doloris,  nuncupat  Benyrtmm^  id  est, 
filium  dexler.e.  Dextera  enim  symbolum  est 
regis  el  regni  ;  Isboselh  enim  et  Saul  erant  pro- 
gnali  ex  Benjamin  ,  David  veroex  Jiula. 

10.  Et  duobcs  annis  regnavit.  ]  Hinc  R.  Salo- 
mon  et  Hebrsei  in  Sederolam  cap.  13.  censent 
Isboseth  duobus  tanlum  annis  regnasse,  ita  ut 
iis  exaclis  illo  occiso,  undecim  tribiis  carue- 
rintrege  per  annosquinque  cum  dimidio,  qui- 
bus  fmitis  Davidem  sibi  in  regem  crearunt. 

Sed  veriusestlsboseth  tolidem  annisregnassc 
in  Israel,  quot  annis  David  regnavit  in  Juda , 
scilicet  annos  septem  cum  dimidio;  nam  mor- 
tuolsboseth,  stalini  in  regnum  illi  successit 
David,  tamque  iu  Juda  quam  in  caeleris  tribu- 
bus  onmibus  reguavil.  Unde  et  Josephus  asse- 
rit  undecim  tribus,  slatim  post  cocdcmlsboseih, 
sibi  in  regem  elegisse  Davidem.  Quod  ergo  hic 
(licilur,  Isboselh  duobus  annis  regnasse,  intel- 
lige  ,  trancjuille  el  pacifice,  anlequam  Davidem 
bello  lacesseret;  hoc  enim  fecit  post  biennium, 
uli  narratur  vers.  12.  PorrobelUim  hoc  utrim- 
que  duravit  quinque  annos  cum  dimidio  iisquc 
ad  mortem  Isboseth ;  unde  cap.  3.  1.  dicilur  : 
Facla  esl  longa  concerlalio  inler  domum  Saal, 
el  inter  donium  David ,  pula  inter  Isboseth  et 
David. 

l^.    DlXlTQUE    AltNER    AD  JOAB  :  SuRGANT  PUERI 

{juvenes  bellicosi),  et  ludam-  coram  nobis.] 
Ludant  lusu  militari  et  duello,  hoc  est,  duellent 
iuter  se.  Duellum  enim  speciem  lusus  et  ludicri 
spectaculi  curiosis  spectantibus  exhibet  :  ideo- 
queRomae  populo  pugnai  gladialorum  duellan- 
tiiim  in  ampbitbealro  qiiasi  ludi  exhiijebanlur. 
Rursum,  duellum  vocaliir  lusus ,  quia  in  eo 
duellanles    ostenduni   quam   sinl    pcriti  artis 


UM  I!.  REGUM.  Cap.  II.  383 

gladiatorise,  quam  nobiles  quasi  lusnm  excrcent, 
el  excrceiido  addiscuut.  Ita  Vatabl.  Tertio^  quia 
Abr.er  ducllum  iioc  non  tam  ad  vicloriam, 
quam  ad  lusiim  mililarem  referebal  ,  scilicet 
iit  osleiidcrel  suos  mililes  ess(^  forliores  milili- 
biis  Davidis  et  Joab.  Ila  Jose|)li.  Quarto,  quia 
duelliim  hoc  erat  quasi  vclilatio  elproliisio  ad 
bclluni  ct  prselium  geiierale,  quod  illico  secu- 
tumest,  ut  palet  ex  seq.  ac  forle  ,  inquit,Se- 
rarius,  et  quasi  divinalorium  quoddain  victo- 
ri.-e  imlicium,  quo  Germani  uli  olim  solcbant  , 
uti  (radii  Corn.  Tacitus  lib.  de  moribus  Germa- 
norum  :  Est ,  inquil,  el  alia  observalio  auspicio- 
rum ,  qua'  gravium  bellorum  eventus  cxjHorant. 
Ejus  genlis  ,  cum  qua  bcllam  est ,  captivum  quo- 
modo  interceplum ,  cum  electo  popularium  suo- 
rum  patriis  quemque  armis  commiltunt ,  vicloria 
liujus  vel  illius  pro  prcvjudicio  accipilur. 

Porro  peccavil  Abner,  tiim  quia  volens  forti- 
tudinem  suam  osteniare,  aeque  ac  regni  Isbo- 
seih,  primus  provocavit  Joabum  ad  ducllum  ei 
bclkim  ,  undejusto  Dei  judicioin  eodem  c.esus 
victusqueest ;  peccavit  etJoab,  sedminus,  quia 
consensit  duelloet  bello,  ac  morti  injustae  eo- 
rum  ,qui  in  eooccidendi  erant ;  necdum  enim 
praecesserat  justa  belli  causa,  verbi  gratia, 
damna  vel  injuriae  ab  Abner  vel  Isboseth  illatae. 
Bellum  enim  capessere  non  licet,  nisijusta  et 
gravi  de  causa.  Ita  Abulensis.  Si  lamen  Abner 
prior  invasisset  Joabum  ,  licile  poluisset ,  imo 
dehuiss(>t  Joab  se  ac  regem  suum  Davidem 
defendere,  ac  vim  vi  repcllere:  sed  id  non  fecii 
Abner. 

16.  Apprefiensoque  tjnusquisque  capite  compa- 
Ris  sui.]  Joseplius  ,  Rabanus  et  Angelomus  ,  to 
unusquisque ,  reslringunl  ad  eos  qui  erant  ex 
parle  Joab,  hos  enim  singulos  apprehenso  capite 
comparis  sui,  id  est,  sui  antagonistse  ex  parle 
Ai)ner,  eos  transfodisse,  ita  ut  salviet  victores 
fuerinl  Joabitae,  caesi  vero  omnes  et  soli  Abne- 
ritse.  Verum  alii  passim  to  unusquisque  gene- 
ratim  ut  sonat  accipiunt ,  tamque  ad  Abnerilas, 
quam  ad  Joahilas  referunt,  ila  ut  onincs  ad 
unum  caesi  sint,  elutrimqui!  muluis  vulncrihus 
conciderint.  Talis  fuit  Cadmaea  pugna.  Fabu- 
lanlur  enini  Poet;c  Cadmum  Agenoris  filiumet 
Thebarum  condilorem,  ciim  vidissct  socios  ii 
dracone  interfectos,  draconis  dentes  secuisse, 
ex  quibus  orti  se  mutuis  ictibus  conibderent. 

17.  Et  ortum  est  bellum.]  Ecce  hic  duellum 
iransilinacrc  belliim  totale  ;  unde  ad  illud  fuit 
quasi  ludus  elpraelusio,  utdixi. 

18.  PoRRO  Asael  cursor  velocissimus  fuit.  ] 
Joseph.  ait  Asaelem  adeo  fuisse  velocem,  ut  non 
lantum  homines,  sed  et  equos  cursu  supera- 
ret ,  quales  etiamnuin  sunt  in  Hibernia  etlndia. 
S.  Bachiarius  epist.  de  lapsis  :  Asael,  inquit, 
vetox  sicut  cervus  li  Scriptura  esse  perhibetur ,  ob 
hoc,  credo,  quod  incoinquinati  corporis  puritas 
donumei  velocitatis  indulserat  ;  corptis  enimquod 
corrumpittir  aggravat  animam.  Sap.  9.  15.  et 
colligit  hanc  Asaelis  puritalem  ex  eo  quodcum 
cervo,  ut  ipse  legit,  comparelur:  Velox,  inquil, 
erat  sicut  cervusj  idest,  qiii  non  soltim perspicacia 
mentis ,  inimici  laqueos  evitabat  ,  verum  etiavi 
serpcntum,  id  cst,  adversariarum  virtut um  inter- 
fector  existit.  Nam  cervus  et  visus  acumine  ex~ 
cellit,  et  perpetuas  cum  serpentibusinimicitias 
excrcct. 

Tropol.  Asaeles  sunt,  qui  procurrunt  alacres 
ad  qusevis  charilalis  officia ,  qualis  fuil  Carda- 


53&  COMMENTAP.IA  IN  LIBR 

nias,  quem  S.  Pauhis  opist.  5.  ad  Amandum, 
Asacli  comparans  ,  ei  clat  pedes  cervorum.  ISam 
fjositus  est  ,  iuquil,  iii  tantce  ministerio  ckarila- 
tis,  ut  in  liberlate  serviat^  in  senectute  discurral, 
cl  reqaiem  vacationis  emeritm  inalit  in  peregri- 
jialionis  labore  quam  in  domestica  sede  consu- 
■inere ;  quia  pigrorum  vias  spinis  stratas  calcare 
declinal ,  ne  convertatur  in  ceruinn<an,  dum  ei  de 
inerliie  infructiiosootio  miserce  soliicitudinis  spina 
fonfigitar.  Exultat  itaque  impiger  ad  carrendam 
viani,  ne  ilii  segne  otium  conterenli ,  pedisseqaa 
pigrorum  inopia  tanquam  bonas  cursor  occurrat. 
23.  Percussit  ergo  eum  Abner  aversa  hasta. 
m  INGUINE.]  Hebr.  in  quinta  scilicet  cosla  uhi 
resident  jecur  el  fel.  Tropol.  Asael  repr.Tsenlat 
nimis  ferventes,  praecipitantes  et  furentes  ,  qui 
non  directe  sed  indirecte,  et  cx  obliquo  repri- 
mendisunt  ;nam  ul  ait  S.  Gregor.  3.  p.  l*astor. 
Admonit.  17.  et  ex  eo  Angelomus  et  Eucherius: 
Ex  mucrone  (direcle)  percatere ,  est  impetuaper- 
tce  increpalionis  obviare  ,  aversavero liasla perse- 
quentemferire,  est  furentem  tranquille  ex  quibus- 
dam  tangere  et  quasi  parcendo  superare.  Asael 
autem  protinus  occubuit,  quia  commotce  mentes 
dum  parci  sibi  sentiunt ,  et  tamen  responsorum 
ratione  in  intimis  sub  tranquilUtate  tanguntur , 
abeo,  qaod  se  erexerant ,  stalim  cadunt.  Unde 
Abnerhcbr.  idem  est  quod  patris  lucerna,  qualis 
est  prudentia  henis  el  mansueta  corripientis. 

26.  AN  IGNORAS   QUOD    PERICULOSA    SIT  DESPERA- 

Tio?]  Militesenim  desperati  acerrime  pugnant 
nt  vel  vincant,  vel,  sivincantur,  ne  inulti  mo- 
riantur,  sed  care  vitam  suam  hosti  vendanl: 
quare  ex  desperatione  nascitur  spes  victori.T, 
imo  desperalio  saepe  cst  causa  victoriae.  Quo- 
circa  praeciari  duces  hoc  habent  principium  : 
Cum  desperalo  ne  pugna.  Fugienti  liosti  aureum 


UM  II.  REGUM.  Cap.  III. 

sterne  pontem.  llaTryphonjOcciso  Jonaiha,  non 
fuitaususaggredi  paucosejus  sociosdesperalos. 
Nnm  videnles  Id,  qui  inseculi  fuerant ,  quia  pro 
anima  res  est  iliis ,  reversi  sunt,  1.  Machab.  12. 
16.  Nec  Lysias  cum  mullis  Judam  Machabaeum 
cum  paucis  invadere  suslinuit.  Audi  Script.  ibi- 
dem  c.  k.  35.  Videns  autem  Lysias  fugamsuorum, 
et  Judceoram  audaciam,  et  quod  parali  sunt  aut 
vivere  aut  mori  fortiter,  abiit  Antiocliiam,  et 
elegit  miiites,  ut  multipiicati  rursus  venirent  in 
Judceam.  Similia  saepe  vidimus  in  bellisBelgicis. 
Causam  dat  Vegetius  111).  3.  de  re  milit.  c.  21. 
Ex  desperatione ,  inquit,  crescil  audacia  ;  et  cun* 
spei  nikii  sit ,  sumit  arma  formido.  Ideoque  Sci- 
pionis  iaadata  sententia  est ,  qui  dixit ,  viam  Iws- 
libus ,  qua  fugiant,  esse  muniendam.  Bene  Cur- 
tius  lib.  h-  Ejfugit,  m(\\x'\l,mortem  quisquis  con- 
tempserit  :  timidissimum  quemque conseqaitar,  Et 
rursus  I.  5.  Ignaviam ,  inquit,  necessitas  acuit, 
et  saipe  desperatio  spei  causa  est.  Adde  Senecam 
philosophum  I.  2.  Natural.  q.  c.  59.  ISuiius,  in- 
quit,  perniciosior  liostis  quamquem  audacem  an- 
guslice  faciunt  ;  longeque  violentius  semper  ex 
necessitate,  quam  ex  virtute  corripimur.  Narrat 
Justin.l.  20.  hist.  quindecim  millia  Locrensium 
cecidisse  cenlum  millia  Crotoniensium^causam- 
que  subjicit :  Qaia,  in(|uit,  amissaspevictorice,  in 
ciestinatammortem  conspirarunt ;  tantusque  ardor 
ex  desperatione  singuios  cepit ,  ut  victores  se  pu- 
tarent,  si  non  inuiti  morerentur.  Sed  dum  mori 
Iwneste  qucerunt ,  feliciter  vicerunt.  Hinc  est  illud 
Maronis  2.  ^neid. . 

Una  salus  viclis,  nullam  sperare  salutem. 

Et  illud  Sallustianum  :  Gravissimi  suni  mo7'sus 
irrltatce  necessitatis. 


CAPUT  TERTIUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

SeX  DaVIDIS  UXORES  ,  ET  TOTIDEM   FILII  IN  HeBRON   GENITI    RECENSENTUR.    IsBOSETH   CUL- 
PAT  AbNER  LUXURI^E  ;  ILLE  DEFICIT  AD  DaVIDEM  ,    CUM  EOQUE  FOEDUS  INIT  ,    TOTUMQUH 

Israelem  illi  subjicit.  Mox  ,   V.  23.  Jo\b  Abnerum  apud  Davidem  proditionis 

INSIMULAT,   EUMQUE  DOLOSE  OCCIDIT  ,  SED  DaVID  EUM  AMARE  PLANGIT. 


1 .   '(^^ap^^^-^^ACTA  est  ergo  longa  concertatio  inter  domum  Saul  et  inter  domum  David; 

David  proficiscens ,  el  semper  seipso  rohustior  ;  domus  autem  Sanl  de- 
crescens  quotidie.  2.  Natique  sunt  filii  David  in  Hebron  ;  fuitque  primo- 
gciiitus  ejus  Aramon  de  Achinoam  Jezraclitide.  3.  Et  post  eum  Cheleah 
de  Ahigail  uxore  Nahal  Carmeli  ;  porro  tertius  Ahsalom  ,  filius  Maacha 
fihae  Tholmai  regis  Gessur.  4.  Quartus  autem  Adonias ,  filius  Haggilh ; 
et  quintus  Saphatia ,  filius  Abital.  5.  Sextus  quoque  Jcthraam  ,  de  Egla 
uxore  David  ;  hi  nati  sunt  David  in  Hebron.  6.  Cum  ergo  esset  prselium  inter  domum  Saul  et 
domum  David  ,  Ahner  filius  Ner  regehat  domura  Saul.  7.  Fuerat  autem  Sauli  concuhina  no- 
mineRespha  ,  filia  Aja.  Dixitque  Ishoseth  ad  Ahner  :  8.  Quarc  ingressus  es  ad  concubinam 
palris  mei  ?  Qui  iratus  nimis  propter  verha  Ishoseth  ait  :  Numquid  caput  canis  ego  sura  ad- 
versum  Judara  hodie,  ([ui  fecerim  raisericordiam  siiper  domura  Saul  patris  tui ,  et  super  fratres 
ct  proxiraos  cjus  ,  et  non  tradidi  te  in  manus  David  ,  et  tu  requisisti  in  rae  quod  argiicres  pro 
muliere  hodie  }  9.  Haec  faciat  Deus  Ahner  ,  et  haec  addat  ei  ,  nisi  quomodo  jnravit  Dominus 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  III.  385 

David  ,  sic  faciam  ciim  eo ,  10.  iit  trausferatui'  re<];iiiim  tle  domo  Saul ,  et  elevetur  tlironus 
David  super  Israel  ,  et  super  Judam  a  Dan  usquc  13ersabcc.  1  1 .  Et  non  potuit  respondere  ei 
(iuid(iuam  ,  quia  metuebat  illum.  12.  Misit  ergo  Abner  nuntios  ad  David  pro  se  dicenles  : 
Cujus  est  terra  ?  et  ut  loriuerentur  :  Fac  mecum  amicitias ,  et  erit  manus  mea  tecum  ,  et  re- 
(lucam  ad  fe  universum  Israel.  13.  Qui  ait  :  Optime  ,  ego  faciam  tecum  amicitias ;  sed  unam 
rem  pcto  a  te  dicens  :  Non  videbis  faciem  meam  ,  ante^iuam  adduxeris  Michol  filiam  Saul  ;  et 
sic  venies ,  et  videbis  me.  14.  Misit  autem  David  nuntios  ad  Isboseth  riilum  Saul  ,  dicens  : 
Redde  uxorem  meam  Michol,  quam  despondi  mihi  centum  prseputiis  Philisthiim.  15.  Misit  ergo 
Isboseth  ,  et  tulit  eam  a  viro  suo  Phaltiel ,  filio  Lais.  16.  Scquebaturque  eam  vir  suus,  plorans 
usque  Bahurim ;  et  dixit  ad  eum  Abner  :  Vade  ,  et  revertere.  Qui  reversus  est.  17.  Sermonem 
quoque  intulit  Abner  ad  Seniores  Israel  ,  dicens  :  Tam  heri  quam  nudiustertius  quserebatis 
David  ,  ut  regnaret  super  vos.  18.  Nunc  ergo  facite,  quoniam  Dominus  locutus  est  ad  David  , 
dicens :  In  manu  servi  mei  David  salvabo  populum  meum  Israel  de  manu  Philislhiim,  et  oranium 
inimicorum  ejus.  19.  Locutus  est  autem  Abner  etiam  ad  Benjamin.  Et  abiit ,  ut  loqueretur  ad 
David  in  Hebron  omnia  quse  placuerant  Israeli  et  universo  Benjamin.  20.  Venitque  ad  David  in 
Hebron  cum  viginli  viris  ;  et  fecit  David  Abner  ,  et  viris  ejus  qui  venerant  cum  eo  ,  convivium. 
21.  Et  dixit  Abner  ad  David  :  Surgam  ut  congregem  ad  te  dominum  nieum  regem  omnem 
Israel ,  et  ineam  tecum  f(Bdus,  et  imperes  omnibus  ,  sicut  desiderat  anima  tua.  Cum  ergo  de- 
duxisset  David  Abner,  et  ille  esset  in  pace ,  22.  stalim  pueri  David  et  Joab  venerunt ,  csesis 
lalronibus  ,  cum  prpeda  magna  nimls ;  Abner  autem  non  erat  cum  David  in  Hebron  ,  quia  jam 
dimiserat  eum  ,  et  profectus  fuerat  in  pace.  23.  Et  Joab  ,  et  omnis  exercitus  qui  erat  cum  eo, 
postea  venerunt ;  nunliatum  est  ila^iue  Joab  a  narrantibus  :  Venit  Abner  filius  Ner  ad  regem  , 
et  dimisit  eum  ,  et  abiit  in  pace.  24.  Et  ingressus  est  Joab  ad  regem ,  et  ait  :  Quid  fecisti? 
Ecce  venit  Abner  ad  te  ;  quare  dimisisti  eum,  etabiit,  etrecessit  ?  25.  IgnorasAbnerfiliumNer 
(|uoniam  ad  hoc  venit  ad  te ,  ut  deciperet  te  ,  et  sciret  exitum  tuum  et  introitum  tuum  ,  et 
nosset  omnia  quse  agis  ?  26.  Egressus  itaque  Joab  a  David  ,  misit  nuntios  post  Abner,  et  re- 
duxit  eum  a  cisterna  Sira ,  ignorante  Davi(J.  27.  Cumciue  rediisset  Abner  in  Hebron  ,  seorsum 
adduxit  eum  Joab  ad  medium  porlae ,  ut  loqueretur  ei  in  dolo  ,  et  percussit  illum  ibi  in  inguine  , 
et  mortuus  est  in  ultionem  sanguinis  Asael  fralris  ejus.  28.  Quod  cum  audisset  David  rem 
jam  gestam  ,  ait  :  Mundus  ego  sum  ,  et  regnum  meum  ,  apud  Dominum ,  usque  in  serapiter- 
num ,  a  sanguine  Abner  filii  Ner,  29.  et  veniat  super  caput  Joab ,  et  super  omnera  domum 
patris  ejus ,  nec  deficiat  de  domo  Joab  fluxum  seminis  sustinens ,  et  leprosus ,  et  tenens  fusum  , 
et  cadens  gladio  ,  et  indigens  pane.  30.  Igitur  Joab  et  Abisai  frater  ejus  interfecerunt  Abner, 
eo  quod  occidisset  Asael  fratrem  eorum  in  Gabaon  ,  in  prselio.  31 .  Dixit  autem  David  ad  Joab , 
et  ad  omnem  populum  qui  erat  cum  eo  :  Scindite  vestimenta  veslra  ,  et  accingimini  saccis  ,  et 
plangite  anle  exequias  Abner ;  porro  rcx  David  sequebatur  feretrum.  32.  Cum^iue  sepelissent 
Abner  in  Hebron  ,  levavit  rex  David  vocem  suam  ,  et  flevit  super  lumulum  Abner  ;  flevit  autem 
et  omnis  populus.  33.  Plangensque  rex  et  lugens  Abner,  ait  :  Nequa^iuam  ut  mori  solent 
ignavi ,  mortuus  est  Abner.  34.  Manus  ture  ligatae  non  sunt  ,  et  pedes  tui  non  sunt  compedibus 
aggravati  ;  sed  sicut  solent  cadere  coram  filiis  iniquilatis,  sic  corruisti.  Congeminansque  omnis 
populus  flevit  super  eum.  35.  Cumque  venisset  universa  multitudo  cibum  capere  cum  David , 
clara  adhuc  die  juravit  David  ,  dicens  :  Hsec  faciat  niihi  Deus ,  et  haecaddat,  si  ante  occasum 
solis  guslavero  panem  vel  aliud  quidquam.  36.  Omnisque  populus  audivit ;  et  placuerunt  eis 
cuncta  quae  fecit  rex  in  conspeclu  totius  populi.  37.  Et  cognovit  omne  vulguset  universus  Isracl 
in  die  illa  ,  quoniam  non  actum  fuisset  a  rege  ut  occideretur  Abner  filius  Ncr.  38.  Dixit 
quoque  rex  ad  servos  suos  :  Num  ignoratis  quoniam  princeps  et  maximus  cecidit  hodie  in 
Israel?  39.  Ego  autem  adhuc  delicatus,  et  uuctus  rex  ;  porro  viri  isti  filii  Sarviae  duri  sunt 
milii ,  retribual  Dominus  facienti  malum  juxta  maliliam  suam. 

3.  PoRRO  TERTius  Absalom,  Fri.ius  Maaciia  pi-  ipsa  facta  est  proselyta,  ct  atl  Judalsmum  se 

LiyETnoLMAi  RiiGis  Gessur.  ]  Vetucrat  Deus  Ile-  couvertit ,  ut  tracluut  Heljr.nci  apiul  S.  Hieronym. 

brceis  c()njugium  cum  Cliananaeis,    ne  earum  in  Tradit.  Sic  Salmon  duxit  Rahab  Clianan;cam, 

itlololatnam  se((uei-entur  :  David  tamen   duvit  et  Rooz  Rulli  Moabilidcm  ,  Matlh.  ].  l'utant  non- 

hic  Maacliani  fiUain  regis  Gessur  Ghanaiiaei,  quia  nulli  Maacha  a  Davide  in  praedalione  ex  Gcssuri 

COR.NEL.    A  LAPIDE.     TOM.    II.  Ud 


356 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  III. 


fuisse  abductam ,  ac  deiude  iu  uxorem  accep- 
tam,  juxia  riiuui  a  Deo  pracscriptum  Deut.  21. 
10.  iicetidnoget  Abuieusis,  qui  cum  Cajetauo  , 
Salianoet  aliis  aliler  Davidem  excusat,  dicendo 
Deuni  nou  veluisse  Judaeis  couuubia  cum  gen- 
tii)us  omuibus,  sed  lantum  cum  illis  qune  inco- 
lebaut  terram  promissam  extra,  eam  autem 
fuisse  Gessuri :  quare  lianc  Gessuri  esse  aliam  a 
Gessuri,  auam  tribui  Manasse  atlribuit  Josue 
c.  13.  V.  11  et  13. 

5.  Sextus  quoque  JETnnAAM  DE  Egla.  uxoue 
David,]  praecipua  scilicetei  prinia  ac  prae  cne- 
leris  dilecta.  Nam  etalisejam  recensitae  erant 
uxores  Davidis  ;  uude  Saucliez  zb  uxore  per 
Zeugma  refert  ad  omues  praecedenles  Davidis 
uxores.  Hiuc  Rabbiui,  Angelom.  Lyrau.  Cajet. 
Dion.  putant  Eglam  esse  Michol,  quam  David 
valde  dilexit:  ideoque  dictam  esse  Eglam,  id 
est,  vitulam,  qu6d  juvencula  essei  et  pulcbra  : 
srderranl :  Eglaemm  fuil  fecunda  ;  Micholxevo 
sterilis,  cai).  G.  23.  adeout  etiam  ab  ea  adoptali, 
occisi  fuerint  2.  Reg.  21.  ac  de  Michol  reducta 
agiturinferius  v.  Ik.  lia  Joseph.  Abul.  Vatabl. 
Serarius,  Sanchez  et  alii. 

8.  QUARE  IiXGRESSUS    ES   AD   CONCUBINAM    PATRIS 

MEi,  ]  vel  libidiuis  causa,  vel  ut  eam  in  uxorem 
ducas,  itaque  ad  regnum  aspires,  illudquemihi 
eripias  ?  Calumuiam  hanc  fuisse,  et  Abner  ab 
ea  fuisse  inuoxium  tradit  Josephus  in  Graeco 
et  Vatablus. 

NUMQUID  CAPUTCAMS  SUM  EGO  ADVERSUM  JUDAM 

iiODiE  ?  ]  Nonnulli,  t6  caput  canis,  sicexponunt, 
ut  Abner  non  se,  sed  Lsboseth  vocet  canem  , 
q.  d.  Numquid  ego  sum  caput  el  dux  hominis 
vilis  el  abjecti,  qui  inslar  canis  est  ?  puta  Isbo- 
sethi,  qui  cum  suis  vilibus  asseclis  quasi  cani- 
bus,  allatral  Davidem,  ejusque  regnum  Juda, 
acimpudeuier  quasi  canis,  objicit  mihi  insonti 
tam  infamem  libidiuem. 

MeUus  alii  censeniAbner  de  se  loqui,  seseque 
vocare  caput  canis  (  nec  enim  caput  i\  caue  se- 
parari  potesi)  idque  ob  libidinein  et  impuden- 
liam,  quam  cauescapitemaxime  prje  se  ferunt, 
q.  d.  Numquid  ego  tain  luxuriosus  et  impudens 
sum,  ut  regis  et  consobrini  mei  Saulis  uxorem 
viiiarim,  cum  totis  viribus  ejus  tuumque  hono- 
remet  regnum  propugnare  satagam  ?  Rursum, 
q.  d.  Numquid  ego  sum  lam  vilis  et  rixosus , 
ut  sim  quasi  tuus  canis,  qui  pro  luo  regno 
luendo  jugiter  pugnando  aUatrem  Davidem  et 
Judaeos  ?  Ita  S.  Hieron.  in  Tradit.  Angelom. 
Abulens.  et  Vatab.  Audi  S.  Hieron.  Propter  te  et 
propter  domum  palris  lui ,  dicor  caput  canis  esse 
contra  Judam,  eo  quod  non  reducam  domumls- 
rael  ad  David  quem  scio  unctum  esse  regem ,  et 
regnaturum  super  universum  [srael.  Caput  canis 
se  dicitesse,  id  esl,  vilem,eo  quod  a  domo  Juda 
sic  haberetur,  sicut  latratus  canis.eo  quodprin- 
ceps  essetcanum  ,  id  est,  stultorum  hominum. 

l^.  Reddf,  uxorem  meamMichol,quamdespondi 
MiHi  CENTUM  pR/EPUTiis.]  David  rcpetiit  Michol,tum 
quia  illam  diligebat,  tum  quia  illainjuste  a  Saule 
ab  eo  eratablala,  tum  quia  ipsa  erat  filia  regis 
Saulis,  quatn  ipse  ab  eo  emerat  caede  centum 
hostium,  ui  hac  ralione  per  ipsam  quasi  filiam 
regis  a  se  care  emptam  ab  Israelitis  eveheretur 
ad  regnum,  ac  libentius  ut  rex  susciperetur  ; 
uipote  qui  regiae  stirpi  jam  esset  iusertus. 

18.    QUOMAM   DOMI.NUS    LOCUTUS    EST    AD    DAVID 

(de  Davide)  dicens  :  Imvianu  (per  manum)  servi 
Miii  David  sai.vabo  pjpulum  meum  IsRAEL. ]  Veri- 


simileest  id  Deum  dixisse  per  Samuelem,  cum 
ipse  jussu  Dei  ipsum  unxit  in  regem,  etsi  haec 
verba  superiiis  iu  ejus  unctione  non  sint  ex- 
pressa.  Scivit  lamcn  Abner  ea  Deum  dixisse ,  ex 
communi  sermone  et  fama  quam  sensim  ipse 
iuaudivit,  praesertim  cum  vidit  Deum  ubique 
Davidem  prosperare,  ac  victoriis  coutra  se  et 
Isboseth  ornare  :  quare  occasione  hujus  contu- 
meliic  ab  Isboseth  acceptae,  statuit  Deo  parere  , 
ac  regnum  ab  Isboseth  ad  Davidem  Iransferre. 

27.  IN  ULTIONEM  SANGUIiMS  ASAELFRATRIS  EJUS.] 

Haec  fuit  vera  causa  cur  Joab  occiderit  Abner  , 
quia  scilicet  Abner  occiderat  Asaelem  fralrem 
Joab  c.  2.  23.  Aliam  causam  addunt  Josephus, 
Theodor.  et  Procop.  Dionys.  Lyran.  Serarius  et 
Salianus,  scilicet ,  quiametuebat  Joab  neDavid 
se  amoto  Abuerem  sibi  reconciliatum  ,  utpote 
insignem  belli  ducem,  castris  suis  praeficeret  . 
uli  praefecerat  Saul :  ut  hac  ralione  omnes  mi!i- 
tes  et  Israelita,  quibus  charus  eratAbuer,  ma- 
gissibi  devinciret;  sciebat  eniin  fore,  ait  Theod. 
ut  ille  praeessetexercitui  qui  uuiversum  Israelem 
adducebat  ad  regeni ;  hac  enim  de  causa  Joab 
occidit  Amasam  c.  20. 

Fabulantur  Hebraei  Joab  jussisse  Abner,  ut 
se  doceret  modum,  quo  se  excalceare  solebat 
is  qui  nolebat  ducere  uxorem  fratris  sui  sine 
liberis  defuncti ;  cumque  Abner  ei  obsequens 
caput  adcalceum  inclinaret,  doloseaJoab  fuisse 
obtruncatum. 

29.  Nec  deficiat  de  domo  Joab  fluxum  seminis 

PATIENS,  ET  LEPROSUS,  ET  TENENS  FUSUM,  ET  CA- 
DENS  GLADIO,   ET  INDIGENS  PANE.  ]  Vidctur  David  , 

quasi  propheta,  prophetice  maledicere  JoabOj 
ejusque  posteris,  acpraedicere  vindictam  quam 
eis  Deus  ob  cnesum  Abner  illaturus  erat;  nisi 
malis  cum  nounullis,  verba  haec  non  tam  male- 
dictionem  sonare,quam  meritum  Joab  ,  eum 
scilicet  mereri  ut  his  poenis  castigetur,  scilicet 
eum  mereri  morbum  seminis  et  lepram,  item 
ignominiam,  caedem  et  pauperiem.  P orro  flu- 
xum  seminis  patiens,  est  is  qui  laborat  gonor- 
rhaea  ,  qui  morbus  eslfoedus,  et  apud  Ilebraeos 
infamis  ,  ac  laborantem  faciebat  legaliter  im- 
mundum  et  irregularem  multipliciter,  ut  patet 
Levit.  10.  Adde:  fluxu  seminis  laborans  iuutilis 
estad  generandum,  quia  semen  profundit.  Pu- 
nitur  ergo  Joab  hic  sterilitate  et  an-A^ru^  ,  idque 
cougrueet  apposiie,  ut  scilicet  liberi  ejus  nul- 
lis  filiis  suis  dent  vitam,  quam  ipse  Abneri  ade- 
merat. 

Et  leprosus.  ]  Lepra  apud  Judieos  erat  fre- 
quens,  eratque  morbus  horridus  ,  qui  hominem 
faciebatimmundum  plane  elirregulareni.  Vide 
dicta  Levit.  13. 

ET  TENENS  FUSUM.  ]  SeptUag.     axuTalrjv  ,     id  cst  , 

scuticam  ,  seu  (lagellum  quale  gestant  bubulci 
et  agasones  ,  vel  peram  ex  corio  qualeui  feruni 
mendici,  vel  virgam  etbaculum,  quem  lenent 
caeci  et  podagrici ,  qui  morbo  pedum  laborant , 
utiu  iucessu  non  offendant  ad  lapides  etmuros ; 
unde  Aquila  vertit  :  ccecus.  Verum  Proverb.  31. 
19.  Hebr.  -flB  pelech  ;  Septuag.  Noster,  Pagnin. 
Vatabl.  Marinus  el  alii  passim  verlunt :  fusum  , 
uli  hic  verlit  Noster.  Jam  Hugo  per  fusum  acci- 
pittympanum,  quod  subinde  pulsat  leprosus  , 
ut  a  sui  coniactu  transeuntes  arceat ,  ulque  elee- 
mosynam  postulet.  Magister  Histor.  Scholast. 
per  fusum  accepit  ventilabrum  ad  abigendas 
muscas  ,  qu;e  ieprosos  infestaut  :  miscip  enim 
ad  carnes  saniosas  et  putridas ,  quales  sunt  ie- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  IV. 


387 


prosorum  ,  advolant,  ul  saniem  sugant.  Venini 
fusus  esl  proprie  instrumennmi  mulierum,  quo 
nenlel  fila  contorquent,  q.  d.  Quia  Joab  non  ut 
vir  aperto  marte  ,  sed  occulte  ei  dolose  ,  ut  fe- 
mina  occidit  Abner  ;  hinc  posteri  ejus  per  igno- 
miniam  damnantur  ad  vilia  feminarum  minis- 
teria,  ui  traclent  fusum  et  coliim,  acmulieribus 
in  filando  suljserviant ,  uli  fecitmulierosus  Sar- 
danapalus  rex  Assyriorum  ,  teste  Jusiino  1. 1.  ac 
subinde  faciunt  eunuchi,  quibus  feminarum  re- 
giarum  cura  committitur  :  imoutfccitHercules, 
qui  a  filia  regis  jEtolia",  quam  deperibat,  ita  efle- 
minatus  est,  utejusjussufusum  torqueretel  fiia- 
ret ,  uli  tradunt  vel  fabulanlur  Poetse.  Porro 
David  non  occidit  Joabum ,  uti  merebatur  ,  quia 
Joab  in  manu  babebat  exerciium  ,  ac  potuisset 
se  defendere  et  rebellare  Davidi ,  uti  Abner  re- 
bellarat  Isboselho  ,  eique  regnum  abstulcrat. 
Distulit  ergo  vindiclam  ,  ac  moriens  Salomoni 
jussit  ut  Joabum  occideret  3.  Reg.  2.  35.  Ila 
Theod.  et  Josephus  qui  asserii  Joab  cum  fratre 
suo  plus  potuisse  in  regno  ,  quam  poterat  ipse 
David. 

33.  Plangensque  rex  et  lugens  Abner  ,  ]Iicet 
antea  sibi  adversarium  et  ducem  hostium  suo- 
rum.  Qiio  facto  ,  ait  S.  Ambros.  in  Apolog.  Da- 
vid  cap.  7  :  Docuit  etiam  adversariis  fidem  pro- 
missam  esse  servandam  ,  fwnorandamque  ei  in 
hoste  virtutem. 

35.    CUMQUE    VENISSET    DNIVERSA   MULTITUDO  Cl- 

BUM  CAPERE  cumDavid.  ]Hebr.  ut  cibaret  Davidcm 


pane  ,  id  esl  ,  ut  cogeret  eum  comedere.  lia 
Valal)ius;  scd  meliusverlit  Koster  :c(6h?«  capere 
cum  Duvid ,  qiiiu  lota  civitas  cum  Davide  Uixit 
moriem  Abner  ,  ideoque  funebre  convivium 
insliiuit  quod  Sepiuag.  vocant  ■na^a^i.mvivj,  de  quo 
vide  Pollucem  ,  Suidtim  et  Alhanaeum  lib.  7.  de 
Dipnosopliistis  :  JikUtos  enim  funebre  epulum 
celcbrasse  paiet  ,  Tobiic  k.  18.  et  ex  Josepho 
lib.  2.  de  bello. ;  et  idem  factitasse  gentiles  ex 
historiis  notissimum  est.  De  Cbristianis  res  est 
clarissima.  lla  Hebraei  ,  Scrarius  ,  Sanchez  et 
alii.  Idem  liquel  ex  Jeremia  c.  16.  15.  et  Ezech. 
cap.  1h.  17.  Vide  hic  in  Davide  hujus  ritus  ,  et 
convivii  qiio  defnnctis  per  aiimoniam  pauperum 
sufTragabatur ,  antiqiiitatem.  HucfaciuniParen- 
taiia  Romanorum  ,  pcr  quae  parentibus  vita 
functis  parentabant. 

39.  EgO  AHTEM  ADHUCDELICATUS,ET  UNCTUSREX  ,] 

scilicet  ego  rex  sum  tenelluset  noviler  unctus, 
ideoque  dcbiiis  et  infirmus  in  regno  et  poiestate 
regia  ,  nec  in  ea  firmatus  ,  q.  d.  Tu,  0  Joab,  oc- 
cidendoAbner  ducembcllilsraelis,  creasti  n)ihi 
periculum  ,  ne  totus  Israel  me  regem  repudia- 
ret ,  atque  ob  hanc  caedem  me  quasi  illius  se- 
cretoconscium  a  regno  in  perpeluum  exclude- 
ret.  Alii  cum  Valablo  verlunt  :  Ego  facilis  et 
clemens  sum  ,  licet  unclus  sum  factusquerex  ; 
ati,Joab  et  Abisai,  qui  sunt  nepotes  mei ,  incle- 
menliores  me  sunt.  Ego  enim  peperceram  Ab- 
ner,  illi  aulem  eum  occiderunt  ;  t6  enim  cle- 
mens  directe  opponitur  tw  duri  quod  sequitur. 


CAPUT  QUARTUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

BaANA   ET  ReCHAB   DOLOSE  GCCIDU^T  IsBOSETH  ,  CAPUTQUE  EJUSDEFERUNT   AD  DaVIDEM  , 
QUI  PRO  BONl  NUIMTII  PR^MIO  ILLIS  MORTEM  REPENDIT. 


1 .  •«sus^^.^^^^UDiviT  autem  Isboseth  filiiis  Saul ,  quod  cecidisset  Abner  in  Hebron  ,  et 
dissolutae  sunt  manus  ejus  ,  omnisque  Israel  perturbatus  est.  2.  Duo  autem 
viri  principes  latronum  erant  filio  Saul ,  nomen  uni  Baana ,  el  noinen  alteri 
Rechab  ,  filii  Remmon  Berothitse  de  filiis  Benjamin  ;  siquideni  et  Beroth 
reputata  est  in  Benjamin;  3.  et  fugerunt  Berothitse  in  Gethaim,  fuerunt- 
que  ibi  advenae  iisque  ad  tempus  illud.  4.  Erat  autem  Jonathae  filio  Saul 
filius  debilis  pedibus ;  quinquennis  enim  fuit  ,  quando  venit  nuntius  de  Saul 
et  Jonatlia  ex  Jezrael  :  tollens  itaque  eum  nutrix  sua ,  fugit ;  cumque  festinaret  ut  fugeret , 
occidit,  et  claudiis  effectus  est,  habuitque  vocabulum  Miphiboseth.  5.  Venientes  igitur  filii 
Remmon  Berothitse,  Rechab  et  Baana  ,  ingressi  sunt  fervente  die  domum  Isboseth  ,  qui  dormie- 
bat  super  stratum  suum  roeridie.  Et  ostiaria  domus  purgans  trilicum  ,  obdormiyit.  6.  Ingressi 
sunt  autem  domum  latenter  assuraentes  spicas  tritici ,  et  percusserunt  eum  in  inguine  Rechab 
et  Baana  frater  ejus  ,  et  fugerunt.  7.  Cum  autem  ingressi  fuissent  domum  ,  ille  dormiebat  stiper 
lectum  suum  in  conclavi ,  et  percutientes  interfecerunt  eum  ;  sublatoque  capite  ejus ,  abierimt 
per  viam  deserti  tota  nocte  ,  8.  et  attulerunt  caput  Isboseth  ad  David  in  Hebron  ,  dixeruntque 
ad  regera  :  Ecce  caput  Isboseth  filii  Saul  inimici  tui ,  qui  qusercbat  animam  tuam ;  et  dedit 
Dominus  domino  nieo  regi  ultionem  hodie  de  Saul ,  et  de  semine  ejus,  9.  Respondens  autem 
David  Rechab  ,  et  Baana  fratri  ejus ,  filiis  Remmon  BerolhitcE ,  dixit  ad  eos  :  Vivil  Dominus  , 
qui  eruit  aniniam  meam  de  omni  angustia,  10.  quoniam  eum  qui  annuntiaverat  mihi ,  et  dixe- 
rat  :  Mortuus  est  Saul ;  qui  putabat  se  prospera  nimtiare ,  tenui ,  ct  occidi  eum  in  Siccleg ,  cui 


388  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  IV. 

oportebat  mercedem  dare  pro  nimtio.  11 .  Quanto  magls  nunc  cum  homines  impii  interfccerunt 
virum  innoxium  ,  in  domo  sua  ,  super  lectum  suum  ,  non  quaeram  sanguinem  ejus  de  manu 
vestra  ,  ct  auferam  vos  de  terra  ?  12.  Praecepit  itaque  David  pueris  suis  ,  et  interfecerunt  eos ; 
proecidentesque  manus  et  pedes  eorum  ,  suspenderunt  cos  super  piscinam  in  Hebron  :  caput 
autem  Isboseth  tulerunt,  et  sepelierunt  in  sepulcro  Abner  in  Hebron. 


2.  DUO   AUTEM  VIRI  PRINCIPES   LATRONUM  EHANT 

i'iLio  Saul  ]  LXX  :  Diio  viri  principes  turmarum 
erant  Isboselh  fiUo  Saul ;  Clialcl.  Duo  viriprincipes 
rapila  duorum  exercituum  ,  fuerunt  cum  filio 
Saulis  ;  Valablus  :  Pra^fecti  copiarum.  Latrones 
n-go  hic  vocantur  milites  ,  qui  huc  illuc  praeda- 
tum  excurrere  solent  (  latrones  enini  proprie 
(lir.tos  non  tolerassetrexlsboseth):  nam  hi  hebr. 
vocantur  annj  gedudim  :  sic  olini  Romani  per 
latrones  intelligebant  milites  mercenarios ,  eo 
quod  ut  latrones  et  cx  insidiis  ad  pr.edandum 
cxcurrebant ,  ait  Varro  ,  Fesius  et  Noiiius  Macel- 
lus.  Sic  Jephte  vocatur  ,  princeps  latronum  ,  id 
est,  militum  prcedantium  ,  Judic.  11.  3.  Forte 
lii  duo  fuere  duces  ,  sive  capitanei,  custodiae 
regise  ,  puta  militum  praetorianorum  ,  qui  Isbo- 
sethum  slipabant  et  custodiebant ,  ut  modo  fa- 
ciuntHelvetii :  sicenim  facilis  eis  fuitin  domum 
ingressus ,  et  adlsboseth  secretus  accessus.  Ita 
Salianus. 

3.  Et  fugerU:\t  Berothit.e,  ]  puta  Baana  et 
Recliab  jam  dicti ;  fugerunt  aulem  a  facie  Isbo- 
seth  apud  quem  milituranl ,  ob  facinus  aliquod 
commissum,  quod  Isboselh  punirc  volebat.  Ita 
Rabanus  ,  Abulensis,  Serarius  et  alii.  Perperam 
ergo  R.  Salomon  et  Gajetan.  per  Berotliitas  acci- 
piunt  omncs  cives  et  incolas  urbis  B^^roili.  Cur 
<!nim  omnes  cives  fugissent?  Et  quid  fiiga  eo- 
rum  facit  ad  historiam  praesentem  ?  Nam  quod 
ait  R.  Salomon,  et  exeo  Lyran.  eos  fugisse  mor- 
luo  Saule  metu  Philisthneorum  ,  eo  quod  eis  vi- 
cina  esset  Berotli ,  ex  eo  refellitur  ,  quod  hi  duo 
duces  erant  militum  Isboseth  post  moriem  Sau- 
lis  ,  uli  dictuni  est  vers.  2. 

U.  Erat  autem  Jonatile  filio  Saul  filius  de- 
•  BiLis  PEDiBUS  ,  ]  nomine  Miphlboselh ,  ut  sequi- 
lur.Cur  hicinduciturmentioMiphiboseth?  Resp. 
ut  significelur  ex  stirpe  Saulis  nullum  super- 
fuisse  masculum  rcgno  idoneum  :  nam  Miphi- 
boseth  ,  qiii  solus  supererat  ,  erat  claudus  et 
deforinis  ,  ineptusque  ad  bella  Israelis  gerenda  ; 
quare  mortuo  Isboseth  (  cujus  caedes  hic  narra- 
tnr)  nccessarioa  slirpeSaulis  rHgnum  fuit  trans- 
ferendum  ad  Davidem.  Ila  Abul.  Aliler  Hebraei 
apud  S.  Hieron.  in  Tradil.  Raban.  Cajet.  R.  Sa- 
lomon  ,  et  alii  respondent ,  scilicet,  Baana  et 
Rechab  militasse  non  sub  Isboseth  ,  sed  sub  Jo- 
nalha  ,  quare  favisse  ejus  filio  Miphiboseih  ,  et 
voluisseeumcreareregem,  ideoqueconspirasse 
in  necem  Isboseth  :  sed  Miphiboselh  conspira- 
tionem  eorum  detulisse  adlsboseth  ,  cujus  vin- 
dictam  illos  metuentes  fugisse  ,  ac  secreto  re- 
deuntes  eum  occidisse  ,  ut  Davidis  gratiam  ini- 
rent.  Sed  haec  mera  est  conjectura  ,  nullum  in 
Script.  habens  fundamentum. 

5.  QU[  DORMIEBAT  SUPER  STRATUM  SUUM  MERI- 

DiE,  ]  uti  mnlti  in  Italia  aliisque  regionibus  ca- 
lidis  meridiantur  ,  et  meridie  levem  somnum 
capiunt  ;  nam  alioqui  sanctio  medicorum  esJ,  : 
Somnum  fuge  meridianum.  Clialdeeus  hnnc  som- 
num  vocat ,  somnumregam,  dicens  t  Et  illc  (Isbo- 
seth)rfor»ue/25  5o?7inf(mreg-(tm;regesenimvigilan- 


tes,  qui  noclu  saepe  pro  salute  et  negotiis  regni 
excubare  et  noctes  ducere  insomnes  coguntur, 
somnum  captant  a  meridie.  Sicut  Epaminondas 
dux  Thebanorum  ,  iis  festa  et  convivia  cele- 
brantibus  ,  indeque  dormitantibus  ,  excubare 
solebat ,  dicens  :  Ego  conlra  liostes  pervigilo  ,  ut 
vos  secure  conuivemini  ;  vere  aurea  principis 
sententia.  Idem  Epaminondas  cum  quemdam  e 
vigilibus  dormientem  transfixisset,  ideoque  ni- 
miae  severitalis  arguerelur  :  Talem  ,  inquit ,  eum 
reiiqui  ,  qualem  inveni  ;  mmwnmvitaviventium 
vigilia  ,  ideoque  vila  dormientium  mors  potius  est, 
qucim  vita  ;  unde  Ghristus  in  Evangelio  crebro 
vigilare  nos  jubet. 

Et  ostiaria  domus  purgans   triticum   (  jam 

trituratum ,  eximendo  lapillos  ,  paleas,  elc.  , 

ac  singula  quasi  grana  seligendo  ,  nt  plane  sint 

pura  ad  delicias  )  obdormivit  ,  ]  scilicet  ex  la- 

bore  purgandi  ,  <Tque  ac  ex  aestu  fessa  in  som- 

num  incidit.  Pulchram  et  perulilem  hac  de  re 

tropologiam  aCfert  S.  Gregor.  1.  1.  Moral.  c.  18  : 

Ostiaria ,  ait ,  triticum  purgat  ,  cum  mentiscus- 

todia  discernendo  ,  virtutes  d  vitiis  separat.  Quce 

si  obdormierit ,  in  mortem  prpprii  domini  insidia- 

tores  aimitlit ;  quia  cum  discretionis  soUicitudo 

cessaverit  ,   ad  interficiendum  animum  malignis 

spiritibus  iter  pandit.  Qui  ingressi  spicas  toUunt  ; 

quia  mox  bonarum  cogitationum  germina  aufe- 

runt ,  atquein  inguine  feriunt  ;  quiavirtutemcor- 

dis  delectatione  carnis  occidunt.  In  inguine  quippe 

ferire  ,    est  vitam  mentis  delectatione  carnis  per- 

/b?we.  Damnum  vero  dormitantishujuscustodi;e 

subjicit  ,   dicens  :  I^equaquam  vero  Isboseth  iste 

hac  morte  succumberet,  si  non  ad  ingressum  domus 

mulierem  ,  id  est  ,  moUem  custodiam  ad  mentis 

aditum  deputasset.  Forlis  namque  viriUsque  sen- 

sus  prceponi  cordis.foribus  debet  ,  quem  nec  negli- 

genticE  somnus  opprimat,  nec   ignorantice   error 

faUat.  Unde  bene  et  Isboseth  appellatus  est  ,    qui 

cuslode  femina  hostiUbus  gUidiis  nudatur  :  Isboseth 

quippe  vir  confusionis  dicitur.  Vir  autem  confu- 

sionis  est  ,  qui  forti  mentis  custodia  munitus  non 

est ;  quia  ,  dumvirtutes  se  agere  a^stimat ,  subin- 

tranlia  vitia  nescientem  necant.  Tota  itaque  vir- 

tute  muniendus  est  aditus  mentis  ,  ne  quando  eam 

insidiantes  liosles  penetrent   foramine   neglectce 

cogitationis.   Hinc  Salomon  ait  :  Omni  custodia 

serva  cor  tuum  ,  quoniam  ex  ipso  vita  procedit. 

Eadem  ad  verbum  ex  S.  Gregorio  transcripsit 
Angelomus,  Rupertus  et  Eucherius  ;  unde  li- 
quet  Eucherium  hunc  non  esse  S.  Eucherium 
Lugdunensem  Episcopum,  qui  cenlum  et  am- 
plius  annis  S.  Gregorium  antecessit ;  sed  Bedam 
vel  quem  illius  aevi. 

Politice  discant  hic  principes  vel  per  se  vel 
per  fidos  amicos  excubare  ,  praesertim  iis  tem- 
poribus  queis  caeteri  dormiunt  ,  ut  meridie  et 
noctu  ;  haec  enim  tempore  captant  hostes  ,  ut 
incautos  invadanl  et  opprimant.  Sic  Philippus 
rex  Macedonum  ,  pater  Alexandri  Magni,  cum 
in  exercilu  dormivissct  ,  experrectus  :  Tuto  ^ 
ait ,  dormivi ,  vigilavit  enim  Antipater.  Iia  P)u« 


COMiVIENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  IV.  389 


larch.  in  Apopht.  Idem  cuni  inierdiu  dormiret, 
Crsecique  ad  fores  convenienles  criminarenlur 
illum ,  Parmenio  eum  defendeiis  :A'o/</<? ,  inquit, 
admirarisi  nunc  Pliilippas  donniat;  narn  quandovos 
donniebaCis,  illevigilabat.  \cvaesten\m  Platonis 
.venteniia  ,  quam  recenselLaerlius  lib.  3  :  Nemo 
dormiens  ulla  re  dignus  est  ;  quia  similis  est 
moriuo.  Somnus  enim  est  imago  moriis  ,  uii 
aiebat  Alexander  Magnus  ,  dicliians  ex  somno 
se  coliigere  quod  esset  homo  mortalis  ,  non  Jo- 
vis  fiiius  ,  utinonnulli  adulantes  dicebant,  tesic 
Pkitarclio.  Imo  sa^pe  a  somno  itur  in  mortem. 
Unde  Gorgias  Leoniinus  senliens  soporem  leiha- 
lem  obrepere  ,  amico  percunctanli  :  Quo  pacio 
haberet  ?  Somnus  ,  inquit ,  jam  incipit  me  fralri 
suo  { morli )  commendare.  Ila  ^Elian.  lib.  2. 

6.  Ingressi  su>tautem  domum  lateinter,  assu- 
Mt>TES  spiCAS  TRiTici  ,  ]  ul  fraus  ct  csedis  Isbo- 
selh  machinaiio  laterel  ,  si  cui  vigili  occurre- 
rent  ;  videbantur  enim  esse  irilici  messores  , 
vel  empiores  et  mercatores  ,  ut  verlit  Chald. 
R.  Salomon  ,  et  alii  ;  unde  ex  Hebr.  vertas  :  In- 
gressi  sunt  in  medium  domus  accipienlium  fru- 
menta;  licet  Hebraei  apud  S.  Hieron.  putent  eos 
geslasse  spicas  triiici  ,  quod  fingerent  se  eas 
quasi  primilias  et  munera  regi  Isboselh  oblatu- 
ros.  Alii,  ut  spicis  faciem  legerent,  ne  agnos- 
cerenlur.  Alii  censent  eos  spicas  virentes  de- 
tulisse  ostiariae  ,  utilla  solita  purgare  triticum  , 
spicas  exfollicularel  et  tereret ;  itaque  faceret 
polentam  quae  priscis  erat  in  dcliciis  ;  hoc  enim 
feminarum  erat  opus.  Unde  Abigail  polentam 
obtulit  Davidi ,  ut  ejus  iram  leniret  lib.  1.  c.  25. 
vers.  18.  ItaSanchez.  Quae  conjectura  esl  appo- 
sila  et  verosimilis. 

Et  percusserunt  eum  in  inguine.  J  Hebr.  sub 
quinta  ,  scilicet  costa ,  quae  est  ultima  sub  qua 
nihil  esl  osseum  ,  sed  venler  mollis  ,  ideoque 
ictui  ei  perforationi  lethali  opporlunus. 

11.    QuANTO  MAGIS  NUNC  ,  CUM  HOMINES  IMPII  IN- 

terfecerunt  vtrum  iNNOxiuM  ,  ctc.  ]  Isboselh  erat 
hosiis  et  noxius  Davidi ,  cum  eoque  de  regno 
digladians  ;  David  tamen  eum  vocat  innoxium  , 
quia  censebat  eum  bona  fide  exisiimare,  ad  se, 
quasi  ad  Saulis  regis  defuncti  filium  regnum 
pertinere  ;  nec  enim  ei  liquido  consiabat  illud 
fex  Dei  dono  ad  Davidem  esse  translatum  :  licet 
enim  forte  audisset  Davidem  a  Samuele  unctum 
in  regem  ,  tamen  jus  Davidis  ei  non  erat  liqui- 


dum  ;  nam  excipere  potcral  ac  dicere  Davidenj 
uncium  quidem  in  regem  ,  sed  suse  iribus  Judae 
dunlaxat  ,  caeteras  ergo  tribus  ad  se  spectare  ; 
aut,  Davidcnj  unctum  quidcm  esse  in  regem  , 
sed  ut  regnarei  eo  casu  ,  quo  stirps  regia  Saulis 
deficerei  ut  illi  succederet  :  jam  autem  hanc 
slirpem  necdum  defecisse,  sedin  seperdurare, 
quare  Davidem  non  posse,  exclusa  stirpe  regia^ 
regnum  suum  invadere. 

12.  Interfecerunt  eos.  ]  Fecit  id  David  ,  ut 
amolirelur  a  se  suspicionem  populi ,  quod  ipse 
secreto  auctor  vel  conscius  fuisset  ceedis  Isbo- 
seih.  Rursum  ut  amorem  suum  erga  Saulem  et 
Isboseth,  licet  sibi  inimicos  ostenderet ;  itaque 
clemenliae  et  beneficenliae  famam  sibi  apud  om- 
nes  iribus  conciliaret ,  quse  magnam  regi  apud 
subditos  benevolentiam  et  auctoritaiem  conci- 
lial.  Tertio  ,  ut  quasi  rex  et  jtidex  puniret  tan- 
tum  scelus  ,  ac  iniquam  ca^dem  regis  ulciscere- 
tur.  Corpus  enim  regium  omnibus  inviolabile 
esse  debet. 

Porro  Theodor.  et  Abulensis  censent  Davidem 
hos  regicidas  crucifixisse.  Josephus  lib.  7.  c.  2. 
ait  eos  exquisitissimis  tormentis  fuisse  affec- 
tos  ;  sed  nil  tale  habet  Scriptura  ,  quas  innuil  eos 
illico  fuisse  occisos ,  ideoque  gladio  vel  lancea 
confossos  ,  ac  mox  manus  quibus  caedem  patra- 
rant ,  et  pedes  ,  quibus  ad  eam  contenderant  , 
fuisse  prcecisos  ,  et  suspensos  ad  perpetuam' 
sceleris  memoriam  et  vindictam. 

Caput  autem  Isboseth  tulerunt  et  sepelie- 
RUNT  iN  SEPULCRO  Abner  in  Hebron  ,  ]  quia  He- 
bron  erat  locus  quasi  sanctus  ,  consecratus  se- 
puliurae  Abrahaj ,  Isaac  et  Jacob  ,  et^ut  mulii 
volunt ,  Ado?.  Vide  dicta  Josue  \i\.  15. 

Porro  pompam  funeris  David  non  exhibuit 
Isboselh ,  quam  exhibuerat  Abner  ,  lum  quia 
Abner  in  ditione  sua  erat  occisus  juxlaHebron  , 
Isboseth  vero  extra  limites  regni  sui :  tum  quia 
Isboselh  perpetuo  adversatuseratDavidi;  Abner 
vero  ab  Isboseth  transierat  ad  Davidem  ,  ad  eum- 
que  caeteras  tribus  traducere  satagebat.  Denique 
cum  Abner  occideretur,  vehemens  omnino  erat 
multorum  suspicio  ,  Davidis  jussu  vel  nuiu  , 
eum  fuisse  occisum  ;  quare  ui  hanc  suspicio- 
nem  eis  demeret,  opus  fuit  illi  summe  honorare 
Abnerem  in  funere.  Ita  Abulensis ,  Salianus  et 
alii. 


390  COMMENTAP.IA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  V. 

CAPUT  QUINTUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 
Undecim  tribus  creant  sibi  unguntque  Davidem  regem  in  Hebron.  Mox  ,  V.  6.  David 

JeBUS^IS    C^SIS    EXTORQUET    ARCEM     SiON  ,    IN    QUA    HlRAM    CURAT    iEDIFICARI    DOMUM 

Davidi  ;  UBi  Davidi  ,  v.  13.  multiplicat  uxores  et  filios.  Denique  ,  V.  18.  c^dit 
Philisth^os  primo  ,    ET  secundo  ,    V.   23.  dante  Deo  signum  Davidi  ,  sonitum 

GRADIENTIS  IN  CACUMINE  PYRORUM. 

1 ,  ffi;^^^_^^^^T  veneriint  universse  tribus  Israel  ad  David  in  Hebron  ,  dicentes  :  Ecce 
Inos  ,  os  tuum  et  caro  tua  sumus.  2.  Sed  et  heri  et  nudiustertius ,  cum 
|esset  Saul  rex  super  nos ,  tii  eras  educens  et  reducens  Israel ;  dixit  autem 
'Dominus  ad  te  :  Tu  pasces  populum  meum  Israel ,  et  tn  eris  dux  super 
jilsrael.  3.  Venerunt  quoque  et  seniores  Israel  ad  regem  in  Hebron  ,  et 
Ppercussit  cum  eis  rex  David  fcedus  in  Hebron  coram  Domino  ;  unxerunt- 
^ue  David  in  regem  super  Israel.  4.  Filius  triginta  annorum  erat  David  , 
cum  regnare  coepisset^  et  quadraginta  annis  reguavit.  5.  In  Hebron  regnavit  super  Judam 
septem  annis  et  sex  mensibus ;  in  Jerusalem  autem  regnavit  triginta  tribus  annis  super  omnem 
Israel  et  Judam.  6.  Et  abiit  rex  ,  et  omncs  viri  qui  erant  cum  co ,  in  Jerusalem  ad  Jebusseum 
habitatorem  terrae ,  dictumque  est  David  ab  eis  :  Non  ingredieris  huc  ,  nisi  abstuleris  caecos  et 
claudos  dicentes  :  Non  ingredietur  David  huc.  7.  Cepit  autem  David  arcem  Sion^  haec  est 
civilas  David.  8.  Proposuerat  enim  David  in  die  illa  prsemium  ,  qui  percussisset  Jebusaeum  , 
et  tetigisset  domatum  fistulas ,  et  abslulisset  caecos  et  claudos  odientes  animam  David  ;  idcirco 
dicitur  in  provcrbio  :  Csecus  et  claudus  non  intrabunt  in  templum.  9.  Habilabit  autera  David 
in  arce  et  vocavit  eam  ,  Civitatem  David  ;  et  sedificavit  per  gyrum  a  Mello  et  intrinsecus.  1 0.  Et 
ingrediebatur  proficiens  atque  siiccrescens,  et  Dominus  Deus  exercituu/ri  erat  cum  eo.  1 1 .  Misit 
quoque  Hiram  rex  Tyri  nuntios  ad  David  ,  et  ligna  cedrina ,  et  artifices  lignorum  ,  artiOcesque 
lapidum  ad  parietes  ,  et  aedificaverunt  domum  David.  12.  Et  cognovit  David  quoniam  confir- 
masset  eum  Dominus  regem  super  Israel  ,  et  quoniam  exaltasset  regnum  ejus  super  populum 
suum  Israel.  13.  Accepit  ergo  David  adhuc  concubinas  et  uxores  de  Jerusalem  ,  postquam 
venerat  de  Hebron  ,  natique  sunt  David  et  alii  filii  et  filiae  ;  14.  et  haec  nomina  eorum  qui  nati 
sunt  ei  in  Jerusalem  ,  Samua  et  Sobab  et  Nathan  ,  et  Salomon  ,  15.  et  Jebahar  ,  et  Elisua  et 
Nepheg  ,  16.  et  Japhia  ,  et  Elisama ,  et  Elioda ,  et  Eliphalefh.  17.  Audierunt  ergo  Phi- 
lislhiim  quod  unxissent  David  in  regem  super  Israel ,  et  ascenderunt  universi  ut  quaererent 
David  ;  quod  cum  audisset  David  ,  descendit  in  praesidium.  18.  Philislhiim  autem  venientes 
diffusi  sunt  in  valle  Raphaim.  19.  Et  consuluitDavid  Dominum  ,  dicens :  Si  ascendam  ad  Phi- 
listhiim  ?  et  si  dabis  eos  in  manu  mea  ?  Et  dixit  Dominus  ad  David  :  Ascende  ,  quia  tradens 
dabo  Philisthiim  in  manu  tua.  20.  Venit  ergo  David  in  Baal  Pharasim  ,  et  percussit  eos  ibi ,  et 
dixit :  Divisit  Dominus  inimicos  meos  coram  me  ,  sicut  dividuntur  aquae.  Propterea  vocatum  est 
nomen  loci  illius  Baal  Pharasim.  21 .  Et  reliqueruntibi  sculptilia  sua  ,  quao  tulit  David  ,  et  viri 
ejus.  22.  Et  addiderunt  adhuc  Philisthiim  ut  ascenderent ,  et  diffusi  sunt  in  valle  Raphaim. 
23.  Consuluit  autem  David  Dominum  :  Si  ascendam  contra  Philisthaeos  ,  et  tradas  eos  in  manus 
meas  ?  Qui  respondit  :  Non  ascendas  contra  eos ,  sed  gyra  post  tergum  eorum  ,  et  venies  ad 
eos  ex  adverso  pyrorum.  24.  Et  cum  audjcris  sonitum  gradientis  in  cacumine  pyrorum  ,  tunc 
inibis  praelium  ,  quia  tunc  egredietur  Dominus  ante  faciem  tuam  ,  ut  percutiat  castra  Philis- 
thiim.  25.  Fecit  itaque  David  sicut  praeceperat  ei  Dominus ,  et  percussit  Philisthiim  ,  de  Gabaa 
usque  dum  venias  Gezer. 

1.  Et  venerunt  univers^e  tribus  Israel  ad     vers.  23.  et  seq.  ubi  fuse  hic  tribuum  advenius 
David  in  Hebron  ,  ]  ut  eum  sibi  regem  crearciit     et  ordo  describitur. 
communi  omnium  consensu.  Vide  1.  Paral.  12.         Dicentes  :  Ecce  nos,  os  tudm  et  caro  tua  su- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  V. 


391 


MUS,]hocest ,  nos  cognali  tui  sunius,  ita  Chald. 
ne  enini  putaret  quis  David  sanguine  conlingere 
irihum  Juda  duniaxat  ,  ex  qua  oriundus  erat , 
ideoque  eum  solius  tribus  Juda  esse  regeni  , 
hac  de  causa  ceelerie  undecim  tribus  hic  asse- 
runt  Davidem  quoque  suum  esse  consangui- 
neum;  omnesenim  iribus  erantconsanguineae  , 
eo  quod  ex  duodecim  IVatribus  l^atriarcliis  filiis 
Jacob  prognatoe  essent,  Hacc  est  ergo  prima  ra- 
tio  ,  cur  David  sibi  in  regem  eligant  quod  ex  eis 
sit  orlus  ,  eisque  sanguine  junctus  :  sequitur 
ratio  secunda. 

2.  SED  ET  HERI  ET  NUDIUSTERTIUS  ,  GUM  ESSET 
SaUL   REX  SUPER  NOS  ,    TU    ER4S  EDUCENS  ET  REDU- 

CENS  IsRAEL ,  ]  q.  d.  Tu  sub  rege  Saule  magis 
rexistipopulum,  quamSaul,  pro  eoque  feliciler 
semper  pugnasti  ;  par  ergo  est  ut  Saule  mor- 
tuo  quasi  rex  nos  regere  pergas.  Sequitur  tertia 
ratio  petita  ex  Dei  decreto  et  oraculo  de  Davidis 
regno  per  Samuelem  edito. 

DlXIT  AI3TEM  DOMINUS  AD  TE  :  TU    PASCES  POPU- 

LUM  siEiJM  IsRAEL.  ]  Pasces  ,  id  est  reges  ;  lioc 
enim  est  Hebr.  nyiP  tire  et  graecum  noty.x-jn^. 
Uude  sciant  reges  se  debeVe  regere  pascendo 
populum  ,  eo  modo  quo  pastor  pascit  oves  ; 
quocirca  Homerus  Agamemnonem  regem  ■Koi;j.ivx 
>ac-v,  id  est ,  pastorem  populorum  vocal. 

3.  PerCUSSIT  CL'M  eis  rex  David  fof.dus  in  He- 
BRONCORAM  DoMi>o  ,  id  cst ,  coram  toto  coetu  et 
synagoga  populi  fidelis  ,  sive  duodecim  tri- 
buum  ,  cui  praesidebat  Deus  ;  nam  arca  Dci 
non  erat  in  Hebron  ;  quare  coram  ea  hoc  foe- 
dus  sanciri  non  potuit.  Hoc  fccdus  erat  mutua 
promissio  ,  qua  David  promillebat  se  fideiiter 
reguum  Israel  administraturum  juxta  leges  a 
Deo  sancitas  Deuler.  17.  16.  et  seq.  Israeliiae 
vero  vicissim  promitiebant  se  illi  obedientes  et 
fideles  fore. 

UrSXERlNTQUE    DaVID  IN  REGEM    SUPER  ISRAEL.  ] 

David  ter  unctusest  in  regem  Israel :  primo,  se- 
creto  in  domo  patris  a  Samuele  ;  secundo  ,  pu- 
hlice  a  sola  et  tota  tribu  Juda  ;  lertio  ,  hic  ab 
omnibus  tribubus.  David  fuit  typus  Christi  ,  qui 
tripliciler  quoque  unctus  est  :  primo  ,  gratia 
uoionis  personalis  ,  propter  quam  jus  adeplus 
estin  omnes  Dei  electos  ,  ut  eorum  priiiceps  et 
caput ;  secundo  ,  gratia  redemptionis  in  morte : 
propter  quam  Deus  exaltavU  iUum  et  donavit  ei 
nomen  ,  quod  est  super  omne  nomen  ;  el  reipsa 
regnare  coepil  super  patres  ,  quos  e  subterra- 
neis  locis  eduxit  ,  et  paucos  Apostolos  aiquc 
discipulos  ;  tertio  ,  graiia  supremi  Iriumphi  : 
Cum  data  est  ei  omnis  potestas  in  cocloet  in  lerra; 
etSpiritu  sancio  misso  de  coelo  ,  onines  genies 
servierunt  ei  ;  et  implelur  illud  in  dies  juxta 
Psalm.  2  :  Poslula  dme,  et  dabo  libi  genles  lire- 
reditatem  tuam  et  possessionem  tuam  terminos 
lerrcB.  Quin  et  rex  triplici  jure  fuit ;  primo  ,  ut 
Deus  :  Rex  regumet  Dominus  dominanlium  ;  se- 
cundo,  ut  homo  ,  filius  et  successor  Davidis 
regis ,  unde  Naihanael  Joan.  1.  vers.  ^9  :  Pxabbi 
lu  es  rex  IsraeL;  etturbae  venturse  erant  Joan.  6. 
vers.  15  :  Ut  raperent  eum  et  facerenl  eum  regem; 
quae  divinitatem  ejus  non  norant  :  esedemquein- 
gredienti  Hierosolymam  succlamabant  Joan.  12. 
\ers.  13  :  Dcnedictus  qui  venit  in  nomine  Domini 
rex  Israei ;  tertio  ,  ut  Homo  Deus  ,  ex  quo  di- 
cebat  Matth.  28  :  Data  cst  milti  omnis  potestas  in 
rcelo  et  in  tcrra.  Tta  Noster  ,  Salianus  in  Annalib. 
anno  Salomonis  2.  nuin.  98. 

k.    FlLIUS    TRIGINTA    ANNORUM  ERAT  DaVID  ,  CUBI 


REGNARE  ctKPissET.]  Filius  triginla  annorum  ,  id 
est  ,  vir  triginta  annorum.  Est  Hebraismus  , 
quem  explicui  lib.  1.  cap.  11.  vers.  1.  Hinc  pa- 
let  Davidem  fuisse  juniorem  Jonalha,  qui  erat 
quadraginta  annorum  et  amplius  ,  uti  ostendi 
cap.  2.  vers.  10.  Miruui  ergo  nonnullos  censere 
Davidem  fuisse  seniorem  Jonatha  ,  quibus  favel 
S.  Ambros.  lib.  i.  Offic.  cap.  32.  dicens  :  David, 
cum  esset  pi-udentior  ,  Jonathce  tamen  junioris 
consiliis  acquiescebat. 

Allegorice,  David  hic  uti  et  in  alii»  omnibus 
typus  fuit  Chrisli  ;  audi  Angelomum  :  QuodDa- 
vicl  triginta  annorum  regnare  cocpit  ,  prcefigura- 
bat  quodDominus  noster  trigintaannormnvenil  ad 
baptismum  ,  et  incipiebat  Evangelium  rcgni  pnje- 
dicare  ;  cujus  regnum  sempiternum  ,  et  poleslas 
ejus  alteri  non  dabitur.  Quadragenarius  enim  nu- 
merus  ,  qui  ex  quaterdenis  constat  ,  plenitudi- 
nem  temporum  ,  et  rerum  perfectionem  significat. 
Hoc  repraesentavit  regnum  Davidis  ,  quod  fuit 
quadraginta  annoruni. 

Et  quadraginta  annis  regnavit  ,  ]  additis  sep- 
lem  mensibus  ;  nam  septem  annis  et  sex  men- 
sibus  regnavit  super  Judam  ,  deinde  triginla 
tribus  annis  super  toium  Israel ;  nisi  dicas  hos 
triginia  tres  annos  non  fuisse  integros  ,  et  de- 
fuisse  eis  sex  menses  ;  sic  enim  praecise  regna- 
vit  quadraginta  annis  ,  mortuusque  cst  anno 
selatis  sepiuagesimo.  Hebraei  apud  S.  Hieronyni. 
in  Tradit.  dicunt  Davideni  regnasse  quadraginta 
annis  et  sex  mensibus  ;  sed  hos  menses  non 
computari  ,  eo  quod  David  per  sex  menses  Ah- 
salomum  fugerit ,  vel  morbo  laborarit.  Planius 
dicas  Script.  sae|)e  numeros  iniegros  consigna- 
re  ,  et  fractiones  sive  minutias  numerortini 
omitlere. 

6.  Et  abiit  Rex  et  omnes  viri  qui  erant  cum 
EO  iN  Jerusalem  ,  ]  nt  ex  Hebron  sedem  regni 
transferret  in  Jerusaleni  ,  eamque  faceret  regui 
et  synagogae  mctropolim.  Vide  qucC  de  Jerusa- 
lem  dixi  Judic.  1.  et  alibi. 

NOMNGREDIERIS  HUC,  NISI  ABSTULERIS  C/ECOS  et 

CLAUDOs  dicentes  :  NoN  ingredietur  David  HUC.] 
Quaeres  :  quinam  hi  caeci  et  claudi  ?  primo  , 
nonnulli  pulant  fuisse  imagines  et  statuascseco- 
rum  et  claudorum  effictas  in  muris  ,  ut  per  eas 
significarent  Jebusaei ,  arcem  Sion  ita  esse  cel- 
sam  et  munitam  ,  ut  ipsis  niliil  agentibus  ,  ^ 
slatuis  islis  defendi  posset  ;  secundo  ,  Aben 
Ezra  ,  R.  Salomon  cajterique  Rabbini  censent 
fuisse  duas  imagines  duorum  Palriarcharum  , 
unam  Isaaci  c;eci,  alteram  Jacobi  claudi ,  ut  per 
eas  admonerentur  Israelitae  foederis  ,  quod  cum 
Isaac  et  Jacob  eorum  pepigerat  Abimelech  ip- 
sorum  avus  ,  Genes.  26.  ac  proinde  abstinerent 
a  bello  et  invasione  suae  arcis  in  Sion  ;  tertio  , 
Burgens.  censet  fuisse  idola  ,  quae  Jebusaci  quasi 
Deos  tutelares  collocarint  in  muiis  ;  quarto , 
Chald.  caecos  et  claudos  accepit  non  corporales, 
sed  spirituales  :  qui  scilicet  mente  caecutireiit 
etclaudicarent ;  unde  \erl\t:Peccatoreselrulpa- 
tos  ;  quinto  ,  etgenuine  veri  et  propriedicli  hic 
intelligunlur  caeci  etclaudi ;  tales  enim  milites, 
quibus  in  prselio  effossi  erant  oculi,  et  tibicE 
fractte  ,  Jebus.xM  collocarunt  in  muris  et  turri- 
bus  altissimis  arcis  Sion  ,  praefidentes  loci  mu- 
niiioui  ,  ad  sarcasmum  et  hostilem  irrisionem 
I)avidis,q.  d.Fiuslra  tentas,  0  David,  oppugnare 
nostram  arcem  quae  ita  loci  nalura  muniia  est , 
ut  a  solis  caecis  et  claudis  quos  in  ea  vides  ,  de- 
fendi  possil.  Age  ergo,  si  tibi  cor  esl  arcem  op- 


sm 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.   Cap.  V. 


pugiiare,  vola  iii  ejus  iiiuros ,  el  ex  eis  toUe 
caecos  el  claudos  ,  itaque  arcem  iiigredere  et 
occupa  ;  sed  scito  ,  el  post  coecos  cl  claudos  , 
uos  oculalos  pedibusque  et  mauibus  valeutes 
libi  occursuros  ,  et  te  tuosque  e  muris  detur- 
baturos  :  ita  Joseph.  lib.  7.  Antiq.  cap.  2.  Pro- 
cop.  Theodor.  Angelomus,  Abulensis  ,  Serarius, 
et  alii.  Sic  Tyrii  ,  ait  Lyranus  ,  in  muris  Tyri 
muniiissimis  constiluerunt  pygmaeos  ,  quasi  illi 
soli  eos  propugnare  sufTicerent.  Ezech.  27.  11. 
Vid.e  ibi  dicta. 

Addunt  Hebraei  apud  S.  Hieron.  in  Tradit.  et 
Glossa  Jebusaeos  a  Davide  vocalos  fuisse  ccecos 
et  claudos,  id  est ,  debiles  el  inermes  ,  ideoque 
ipsos  hocconviciumin  Davidemper  sarcasmuui 
retorsisse  ,  eique  suos  caecos  et  claudos  obje- 
cisse ,  q.  d.  Posuimus  in  muris  nostris  defen- 
sores  caecos  et  claudos  ,  quia  tu  nos  c;ecos  et 
claudos  vocilas  ;  age  ergo,  experire  an  tales  si- 
mus  ,  et  cum  caecis  et  claudis  hisce  dimica  ,  ac 
yidebis  non  nos  ,  sed  tuos  milites  fieri  claudos 
et  caecos  ;  est  hoc  scomma  mililare.  Addunt 
alii  Jebusaeos  vocix&se  Hebvxos  ccecos  et  claudos. 
Sic  enim  Manethoo  :  Lysimachus  et  alii  apud 
Joseph.  lib.  1.  contra  Appion.  conviciantur  Moy- 
sen  et  Hebraeos  ob  lepram  ,  scabiem  ,  aliosque 
morbos  a  rege  fuisse  ejeclos.  Quare  Moysen  oc- 
togiuta  millia  leprosorum,  mancorum  et  muti- 
lorum  V.  g.  ciecorum  et  claudorum  ex  yEgypio 
eduxisse.  Scomma  ergo  hoc  in  Hebraeos  detor- 
serunt  Jebusaei  ,  q.  d.Vos,  Hebraei,  cum  Moyse 
vestro  estis  leprosi,  mutili ,  caeci  et  claudi ,  ideo- 
(jue  ab  ^Egypiiis  ejecti  ;  vultis  ergo  occupare 
arcem  noslram  Sion  ?  sane  nos  experiemini  va- 
lenliores  jEgypliis  ,  qui  vos  quasi  caecos  et  clau- 
dos  facilehinc  propulsabimus.  Insullarunt  ergo 
Davidi  ,  q.  d.  Tu  cum  caecis  et  claudis  luis  He- 
braeis  non  ingredieris  huc  :  facesse  ergo  hinc  , 
et  abi  redique  ad  tuos  ^gyptios. 

7.  Gepit  AUTEAi  David  arcem  SiOi\.  ]  Nola  :  Da- 
vid  conviciis  Jebusteorum  animum  non  demi- 
sit  ;  sed  extulit  ,  ac  proposilis  iugeutibus  prae- 
miismilitesincitavitadarcemSiouinvadendam, 
qui  promissis  illecti  animosein  arcemconscen- 
clerunt ,  eauKiue  occuparunt ,  ac  caecos  et  clau- 
dos  ibidema  Jebusaeis  positosdeiurbarunt.  Porro 
David  annoprimo  regni  sui  super  totum  Israel, 
qui  fuit  vitaeejus  trigesimus  oclavus,  cepit  Sion 
el  Jerusalem  ,  ac  sedem  regui  ex  Hebron  in  il- 
lam  iranstulit  ,  in  illaque  regnavit  triginta  iri- 
bus  annis  ,  ut  dictum  est  v.  6. 

8.  Proposuerat  enim  David  in  die  illa  pr.e- 

MIUM,  QUI  PliRCUSSISSET  JeBUS/EUVI  ,    ErTETIGISSET 

DOviATUM  Pistulas  ,  ]  id  est ,  tectorum  imbrices 
vel  canales  ,  per  quos  aqua  e  leclis  in  terram 
delluebat,  q.  d.  Proposuit  David  priemium  ei 
qui  primus  summitates  murorum  et  canalium 
Sionis  appreheudisset ,  ac  eos  trausiliens  in 
arcem  iutrasset.  Praemium  erat  ul  is  fieret  dux 
et  princeps  miliiifce  Davidis.  Fecit  lioc  Joab  ,  qui 
proinde  licet  ob  c;edem  Abuer  mererelur  hoc 
principatu  privari  ,  tamen  ob  superalam  arcem 
Siou  ,  quod  scilicet  primus  in  eam  ,  non  per 
cedrumabHebraeisadhoc  excisam,  utnugaulur 
Hebraei ,  sed  per  admotas  arci  scalas  conscen- 
disset  ,  meruit  a  Davide  in  principatu  hoc  suo 
confirmari ,  ut  patet  1.  Paral.  11.  vers.  6.  Cum 
cnim  undique  scalae  ab  Hebrcxis  arci  admove- 
reuiur  ,  mullique  per  eas  iu  iriiros  evadere 
coutenderent ,  Joab  omues  superavit ,  primus- 
que  in  muros  asccndit ,  ut  notam  sceloris  occisi 


a  se  Abner  hac  geuerositate  et  victoria  deleret  , 
atquc  Jebusaeos  arcis  cuslodes  occidit  ad  unum 
omnes  ,  exceplo  uuico  Areima  ,  qui  Judaeiserut 
ainicissimus,  ait  Josephus.  Hic  enim  Davidi  ven- 
didit  aream  in  monie  Sion  ,  ad  fabricandum  in 
ea  templum,  de  quo  cap.  2Zi. 

Et  abstulisset  c.^cos  et  claudos  odientes 
ANiMAM  David.  ]  Hinc  palet  veros  caecos  et 
claudos  ,  milites  Jebusa!Os  positos  fuisse  in  mu- 
ris  Sionis  ,  quos  David  per  Joab  abstulit  ,  et  ut 
aiunt  Lxx  Roman.  pugione  occidit.  Objiciebat 
Marcion  Christum  non  esse  filium  Davidis,  vel 
certe  ab  eo  esse  degenerem  ,*  eo  quod  David 
occidissel  ccecos  et  claudos  quos  Christus  sana- 
bat.  Resp.  Tertull.  lib.  ii.  conira  Marc.  36.  Davi- 
dem  occidisse  Jebusoeos  caecos  et  claudos  odien- 
tes  animam  David  ;  al  caeci  et  claudi  curati  a 
Christo  non  odiebant ,  sed  amabanl  Chrislum  , 
ab  eoque  visum  poscebant.  Quare  cceci  illi  et 
claudi  Jebusaei  resistentes  Davidi  repraesenta- 
baut ,  ait  Angelomus  ,  Scribas  et  Pharisaeos  , 
qui  spiritualiter  erant  cceci  ;  quia  non  agnosce- 
bant  Christum  ,  et  claudi ,  quia  ad  bona  opera 
erant  tardi  et  inepti",  quos  proinde  Christus  re- 
darguit  et  morte  aeterna  punivit ,  de  quibus  ipse 
ait  :  Cceci  sunt  et  duces  ccecorum  ,  Matth.  15. 
vers.  l^.  et  c.  23.  vers.  13  :  Vce  vobis  ,  Scribce 
et  Phariscei  hypocritcB  ,  quia  clauditis  regnum  ccc- 
lorum  ante  homines  ;  vos  enim  non  intratis  ,  nec 
introeuntes  sinitis  intrare. 

Mystice  ergo  ,  cc^ci  et  claudi  sunt  infideles  , 
hcTeretici  et  fideles  prave  viventes  ,  qui  factis 
negant  ,  quae  se  credere  profitenlur  ,  quique  in 
via  Deiclaudicant,  nunc  Deo,  nunc  mundo  ser- 
vire  et  placere  conantes.  Hi  non  ingrediuntur 
templum  coeleste.  Quocirca  S.  Paulus  Hebr.  12. 
vers.  13.  dixit  :  Propter  qaod  remissas  manus  , 
et  solula  genua  erigite  ,  et  gressus  rectos  facite 
pedibus  vestris  ,  ut  non  claudicans  quis  erret  , 
magis  aulem  sanetur.  Oremus  ergo  cum  Psalte 
Deum  :  Vt  non  infirmenlur  vestigia  nostra  , 
Psalm.  17.  17  :  Et  ut  ponat  pedes  noslros  quasi 
ceroorum  ,  ibidem  vers.  3^  :  Ut  viam  mandato- 
rum  Dei  curramus  ,  Psalm.  118.  32.  Sapienler 
S.  Ambrosius  serm.  68  :  Petrus ,  ait ,  pelraest 
super  quam  cedificalur  Ecclesia  ,  ideoque  sicut  in 
Ecclesia  fidei  fundamentum  continet  ,  ita  et  in 
homine  membrorum  fundamenta  confirmat  ,  uti 
claudo  gressum  reslituit,  Act.  3.  7  ;  Et  ut  Chris- 
tianus  non  jam  trepidus  et  imbecilLis  possit  super 
petram  Ecclesice  ,  sed  robustas  el  fortis  incedere. 

IdCIRCO  DICITUR  IN  PROVERBIO  -.  C/LCUS  et  clau- 

DUsNON  INTRABUNT  IN  TEMPLUM.]  Hel)r.  m  domum; 
quod  Salianus  et  alii  accipiunt  de  domo  ,  sive 
palatio  Davidis  :  Vatablus  de  arce  Sion  ,  q.  d. 
Quia  caeci  et  claudi  Jebusaji  restilerunt  Dayidi 
in  arce  Sion  ,  eumque  irriserunt  ;  hinc  sahxit 
David  ,  eisque  hanc  poenam  statuit ,  ut  nemo 
eorum  deinceps  arcem  Sion  ,  et  domum  suam 
iu  arce  sitam  ingrederelur.  Verum  Noster  et  lxx 
domum  Dei  inlelliguut,  scilicet  templum.  Porro 
poterani  Hebraei  caeci  et  claudi  ingredi  lemplum 
vetus;  nam  eos  inillo  curavitChristus,  Mallh.  21. 
vers.  ih.  David  ergo  lempli  ingressu  arcuit  et 
prohibuitnon  Hebraeos,  sedJebusaeos  caecos  et 
claudos  ,  qui  ipsum  irriserunt,  q.  d.  Vos  Jel)u- 
s;ci  caeci  et  claudi  superbe  insultastis  Davidi , 
quod  ipse  nequirel  occupare  arcem  Sionis  :  id- 
circo  ipse  ea  occupala  vobis  incongruam  poenam 
hoc  scomma  in  vos  relorquet  ,  staluitque  ne 
quis  vestrum  in  arcem  Sioo ,  et  multo  minus  in 


COAIMENTAaiA  IN  LlDIiUM  II.  REGlJM.  Cap.  V. 


m 


rabernaculum  ,  vel  lemplum  iii  monie  Sion 
aidilicalum  inf^reclialur  ;  quare  voslrum  ciicle- 
riuminproverbium  abiit,  ut,  cum  quem  slullae 
su;e  osteniationis  meritas  (lare  pcenas,  iJianKiue 
in  caput  ostenlantis  relorqueri  homines  vident, 
dicant:  Ccecuset  claudusnon  inlrabunl  intempluni, 
q.d.llicjactabundusdonumsuum,  quod  superlje 
ostentabat ,  perdidit ,  eoque  in  pcenam  jaclan- 
tiae  suae  spoliatus  est.  Idipsum  tamen  ad  liite- 
lam  dicilur  a  sacerdoiibus ,  qui,  si  caeci  essent 
velclaudi,  arcebaniur  minisierio  templiLev.  21. 
vers.  18.  Alii  puiant  hoc  proverbium  dici  de  re 
impossibili ,  ut ,  cum  quid  impossibilequis  ten- 
(at,  dicatur  ei  :  Ccecus  et  claudus  non  intrabunt 
in  templum  ,  q.  d.  Rem  impossibilem  tenlas 
eamque  possibilem  efficere  satagis  ,  sedfruslra. 
Hic  luil  primus  acius  regni  Davidis  super  totum 
Israel,  scilicetoccupatioSionis  ,  ac  regii  throni 
iranslatio  ex  Hebron  in  Sion  et  Jerusalem.  Vo- 
lebal  enim  Deus  in  ea  statuere  caput  regni  ct 
synagogse  ,  eo  quod  Christus  Davidis  antiiypus 
in  eaden]  erat  pr^edicaturus  et  erecturus  Eccle- 
siam  ,  ibique  regnum  suum  spirituale  incboa- 
lurus  ;  juAta  illud  Isaiae  cap.  2.  vers.  3  :  DeSion 
exibit  lex  ,  et  verbum  Domini  de  Jerusalem.  Ec- 
ciesia  enim  est  Sion  ,  id  est  specula  ,  quia  per 
hdem  speculaiur  Deum  in  terris,  et  per  visio- 
nem  eumdem  speculabitur  in  ccelis.  Et  cap.  62. 
vers.  1  :  Propter  Sion  non  tacebo ,  et  propter  Je- 
rusalem  non  quiescam ,  donec  egredialur  ut  splen- 
dor  justus  ejus  ,  et  Salvator  ejus  ut  lampas  ac- 
cendatur. 

9.    ET    ^DIFICAVIT     PER   GVRUM    A    MkLLO.  ]    DC 

Melio  et  toiius  Hierosolyma;  siiu  et  siruclura, 
vide  Adrichom.  Ariam  et  Vilalpandum  lib.  2.  de 
Templo  cap.  2.  in  Apparaiu  :  prsefeclus  hujns 
aedificationis  luit  Joab  1.  Paral.  11. 

Porro  Chald.  Cant.  7.  k.  vertit:  Mdificavit  ar- 
ceni  Sion,  quxvocatur  Migdala  de  Libnan,  id  est 
lurris  Libani ,  quia  omnis  qui  steterit  in  ea  po- 
lest  numerare  omnes  lurres  qacesunt  in  Damasco. 
Melius  idem  cap.  U.  15.  ait  ipsam  Jerusalem  vo- 
cari  Libanum. 

Mello.  ]  Hebr.  idem  est  quod  plenitudo;  nnde 
Hebraei  per  Melto  accipiuni  locum  comiiiorum, 
quia  illic  congregabaiur  populus  ad  consulian- 
dum  de  rebus  agendis.  Alii  inlelligunt  aggerem 
qui  cingebai  arcem.  Alii  putani  fuisse  fossam 
circa  arcem  ,  qu£e  dicia  sit  Mello  quod  a(;ua 
implerelur.  Alii  autumant  Mello  fuisse  summi- 
tatem  sive  verticem  montis  Sion.  Verum  dico 
cum  Josepho,  Vilalp.  Saliano,Sanchez,  Richar- 
do,  Adrichom.  et  aliisChorographis  :  MeKo  erat 
vorago  ac  vallis  profunda  et  lata  valde,  quae 
monlem  Sion  u  civitate  inferiori  discernebat  : 
atque  a  porta  aquarum,  Occidentem  versus, 
usque  ad  portam  piscium  extendebaiur.  Ab  hac 
voragine  David  moniem  Sion  per  gyruni  sedifi- 
cavit  ac  munivit.  Hujus  concavitaiem  Salomon  , 
ut  commoda  esset  platea  cooequavit  (  undc 
etiam  platea  portce  aquarum  vocatur),  eamque 
aedificiis  ornavit;  quae  collapsa  ab  Ezechia  res- 
taurata  sunl.  Ilic  Joas  rex  Juda  ix  suis  servis  in 
descensu  Sela  occisus  est;  Josephi  auiem  aeiate 
l)a;c  vallis  Tyropceon  appellabatur  ,  in  quam  , 
ut  scribit,  domus  creberrimoe  desinebant :  erat- 
«lue  laiissima,  et  habitationibus  homiiumi  fre- 
quentissima;  veruin  nunc  vorago  ipsa  lota  re- 
plfta  est ,  relictis  tamen  prioris  concavilalis 
vesligiis  ,  indeque  dicla  esl  Melio ,  id  esl  ple- 
niiudo,  eo  quod  ruderibus,  saxis  et  domibus 

CORNEL.    A    LAPIDE.    TOXI.    II. 


impleia  esset.  Hic  enim  liber  scriplus  est  post 
iabricam  Sionis  et  templi ,  cum  jam  Meilo  esset 
Mellv ,  id  esl  plena. 

13.  Et  co^cuBiiNAS.]  ConcubincE  non  erant  me- 
retrices  et  pellices,  sed  secundariae  uxores, 
uipote  inferioris  soriis  et  siatus,  uli  jam  saepius 
monui.  Quocirca  harnm  filii  non  numerantur 
l.Paral.  3.  9. 

Porro  1.  Paralip.  3.  v.  6  el  8.  repelitur  et 
bis  ponilur  Elisama  unus  Davidis  Hlius,  quia 
scilicet  David  duos  habebat  filins,  quibus  idem 
nomen  Elisomce  indidit,  vel  quia,  priore  mor- 
tuo ,  posleriori  idem  nomen  imposuit,  ait  Va- 
lablus. 

17.  AlDIERUNT  AUTEM  PhILISTHIIM  QUOD  UNXIS- 
SEJJT  DaVID  IN  REGEM  SUPER  IsRAF.L  ,  ET  ASCENDE- 
RUINT    UMVERSI,  UT  QU^RERENT  DaVID,  ]    Ul  CUm 

inilio  regni  adhuc  invalidum  el  quasi  inermem 
opprimeieni ,  ne  viiibus  auclis  et  regno  con- 
fiimalo  ob  eo  opprimcrenlur,  uli  ab  eo  op- 
I)iessi  fuerant  occiso  Golialh  1.  Regum  17. 
et  seq.  Lnde  David  videns  se  hostibus  cinclum, 
ad  Deum  confugit,  diclavitque  Ps^alm.  2.  Quare 
fremuerunt  gentes ,  clc.  uhi  ad  lilleram  Philis- 
thaeorum  contra  se  conspirationem ,  allegor. 
Judaeorum  etgentium  conlra  Christum  et  Apos- 
tolos  conjuralionem,  suamque  et  Chrisli  de  iis 
victoriam  describit. 

QUOD  CUM  AUDISSET  DAVID  ,  DESCENDIT  IN  PR.E- 

siDiuM,  ]  id  est,  locum  munilum.  Iia  lxx.  puta 
in  arcem  i  nt  verlit  Chald.  et  Valabl.  nimirum 
in  arcem  Sionis;  haec  enim  erai  munilissima 
sedes  Davidis;  juxla  quam  caslranielabantur 
ejus  hostes  Philislhaci  in  valle  vicina  dicta  Ba- 
pliaim.  Sic  Kosler,  prcesidium  passim  sumit  pro 
aVce  vel  loco  munito.  Aul  polius  prcesidium  hoc 
erat  arx  muniia  juxta  speluncam  Odollam,  in 
quam  se  recipere  solebat  David,  persequente 
Saule.  lla  Valabl.  et  Salianus. 

18.  PlIILISTIIIIM  AUTEM   VENIENTES  DIFFUSI  SUNT 

iN  Valle  Raphaim.  ]  Vallis,  qua^  adjacet  Hiero- 
solymae,  dicla  est  J?ap/iflwi  ^  id  est  Giganlum,  a 
caesis  ibidem  a  Josue  vel  quo  alio  Giganlibus: 
Lxx  verlunt :  m  vaile  Titanum ,  \d  est ,  Gigan- 
tum.  Alludunt  enim  ad  fabulam  Tilanum  ,  quani 
poelae  muluali  sunt  a  Giganlibus  Gcnes.  6.  Fin- 
gunl  enim  ipsi  Giganles  luisse  homines  vaslis- 
simos  et  superbissimos,  quicum  Jove  bellarint, 
ideoque  ab  eo  fulmine  percussi  sint. 

20.  DlVISIT  DOMINUS   INIMICOS   MEOS  SICUT  DIVI- 

DUNTUR  (dispcrgunlur)  aqu^,  vase  ruplo,  vel 
rivis  ex  torrente  in  varias  fossas  deductis.  Prop- 

TEREA    VOCATUM    EST     NOMEN    l.OCI     ILLIUS,   BaAL 

Pharasim,  ]  id  est  habens  rupturam  vel  fractu- 
ram,  q.  d.  Vallis  fraclurarum,  vel  planities  di- 
visionum.  Iia  Chald.  et  alii,  ubi  scilicet  Deus 
divisitet  dispeisit  Philisiha;os  per  arma  et  mi- 
liles  Davidis.  Hujus  vallis  divisionis  meminit 
Isaias  cap.  28.  21. 

21.  Et  reliquerunt  ini  sculptilia  sua  (idola, 
sive  lareSj  et  deos  Penates  sive  tulelares  suos) 
QU^  TULiT  David  ,  ]  ct  combussit ,  ut  addit  Chald. 
idque  diserle  dicilur  1.  Paralip.  l/i.  v.  12.  Lex 
enim  Deul.  7.  vers.  25.  idola  jubebat  comburi. 
Rependit  David  vicem  Philislhaeis  :  hi  eiiim 
1.  Reg.  5.  2.  crperanl  arcam  foederis,  eamque- 
dicarant  Dco  suo  Dagon. 

23.    GlRA    POST   TERCUM   EORIM ,    ET   VENIES    AD 

EOs  Ex  ADViRso  PYRORUM.  ]  Ilcbr.  bechaivi  quod 
Acpila  et   ^osler  verlil,  pyrorum  ;  Vixsiuu.   et 

£0 


39i 


COMMENTARIA  liN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  V. 


Valabl.  veriiiiU,  mororain  qune  cuin  slillanl  hu- 
morem  qiDUirgenl,  Ilere  videnlur;  CliaUl.  ar- 
boriun,  SepUiag.  ylxjO>j.'^,o; ,  id  est  flelus  et 
ploralionis,  a  rad.  n^D.  bacha  ,  id  est  Ilevit,  va- 
giit;  undeJoseph.  7.  Auliq.  ^.  lociim  liuncvocat, 
sylvamtlctas ;  quod  Hebraei  apud  S.  Hieron.  sic 
expiicant,  utlocus  liic  dictus  sit  ploratioais  ,iiO 
quod  in  eo  Philisthaei  deplorarint  tam  suam, 
quam  suorum  idolorum  siragem  ;  idola  ergo 
suis  cultorii)us  sunt  omnis  miseriae  et  lletus 
causa  ,  ait  Angelom.  Adduntque  Davidem  ir- 
rupsisse  in  castra  Philisth;eorum  eo  loci,  ubi 
erant  idola  ,  in  quibus  Philisth;ei  maxime  con- 
fidebant  :  f|uare  iis  illico  disturbatis  facile  reli- 
qua  caslra  disturl)asse.  Aliicensent  Philisth;eo- 
rum  idola  dici  iletus,  quol  iis  non  nisi  lacrymis 
sacrificari  oporteret;  alii ,  quf)d  arbores  islae 
cum  oculis  et  lacrymis  habeant  sympathiam  ; 
liquoremenim  quasi  lacrymas  distillant,  unde 
et  lacrymari  dicuntur. 

Porro  C/a«;/t/non  nomen  eratloci  dicti  a  Iletu, 
ut  doceut  S.  Hieron.  Eusebius,  Adrichom.  in 
locis  Hebr.  et  alii  passim  :  locus  hic  erat  juxta 
Hierosolymam  iu  valle  Raphaim  ad  Occidentem, 
vel,  ut  S.  Hieron.  ad  Septentrionem.  Unde  hic 
videtur  esse  locas  flentiuin ,  de  qiio  Juclic.  2.  v.  1. 
ibi  enim  Septuag.  vertunt  y.).xj9y.wx  ;  ^vide  ibi 
dicta. 

2/j.  Et  CUM  A.UDIER1S  SONITUM  GUADIENTIS  IN 
CACUMINF.  PYftORUM,  TUNC  imBIS  PR.-EMUM  :  QUIA 
TUNC    EGREDIETUR    DOMINUS    ANTE   FACIEM    TUAM.  ] 

Per  huuc  gressiim  ,  primo  Joseph.  et  Theodor. 
intelliguut  ipsarum  arborum  in  cacuminibus 
agitatioiiem  ,  cum  nullus  tlaret  ventus.  Se- 
cundo ,  Hebraei  apudS.  Hieron.  compactionem 
et  deletionem  idolorum  per  Angelos.  Tertio  ,  el 
genuine  :  Angeli  quasi  Dei  legali ,  el  duces  belli, 
excitabant  fragorem  quemdam  in  verticibus  ar- 
borum,  perinde  ac  per  eos  incessissent  et  pro- 
ccssissent  ad  praelium,  pugnaturi  cum  Davide 
contra  Philisth;eos,  ut  ipsi  percellerentur  cum 
a  fronte  tot  et  tantos  hostes  sibi  imminere  au- 
dirent ,  et  a  tergo  instantem  Davidcm  adverte- 
rent;  unde  Chald.  vertit:  Cuin  audieris  vocem 
clamoris  in  capitibus  arborum ,  tunc  conforta- 
beris ;  quia  tunc  exibit  Angeius  Domini  ad  pros- 
perandum  ante  te ,  ut  occidat  castra  PhiLislkceo- 
rum. 

Vide  hic  mirum  Dei  a  Davide  invocati  in  prae- 
lio  auxilium  et  praesidium  :  voluit  enim  Deus 
pro  suo  Davide  pugnans  ,  ut  Philisthaei  conclu- 
derentur  hinc  pyretis,  inde  exercitu  Davidis, 
ul  ipse  strepitu  Angelorum  ,  quem  ipsi  quasi 
armali  progredientes  exadverso  Philisthaeoruin 
edebant,  In  pyrorum  arboribus,  quasi  valida 
hostium  manu  eos  invadente  perculsi  difTuge- 
rent,  et  in  Davidis  manus   inciderent,   ibiquc 


partim  ab  eo  ,  partim  ab  Angelis  Davidis  tutela- 
ribus  caederentur.  Ita  Abulensis  et  alii.  Sed  cur 
Deus  signum  hoc  dedit  in  sonitu  pyrorum  , 
polius  quam  amigdalorum  ,  cerasorum  ,  fi- 
cuiim,  etc.  Resp.  prim),  quia  juxta  Jerusalem 
in  valle  Rjphaim  crat  copia  pyrorum,  adeo  ut 
pyrelum  hoc  dictum  sit  vallis  pyri ,  tesle  Adri- 
chom.  ip  Descript.  Jerusalcm,  n.  538.  Ita  Lyran. 
SecundO,  quia  pyri  celsiores  sunt  ficubus  , 
cerasis,  amygdalis,  etc.  unde  magis  convenie- 
bant  Angelis ,  qui  ex  celsis  coelis  in  pyros  des- 
cendebant,  ut  excelsum  et  coelestem  strepitum 
in  pyris  excitarent,  quo  Philisthaei  percelleren- 
tur,  cogitantes  Angelos  e  coelis  contra  se  pug- 
nare.  Tertio,  quia  pyrus  est  mascula,  et  masculi 
saporis ,  ita  ut  pomus  femina  esse  videatur; 
unde  repraesentat  eos  qui  masculo  sunt  animo 
etvirtute,  qualessunt  Angeliet  Apostoli.  Onarto, 
quia  pyrus  dicta  est  quasi  pyra,  eo  quod  flammce 
similitudinem  reddit  e  lato  in  acutum  tendens  , 
ait  Siponiinus.  Sic  flammei  sunt  Angeliet  Apos- 
loli,  juxta  illud  :  Quifacit  Angetos  suos  spirilus  , 
et  ministros  suos  flammam  ignis.  Psalm.  103.  Ix. 
Hebr.  1.  Quinto,  in  pyris  est  proprietas  vini,  ait 
Plinius  lib.  l^.  l^.  praesertim  in  falernis  ita  dic- 
tis  a  potu ,  quoniam  tanta  vis  succi  abundat.  Sic 
ApostolireceptoSpiritusancto  videbantur  musto 
pleni ,  Actor.  2.  a^que  ac  Angeli.  Sexto,  pyra 
sunt  densa,  ideoque  ponderosa,  adeo  ut  non- 
nulla  dicantur  libralia.  Adhtec  pyrorum  multtc 
sunt  species.  Denique  serotina  ad  hiemem  usque 
ad  matrem  pendent  geiu  maturescentia ,  grcecu , 
ampuilacea,  laurea  ,  ait  Plinius;  sic  graves  , 
varii  et  perdurantes,  imo  aeterni  sunt  Angeli. 

Simili  modo  Angeli  ex  alto  pugnarunt  contra 
Pharaonem  pro  Moyse,  Exodi  IZi.  v.  2Zi.  et  contra 
Chananaeos  pro  Josue,  cap.  10.  16.  et  pro  Barac 
contra  Sisaram,  Judic  5.  20.  et  pro  Juda  Ma- 
chabaeo  contra  Lysiam,  2.  Machab.  11.  8. 

Tropol.  Angelom.  per  sonilum  gradientis  in 
cacumine  pyrorum,  inquit,  adventum  Domini 
significal  super  celsitudinem  Prophetarum  et  Apos- 
tolorum  ,  virlute  divinitalis  sacs supergradientem, 
sicut  in  Canticis  Canticorum  scriptum  est  cap.  2. 
Ecce  iste  veniet  saiiens  in  montibus ,  transiiiens 
coLles.  Pyrorum  autem  cacumina  arborum  signi- 
ficant  summitates.  Quid  per  arbores  nisi  subLimes 
patres  intelliguntur?  in  quorum  cacuminibus  dum 
sonitus  auditur  ,  id  est ,  dum  in  subLimitate  vitcn 
sonus ,  flante' Spiritu  sancto  ,  prcedicationis  in- 
tonuit ,  David  noster  virtute  suce  divinitatis ,  qua 
celsitudinem  Sanctorum  transcendit ,  PhiListhceos, 
id  est ,  immundos  spiritus  superavit. 

25.  Percussit  eos  de  Gabaa  ,  ]  quae  alibi  voca- 
lar  Gabaon ;  vel  certe  Gabaa  vicinaerat  Gabaon. 

Usque  dum  venias  Gezer,]  quae  erat  urbs 
Philisthinorum ,  ait  Joseph.  et  patet  3.  Reg.  9. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGIJM.  Cap.  VI.  395 

CAPUT  SEXTUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

DaVID  ARCAIM  FOEDERIS  RELIGIOSE  SOLEMNI  POMPA  EX  DOMO  AbINADAB  TRANSFERT  IN  DO- 
MUM  ObEDEDOM  ;  INDE  ,  V.  14.  IN  SlON  LUDENS  ET  SALTANS  CORAM  EA  ,  UNDE  IPSU.M 
IRRIDET  UXOR  MlCHOL  ,   V.  20.  SED  EAM  ARGUENDO  COMPESCIT  DaVID. 

1.  Si^s^^sf^^si^^^TS^^^ONGREGAViT  auteiTi  rursiim  David  omnes  electos  ex  Israel  triginta  millia. 
/2.  Surrexitque  David  ,  et  ahiit,  et  universus  populus  qui  erat  cum  eo  de 
viris  Jiida ,  ut  adducerent  arcam  Dei  ,  super  quam  invocatum  est  nomen 
Domini  exercituum  ,  sedentis  in  cherubim  super  eam.  3.  Et  imposuerunt 
arcam  Dei  super  plaustrum  novum,  tuleruntque  eam  de  domo  Abinadab, 
qui  erat  in  Gabaa  ;  Oza  autem  et  Ahio  filii  Abinadab  minabant  plaustrum 
novum.  4.  Cumque  tulissent  eam  de  domo  Abinadab  ,  qui  erat  in  Gabaa  , 
custodiens  arcam  Dei  Ahio  prsecedebat  arcam.  5.  David  autem  et  omnis  Israel  ludebant  coram 
Domino  ,  in  omnibus  lignis  fabrefactis ,  et  cylharis  et  lyris  et  tympanis  et  sistris  et  cymbalis. 
6.  Postquam  autem  venerunt  ad  aream  Nachon  ,  extendit  Oza  manum  ad  arcam  Dei ,  et  teniiit 
eam  ,  quoniam  calcitrabant  boves  ,  et  declinaverunt  eam.  7.  Iratusque  est  indignatione  Domi- 
nus  contra  Ozam  ,  et  percussit  eum  super  temeritate:  qui  mortuus  est  ibi  jiixta  arcam  Dei. 
8.  Contristatus  est  autem  David  ,  eo  quod  percussisset  Dominus  Ozam  ,  et  vocatum  est  nomen 
loci  iilius  ,  Percussio  Ozee,  usque  in  diem  hanc.  9.  Et  extimuit  David  Dominum  in  die  illa , 
dicens  :  Quomodo  ingredietur  ad  me  arca  Domini  ?  10.  Et  noluit  divertere  ad  se  arcam 
Domini  in  civitatem  David  ;  sed  divertit  eam  in  domum  Obededom  Gelhsei.  1 1 .  Et  habitavit 
arca  Domini  in  domo  Obededom  Gelhaei  tribus  mensibus ;  et  benedixit  Dominus  Obededom  , 
et  omnem  domum  ejus.  12,  Nuntiatumque  est  regi  David  quod  benedixisset  Dominus  Obede- 
dom  ,  et  omnia  ejus ,  propter  arcam  Dei.  Abiit  ergo  David ,  et  adduxit  arcam  Dei  de  domo 
Obededom  in  civitatem  David  cuin  gaudio  ;  et  erant  cum  David  septem  chori  ,  et  viclima  vituli. 
13.  Cumque  transcendissent  quiportabant  arcam  Domini  sex  passus ,  immolabat  bovem  et 
arietem.  14.  Et  David  saltabat  totis  viribus  anle  Dominum  ;  porro  David  erat  accinctus  ephod 
lineo.  15.  Et  David  et  omnis  domus  Israel  ducebant  arcam  lestamenti  Domini  in  jubilo  et 
clangore  buccinse.  16.  Cumque  inlrasset  arca  Domini  in  civitatem  David ,  Michol  filia  Saul 
prospiciens  per  fenestram  vidit  regem  David  subsilicntem  ,  afque  sallantem  coram  Domino  ,  et 
despexit  eum  in  corde  suo.  17.  Et  introduxerunt  arcam  Domini  ,  et  imposuerunt  eam  in  loco 
suo  in  medio  tabernaculi  quod  tetenderat  ei  David  ;  et  obtulit  David  Ijolocausta ,  et  pacifica 
coram  Domino.  18.  Cumque  complesset  offerens  holocausta  et  pacifica  ,  benedixit  populo  in 
nomine  Domini  exercituum.  19.  Et  partitiis  est  universse  muUitudini  Israel ,  tam  viro  quam 
muiieri ,  singulis  collyridam  panis  unam  ,  et  assaturam  bubulse  carnis  unam  ,  et  similam  frixam 
oleo ;  et  abiit  omnis  populus ,  unusquisque  in  domum  suam,  20.  lleversusque  est  David,  ut 
benediceret  domui  suse ;  et  egressa  Michol  filia  Saul  in  occursum  David  ,  ait  :  Quam  gloriosus 
fuit  hodie  rex  Israei ,  discooperiens  se  anle  ancillas  servorum  suorum  ,  et  nudatus  est ,  quasi 
si  nudetur  unus  de  scurris.  21 .  Dixitque  David  ad  Michol  :  Ante  Dominum  ,  qui  elegit  me 
potius  quam  patrem  tuum  ,  et  quam  omnem  domum  ejus  ,  et  prsecepit  mihi  ut  essem  dux  super 
popuium  Domini  in  Israel ,  22.  et  Judam  ,  vilior  fiam  plus  quam  factus  sum  ;  et  ero  humilis  in 
oculis  meis  ,  et  cum  ancillis  de  quibus  locuta  es  ,  gloriosior  apparejjo.  23.  Igitur  Michol  filise 
Saul  non  est  natus  fiiius  usque  in  diem  mcrtis  suse. 

2.   Ut  adducerent  arcam  Dei  ]  ex  Gabaa   in  calamitalcs  ^    quas  Deus  Israeli  immiserat  ob 

Sion  ,  tum  ut  Davirt  liabercl  arcam  apud  sc  ,  el  neglecie  habitam  arcam  in  Gabaa ,  ail  Joscplius, 

coram  ca  Deum  rcligiosc  colerel  et  invocarct ;  liccl  id  ncgct  Abidcnsis. 

tuni  ut  magis  lionorarctur  arca  ct  Dcus  in  ca,  Sui'i:rqiiam  i^vocatum  estnomen  Domini  exer- 

utpote  in  urbc  regia;  tum  ut  evaderei  maximas  crrLiM.  ]  Csl  Hcbraismus  ,  q.   d.  Qure  vocatur 


396 


COMMENTAaiA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Gap.  VI. 


arca  Domiiii  ,  qui  dicebalur  sedere  super  alas 
Clieriibim  ,  sive  super  propitialorium  ,  ita  ut 
haberct  arcam  pro  scabollo  pedum  suorum  ; 
quia  iiule  Angelus  in  assuaiplo  corpore  de  nubc 
pro  Deo  dabat  oracula  et  responsa.  Ita  Abulcns. 
Vatablus  et  alii. 

S.  Er  niPOsuEnuNT  ARC.wi  Dei  super  pl.vustrum 
NOVU.M.  ]  Fuit  error  Davidis  ex  igiiorantia  ,  vel 
poiius  Leviiarum  peccalum  ;  quia  arca  non 
debel)at  vehi  plaiistro  ,  sed  portari  humeris 
sacerdotum  vcl  Levilarum  ,  ut  palet  Numer.  ^. 
15.  et  seq. 

TULERU.NTQUE  EAM  DE   DOMO  ABlIVAD.\n  QCI    ERAT 

iN  Gabaa.  ]  Gabaa  erat  locus  vel  collis  in  urbe 
Cariaihiarim  :  ibi  enim  erat  domus  Abinadab  et 
arca  ,  ut  patet  1.  Reg.  7.  1. 

MiNABANT  ,  agebant,  ducebant  plaustrum  ,  ] 
Oza  et  Ahio  fratres,  quod  Abinadab  pater  eorum 
jam  erat  mortuus  ,  ul  ex  lioc  loco  colligitur. 

6.  VENERUNr  AD  ARE\M  Nachon.  J  Ita  Hcbr. 
Aquila  ,  Angelom.  et  alii ,  licel  Septuag.  Romie 
correcti  habeant  Maclior ,  pro  quo  1.  Paral.  13. 
V.  9.  legilur  C/uV/(3«,  quia  ibidem  scutum  suum, 
quo  hostes  profligavit ,  Josue  cap.  8.  vers.  18. 
l)osuit  ,  ait  S.  Ilieron.  in  Tradit.  sive  quia  Na- 
chon  erat  nomen  viri  et  heri  are.c ,  qui  alio 
nomine  vocabalur  Cliidon. 

EXTENDIT  OZA  MANUM  AD  ARCAM  DeI  ,  ET  TENUIT 
E.\M  ,    QUONIAM    CALqiTR AI5ANT    BOVES.   ]  Oza    UOn 

eratsacerdos  ,  ut  vult  Angelom.  et  Glossa  ;  sed 
Levila  ,  ut  docet  S.  Hieron.  Epist.  ad  Sabinia- 
num  ,  S.  Gregor.  5.  Moral.  cap.  10.  Auctor  Mi- 
rabilium  S.  Scriplurae  lib.  2.  cap.  12.  Josephus, 
Serariusetalii ,  idque  satis  liquct  ex  1.  Paral.  26. 
15.  Quare  mirumest  D.  Soto  in  4.  dist.  13.  q.  3. 
cui  favet  Sancliez  ,  asserere  Ozam  non  fuisse 
Levitam ,  sed  laicum. 

Calcitrabant  boves  ,  ]  id  est ,  calcitrando  vi- 
debantur  dejecluri  arcam  in  terram  ;  Septuag. : 
Circumflectebat  eam  vituius ;  Chald.  Propuirant 
eam  boves.  \ ■dlahlus :  Declinabant  eam.  R,  Kimchi 
ex  R.  Jona  censet  boves  ob  sanctimoniam  arcic 
viribus  destituios  coepisse  dencere  et  fatiscere, 
iit  menibra  et  juncturiceorum  viderentur  luxa- 
ri ,  dissolvi  ci  dividi ,  eo  quod  non  boves  ,  sed 
Levit.e  (h^berent  humeris  suis  geslare  arcam.Ve- 
ruml.  Parol.  3.9.alia  causa  datur,  cum  dicitiir  : 
Bos  qaippe  lasciviens  pauluiu7n  inclinaverat  eam. 

7.  Iratusque  est  indignatione  (  id  est  ,  ve- 
hementer  iratiis  et  incTignatus  esl)  Dominus,  et 
PERCussiT  eumsupertemeritate.  ]  Qiiaeres  quare 
a  Deo  occisus  sit  Oza  ,  cum  arcam  labantem 
sustenlaret  ,  quod  erat  ofTicium  religiosum  ? 
R.  Salomon  respondet  (uun  percussiim  ob  pec- 
catum  Davidis  ,  qui  arcam  plaustro  imposuerat. 
Sed  hoc  est  improbabile.  Rursum  Theodoretus 
ait  eum  occisum  ob  pr.Tevium  aliquod  peccatum 
nobis  ignotum  et  occultum  ,  pr;eseriim  quod  in 
eo  existens  ausus  sit  tangere  arcam  ,  ait  Auctor 
Mirabil.  S.  Scriptur.  lib.  2.  cap.  12. 

Verum  alii  cerium  peccatum  assignant  ;  secl 
varii  varium  :  primo  ,  S.  Hieron.  episl.  48.  hoc 
dat,  quod  Oza  arcam  humeris  non  portarit , 
sed  plaustro  vexerit.  Adduntalii  qiiodid  fecerit 
prava  Philisth.TBorum  imitatione  ,  de  quo  lib.  1. 
cap.  6  ct  7.  Ita  Theod.  Procop.  Lyranus  ;  secun- 
do,  alii  apud  Abulensem  ,  qiiod  ipse  arcam  tan- 
geret  illo  die  ,  quo  nocte  prujcedentecum  uxore 
rem  habuerat,  ideoqiie  immundus  esset  et  irre- 
gularis  ;  nam  et  Gentilium  sacerdotes,  diim  sa- 
crificabant,  debebant  essecasti ,  teste  Macrob. 


lib.  1.  Salur.  23  ;  lerlio  ,  qnod  eam  langcret  non 
cxaminala  et  expurgata  prius  consci.entia  ,  ait 
Pacianus  in  Parsencsi  ;  quarto  ,  aiii  cum  Abul. 
censent  eumpercussumob  irreverentiam,  quod 
irreverenter  teiigerit  arcam ,  idque  sine  neces- 
silaie  ;  levis  cnim  crat  boum  calcitratio  ,  nani 
ut  dicitur  1.  Paral.  13  ;  Bos  ,  etc. ,  paululam  in- 
ciinaverat  arcam,.  Addunt  ,  vel  potius  fingunt 
Rabbini  ,  qiiod  arca  polius  portaret  quam  por- 
taretur  ;  quinlo  ,  alii  ,  qiiod  arcani  tetigerit  , 
cum  non  esset  indutus  Epliod  et  vestibus  sacris  ; 
sexio  et  verius  ,  quod  Oza  non  erat  sacerdos  , 
sed  levita  ;  solis  autem  sacerdotibus  licebat 
langere  arcam  ,  ut  diserte  asserit  Josephus  , 
qui  erat  sacerdos  ,  ideoque  legis  apprime  peri- 
lus  lib.  7.  Anliq.  cap.  /|.  ideoque  clare  expri- 
mitur  Num.  cap.  /i.  vers.  15.  etcap.  18.  vers.  3. 
ubi  jubentur  sacerdotes  arcam  velo  obvolvere  , 
et  vecles  per  angulos  arc.x  immittere  ,  ne  vide- 
licet  Levitse  arcam  humeris  porlantes  ,  eam 
contingcrent ,  idque  sub  poena  mortis.  Et  hoc 
est  quod  dicitur  ;  Percussit  eamsuper  lemeritate. 
Ita  Josephus  et  Ribera  lib.  3.  de  Templo  cap.  3. 
Addit  Serarius  Ozam  tetigisse  arcain  nudam  : 
licet  enim  ipsa  obdncta  esset  velis  ,  tamen  vela 
haec  non  erant  coliigata  ,  sed  ita  superposita  , 
ut  huc  illuc  vento  aut  plaustri  agitatione  agita- 
rentur  et  ventiiarenlur.  Cum  ergo  boves  calci- 
Irarent ,  inclinarunt  in  unam  partem  velamina, 
sicque  accurrens  Oza  per  imprudentiam  etin- 
cautum  zelnm  nudam  arcae  partem  tetigit.  Ad 
hoc  enim  debuissent  evocari  ct  adhiberi  sacer- 
dotes  ,  qui  videntur  non  affuisse  ,  quia  nulli  hic 
nominantur  ;  idque  satis  insinuat  David  1.  Pa- 
ralip.  15.  V.  13.  unde  Angelom.  et  Glossa  aiunt 
enm  pr.Tesumptuose  et  incaute  teligisse  arcani. 
Salvianus  lib.  6.  de  Providentia  :  Oza ,  inquit, 
ille  Levites  Dei  ,  ipso  in  officio  inofficiosus  fuit  , 
qui  injussa  prwsumpsit. 

PorroAngelom.  Abulensis,  Dion.  ct  aliicensent 
Ozam  illa  tcmporali  morte  castigatum  ,  veioA- 
nam  evasisse.  Deniqiie  locus  iste  vocatus  est 
PercussioOzm  ut  sequitur,  vel  divisio  Ozct  ut  di- 
citur  1.  Paral.  13.  vers.  11.  Divisio ,  qua  scilicet 
Deus  divisit  animam  Oz;e  a  corpore  ,  ac  Ozam 
al)  hominibus  et  hujus  seculi  vita  ;  non  autem 
quod  ejus  brachium  aruerit  ,  et  ab  humeris  , 
quibus  arcam  ferre  d('bu(>rat ,  sit  divisum  ,  nl 
aiunt  Rabbini  nonnuUi;  AuctorMirabil.  S.  Script. 
eum  suffocatum  asserif. 

Allegor.  hinc  disce  quanta  puritate  ot  reve- 
rentia  accedendum  sit  ad  S.  Eucharistiam  ,  in 
qua  non  est  manna  terrestre  ,  quod  erat  in 
arca  ,  sed  coileste  et  divinnm  ,  imo  ipse  Cliristus 
Deus  et  homo.  AudiS.  Pacian.  in  Paraenes.  :  Vos 
appello  ijaicriminibus  admissis  pccnitentiam  recit- 
satis  ,  vos ,  inquam  ,  post  impudentiam  timidos  , 
post  peccata  verecundos  ,  qui  cum  mala  conscien- 
tia  Dei  sancla  contingitis  ,  et  aitare  Domini  non 
timelis  ,  qui  ad  manus  sacerdotis  in  conspectu 
Angeiorum  sub  fiducla  innocentice  acceditis  ,  etc. , 
tanta  infuit  cura  divince  providentice  ,  ut  aadaces 
nianus  ,  nec  ob  auxilium  sustineret.  Sic  et  Angel. 

Tropolog.  varia  hinc  documenta  eliciunt  Pa- 
tres  ;  primo,  S.  Dionys.  Areop.  epist.  8.  laicos 
non  debere  se  miscererebus  sacris  ;  secundo  , 
non  esse  tangendas  virgines  ,  quse  sunt  arca 
spiritalis  Christi.  Audi  S.  Hier.  epist.  22.  ad  Eu- 
stochium  de  custodia  virgin.  :  Obtestor  te  coram 
Deo  et  Christo  Jesu ,  et  eiectis  Angeiis  ejus  ,  ne 
vasa  tempii  Doinlni ,   quce  solis  sacerdotibus  vc- 


COMMEiNTAlUA  IN  LIBP.UM 

derc  concessum  esl  ,  facile  in  publicum  proferas  ; 

ne  sacrarium  Dei  quisquam   profanus    aspicial. 

Oza  arcam,  quam  iion  licebaC  layv^ere,  allingens, 

subita  morle  prostralus  est ;    neque  enim  vas  au- 

rcum  et  argenteum  lam  carum  Deo  fuit  ,   quam 

tempUim  corporis  virginalis.    Prcecessit  umbra  , 

nunc  veritas  est.  Idem  epist.  /|8.  ad  Sabinianum 

soilicilalorem  virginis  :  Oza  Leuites ,  ait ,  arcam 

Domini  quam  portare  ipse  debucrat  quasi  ruentem 

sustenlare  voluit ,  et  percussus  est  ;    quid  de  te 

futurum  putas  ,  qui  stanteni  arcarn  Domini prce- 

cipitai-e  conatus  es  ?  lerlio  ,  sacra  vasa  temere 

iion  esse  tangenda.  Ila  S.  Eplirem  tract.  de  Sa- 

cerdolio  lom.  1  :  quarlo  ,   superiorum  et  sanc- 

torum  facta  ,  licet  nonnihil  ii  recto  declinare 

videantur  ,   non  esse  a  subditis  aliisque  judi- 

canda.  Audi  S.  Gregor.  lib.  5.  Moral.  cap.  10  : 

Quid  est,  inquit ,  mensjusti,  nisi  arca  testamenti? 

Quce  gestala  a  bobus  calcitrantibus  inclinatur  : 

quia  nonnunquam  etiam  qui  bene  prceest  ,  dum 

subjectorum  populorum  confusione  concutitur ,  ad 

dispensationis  condescensionem  cx  sola  dilectione 

permovetur.  Sed  in  liocquod  dispensatorie  agitur, 

inclinatio  ipsa  fortitudinis  casus  putatur  imperi- 

tis.  Unde  et  nonnulii  subdili  contra  lianc  manum 

repreliensionis  mitlunt  ,    sed  a  vita  protinus  ipsa 

sua  lemeritate  deficiunt.  Levites  ergo  quasi  adju- 

vans  manumextcndit ,  sed  delinquens  vilam  perdi- 

dit ;  quia  dum  infirmi  quique  forlium  facla  cor-ri- 

piunt ,  ipsi  d  viventium  sorte  reprobantur.  Deindc 

sanctis  idipsum  applicans  ;  Quid  est ,  inquit  , 

justum  dc  sua  condescensione  veliej:orrigere ,  nisi 

inclinatam  arcam  superba  repreliensionis  manu 

relevare  ?  Quid  est  justum  de  incognita  locutione 

reprehcndere  ,  nisi  molum  ejus  fortitudinis  ,  erro- 

rum  lapsum  putare?  Sed  perditvitam ,  qui  arcam 

Deitumide  subtevat ;  quia  nequaquam  ,  qui  sanc- 

torum  corrigere  recla prasumeret ,  nisi  de  se  prius 

meiiora  sensisset.  Unde  recte  et  Levites  idcm  Oza 

dicitur  ,  quod  videlicet  robustus  Domini  interpre- 

tatur  ;   quia  prcesumptores  ,   quique  nisi  audaci 

mente  robustos  se  in  Domino  crederent  ,  nequa- 

quammeliorum  facta  vel  dicta  velut  infirmaju- 

dicarent. 

Symbolice,  arca  testamenti  est  S.  Scriplura 
quam  reverenter  tangere  ,  idest,  legereetau- 
ciire  lenemur;  et  consequenter  arca  est  anima 
viri  in  ea  erudili  el  sancti.  Unde  S.  Anlonius  dc 
Padua,ob  insignem  ciialionem  et  explicalioneni 
S.  Script.  in  pra.Hlicando  ,  a  Pontifice  vocatus 
fuil  arca  tcslamenli.  Sic  el  Gennadius  in  Cala- 
logo  Iloiiorati ,  Episcopi  Massiliensis ,  os  vocat 
armarium  Scripturarum.  Et  Cassianus  collat.  1/|. 
capile  10  :  Continua  ,  inquit,  meditatio  Scriplu- 
rarum  mentemfacit  arcam  testamenti.  El  sanctus 
llieron.  in  fine  cap.  2.  ad  Eplies.  :  Condatur  , 
ait ,  innobisarca  testamenli,  custos  legisDomini, 
et  Cheruhim  scientice  muititudo  ,  et  interiora pec- 
toris  noslri  in  novum  vocabulum  transeant  ,  di- 
camurque  debir ,  idest  oracuium  ,  sive  ).a.).-nT-/ipio-j , 
id  est  locutorium. 

Denique  arca  lestamenti  est  B.  Virgo  ,  qnre 
Christum  novi  frederis  et  testamenti  auclorem 
utero  suo  complexa  mundo  peperit  :  qui  hanc 
irreverenter  tangit ,  ulique  percutielur  a  Deo. 
Sic  Nestorius  negans  illam  esse  Deiparam  per- 
cussus  fuit ,  cum  lingua  ejus  blasphema  a  ver- 
mibus  erosa  compulruit.  Sic  Consiantinus  Co- 
pronymus  iilam  comparans  hursae  ,  quae  exrmp- 
10  auro  non  nisi  vilis  est  bursa  ,  carhunculo 
iclus  vociferabaturvivum  se  inexslinguiliili  igui 


II.  REGUM.  Cap.  Vt.  51)7 

tradilum  esse  propier  Mariam  Deiparam  ,  ju- 
bens  exinde  eam  honorari  ac  cekbrari  ut  Dei- 
param  .,  ait  Glycas  v\  Cedreno.  Vidc  Paulum 
Diaconuni  lib.  21.  el  Zonaram  iih.  3.  SicCajanus 
mimus  ,  blasphemans  B.  Virginem,  ab  cadem  in 
somnis  correptus  ,  cum  se  non  corrigerel  , 
manibus  et  pedibus  mane  se  truncatum  repe- 
rit  ,  uii  refert  Joannes  Moschus  in  Prato  spirit. 
cap.  h. 

10.  DlVERTIT  EAM  IN  DOMUM  ObEDEDOM  GeTH.EI.] 

Erat  hsec  domus  vel  in  ipsa  urbe  Jerusalem  , 
vel  in  loco  urbi  vicino  ,  ut  ait  Josephus  ,  qui 
et  addii  Obededom  initio  fuisse  pauperem  , 
sed  juslum  ;  ac  Levitam  ,  idque  liquet  ex  1, 
Paral.  16.  vers.  3.  et  cap.  16.  vers.  15.  Dices  : 
Quomodo  ergo  vocatur  hic  Gethceus  ,  id  est  Phi- 
listhaeus ,  hoc  est ,  ui  Theodor.  et  Procop.  Jtlo- 
pliylus,  id  est,  aiienigena  ?  Resp.  gente  erat  Ju- 
daeus  ,  sed  domo  fuit  Gethacus  ,  quod  in  Gelli 
natus  sit  vel  habiiarit ,  sicut  Elimelech  Juda?us 
habitavit  in  Moab,  Ruth  1.  Ita  Serarius.  Porro 
Obededom  hebr.  idem  est  quod  serviens  ,  colens 
vcL  operans  rubrum ,  ait  Pagnin.  in  nom.  Hebr. 
idque  apposite  ,  ut  rubea  et  ardens  ejus  devo- 
tio  ,  pieias  et  charitas  denoletur. 

Mysiice  ,  Geth  hebr.  idem  est  quod  torcular  , 
quod  significat  crucem  ,  in  qua  Christus  vitis 
vera  ,  ait  Eucher.  calcari  etexprimi  dignata  est, 
a  qua  cunctus  gentium  populus  meriio  Gethseus 
appellari  polest  ,  cum  dicit :  Mihi  autem  absit 
gloriari ,  nisi  in  cruce  DomininostriJesu  Christi ; 
arca  Dei  ergo,  ipseque  Deusrequiescil  in  anima 
Gethaei ,  idest,  fidelis  qui  amat  crucem  et  mor- 
lificalionem. 

11.  Et  BENEDIXIT  DOMINUS  OBEDEDOM  ,     ET  OM- 

NEM  DOMUM  Ejus ,  ]  id  esl  prosperavit ,  et  magnis 
opibus  rerumque  copia  sul)ilo  eum  cumulavil. 
Ila  Josephus.  Tradunt  Hebraei  apud  S.  Hieron, 
omnes  ejus  uxores  ,  ancillas  el  nurus  peperisse 
masculos  ,  animalia  vero  gemellos. 

12.  Addlxit  (  illectus  benedictione  et  felici- 
tate  ,  quam  ab  arca  perceperat  Ohededom  )  ah- 
CAM  Dei  de  domo  Obededom  in  civitatem  David,  J 
in  Sion  ,  hacc  enim  a  Davide  in  urbem  exstructa, 
dicla  est  civitas  David  ,  sicut  a  Romiiio  condiia 
dictaque  esi  Roma  ,  a  NinoNinive  ,  ah  Alexau- 
dro  Magno  Aiexandria  ,  ab  Anliocho  Antiochia  , 
a  Seleuco  Seleucia  ,  a  Plolemaeo  Ptolemais  ,  a 
Conslaniino  Constantinopoiis. 

Et  erant  cum  David  septem  chori]  musico- 
rum  ,  qui  describuntur  1.  Paral.  15.  scilicel 
primus,  vers.  17;  secundus ,  vers.  18:  tertius, 
vers.  19  ;  quarlus  ,  vers.  20  ;  quiiitus  ,  vers.  21 ; 
sextus  ,  vers.  22;  seplimus,  vers.  2^  ;  ubi  Ja- 
nitores  vocantur  Levitae  illi  qiii  arcam  anlecede- 
bant  et  sequebanttir  ,  ut  turbam  submoverent , 
et  Levilis  arcae  bajulis  iter  panderent  ,  item  ii 
qui  postea  in  Sion  ostiis  tabernaculi  et  templi 
in  quo  erat  arca  ,  praeficiendi  eraiit. 

Et  viCTiMA  vituli.  ]  Adduut  Septuag.  et  agni  , 
Haec  verba  desunt  in  Hebr.  et  Chald.  Est  enal- 
lage  numeri  :  Victima  vituli ,  id  esl ,  viciinice 
vitulorum  ;  erant  enim  plures  ,  ut  palet  ex 
sequenli. 

13.  CUMQUE  TRANSGENDISSENT  QUI  PORTABANT 
ARCAM   SEX   PASSUS  ,    IMMOLABAT   BOVEM    ET   ARIE- 

TEM.  ]  Ecce  hic  moniiu  sacerdolum  ,  qui  jam 
erant  praesentes  ,  arca  non  fuit  vecla  plauslro  , 
ul  factum  erat  per  errorem  vers.  3.  sed  poriata 
humeris  Levitarum  ,  puta  Caalhitarum  ,  uti 
Deus  jusserat  Numcr.  U.  15. 


398  COMMRNTARIA  m  LIBRUM  II 

IMMOLADAT  ,  ]  iii  gratiaruni  aclioneni  sospita- 

lis  omniiim  ,    quod  nemo  ix  Deo  percuteretur  , 

uti  percussus  fuerat  Oza  ,   atque  in  suppliceni 

precem  ,    ut  Deus  continuarel  islam  suam  erga 

arcam  ,  presbyteros  et  comiles  proieclionem  et 

clemeniiani.  Unde  1.  Paral.  15.  26.  dicitur:  C(o/i- 

f/«e  adjuvisset  eum  Deus  ad  ambulandum  ,  immo- 

larunt  septem  lauros  et  seplem  arieles  ,    videlicet 

l)er    singulos    Levitarum    psallentium    choros 

nnum  taurum  et  unum  arielem.  Erant  enim 

seplem  cliori.  Quatuordecim  ergo  viciimas  ob- 

lulerunt  ,   ideoque  plura  altaria  erexerunt ,  in 

quibus  simul  omnes  immolaicntur  ,  cremato 

duntaxat  adipe  ,   quod  ex  lege  fiebai  in  hosiiis 

pacificis  ,  quales  hoe  erant ;  alioqui  enim  in  tot 

victimis  mactandis  ,   excoriandis  ,    secandis  , 

cremandis  nimis  longa  fuisset  lantse  processio- 

nis  mora.  Ita  Abulens.  Denique  Serarius  censet 

ad  singulos  sex  passus  has  vietimas  fuisse  ite- 

ratas.  Verum  nil  taie  liabet  Script.  ac  sic  pro- 

cessio  luTC  per  totum  diem  ,  imo  per  plures  dies 

durare  debuisset ;  magna  enim  erat  dislantia  a 

domo  Obededom  usque  ad  arcem  Sion, 

Porro  loco  citato  Paralip.  fusius  describitur 
pompa  et  jubilus  hujus  processionis  et  transla- 
lionis  arcae.  Lege  illum  :  hic  tantum  obscura 
quicdam  ,  quae  ibi  dicuntur  ,  explicabo.  Ibidem 
ergo  vers.  20.  dicilur  de  Levitis  :  hx  nablis  ar- 
cana  canlabant ;  quod  Abulens.  et  alii  accipiunt 
sic,  q.  d.  Canlabant  arcana  mysteria  ,  ideoque 
voce  submissa  ,  ac  verbis  involutis  et  obscuris. 
(iermanius  noster  Sancliez  per  arcana  accipit 
Psaimos  ,  quorum  titulus  esl  maSy  alamoth , 
id  est ,  arcana  et  occulta  ,  quales  sunl9  et  hh  , 
qui  ita  aple  solemni  huic  arcee  translalioni  con- 
gruunt  ,  uttunc  a  Davide  compositi  videantur; 
unde  pro  arcana  in  lib.  Paral.  Hebr.  pariter  est 
alamolh. 

Piursum  vers.  21.  dicilur:  Incitharis  pro  octava 
canebant  epinicium ,  id  est ,  carmen  triumphale 
pro  victorils  de  Philislhseis   i\  Davide  adeplis, 
Tale  carmen  sunt  Psalmi  ,    qui   inscribuntur 
victori  ,  scilicet  Deo  et  Davidi  dicatum  ,  quales 
sunt  Psalmi  6  el  11.  Horum  enim  tiluli  ex  Sepi. 
sunt :  In  finem  pro  octava  ,  ubi  Hebr.  est  riifJaS 
lamnatseach  ,  id  est ,   victori  vel   vincenti  ,   ut 
verlit  S.  Hier.  et  alii  ;  sed  de  his  plura  in  Psal- 
mis.   Videntur  ergo  tunc   Psalmos  jam  dictos 
(luasi  epinicium  cecinisse  Deo  pro  Davidis  vic- 
toriis.   Mox  versu  22,  dichur  :  Choiionias  autem 
princeps  Levitarum  propheticcprceerat;  prophetia^ , 
id  estmelodiie  ;  unde  explicans  subdit :  Ad  prce- 
cinendum  melodiam  ;  nam  prophelare  scepe  idem 
est  quod  laudare  et  jubilare  Deo,  Sic  enim  Sa- 
muelet  Saul  dicuntiir  prophetasse  lib.  1.  c,  19. 
'Ih.  Cogita  quantus  fuerat  hic  tot  instrumento- 
rum  et  cantorum  concentus  et  harmonia.  Inde 
vers,  26.  dicitur  :  Cumque  adjuvisset  Deus  Levi- 
tas ,  qui  portabant  arcam  fccderis  Domini ,  im- 
molabunlur  seplem  tauri  et  arietes.  Hebrsei  t6  ad- 
juvisset  ,    sic  explicant  ,   q,   d.   Deus   elevavit 
arcam  super  humeros  Levitarum  ,  ut  illi  nullum 
ejus  sentirent  onus  ,  sed  arca  seipsam  poriare 
et  movere  videretur.  Verum  dico  Deum  adju- 
visse  Levitas  in  gestatione  arca;  ,  quia  arca  ta- 
hulis  Decalogi  lapideis  in  seinclusis,  <Tque  ac 
auro  quo  tegebatur  ,  erat  gravis  et  ponderosa  , 
;>c  ascensus  in  monlem   Sion  erat  ardiius   et 
difTicilis  :  Deus  ergo  animavit  et  roboravit  Le- 
viias,  ut  hilariler  et  fortiter  arcam  in  ipsnm 
Sionis  arccm  sursum  deferrent,  Ita  Abulensis, 


REGUM,  Cap.  VI. 

Salianus  ,    Sanchez  et  alii,  Redeamus  jam  ad 
nostrum  lexlum  et  versum. 

ETARiETEM.jHebr,  estKnn  meri  qmd  aequc 
ac  >;na,  bari  significat  animal  pingue  et  sagi- 
naium  ,  sive  bos  ,  sive  ovis  sit  ;  hic  nequit  esse 
bos  ,  qiiia  is  pra^cessit  :  igitur  est  ovis  ;  unde 
Sepiuag,  hic  et  alibi  saepe  vertunt,  agnum  ,  qui 
est  aries  junior. 

ih.  Et  David  saltabat  totis  viriuus.  ]  Non- 
nulli  codices  addunt :  Et  David  percutiebat  in  or- 
ganis  armigatis ,  id  est,  ad  armossive  humeros 
ligalis  ,  q,  d,  In  organis  poitatilibus  :  quiaenim 
David  simul  saliabat,  et  simul  organa  pulsabat, 
debebant  illa ,  utpote  gravia,  ex  humero  suspen- 
di ,  nc  saltum  vel  pulsum  impedireL  Verum  htec 
verba  delenda  sunt  cum  Hebr,  Chald,  Sepiuag. 
Roman,  Raban,  manuscriptis  et  aliis  passim.Vi- 
detur  To  armigatis  irrepsisse  ex  Septuag,  qiii 
habent  in  organis  yjp/^o=r//evot,-,  id  esl ,  concinnis 
et  concinne  modulaniibus, 

Saltabat  (  Vatabl.  tripudiabat  )  totis  viribus 
{  Hebr.  et  Chald.  m  omni  forlitudine  )  a^te  Do- 
MiivuM  ,  ]  id  est ,  ante  arcam  Domini.  Quid  fe- 
cisset  David,  si  veram  Dei  arcain  ,  puta  S,  Eu- 
charistiam  ,  ipsumque  in  ea  Christum  Domi- 
num  conspexisset  ?  Et  quid  facere  convenit 
Ghristianos,  cum  eamdem  in  templis  conse- 
crari  ,  et  per  plateas  solemniter  circnmduci 
conspiciuni  ?  Si  David  tanla  pompa  concrepan- 
tibuslot  musicisinstrumentis,  concinentibustot 
Levitarum  choris  cum  tot  viclimis  totiusque  po- 
puli  concursu  et  plausu  circumlulit  arcam,  quid 
nos  facere  convenit,  cum  ipseChrislus  in  Eucha- 
ristia  circumfertur  ? 

Nota  et  imilare  hic  insignem  Davidis  humili- 
tatem  ,  aeque  ac  devotionis  fervorem  quo  me- 
ruit  fieri  pater  Christi ;  quia  in  arca  typica  men- 
tis  oculis  prospiciebat  et  honorabat  Christum 
aiUitypum  ex  se  nascilurum.  Ita  Eucherius  : 
Hic  ,  inquit,  humiUtas  approbata ,  superbia  dam- 
nata  et  temerilas  vindicata  monstratur  ;  quia  et 
ipse  David  coram  arca  Domini  humiliter  saltando 
non  erubuit  ,  mox  promissionem  filii  Dei  ex  sua 
stirpe  nascituri  suscipere  promertiit  ;  et  conjux 
quce  eamdem  illius  humilitatem  despexit  ,  ejus  se- 
mine  fecundari  non  merlta  ,  perpetuce  steriUtatis 
pwnam  luit. 

Porro  S.  Ambros.  lib.  1.  Apolog.  Davidis  c.  6  : 
Docuit,  ait,  David  contuitum  regulis  potenticenon 
habendum  ,  uhi  religione  exhibetur  officium.  Ho- 
ncstum  est  enim  pro  religione  facere  ,  etsi  incon- 
gruum  sit  potestati.  Idem ,  lib.  h.  Epist.  30.  ad 
Sabinum  ,  causam  lilteralem  hujus  sallus  dat  , 
dicens  :  Ladebat  enim  Domino  puer  suus  ,  et  ideo 
ampLius  placuit  ;  quia  ita  se  humiUavit  Deo ,  ut 
regale  post  haberet  fastigium  ,  et  ultimum  exhibe- 
ret  Deo  quasiservulus  ministerium.  Idem  S.  Ambr, 
serm.  25.  de  sanciis  causam  hujus  saltus  subli- 
mem  ,  sed  mysticam  assignat :  Elatus  gaudio  , 
inquit ,  in  sallationem  prorupit.  Prcevidebat  enim 
in  spiritu  Mariamde  germine  suo  Christi  thalamo 
sociandam,  Unde  ait  :  Et  ipse  tanquam  sponsus 
procedens  de  thalamo  suo.  Ideo  ipse  prce  cceteris 
firopheliarum  auctoribus  ptuscantavit ,  quia  lcetior 
cunclis  per  hcec  gaudia  suos  posteros  conjugabat  ; 
et  ad  propria  vota  solilo  dulcius  invitans  ,  docuit 
nos  quid  in  ipsis  nuptiis  facere  deberemus  ,  cuni 
ille  ante  nuptias  tanta  exultatione  saltaverit  ante 
arcam.  Ergo  sallavit  Propheta  David  anle  arcam. 
Arcam  aulem  quid  nisi  sanctam  Mariam  dixeri- 
mus  ?   Siquidem  arca  intrinsecus  portabat  testa- 


COMMENTARIA  IN  LIBRU 

menli  tabulas ,  Maria  autem  ipsius  testamenti  ges- 
labut  hwredem.  lUa  intra  semet  legem ,  licec  Evan- 
geliam  retinebat.  Illa  Dei  voccm  liabebat ,  licec  ver- 
bum.  Veramtamen  arca  intus  forisque  auri  nitore 
radiabat ,  sed  et  sancta  Maria  intus  forisquevir- 
ginitatis  splendore  fulgebat.  Illa  terreno  ornabatur 
auro,  istaccclesti.  Audi  S.  Greg.  1.  27.  moral.  c.27. 
(cujus  dicla  ad  verbum  more  suo  iranscripserunt. 
Angel.  et  Eucher. : )  Intueri  libet  quanta  virtutum 
munera  David  perceperat  ,  atque  in  liis  omnibus 
quam  forti  se  liumilitate  servabat.  Quem  enim  non 
extolleret  ora  leonum  frangere  ,  ursorum  bracliia 
dissipare ,  despectis  prioribus  fratribus  eligi  ,  re- 
probato  rege  ad  regni  gubernacula  ungi  ,  timen- 
dum  cunctis  uno  lapide  Goliam  sternere  ,  d  rege 
propositaexstinctis  AUophylis  numerosa  prceputia 
reporlare  ,  promissum  tandemregnum  percipere , 
cunctumque  Israeliticum  populuni  sine  uUa  con- 
tradictione  possidere.  Et  tamen  cum  arcam  Dei  in 
Jerusalemrevocat ,  quasioblitus  prcelatumse  oni- 
nibus  admixtus  populis  ante  arcam  saltat.  Et  qaia 
coram  arca  sallare  ,  ut  credilur  ,  vulgi  mos  fue- 
rat,  Rex  se  in  divino  obsequio  per  saltum  rotat.  El 
non  ila  mullis  interjectis  subjicit  :  Ego  David 
plus  saltantem  stupeo  ,  quam  pugnantem.  Pug- 
nando  qtiippe  Iwstes  subdidit  ,  sallando  autem  co- 
ram  Domino  semetipsum  vicit. 

Porrosaltus  hic  Davidis  fuit  militaris,  quasi 
militis  pro  arca  Dei  pugnantis,  exultantis  et 
triumphantis.  Da\idem  imitaii  sunt  Salii  Roma- 
ni ,  qui  eranl  Sacerdotes  Martis  ,  sic  dicli,  quod 
in  portandis  ancilibus  saltare  solerent;  saitus 
enim  militem  denotat  vegetum,  expeditum  et 
animooum.  Unde  Ovidius,  libro.  3.  Fastorum  : 

Jam  dederint  Saliis  a  saliu  nomina  dicta. 

Hinc  et  a  Virgil.  8.  -'Eneid.  exultantes  Salii  appel- 
lantur.  Audi  Livium,  lib.  1.  Numa  item  Salios 
duodecim  Marli  gradivo  legit ,  tanicceque  piclce 
insigne  dedit ,  et  super  tunicam  oeneum  pectori  te- 
gumen,  ccelesliaque  arma  {quce  anciUa  nuncupan- 
tur)  ferre  ac  per  urbem  ire  canentes  carmina  cam 
IripucUis  solemnique  saltatu  Jussit. 

Denique  nosler  Serariushic  :  Qui  hodie  ,  ait, 
ad  nos  veniunt  ex  Syria,  testantur  Christianos, 
qui  degunt  in  illis  regionibus ,  die  Resurrectio- 
nis  Domini  ,  nec  non  aliis  celebribus  feslis ,  ve- 
nirein  templum  cum  lyris  et  citharis,  et  Psal- 
mos  inter  se  cantare,  ac  una  saltare,  sobrie 
tamen  etmodesle;  saltare  illos  aiunt  seorsim 
viros,  et  seorsim  mulieres.  Sic  in  Hispania  et 
India  pueri  ante  Ven.  Sacramentum  saltando 
choros  et  choreas  sacras  agunl. 

Anagogice,  S.  Ambros.  Pigri  desidia  torpenf , 
fervidi  exiliunt  ad  multa  et  magna  virlultim 
opera  ,  ut  perea  incoelum  transiliant.  Hcec  glo- 
riosa ,  ait  S.  Ambros.  lib.  k.  epist.  30.  ad  Sabi- 
num  ,  sapientis  scUtatio  quam  saltavit  David,  et 
ideo  usque  ad  sedem  Christi  sublimitate  spirituaUs 
saUationis  ascendit ,  ut  videret  atque  audiret  di- 
centem  Dominum  Dominosuo :  Sede  a  dextris  meis. 
Idem  S.  Ambros.  lib  2.  de  Poenitentia  c.  6.  (tomo 
3.  )  Totum  decet ,  inquit,  quidquid  defertur  reli- 
gioni ,  ut  nuUum  obsequium  quod  proficiat  ad  cul- 
tum  et  observanliam  Christi  erubescamus.  Non 
ergo  illa  deliciarum  comes ,  atque  luxurioe  prce- 
dicatur  saUatio ;  sedqua  unusquisque  corpus  at- 
toUat  impigrum ,  nec  humi  pigrajacere  membra, 
vel  tardis  sinat  torpere  vesligiis.  Saitabat  spiritua- 
liter  Paulus,  cum  se  pro  nobis  extenderet ,  et  pos- 
teriora  obliviscens,  priora  appelens,  contenderet 


M  II.  REGUM.  Cap.  VI.  399 

ad  bravium  Christi.  Tu  quoque ,  cum  ad  Baptis- 
mum  venis ,  manus  elevare;  pedes  quibus  ad  ceter- 
na  conscendus ,  velociores  habere  moneris.  Ilcec 
sailalio  fulei  socia,  gralice  comps.  lloc  est  ergo 
myslerium  :  Cantavimus  vobis ,  novi  utique  canli- 
cuni  Teslamenti ,  et  non  saitastis ,  hoc  est ,  non 
eievaslis  animum  ad  spirilalem  gratiam,  LuCcE 
7.  Idem  Ambrosius,  lib.  G.  in  Lucam,  c.  7.  docet 
hanc  Davidis  saltationem  non  fuisse  lascivam  , 
scenicam  vel  histrionicam  ,  sed  honestam,  mo- 
destam  et  piam.  Est  honesta,  ait,  saltutio  qua 
tripudiat  animus,  et  boniscorpus  operibuselevatur. 

PORRO   DaVID   ERAT    ACCINCTUS    EphOO    LINEO,] 

sive  byssino ,  ut  dicilur,  1.  Paralip.  15.  27.  bys- 
sus  enim  litex  lino  candidissimo  et  siibtilissimo. 
Nam  Ephod  polymitum  vestiserat  solius  Ponti- 
ficis,  Exodi  28.  30.  Sacerdotes  vero  et  Levitie 
vestiebantur  Ephod  lineo,  a  quo  hoc  Davidis, 
utpote  laici ,  ephod  erat  diversum. 

15.  DUCEBANT  ARCAM  TESTAMENTI  DOMINI  IN  JU- 
BILO,  ET  m  CLAINGORE  BUCCINiE.  ]  Addit  Joscphus, 

lib.  8.  c.  2.  ailque  :  Ascenduntqae  iUo  cum  vicli- 
mis ,  tamrex  qucim  universus  populus  ac  Levitce 
Ubaminibus  et  viulto  hostiarum  sanguine  viam  per- 
fundentes ,  et  infinitam  vim  odoramentorum  ado- 
lenles ,  ut  circumquaque  totus  aer  suavitate  reple- 
tus  etiam  longe  remolis  sentiretur.  Additque 
divino  auxilio  ita  roboratos  omnes  in  liac  suppU- 
catione,  ut  nemo  lassesceret ,  ex  quo  constans  esset 
omnium  opinio,  adventare  Deum  ad  inhabitandum 
recens  exstruclum  accUcalumsibi  iocum;nam  ne- 
que  hymnos  canentibus,  neque  clioreas  ducenlibus 
iassitudo  est  oborta ,  dum  ad  templum  pei^veni- 
rent. 

Allegorice,  arca  signiOcabat  Ecclesiam  novi 
Testanienti  militantem,  quam  Chrislus  in  Sione 
instiluit,  ad  eamque  geiites  omnes  per  Aposto- 
los  adduxit,  et  Judaeos  in  fine  mundi  adducet. 
Audi  Eucherium  :  David  arcam  in  civitatem  Da- 
vid  inducit ;  quia  Dominus ,  Henoch  et  EUa  prce- 
dicantibus,  convertet  corda  patrum  in  fdios.  Boves 
et  arietes  immolans ,  lioc  est ,  eos  qui  arcam  Do- 
mini  triturant ,  et  ovium  ejus  ducatum  gerunt , 
martyrii  sanguine  coronans  ,  et  ipse  quoque  suce 
incarnationis  et  passionis  exempium  eatenus  Ju- 
dceis  non  creditum  palam  manifestans.  Hoc  enim 
significat,quodet  ipse  David  accinctus  erat  Eplwd 
tineo,  quod  de  terra  procreatummuUipUci  laborc, 
ad  candorem  vestis  pervenit ,  sicque  verilatem 
humancB  carnis  inter  flagella  triumphantis  osten- 
dit. 

Anagogice,  arca  significabal  Ecclesiam  Bea- 
torum  triumphantem,  quam  Christus  in  Sionem 
ccelesiem  cum  iriumpho  deduxit  ,  pnesertim 
cum  ipse  in  illud  gloriose  cum  omnibus  sanc- 
tis  Patriarchis  et  Prophetis  quadragesimo  die 
post  resurrectionem  ascendit.  Imo  arca  Testa- 
menti  repraesentabat  Christi  humanitaiem  glo- 
riosam  ,  in  qua  quasi  arca  continebalur  et 
abscondebaiurejusdivinitas.  Rursum,  arca  sig- 
nificabat  B.  Virginem  quam  verus  David  ,  id 
est,  Christus,  cum  jubilo  Angelorum  omniuni 
Sanclorum  in  coelum  deduxit  et  assumpsit. 

17.  Et  imposuerunt  eam  in  loco  suo  in  medio 

TABERNACULI,  QUOD  TETENDERAT  EI  DavID.  ]    HOC 

labernaculum  Davidis  novum  erat,  et  diversum 
ab  eo  quod  fabricarat  Moyses ,  Exodi  25.  Hoc 
enim  Mosaicum  erat  in  Gabaon.  Fuit  ergo  a 
Davideereclum  inSion,  utin  co  arcam  honori- 
ficecollocaret,  simulque  anie  illuderexit  allare 
holocauslorum  ,  in  quo  viclimas  immolaret  ; 


ZiOfl 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  VI. 


nani  allare  a  Moyse  fabricaUun  ciini  laberna- 
culo  inansit  in  Gabaon,  indeque  poslea  ii  Salo- 
monc  iraiislatuni  est  in  lenipluin  a  se  erecluni, 
ul  patel  1.  Paralip.  16.  v.  36  et  40. 

KriDBruLrr  David  holocaust.v  et  pacifica  co- 
KAM  DoMiNO ,]  pula  coram  arca  Domini.  Porro 
D;ivicl  tnnc  diclavit  et  cani  curavit  psahnum 
28  :  Afferte  Domino,  fiiu[Del,  a/ferle  Domiiio  fdios 
arietum ,  ul  palel  ex  titulo  psalini  qui  est  :  In 
ronsiunmalione  tahernaculi.  Tunc  pariier  consli- 
luitLcvitas,  (lui  coram  arca  canerenlpsalinuin: 
Confitemini  Domino ,  et  invocale  nomea  ejus,  qui 
recensetur  1.  Paralip.  16.  8.  ac  conilalus  est 
ex  psalino  104  tt  95.  ac  insuper  alios  psai- 
mos. 

18.  Benedixit  populo,]  puta  bene  precalus 
<;st  populo.  Verisiniile  esi  Abiathar  Pontincein 
in  lanta  solemnitate  pariler  benedixisse  populo, 
dicendo  :  Benedicat  tibi  Dominus  el  custodiat  te. 
Ostendat  Dominus  faciem  suam  tibi,  et  miserea- 
tur  tut.  Convertat  Dominus  vultum  suum  ad  te , 
ctdet  tibi pacem,  uti  praescripscrat  Deus,  Num. 
6.  53. 

19.  Et  partitus  est,  etc. ,  singulis  coLLYni- 
dam  panis  unam.]  Collyrida  erat  lorta  panis  vel 
placentse  ,  cui  dulcearia  erant  inisia  ad  gustus 
delicias.  Audi  Rhodiginnin,  lib.  9.  Antiq.  cap. 
16.  Collyra  tlicta  minuti  panes  ,  qui  dari  pueris 
ronsucvere.  ALicubi  tamen  collyria  dicuntur  Ui- 
langia;  unde  et  xoUupi^Eiv  verbum,  quo  in  sarta- 
gine  lalangiorum  percoctio  significatur. 

Et  assatui\am  ijubul.e  (id  estbovinae;  male 
<'rgo  in  Regiis  legitur  hubalce ;  non  enim  de 
bubalis  ,  sed  de  bobus  hic  esl  serino)  c.\rnis 
liN  m.  ]  Sic  et  SeptuagiiUa  hic  aeque  ac  1.  Para- 
lip.  10.  3.  Hebr  est  "iSklTN  espar ,  quod  conipo- 
situm  extUN  es  ,  id  est,  igne  (  q.  d.  Assiun  igne) 
et  "12  par ,  id  est  juvencus;  vel,  ut  Marinus  in 
Lexico ,  conllatum  ex  iriN*  echad ,  id  est  una, 
nuju;  scissa,  id  cst  sex  ,  et  13  paf,  id  est  juven- 
cus,  q.  d.  una  ex  sex  partibus  juvenci ;  Pagni- 
nus  vertit :  frustum  carnis  pulchrum. 

Et  siMiLAM  Faix.AM  OLF.o.  ]  Hebr.  n^y^tUN  asisa, 
quod  Vatablus,  Pagiiinus,  Arias,  et  alii  Hebrai- 
Kanles  verlunt :  lagenam  vini.  Hanc  enim  David 
pro  potu  eis  dedil  cum  cibo.  Veriiin  Nosler  hic 
aeque  ac  Septuaginta,  tam  iiic,  quain  1.  Paralip. 
16.  v.  3.  constunter  vertunt  :  similam  frixam 
oleo ,  quibus  utpote  priscis  et  Hebraicae  linguoc 
periiissimis,  magis  credendum  est,  quam  re- 
centioribus  conjeclanlibus.  Vide  dicta  Cantic. 
2.  5.  et  Osee  3.  1.  Potum  eis  ergo  non  dedit  Da- 
vid,  scd  sivit  ut  qnisque  eum  domi  ad  libiiuin 
sumeret,  vel  si  dedit ,  is  hic  non  exprimitur. 

20.  Reversusquh:  est  David  ut  denediceret  do- 
Mui  su.E,]  ut  sicut  populo  bene  precatus  fuerat, 
ita  bene  precaretur  suis  quoque  doinesticis  qui 
custodiae  causa  in  arce  remanserant.  Rursiun, 
at  bejiediceret, \Acsl,  benefaceret  largiendo  ipsis 
eadem  vel  plura  munera  qiuTe  largitus  fuerat 
singulis  e  populo  ob  celebritatein  et  k-etitiam 
translat.TG  arcoe.  Ita  Serarius,  Cajetanus,  Abu- 
lensis  et  alii. 

Et  nudatus  est  quasi  si  nudetur  unus  de 
scuRRis.  ]  Nudatus,  non  quod  David  omnino  es- 
sel  nudus  ;  hoc  enim  indecens  et  turpe  fuiss(;t, 
sed  quod  deposuisset  extimain  vestem  regalem 
nl  indueret  ephod ;  perinde  ac  si  hodie  rex  de- 
posito  paludamenlo  vestiius  ihorace,  et  caligis 
duntaxat  desuper  indueret  superhumeralem 
amictum  lineum,  itaquo  in  processione  vel  sa- 


crilicio  Missoe  appareret,  ac  cum  canioiibus 
superpelliceo  veslilis  caneret.  Ita  Cajetanus.  Mi- 
chol  erat  filia  regis  Saulis,  et  uxor  regis  Davi- 
dis;  unde  indigiuun  puiabat  regia  sua  et  Davidis 
majestate,  quod  ipse  saltaret  anle  arcain.  Nes- 
ciebat  ipsa ,  ait  Theodorelus  el  Procopius,  divini 
amoris  stimulos  j  qui  niagnos  eliam  ad  parva 
excilant. 

Allegorice  Angelomus:  David  transferens  ar- 
cam  ,  a  Michol  irrisus  est.  Sic  Dominas  Jesus 
Chrislus ,  inquit,  cum  testamentum  Dei  in  Eccle- 
siam  suam  fransferre  voluit ,  hoc  est ,  ex  veteri 
Testamenlo  Evangclica  prcecepta;  velut  qui  nova 
conderet ,  a  plebe  Judaica  comprehensus  ,  atque 
in  cruce  suspensus,  ludibrium  eisfuit.  In  qua  cruce 
velut  nudus  eis  apparuit ,  dum  potentiam  divini- 
talis  suce  iliis  abscondens ,  infirinitalem  tantum 
carnis    ostendil. 

22.  Et  ludam  et  vilior  fiam  (S.  Ambrosius, 
lib.  1.  Apol.  Davidis,  cap.  6.  legit  :  Ero  nugax 
ante  ocuios  tuos)  plus  quam  factus  sum;  et  ero 

IIUMILIS  IN  OCULIS  MEIS  ETCUM  ANCILLIS  DE  QUIBUS 

LOcuTA  Es,  GLORiosiOR  APPAREBO;]  vcra  eniin 
gloria  est  hnmilitas,  quoe  Davidem  et  sanctos 
glorlosos  effecit,  duin  per  heroicam  demissio- 
nis  virtutem  se  inferioribus  associant  et  quasi 
aequant,  cum  eisque  al)jecta  et  in  speciem  vi- 
lia  obeunt  minisieria  ad  Dei  honorem  et  cultum. 
Audi  S.  Gregorium  (cujus  verba  iranscribunl 
Eucherius  et  Angelomus)  lib.  27.  Moral.  cap.  ult. 
ubi  Davidis  sensa  sic  explicat  :  Vilescere  coram 
hominibus  appelo ,  quia  servare  me  coram  Domi- 
no  ingenuum  per  humilitatem  qucero.  Sunt  vero 
nonnulli,  qui  de  semetipsis  humilia  senliunl,  quia  in 
honoribus  posili  nil  se  esse  nisi  pulverem  faviilam- 
que  perpendunt ;  sed  tamen  coram  hominibus  des- 
pecti  apparere  refugiunt ,  et  contra  hoc  quodde 
se  interius  cogilant,  quasi  rigida  exterius  venus- 
tale  pailiantur.  Et  sunl  nonnulli  qui  viles  videri  ab 
hominibus  appetunt ,  atque  omne  quod  sunt,  de- 
jeclos  se  exhibendo ,  contemnunt  ;  sed  tamen  apud 
se  introrsus  quasi  ex  ipso  vierito  ,  ostenscB  vilita- 
tis  inlumescunt ,  et  tanto  viagis  in  corde  etati 
sunt,  quanto  amplius  in  specie  eiationem  premunt. 
Quo5  ulruque  unius  elationis  belia  ,  magna  David 
circumspeclione  deprehendit ,  mira  virtute  supe- 
ravit.  Probat  idipsnin  dum  subjicit :  Quia  enitn 
de  semetipso  intus  liumiiia  sentiens  honorem  exte- 
rius  non  qucerit ,  insinuat  dicens  :  Ludam  et  viiior 
fiam.  Et  quiaper  hoc  quod  viiem  se  exterius  prce- 
buil ,  nequaquam  interius  inlumescit ,  adjungit : 
Eroque  humiiis  in  ocuiis  meis;  ac  si  dicat  :  Qua- 
lcm  me  exterius  despiciens  exhibeo,  talem  me  et 
interius  attendo.  Quid  ergo  acturi  sunt  quos  doc- 
trina  eieval ,  si  David  ex  carne  sua  venlurum  lie- 
demplorem  noverat  ,  ejusque  gaudia  prophctando 
nuntiabat ,  et  tamen  in  semetipso  cervlcem  cordis 
valida  discrelionis  caice  deprimebat,  dicens  :  Ero- 
que  humilis  in  ocuiis  meis. 

Tropolog.  S.  Bernardus  ,  epist.  87.  ad  Oge- 
rium  :  Ludam,  incjuit,  ut  iliudar.  Donus  ludus  quo 
Michol  irascitur  et  Deus  delectatur.  Bonus  ludus, 
qui  hominibus  quidem  ridiculum,  sed  Angelis  pul- 
cherrimum  speclacuium  pra'bet.  Bonus ,  inquam, 
liuliis  quo  efficimur  opprobrium  abundantibus  et 
despectio  superbis.  Nam  revera  quid  aiiud  secula- 
ribus ,  quam  ludere  videmur ,  cum  quod  ipsi  appe- 
tant  in  hoc  seculo,  Jios  per  contrurium  fugimus  ; 
et  quod  ipsi  fugiunt,  nos  appetimus.  Et  non- 
nullis  interjectis  •.Non  est  hic  iudus  puerilis ;  non 
est  de  theatro ,  qui  femineis  fcedisque  anfractibtis 


provocel  libldinem ,  aclus  sordidos  reprcesenlet. 
Sed  est  Uulusjuctindiis,  honestus,  gravis ,  specla- 
bilis  ,  qui  cccleslium  spectalorum  deleclare  possit 
aspectus.  IIoc  casto  et  religioso  ludo  iudebat ,  qui 
dicebat  :  Speclaculuni  facti  sumus  Angelis  et  lio- 
minibus.  IIoc  ludo  et  nos  inierim  ludamus  ul  il- 
ludamur ,  confundamur  ,  humiliemur ,  donec  ve- 
niat,  qui  polentes  deponit  et  exallat  humiles ,  qui 
nos  lcetificet ,  giorificet ,  In  aternum  exaltet. 
23.  Igitur  IMicnoL  fili^  Sadl  non  est  natus 

FU.IUS    USQUE    IN  DIEM    MORTIS    SU/E,  ]    Michol,    ait 

S.  Anibrosius,  lib.  h.  epist.  30.  ad  Sabinum, 
sterilitatis  damnata  non  edidit  sobolem  regiam  ne 
superbos  crearet  sibi  similes  ,  utpole  superba. 
Gonimuniter  doccnl  interpretes  Michol  nec  ex 
Davide,  nec  ex  Plialli,  nec  ex  alio  viro  ullos 
procreasse  Hberos.  Videtur  Michol  naturae  fuisse 
sterilis ;  nani  per  nndecim  annos  nupta  Davidi 
hucusque  nullosei  dedil  filios  ,  quod  steriliiatis 
viiium  Deus  illi  hic  in  poenam  irrisionis  Davidis 
confirmavit.  Addit  Pineda,  lib.  7.  de  Rebus  Salo- 
monis,  cap.  /j.  Davidem  deinceps  ejus  nsu  et 
copula  maritali  abstinuisse;  sed  hoc  incertnm 
est. 

Dices  :  Cap.  21.  v.  8.  nunierantnr  quinque  filii 
Michol.  Nuganiur  Rabbini,  dicenies  Michol  tan- 
tum  fiiisse  sterikm  eo  tempore  quo  irrisit  Da- 
videm.  Verius  Hebraei  prisci  apud  S.  Hierony- 
inum  et  Abulensem  respondent  illos  filios  fuisse 
ex  ipsius  sorore  Merob,  sed  ab  ipsa  adoptatos; 
Josephus  vero  non  ex  Davide,  sed  ex  allero 
viro  susceplos  vuU.  Si  enim ,  aiunl  Theodore- 
lus  et  Procopius,  ex  Davide  et  ipsa  nali  filii 
fuissent,  facilius  in  reges  postea  fuissent  ascrip- 
ti,  quiaet  palrem  regem  et  mairem  regis  filiam 
habuissent.  Sed  prior  Hebr.  responsio  est  verior, 
ut  patebilcapite  21.  8. 

Symbolice  ,  Michol  repraesentat  Paganos  , 
Judaios,  Haerelicos  ,  cseterosque  impios  qui  Ec- 
clesiaj  fidem,  caeremonias,  piorumque  lionii- 


COMMENTARIA  IN  LIBRLM  H.  REGUM.  Cap.  Vll. 

num  facta  irridentet  calumnianlur 


rius,  Angelonius  el  S.  Ambros.  lib. 


401 

Ita  Euche- 
1.  Apolog. 


Davidis  c.  G.  Uude  Michol  hebr.  idem  est  quod 
omnis  aqua,  ait  Eucherius ;  aqua  autem  sym- 
bolum  est  perseculionis  et  persequentium,  qui 
ut  aqua  in  vilia  carnaiia  diflluunt,  ideoque  ve- 
ros,  pios  et  spirituales  quasi  sil)i  ex  diametro 
adversos  persequuntiu'. 

Deniqiie  ,  sensus  Micliol  fuit  sensus  Genti- 
liuin,  qui  indignum  regum  seque  ac  deoruui 
majestate  censebant  canerc  ,  psallere,  choros 
agere.  Tritum  est  illud  :  Jupiter  non  caniat,  nec 
cilharam  pulsat.  Philippus  rex  filium  suum 
Alexandrum  Magnum  reprehendit,  eo  quod  can- 
tassel.  Nero  quoque  ob  cantum  niale  audivit, 
teste  Suelonio.  Al  contrarius  fuit  in  divinis  fi- 
delium  eliam  magnatum  zelus  et  usus.  LU  alios 
tace;im,  anle  centum  annos  Thomas  Morus 
Anglise  Cancellarius  et  marlyr  Davidem  iniita- 
tus  est.  Audi  quid  dc  eo  scribat  ThomasSta- 
plelonius  in  ejus  Vita  cap.  G.  pag.  87.  Sed  et 
in  ipsa  sua  Ecclesia  sacerdoti  canenti  indutus  sa- 
perpeiliceum  coyicinebat.  Ouod  cum  eliam  regnl 
Cancellarius  faceret,  monitus  ciDuce  Northfolcice, 
qui  aliquando  superveniens  eum  sic  cum  superpel- 
liceo  in  choro  canentem  deprehenderat ,  iiunc  ejus 
agendi  morem  Regi  haud  dubie  displiciturum  ,  ut 
nimis  humilem,  ac  dignitaliqua  fungeretur  minus 
congruum,  respondit :  Domino  meo  regi  dispiicere 
non  potest ,  quod  ipsius  Regis  Domino  obsequiani 
impendo.  Jam  vero  sacerdoli  sacrificanti  [supplens 
tocum  idiotce)  ad  altare  ministrabat ;  et  inlerduni 
in  supplicationibus  de  morc  pubticis ,  sed  paro- 
chice  suce,  crucem  sacerdoli  praferebat ,  vuigaris 
clerici  vel  ceditui  officium  facere  nihil  recusans , 
nihil  delrectans  ,  nihil  erabescens ,  imo  vchemen- 
lcr  gaudens  ;  quasique  cum  David  tripadians  ante 
arcam  Domini  et  dicens  :  Vilior  fiam  plus  quiini 
factus  stini,  et  ero  humilis  in  ocuiis  meis.  Hucusque 
Staplelon. 


CAPUT   SEPTIMUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

DaVID  DESTINAT  FABRICARE  TEMPLUM  ,  IDQUE  PROBAT  NATHAiN  PrOPHETA  ;  SED  ADMONITUS 

A  Deo  id  revocat,  asseritque  non  Davidem  ,  SED  FiLiUM  Ejus  Salomonem  TEMPLUM 

.«DIFICATURUM.   SeCUNDO  ,    DeUS  DaVIDI  V.    16.    PROiMITTIT    POSTERITATEM  CONTINUAM 
ET  REGNUM  PERPETUU3I. 


ACTUM  est  autem  cum  sedisset  rex  in  domo  sua  ,  et  Dominiis  dedissct  ei 
requiem  undique  ab  universis  inimicis  suis  ,  2.  dixit  ad  Nallian  prophe- 
tam  :  Videsne  quod  ego  habitem  in  domo  cedrina  ,  et  arca  Dei  posita  sit 
in  medio  pellinm  ?  3.  Dixitfjue  Nalhan  ad  regem  :  Otnnc  quod  est  in  corde 
tuo ,  vade ,  fac ,  quia  Dominus  tecum  est.  4.  Factum  est  autem  in  illa 
nocte  ;  et  ecce  sermo  Domini  ad  Nathan  ,  dicens  :  5.  Vade  ,  et  loquere 
ad  servum  meum  David  :  Haec  dicit  Dorainus  :  Numquid  tu  cedificabis 
raihi  doinura  ad  habitandum  ?  6.  Neque  enim  habilavi  in  domo  ex  die  illa  qua  eduxi  filios  Israel  de 
terra  ^Egypti  usque  in  diem  hanc  ;  sed  ambulabam  in  tabernaculo  ,  et  in  tcntorio.  7.  Per 
cuncta  loca  quse  transivi  cum  omnibus  filiis  Israel  ,  num quid  loquens  locutus  sum  ad  unain 
de  tribubus  Israel  ,  cui  proecepi  ,  ut  pasceret  popuhim  menm  Israel ,  dicens  :  Qiiare  non  aedi- 
ficastis  raihi  domum  cedrinam?  8.  Et  nunc  haec  dices  servo  me.)  David  :  Il.iec  dicit  Dominus 

COnWEL.    A   LAPIDE.      TOM.    II.  51 


U(n  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  U.  REGUM.   Cap.  VII. 

exercitinim  :  Ego  tuli  le  de  pascuis  sequentera  greges  ,  ut  esses  dux  supei*  populum  meum 
Israel ;  9.  et  fui  (ecuui  iu  omnibus  uhicumque  amhulasti  ,  et  interfeci  universos  inimicos  luos 
a  facie  tua ;  fccique  tihi  nomen  grandc  ,  juxta  noinen  magnorum  qui  sunt  in  terra.  10.  Et 
ponam  locum  populo  meo  Israel ,  et  planlaho  eum  ,  et  hahitahit  suh  co  ,  et  non  turhahitur  am- 
pliiis;  nec  addent  filii  inicpiilatis  ut  alTligant  eum  sicut  prius  ,  1  I .  ex  die  qua  constitui  judices 
super  populum  meum  Israei  ;  ct  reijuiem  daho  tihi  ah  omnihus  inimicis  tuis  ;  prcedicitcjue  tihi 
Dominus,  quoddomumfaciat  tihiDominus.  12.  Cumque  completi  faerintdies  lui ,  et  dormieris 
cum  patrihus  tuis  ,  suscitaho  semen  tuum  post  te  ,  quod  egredietur  de  ulero  tuo ,  et  firmaho 
regnum  cjus.  1 3.  Ipse  sedificahit  domum  nomini  meo  ,  et  stahiliam  thronum  regni  ejus  usque  in 
sempiternum.  14.  Ego  ero  ei  in  patrem  ,  ct  ipse  erit  mihi  in  filium  :  qui  si  inique  aliquid  ges- 
serit ,  arguam  eura  in  virga  virorum,  et  in  plagis  Gliorum  hominum.  15.  Misericordiam  autem 
meam  non  auferam  ah  eo  ,  sicut  ahstuli  a  Saul ,  quem  amovi  a  facie  mea,  1 6.  Et  fidelis  erit 
domus  tua ,  et  regnum  tuum  usque  in  seternum  ante  faciem  tuam  ,  et  thronus  tuus  erit  firmus 
jugiter.  17.  Secundum  oinnia  verha  haec ,  et  juxta  universam  visionem  istam  ,  sic  loculus  est 
Nathan  ad  David  :  18.  Ingressus  est  autem  rex  David  et  sedit  coram  Domino  ,  et  dixit :  Quis 
ego  sum  ,  Domine  Deus ,  et  quse  domus  raea  ,  ((uia  adduxisti  rae  hucusque  ?  19.  Sed  et  hoc 
parum  visum  est  in  conspectu  tuo  ,  Doraine  Dsus ,  nisi  loquereris  etiam  de  dorao  servi  tui  in 
longinquum  ;  ista  est  enim  lex  Adam  ,  Domine  Deus.  20.  Quid  ergo  addere  polerit  adhuc 
David  ut  loquatur  ad  te  ?  tu  enim  scis  servum  tuum  ,  Domine  Deus.  21.  Propter  vcrhura 
tuum  ,  et  secundum  cor  luum  fecisti  omnia  magnalia  haec,  ita  ut  notura  faceres  servo  tuo. 
22.  Idcirco  raagnificatus  es ,  Domine  Deus,  quia  non  est  sirailis  tui  ,  neque  estDeus  extra  te, 
in  oranihus  quse  audivimus  aurihus  nostris.  23.  Quae  est  autem  ,  ut  populus  tuus  Israel ,  gens 
in  terra  propter  quam  ivitDeus  ,  ut  redimeret  eam  sihi  in  populum  ,  et  poneret  sihi  nomen  , 
faceretque  eis  magnalia  et  horrihilia  super  terrara  ,  a  facie  populi  tui  ,  quem  redemisti  tihi  ex 
iEgypto  ,  gentera ,  et  Deum  ejus.  24.  Firmasti  enira  tihi  populura  tuura  Israel  in  populum 
sempiternum  ;  et  tu  ,  Domine  Deus ,  factus  es  eis  in  Deura.  25.  Nunc  ergo  ,  Domine  Deus  , 
verhum  quod  locutus  es  super  servum  tuum  ,  et  super  domura  ejus,  suscita  in  serapiternum  , 
et  fac  sicut  lociitus  es ,  26.  ui  magnificetur  nomen  tuum  usque  in  serapiternum  ,  atque  dicatur  : 
Dominus  exercituum  ,  Deus  super  Israel.  Et  domus  servi  tui  Divid  erit  stahilita  coram  Do- 
mino,  27.  quia  tu  ,  Domine  exercituura  Deus  Israel ,  revelasti  aurem  servi  tui  ,  dicens :  Do- 
raum  sedificaho  tihi  ;  propterea  invenit  servus  tuus  cor  suum  ut  oraret  te  oratione  hac.  28.  Nunc 
ergo  ,  Doraine  Deus ,  tu  es  Deus,  et  verha  tua  erunt  vera  ;  locutus  es  enim  ad  servum  tuum 
hona  haec.  29.  Incipe  ergo  et  henedic  doraui  servi  tui  ,  ut  sil  in  sempiternum  coram  te  ,  quia 
tu  ,  Domine  Deus,  locutus  es  ,  et  henedictione  tua  henedicetur  domus  servi  tui  in  sempiternuni. 

Ideni  narraUir  et  repeiilur   1.   Paralip.  cap.  Eusebium,  lib.  9.  Praepar.  Evang.  sub  finem : 

17.  quod  proiude  lotuni  liiic  pertinet.  Camvellet  David  lempiam  (edificare  Deo ,  rogavit 

2.  Et  arca  Dei  posita  sit  in  medio  pellium.  ]  Deum  ut  locum  ei  altaris  ostenderet.  Ibi  ei  Ange- 

Tabernaculuni  eniin  io  quoerat  arca  tegebatur  /«5  apparuit  stans  super  locum  uhi  altare  statue- 

pellibus  arietuui  rnbricatis  et  iantbinis  instar  rat  Hierosolymis ,  jussitque  ei  temptum  nonsta- 

papilionis  ,  Exodi  26.   l/i.  q.  d.    Hoc  indignuni  taere  ,   qnod   liamano   sangaine  poLlutus  esset  , 

videtur,  volo  ergo  icdiricare  tempUun  magniri-  multaqae  bella  gessisset.  Nomcn  vero  itli  fuit  Dia- 

cuni,utin  eo  bonoririce  colloceui  arcam   Dei.  nalkan ,  eique   imperavit   ut  filio  cedificationem 

Porro  Davidfabricam  templi  non  lanlum  voUiit,  psrmitteret ,  ipse  vero ,  quce  ad  apparatam  perti- 

sedet  vovit,  ut  patet  psaUno  131.   v.  2.  et  seq.  nerent ,  adornaret. 

Josephus  asserit  Davidem  voluisse  ex  Dei  prae-         3.  Dixitque  Nathan  ad  regem  :  Omne  quod  est 

cepto;  sed  errat :  nusquain  enim  Dcus  praecepit  incorde  tuo,  vade,  fac.  ]  Natban  eral  prophela 

ei  ut  templum  fabricarct,  imo  volentem  inbi-  Davidi  familiaris,  et  ii  consillis,  teste  S.  Epipli. 

buil,  ut  palet  v.  5.  Voluit  ergo,  vovitque  David  Isidoro  el  Dorolbeo  iu  Vitis  Propbetarum  ;  sed 

hanc  fabricam  ex  merv^  ardenlique  devotionis  quia  bic  Deum  non  consuluit,  hinc  ncc  a  Deo 

Deique  cullus  zelo,  qui  eum  adegerat  ut  aute  fuit  illustraius  ,  sed  erravit ;  erroreni  lamen  il- 

arcam  coram  toto  populo  totis  viribus  saltaret,  lico  admonitus  a  Deo  correxit.   Sic  Prophel.-e 

indeque  in  dies  crevit  iu  eo  bic  zelus,  praesertim  subinde  loqiiuntur  ex  inslinctu  non  Dei,  sed 

quia  praesente  arca  ipse  majora  Dei  in  se  in  dies  judicii  et  spiritus  proprii,  imo  propter  usum 

experiebatur  beneficia.  Quare  indignum  judica-  prophetiae  pulant  se  loqui  ex  spirilu  Dei ,  cum 

bat  utipse  habitaretin  domocedrina,  Deus  vero  loquaniur  ex  suo;  tumque  errare  possunt,  et 

Deique  arca  degeret  in  tabernaculo  pelliceo  et  quandoque  errant,  uti  docet  Theodoretus  hic , 

papilione.  et  S.  Gregorius,  homilia  1.  in   Ezechielem   ac 

Hisloriam  hanc  ila  narrat  Eupolemus  apud  2.  Thomas,  2.  2.  quaest.  171.  art.  5.  Causam  dat 


COMMENTARIA  IN  LIRRUM  11.  REGUM.  Cap.  VII. 
AngpJoinus  diccns  :  Quod  omnipotcns  Dctis  ex     ccre    haclcnns   vexali 


iiiUL^nia  pietatis  dis/joisatione  disponit ,  quia  diim 
proplielice  spirilum  (dicjuando  dat ,  et  uiiquando 
suOtraltil,  proplietantiiim  menles  ct  elevat  iii  cclsi- 
tudine,  et  ciislodit  in  iittmiiitale ;  ut  uccipientes 
spiritiim,  inveniant  quidde  Deo  sint ,  et  rurstiin 
proplietice  spiritiim  non  liahentes,  cognoscant  quid 
de  semetipsis  sint. 

5.  NlMQllD  TU    /EDIFICARIS  HIIHI    DOMUM?]  Voli- 

tiim  voiunique  Davidis  de  fabricando  lemplo 
(|iioad  reni  probavit  laudavitque  Deus,utreli- 
giosum  et  pium  sanctumque,  sed  non  (|uoad 
l>eisoiiam.  Noliiit  enim  illud  a  Davide  fabricari, 
sed  a  Salomone.  Causa  assignalur  1.  Paralip. 
22.  8.  scilicet  quod  David  continuus  in  bellis 
multum  efluderat  sanguinis  :  quare  indecens 
erat  ul  David  tanlo  liominum  sanguine  cruenla- 
tis  manibus  fabricarel  Deo  purissimo,  mansuc- 
tissimo  ,  sanclissimo  et  clemenlissimo  domum, 
sive  templum.  Idipsum  ergo  voluit  fieri  a  Salo- 
mone,  qui  pace  fruens  fuit  rex  pacificus,  ideo- 
que  typns  Christi,  qui  venit  in  nnindum  tolus 
mitis  et  benignus,  ul  Ecclesiam  fidelium  Dco 
exstruerel,  eamque  in  pace  gubernarel,  juxla 
illud  :  Factus  esnnpflce/oc«5  e/«5.  Ita  Eucherius, 
Uuperlus  el  Prosper  de  promis.  par.  2.  c.  27. 

Tropotogice  significalur,  ait  ex  S.  Gregorio 
lib.  7.  Moral.  cap.  16.  Angelomus,  quod  qui 
vir  sanguinum  est ,  lioc  est ,  qui  ctdliuc  carnalibus 
actibus  incubat ,  templttm  Deo ,  sanctam  scilicct 
Ecclesiam ,  per  prcedicalionis  officitim  conslruere 
non  debet;  seu  etiam  moraliter  innttitur ,  quod 
mtindus  in  se  esse  d  vitiis  debet ,  qui  alicna  curat 
corrigere  ;  terrenanoncogitet  ul  desideriis  infimis 
non  succumbat ,  quatenus  tanto  perspicacius  atiis 
ftigienda  prcevideat ,  qitanto  hcec  ipse  per  scientiam 
et  vitam  verius  declinat,  Neqttaquam  ptire  macii- 
lam  in  membro  considerat  octtlus ,  quem  pulvis 
gravat ;  et  superjectas  sordes  tergere  non  vaient 
mantis  quce  luctitm  tenent, 

Simili  modo  Deus  Geiza;  diici  Hungariae,  qui 
fuit  pater  S.  Stephani  primi  Hungarorum  regis, 
voleuli  ixdificare  lemplum  idipsum  per  visionem 
inhibuit :  Ha/^(?5  enim,  inquil,  manus  sanguine 
pollutas  ,  scd  filiiis  tutis  Stcplianus  idfaciet,  idem- 
que  in  prcemiitm  primus  Uttngarorttm  rex  corona- 
bitur.  Idem  confirmavit  S.  Slephanus  Proiomar- 
lyr  apparens  Geizic  ,  jul)ensque  ut  filio  noin(>n 
suum  imponeret,  eumquc  ex  seSlephanum  vo- 
caret.  Hic  fuit  rex  sanctus,  qui  Hungaros  ad 
Chrislum  converlit.  Unde  Pontifex  Romaiuis 
coronam  ei  regiam  miltens  :  Ego ,  inquit,  siim 
Aposlolicus;  Slepliantis  vero  cst  Hungarice  Apo- 
stoltis.  Ita  habelVitaS.  Stephani  apud  Surium 
ad  diem  20  Augusli. 

Anagogice,  significatur  Ecclesia  triumphans 
in  coelo  gloriose  eedificanda  a  Christo  pacifico, 
in  summa  omniumBeatorum  pace  el  securilale, 
nnione  ct  concordia  ,  seque  ac  puritale,  inuo- 
centia  et  sanctiiale. 

7.  NUMQCID  LOQUENS  LOCUTUS  SUM  ,  CtC.  ,  Ql^ARE 
NON    iEDIFICASTIS     MIIII    DOMUM    CKDHIINAM  ?]    DeUS 

noluit  aidificari  lemplum  a  Josue,  Gedeone, 
vel  aliquo  alioJudice,  (|uia  omnes  versali  in 
bellis  multum  sanguinis  fuderunt  ,  fuerequc 
viri  sanguinum.  Ita  Angelonuis. 

10.  Et  ponam  i.ocum  popclo  mf.o  Israel,]  lo- 
cttm,  scilicel  slai)ilem  cl  felicem;  ut  scilicet 
Israelitse  aniplius  non  vagentur,  non  abducan- 
lur  capiivj ,  non  miseram  viiam  agant,  uli  fc- 


Zi03 
a  Philislhceis ,   aliisque 


genlibiis.  Unde  explicans  subdit 

Et  plantauo  kum  ,]  q.  d.  Instar  plantse  ct  ar- 
boris  radicaise  firmabo  Israelem  in  Juda,  ut  in 
ea  firmiter  et  feliciter  conquiescal,  ac  opulen- 
ter  et  hilariler  vivat. 

Et  IIAB1TAI5IS  siB  EO,  ]  id  cst ,  iu  co  ,  scilicct 
loco  suo,  (piasi  umbraculo  ,  ut  eo  undequaque 
tectus,  slabilis  etsecurus  permaneat. 

11.  Pr,f.dicitque  tibi  Dominus,  quod  domim 
FACiAT  TiBi  DoMiNUs,]  domitm ,  i(l  est,  prolem 
et  familiam  regiam  ;  illa  enim  vocatur  domus 
anlonomastice.  Cajetanus  per  domum  accipit 
Messiam  ,  sive  Chrislum  quasi  hic  Deus  promit- 
lal  Davidi  Chrislum  ex  se  nasciiurum.  Hoc  ve- 
rumest,  ai  in  sensu  non  liiterali,  ut  vult  Abu- 
leiisis,  sed  allegorico,  quem  tamen  Deus  hic 
una  cum  litlerali  videlur  revelasse  el  patefe- 
cisse  Davidi,  utpalebilex  sequentibus. 

12.  CUMQUE  COMPLETI  FUERINT  DIESTUI,  elC,  SUS- 
CITACO    SEMEN  TUUM  POST   TE  ,  ]   id  CSt,  SUSCilabO 

Salomonem  ad  regnum  ut  regnet  posl  te;  licet 
enim  Salomon  jussu  Davidis  viveniis  nnclus 
sit  in  regem,  non  lamen  plene  regnavit  Davide 
vivo,  sed  unctus  est  ad  hoc  ut  post  eum  regna-» 
ret,  eique  mortuo  in  regno  succederet. 

13.  IpSE  yEDIFICABlT  DOMUM  KOMINI  MEO,]   SalO- 

mon  scilicet,  ut  patel  2.  Paralip.  28.  6.  David 
lamen  Salomoni  dedit  ideam  perfectissimam  ii 
Deo  acceptam  tolius  templi,  ilem  maximam 
auri  argenlique  copiam  ad  fabricandum  tem- 
plum  ,  ut  patel  3.  Reg.  8.  v.  16  el  seq.  et  1.  Paral. 
22.  V.  8  et  seq.  ac  2.  Paralip.  33.  v.  7. 

Allegorice  Salomon,  id  est,  Chrislus,  acdifica- 
vit  Ecclesiam,  quasi  regnum  et  thronum  Dei 
scmpilernum,  illique  Deus  verus  et  proprius 
esl  paler,  ul  sequitur.  Unde  Angelomus,  En- 
cherius,  Rupertus  censent  haec  per  hyperbolen 
dici  deSalomone,  proprie  vero  et  integre  de 
Cliristo.  Ilujus  enim  thronus  absolute  est  sem- 
pitcrnus  ,  cinu  Salomonis  thronus  respeclive 
tanlum  fueril  senipilernus  ,  nimirum  respectu 
suce  gentis  duntaxat,  quia  scilicet  semper  du- 
ravii ,  quandiu  duravit  Israelis  respublica  et. 
regnum. 

IZi.  Ego  ero  ei  in  patrem,  et  ipse  erit  mihi  in 
FiLiUM.  ]  Quteres  de  quo  ad  lilteram  hic  Deus 
loqualur,  an  de  Salomone,  an  de  Christo  ;  Pri- 
mo ,  aliqui  putant  quaedam  ex  hisce  qurc  hic 
dicuntur,  adlitteram  competere  Clirislo,  quoe- 
dam  Salomoni.  Ita  Theodorelus  et  Procopius. 
Secundo ,  alii  omnia  ad  liileram  atlribuunt 
Chrislo;  ille  enirn  est  solus  verus  Dei  Filius  , 
et  regnumejussp.ternum.  lla  Angelomus  elGlos- 
sa.  Tertio,  Lyranus  et  Abulensis  hax  ad  litle- 
ram  accipiunt  tam  de  Christo  quiim  de  Salo- 
mone. 

Quarto,  Hebra^i  et  nuilti  ex  Lalinis  ad  lille- 
ram  inlerpretanlur  de  Salomone  ,  allegorice  de 
Christo.  Haec  senlenlia  verior  est,  ut  patel  ex 
libro  1.  Paralip.  c.  28.  v.  6.  nbi  h«c  omnia  Sa- 
lomoni  expresse  altribuunlur  :  6'a/o??ion,  inquit, 
fditis  ttius  itdificabit  domttm  meam;  ipsttm  enim 
elegi  in  lllium,  et  ego  ero  ei  inpaircm,  et  firmabo 
rcgnttm  ejus  usqite  in  (Blerntim.  El  palel,  quia  Deus 
l0(niitur  d(;  eo  qui  post  Davidem  eral  fabricalu- 
lus  lemplum  ,  quod  aedilicare  voUbal  David, 
scil  prohibilus  fuit  a  Deo.  Hic  aulcm  uon  alius 
fuit,  quiim  Salomon.  Verum,  quia  Saloinon 
cral  lypus  Clirisli ,  qui  aHlificaturus  eral  Eccle- 
siam  novam  Dei,  qmc  longe  erat  potior  lemplo. 


404  gommi:ntai\ia  in  librum  ii.  regum 

idque  in  spiritu  praeviclebat  Propliela  ,  eoque 
aciem  meiilis  et  splritus  sui  intendebat;  liinc 
aliegorico,  sed  potiore  sensu  liaec  dicuntur  dc 
Cliristo  :  unde  nonnulla,  quoe  iiic  dicuulur,  le- 
iiuiter  et  inclioate  duntaxat  compctunt  Salo- 
moni;  plene  vero  et  perfecle  Ciuisto,  ut  rb 
Ego  evo  ei  in  i)atrem ,  et  ipse  erit  milii  in  filiam, 
Et  :  Firmabo  Ihronum  regni  ejas  asqae  in  sempi- 
ternum.  De  fide  ergo  est  liunc  locuni  intelligi  de 
Cliristo.  Nam  de  eo  explicat  illum  S.  Paulus, 
Hebr.  1.  5.  ubi  fuse  eumdemexplicui.  Unde  sanc- 
lus  Augustinus  ,  libro  17.  de  Givitate,  cap.  8 
el  9.  asserit  liic  quaedam  dicl  de  Salomone  uti 
crat  privata  persona  ;  quaedam  vero  uti  erat  ly- 
pus  Cliristi.  Vide  hic  quiim  tenere  et  ardenter 
dilexerlt  Deus  Salomonem,  ut  illum  pr(E  omni- 
bus  sibi  asciscat  in  filium,  velitque  ejus  esse 
pater,  ac  paterna  in  eum  oflicia  exercere. 

QUI  SI  INIQUE  ALIQUID  GESSEUIT  ,   ARGUAM  EUM  IN 
VIRGA  VIROUl'M,  ET  IN  PLAGIS  FILIORUM  HOMINUM  ,] 

quibus  scilicet  liomines  solent  castigare  suos 
filios,  ut  eos  non  occidant,  sed  emendcnt ,  q.  d. 
Castigabo  Salomonem,  si  pcccet,  palerne  ut  pa- 
ler,  non  severe  ct  rigide  ut  judex.  Piursum,  cas 


tigabo  eum  sicut  castigare  soleo  homines,  sci- 
licet  humano  niore,  poena  humana  ,  tcmporaria 
et  clementi,  puta  morbo,  fame  ,  bello;  non  au- 
lem  sicut  casiigavi  angelos  ,  quos  coelesti  regno 
privavi ,  et  gehennae  in  aeternum  addixi ;  nec 
sicut  castigavi  Saulcm,  quem  abjeci  el  regno 
spoliavi  irremissibiliter  et  in  .-elernum.  Hinc 
Burgensis  et  alii  coUigunt  Salomonem  non  esse 
damnatum,  sed  salvalum;  verum  hic  proprie 
non  agitur  de  salute  ,  sed  de  riigno  Salomonis 
perpetuando  in  posteros,  quandiu  duratura  erat 
Hebra3orum  respublica  et  regnum ;  unde  expii- 
cans  subdit  : 

15.  MlSERICOUDIAM  AUTEM  MEAM  NON  Al!FEHAM 
AI5  EO  ,  SlCUr  ABSTULI  A  SaULE,  QUEM  AMOVI  A  FA- 
CIE    MEA, 

16.  Et  FIDELIS  erit  domus  tua  et  regnum  tuuji 
usque  iN /eternum.]  F(V/e//5  hebr.  "ignj  neeman, 
idest,  firma  ,  stabilis,  perennaus,  aeterna,  juxta 
sensum  quem  dedi  v.  13.  Ei  hoc  significat  Gris- 

Cum  ■nnrci9r,f7tzxt. 

Allegorice  ,  de  Christi  persona  hacc  dici  ne- 
queuni ;  fuitenim  ipsa  impeccabilis,  sed  de  ejus 
menibris,  piita  fidelibus,  quos  peccantes  Deus 
clementer  casligat  quasi  pater,  ut  eos  emen- 
det. 

18.  iNGRESSUS  EST  AUTEM  DaVID  ET  SEDIT  CORAM 

DoMiNO,  etdixit:Quis  EGO  suM,  DoMiNE  ?]  nimi- 
rum  sedil  in  tal)ernacuIo  coram  arcaDei,  nonob 
desidiam,  vel  inollitiem,  sed  ut  quietius,  secre- 
tius,  attentius  et  intentius  oraret,  totumque  cor 
suum  coram  Deo  cffuuderet.  Ad  baec  enim  juvat 
sessio.  Ita  S.  August.  loco  mox  citando  ,  et  ex  eo 
Eucherius  :  Se(/t7,  iiiquit,  sive  propler  secretum 
semotis  arbitris ,  sive  propler  intimum  cordis ,  abi 
erat  orantis  affectas.  Sic  S.  Bernardus  sedendo 
solebat  meditari,  tuin  quia  corpore  erat  infirmo, 
lasso  et  debili,  tum  ut  silentius,  quieiius,  de- 
votius  et  diutius  meditaretur,  Corpore  enim 
quiescente,  quiescitel  spirilus,  ut  libere  totiis 
Deo  attendat  et  intendat.  Addiint  Sanchez  et  alii 
Davidem  sedisse  non  in  solio  aut  sede,  sed 
humi  in  terra  et  pulvere,  idque  sludio  humi- 
lilalis  aeqiie  ac  reverenliae  Dei,  uti  fecil  Job  cap. 
2.  v.  8  et  13.  Et  Jerusalem  vastala  a  Chalduiis, 
ideo(jue  lugens  et  poenitens  juxta  illud  Thren. 
1.  1.  Qaomodo  sedct  sola  civitas.  Quocirca  Jose- 


Cap.  VII. 

pluis  ait  Davidem  in  faciem  suam  procidisse, 
et  statum  huini  more  supplicaniis  orasse  Deum. 

Aliam  sessionis  Davidis  causam  dat  Vatablus, 
dicens  ;  Nemini  sedenti  licebat  orare  Deam,  nisl 
regi.  Sed  hoc  falsum  esl.  Nam  et  Elias  qui  non 
crat  rex ,  sedens  subjunipero  oravitDeum,  3. 
I\eg.  19.  k.  et  Psal.  136.  1.  llebrici  in  Babylone 
captivi  plangentes  et  orantes  dicunt  :  Illic  sedi- 
nius  et  flevimus ,  dam  recordaremur  Sion.  Et  Moy- 
ses  Exodi  17.  12.  sedens  orabat,  vincebatque 
Amalec  :  sedit  ergo  David  animo  magis  quam 
corpore,  taciteet  tranquille  Dei  in  se  beneficia 
meditando,  et  gralias  agendo,  juxta  illud  Thren. 
3.  28.  Sedebit  soiitarius ,  et  tacebit ;  qaia  levavit 
super  se.  Unde  Angeloinus  :  Sedere  coram  Do- 
mino,  inquil,  est  benelicia  ejus  in  ImmiUtate  cor- 
dis  confiteri. 

S.  Simplicianus,  qui  S.   Ambrosio  in  Episco- 

patu  Mediolanensi  successit,    proposuit   hanc 

quaestionem  S.  Augustino  ,  cur  David  tam  pius 

sedendo   oraverit,  cum  fideles  genullexi  orare 

soleanl,  uti  oravit  Christus  in  horto,  Maith.  26.  ei 

Stephanus  in  martyrio  ,  Actor.  7.  et  S.  Paulus  in 

ergastulo,  Ephes.  3.  ik.  Cui  respondet  sanctus 

Augustinus,  lib.  2.  ad  Simplicianum,  quaest.  U. 

nullum  gestum  oranti  in  Lege  fuisse  prBescrip- 

lum,  sed  liberum  fuisse  quolibet,  uti  qui  cu- 

jtisque  conditioni  etdevotioni  foret  accommo- 

dus  :  Namet  stantes,  inquit,  oramas ,  sicut  scrip- 

tum  esl  :  Publicanus  autem  de  longinquo  stabat , 

et  flexis  genibus  sicat  in  Actibus  Aposlolorum  le- 

gimus  :  El  sedentes,  sicut  ecce  David  et  ELias.  Nisi 

autemjacentes  oraremus,  non  scriptum  esset  in 

Psalmis   :    Lavabo  per   singulas    noctes    tectum 

meum  ,   iacrymis   meis   stratum  meum  rigaboi 

Cum  enim  quisque  orationem  qucerit ,  coiiocat 

membra  sicut   ei  occurrerit ,  accommodata  pro 

tempore  positi  corporis  ad  movendum  animum. 

Idem  fecere  Genliles  :  unde  rex  Ninive  poenitens, 

prjcdicante  Jona,  cap.  3.  v.  5.  sedit  in  cinere. 

Plularchus  in  Vita  Numse  Pompilii,  qui  Romulo 

Romae  in  regno  successit,  pag.  23.   scribit  Nu- 

mam  sanxisse  eos  qui  Deum  adorant  in  orbem 

se  vertere  oportere  ,  deinde  vero  sedere  :  quo 

ritu,  inquit,  et  ratas  preces,  et  in  bonis  perse- 

verantiam  fere  significani ,  vel  non  esse  Deum 

interpellandum  obiler  ,  et  cum  aliis  occupa- 

mur  ,  sed  cum  adest  tempus  opportunum  ,  quo 

quiescimus,  et  ab  aliis  negotiis,  curisque  feria- 

mur.    Denlque  Philosophus  :  Anima ,   iiiquit  ^ 

Sedendo  fit  sapiens.  Subsidentibus  enim  sessione 

humoribusj  sedantur  anim;c  alTectiones,  quoe 

rationem  turbant,  quibus  sedatis  clarius  mens 

videt  id  quod  verum  sanctumque  est.  De  vario 

orantitimsitu  rituque  fuse  disserit  Hieron.  Mer. 

lib.  3.  de  Gymnaslica,  cap.  3.  Deniquc  reruni 

spiritualium  magistri  hancdanlorandi  regulani : 

In  orando  et  meditando  iile  corporisliabitus  tenen- 

dus  est ,  qui  aptus  videtur  ad  cxcilandam  in  no- 

bis  internam  devotionem. 

18.  QUIS  EGO    SUM,  DOMINE    DeUS  ,    ET   QU^E  00- 
MUSMEA,QUIA   ADDUXISTI    ME    HUCUSQUE?]    Ut   eX 

pastore  ovium  faceres  regem  populorum,  ex 
paupere  divitem  ,  ex  vili  nobilem,  ex  incogniio 
celebrem  el  famosum.  Dicant  hoc  illi ,  quos 
Deus  cx  humili  imoque  loco  ad  fastigium  dig- 
nitatis,  v.  g.  ad  Episcopalum,  Principatum , 
Apostolatum  ,  extollil  non  ipsorum  merito,  sed 
gratuito  Dei  dono.  Scripsit  in  hanc  Duvidis  sen- 
tentiam  homiliam  S.  Clirysostomiis  (vcl  quis- 
quis  cst  auctor  ;  stylus  enim  indical  fui>se  La- 


CUMiVlEiNTARIA  IN  LIBRUM  II.   REGUM.  Cap.   VIT. 


m 


liiumi,  noii  Groecum,  ac  cilal  S.  Cyprianiini , 
(|uotl  insolens  est  apud  S.  Clnysostomuni) ,  qu;e 
«■xstat  lomo  1.  ubi  inter  caelera  ait  :  Agnovcrat 
iste  sauclus,  (luodGenes.  18.  dixit  Abraham  Deo: 
Ego  sum  terra  et  cinis.  Et  singitliila  Deo  dixerunt, 
ut  forma  esset  perfecloi  humditalis.  Ergo  quis 
sum  ego,  Doinine  mi?  Ecce  se  nihil  esse  dixil ,  et 
servumse  essenon  negavit  :  quia  omnis  qui  confi- 
tetur  servitiilem,  merctur  gralioi  iiberlatem.  Ergo 
dicit  :  Quis  sumego,  Domine  mi?  Videtis  ubique 
regnarc  gratiam,  ubiquc  pia  visccra  possidere , 
cor  humile  illuslrare,  benignos  sibi  redigere ,  con- 
fessores  suos  dilare.  Kt  paucis  interjectis  :  Kove- 
rat  se  paslorem  esse  ovium ,  et  non  genere  nobiii- 
tatum.  Sed  quando  fuctus  est  nobilis ,  agnovil  se 
ex  nihilo  fuisse  sublevalum;  et  quia  non  est  oblitus 
quis  nalus  erat ,  perseveravit  in  cuimine  regali. 
Vide  quae  dixi  Joan.  1.  v.  19.  ad  iila  :  Tu  quis  es  ? 

19.     ISTA    EMM   ESTLEXAdaM,   DoiIl^E    DeUS.  ] 

Primo,  Angelomus  sic  explicai,  (|.  d.  /5^«  est 
lex  hominis ,  Domine  Deus,  ut  tibi  in  simplicitate 
cordis  et  purilute  serviat  ;  et  lu  facias  ei  miserl- 
cordiam  luam,  sicut  niihi  dignatus  es  faccre  servo 
tuo.  Secundo,  Vatabl.  q.  d.  Ista  condilio  et  sors 
regalis  est  hominis  pra-clari  et  excellentis  ,  non 
viiis  et  ahjecti,  qualis  ego  sum.  Unde  Valabl. 
Hcbr.  r^l-.n //forrt/,  id  est  lex ,  \ev\.i\.:  directio; 
Chald.  vero  verlit:  visio,  a  rad.  nxi  raa,  id 
est;  vidit.  Terlio ,  alii  ,  q.  d.  Lcx  Adoi,  id  est 
hominis,  est  ut  sit  mortalis  et  moriatur.  Quid 
est  ergo  ,  o  Domine  ,  qu6d  me  meumquc  reg- 
iium  velis  esse  aeternum  ?  Lex  Adoi  est  ut 
sit  miser,  pauper  el  al)jectus ;  quid  est  crgo 
quod  me  tantis  opibus  ethonorihus  cumulas  ? 
Quid  est  homo  quia  ita  magnificas  eum  ? 

Quarlo,  elgenuine,  q.  d.  Tu ,  Domine,  votis 
meis  obsecundasti  ;  imo  ea  pra;venisti.  Lex 
enim,  id  est  inclinatio,  homini  a  natura  insita 
ista  est,  iste  communis  hominum  esl  mos  et 
usus,  ut  non  putent  sibi  omnino  satisfactum  , 
eslo  opulenti  sint,  honorati  etfelices,  nisi  eliam 
de  posteris,  eorumque  felicitale  et  gloria  pro- 
speclum  sit,  quod  lu,  Domine,  milii  facere  dig- 
natus  es,  promittens  posteros  meos  semper 
fore  reges ,  et  coutinua  serie  perpelim  mihi  in 
regno  successuros.  Ita  Abulensis  ,  Hugo,  Cajet. 
Dion.  et  alii.  Ralio  est,  qu5d  homo  naluraliter 
amet  suos  filios  et  posleros  perpetim  glorios^os, 
ut  in  iis  semper  superstes  sit,  et  aeternitatem 
quamdam  memoriae,  famae  et  gloriae  assequatur. 
Filii  enim  sunt  quasi  pars  et  membra  parentum, 
qui  proinde  filios  amant  ul  seipsos,  imo  magis 
quiim  seipsos. 

20.  Qum  EUGO  addere  POTERiT  adhucDavid, 

UT  LOQUATUIl  AD  TE  ?  TU  ENIM  SCIS  SERVUM  TUUM, 

Domine.  ]  Scis,  id  est,  cognoscis ,  curas,  amas, 
dirigis,exaltas,  glorificas.  Sic  fmim  explicalnr 
l.Paral.  17.  v.  18.  cum  (\\c\ly\r:Quidultraaddere 
potest  David ,  cum  ita  giorificaveris  servum  tuum 
et  cognovcris  eum  ?  Haec  enim  Dei  cognitio  ct 
scientia  non  est  spcculativa  et  arida  ,  sed  prac- 
lica  et  fecunda,  ac  proinde  Dei  amorem  et  he- 
ncncentiam  involvit.  Sic  Apostolus  de  pracdes- 
tinaliseteleclisad  gloriam  ait:  Cognovit  Dominus, 
qui  sunt  ejus,  2.  Timoth.  2.  19.  reprobis  vero 
dicet  Chrisius  In  die  judicii  :  Nescio  vos,  Matih. 
25.  12. 

21.  Propter  verbum  tuum,  ]q.  d.  II.xc  magna- 
lia  mibi  praestilistinon  proptcr  mcrila  mea,  sed 
ut  impleres  promissiones  tuas,  quihus  promi- 


sisii  milii  benefacere,  cuin  pcr  Samuelem  me 
instiluisli  el  unxisti  rrgem. 

Ita  UT   JiOTI  M   lACERlCS    SERVO    TUO,  ]    Ut  SCiHcCt 

mihi  exliib(Mcs  Ii.tc  magnalia  promissa,  utego 
illa  cognoscercm  ,  imo  oculis  cernercm  el  ma- 
nibus  palparem. 

Et  po^eret  sibinomen,  ]utIsraeIessetetvoca- 
retur  popuhisDei,  quceest  digiiitaseximia,  ac  ti- 
lulussummilionotis,aequpaculililalis.IiaVatabl. 
Aul,  ut  nomen ,  \(l  est,  famam  et  gloiiam  sibi 
pararet;  ila  Abulcnsis. 

23.  Quem  redemisti  tiriex  tEgypto  cextem,  et 
Deim  ejus,]  ul  scilicct  Israel  sit  tua  gens  et  po- 
pulus,  acutvicissim  sis  Deus  ejus.  IJndeexpli- 
cans  subdit :  Et  tu,  Domine  Deus,  factus  es  eis  in 
Dfum.  Secundo ,  alii  referunt  ad  -o  faceretque 
eis  magncdia  et  horribilia,  scilicet  perculiendo 
iEgypli  hoslis  eorum  ge»ie?H  et  Deum ,  hoc  est 
Deos,  (j.  d.  Tu,  6  Domine,  pro  tuis  Hcbraeis 
pugnanspercussisti  ^.gypti  genlem,  et  deos  qui 
Hebraiis  adversahanlur.  Unde  recentiores  pas- 
sim  cum  Chald.  ex  Hebr.  vertunt  in  ablalivo, 
genle  et  Deo  ejus.  q.  d.  Redemisti  Israel  ex  /Egyp- 
to  ,  ac  consequcnler  ab  TEgyptia  gente.et  Deo, 
id  est,  diis  ejusdem  genlis.  Aut  planius  refcras 
ad  rb  faceretque  eis  magnaUa  el  horribiiia  super 
terram,  q.  d.  Deus  pro  Hebraeis  magna  et  horri- 
hilia  patravitmiracula  tumsuper  terram  /Egypii 
cl  Chanaan,  tum  super  genlem  et  Deum ,  id  est, 
dcosejusdem.  Deus  enimmultis  plagisperM.oy- 
sen  et  Josue  afflixil  lum  ipsam  terram  /Egypti  et 
Chanaan,  tum  ipsam  gentem  ^gypliorum  et 
Chanan.Torum  ,  tum  deos  et  idola  eoitim,  ca 
everiendo  ct  confringendo.  Ita  Sanchez.  Hic 
sensus  praj  caeleris  planior  videlur ,  et  magis 
congruereHebr.TO,  Cliald.  et  Sept.  qui  pro  gcn- 
tem,  habenl  genles  iii  plurali ,  quod  magis  sep- 
tem  gcntibus  Chananaeorum  et  .Egyptiorum  , 
quam  uni  Hebraeorum  genli  congruunt. 

Terlio,  alii  pcr  Deum  Hebr.  Elohim  intelligunt 
Moysen  ,  qui  a  Deo  constitulus  est  Deus  Plia- 
raonis  aequeac  Israelis,  utpoteejus  legislatoret 
dux  vice  Dei,  Exodi  c.  U.  16.  el  cap.  7.  1.  Vidc 
ibi  dicla,  q.  d.  Redcmisli  ex  iEgypto  gentem 
Hebr.Tam  ,  et  Deumejus,  id  est,  Moysen  qui  ejus 
erat  princeps,  dux  et  ductor  loco  Dei. 

Quarto,  nonnulli  per  Deum  sive  Elohim  intel- 
ligunt  S.  Michaelem,  qui  vice  Dei  erat  dux, 
cuslos  et  pr.Tscs  Israelis.  Hicenim,  dum  Israe- 
litae  capiivi  in  iEgyplo  ex  ea  liberarenlur  et  li- 
beri  exirent  ,  cum  cis  egrediens  ex  yEgypto 
quasi  liberari  videbatur. 

Quinto,  Septuag.  pro  VniN  Elohau,  id  est, 
Deum  ejus ,  per  melathesin  lcgentes  aholau,  id 
est,  tabernacula  ejus  ,  verlunt:  Redemisti  tibi  ex 
Mgyplo  gentes  et  tabernacula  ejus.  Hebraei  enim 
ex  jEgypto  exierunt  cum  supelleclile  non  tan- 
tum  sua,  sed  et  vEgyptiorum ,  quam  commo- 
dato,jussu  Dei  acceperanl,  utspoliarent  ^Egyp- 
tum  ,  Exodi  12. 

25.  SusciTA.  ]  Hebr.  apn  /mcm,  id  est,  sla- 
tue.  stabili,  confirma. 

27.  ReVELASTI    AUREM    SERVI  TUI  (  hOC  CSt  ,    S(!- 

cretoet  quasi  inaurem  eidixisti :  )  Invenit  seu- 
vus  Tuus  COR  suuM  ,  scilicel  paraium  ,  gratum  et 
alacre,  ut  orauet  te  oratione  hac,  ]  et  orando, 
pro  lot  magnalibus  sibi  praeslilis  gratias  ageret 
non  condignas,  sed  sibi  possibiles.  AWi,  invcnit 
cor  suum,  id  esl,  invenit  consilium,  inquiunt, 
sibi  dcinceps  usui  fulurum.  Idem  argumentum 
graliarum  aciionis  ob  beneficia  sibi  pr.TStila, 


406 


COMMENTAIUA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.   VIII. 


priTcsertim  ob  promissa  de  domo  ei  regno  suo 
perpeluando,  ac  conseqnenter  de  Chrislo  ex  se 
nascitnro,  iractat  David  Psalin.  88.  Misevlcor- 
dias  Doinini  in  celernam  canlabo  ;  alque  liac 
gratitudine  meruitliaecpromissa  a  Deo  silji  con- 
iirmari  et  augeri. 

29.   BKNEDICErUR  DOMUS  SERVt  TUI  IN  SEMPITER- 

NUM,]  ut  semper  ex  domo  et  familia  mea  in 
legno  succedant,  ac  super  Israelem  regnent 
posteri  mei  ,  quamdiu  durabit  Israelis  reg- 
iHim. 

Abulensis  hic  queest.  ult.  traclat  qneestionem, 
an  Salomon  sit  damnaius?  et  rcspondet  afiir- 
malive  ,  idque  maxime  probal  ex  eo  qnOd  ipse 
idola  a  se  erecta  moriens  non  destruxerit,  quod 
ntique  facere  debnisset,  et  reipsa  fecisset,  si 
vere  poenituisset ;  nam  idola  hiec  trecenlis  fere 
post  eum  annis  destruxit  Josias  rex  h.  Reg.  23. 
Si  dicas  etiamAsa,  Josaphat  et  Ezechiam  pios 


reges  h;ec  non  destruxisse  ;  respondet  id  eos 
facere  non  potnisse,  eo  qnOdidoloialria  inducia 
per  Salomonem,  roborata  et  aucla  fuerit  per 
Jcroboam,  qni  schisma  fecit  erectis  aureis  vi- 
tulis  quasi  idolis  in  Dan  et  Bethel.  Salomon  vero 
ea  destruere  poleral  et  debebat,  tum  quia  erat 
polentissimns  ,  lum  quia  nullum  habebataemu- 
ium,  sed  in  plena  pace  omnibus  sibi  obedienti- 
bus  regnabat.  Idem  censent  Angelomus  et  Eu- 
cherius  h.  Reg.  23.  Bedain  Allegoriis  lib.  Regum 
sub  finem,  ac  Prosper  lib.  parte  2.  Praedict. 
c.  27.  Saloinon,  inquit,  elaUis  in  senio  ,  fornica- 
tus  menle  et  corpore,  Domino  ipsum  deserente , 
male  obiil ,  metuendum  exeinplum  posteris  relin- 
quens ,  ne  felicitale  Imjus  vitce  lurbati  Cliristum 
deserant ,  qui  est  suorum  oiterna  felicitas.  Verum 
moderni  Interpretes  in  Salomonem  mitiores 
snnt,  melinsqne  de  ejus  salule  sperant.  Vide 
dicta  Eccl.  Zi7.  22. 


CAPUT   OCTAVUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

DaVID  A  DeO  EXCLUSUS  A  FABRICA  TEMPLt  ,  CONVERTIT  SE  AD  BELLA  ,  QUIBUS  PACE3I  ET 
SPOLIA  PARET  SaLOMONI  AD  ILLUD  FABRICANDUM.  QuARE  HOC  CAPITE  QUINQUE  EJUS 
BELLA  RECENSENTUR,  QUIBUS  TOTIDEAI  GENTES  VICINAS  SUBJUGAVIT  ET  TRIBUTARIAS 
FECIT  ,  SCILICET  PRIMO  ,  PhiLISTH/EOS  ,  V.  1  ;  SECUNDO  MoABITAS  ,  V.  2  ;  TERTIO 
AdaREZER  REGEM  SoBA  ,  V.  3;  QUARTO  SyRIAM  DaMASCI  ,  V.  5  ;  QUINTO  IdUM.EOS  , 
V.   14.  EORUMQUE   SPOLIA  FECIT  ANATHEMATA  ,  DeOQUE  CONSECRAVIT. 

1 .  a^^mms^^^-^ACTVM  est  aiitem  post  htec  ,  percussit  David  Phllisthiim,  et  hmniliavit  eos, 

et  tulit  David  Freniim  tributi  de  inanu  Philisthiim.  2.  Et  percussit  Moab, 
et  mensus  est  eos  funiculo ,  cojequans  tcrrEe  ;  mensns  est  autem  duos  fu- 
niculos ,  unum  ad  occidendum  ,  et  iinum  ad  vivificandum  :  faclusque  est 
Moab  David  seryiens  sub  tributo.  3.  Et  percussit  David  Adarezer  fihuin 
|Rohob  regem  Soba ,  quando  profectus  est  ut  dominaretur  super  flumeu 
Euphraten.  4.  Et  captis  David  ex  parte  ejus  milie  septingcntis  equitibus  , 
et  viglnti  miUibus  peditum,  subnervavit  oranes  jugales  currnum  ;  dereliquit  autem  ex  eis  cenlum 
currus.  5.  Venit  (juoque  Syria  Daniasci ,  ut  praesidium  ferret  Adarezer  regi  Soba  ;  et  percussit 
David  de  Syria  viginti  duo  millia  virorum.  6.  Etposuit  David  prresidium  iu  Syria  Daraasci  , 
factaque  estSyria  David  serviens  sub  tributo  ;  servavit((ue  Dominus  David  iu  omnibus  ad  quae- 
cumque  profectus  est.  7.  Et  tulit  David  arraa  aurea  quae  habebant  servi  Adarezer,  et  detuht  ea 
in  Jerusalem.  8.  Et  de  Bete  et  de  Beroth ,  civilatibus  Adarezer ,  tuht  rex  David  ses  raultum 
nimis.  9.  Audivit  autem  Thou  rex  Einath  quod  pcrcussisset  David  omne  robur  Adarezer ;  1  0.  et 
misit  Thou  Joram  filium  suum  ad  regem  David  ,  ut  salularet  eum  congratulans  ,  et  gratias 
ageret  ,'eo  quod  expugnasset  Adarezer,  et  percussisset  eum.  Hostis  quippe  erat  Thou  Ada- 
rezer,  et  iii  manu  cjus  erant  vasa  aurea  ,  et  vasa  argentea  ,  et  vasa  aerea ;  II.  quae  et  ipsa 
sanctificavit  rex  David  Domino  cum  argento  et  auro  quae  sanctificaverat  de  universis  gentibus 
quas  subegerat.  12.  De  Syria  ,  et  Moab  ,  et  filiis  Ammon  ,  et  Philislhiim  et  Amalec  ,  et  de 
manubiis  Adarezer  filiiPiohob  regis  Soba.  13.  Fecit  quoque  sibi  David  nomen,  cum  reverteretur 
capta  Syria  in  valle  Salinarum  ,  caesis  decem  ct  octo  millibiis  ;  14.  et  posuit  in  Idumaea  cus- 
lodes ,  statuitque  praesidium  :  et  facta  est  unlversa  Idumaea  serviens  David  ;  et  servavit  Dominus 
David  in  omnibus  ad  quaecumque  profectus  est.  15.  Et  regnavit  David  super  oranem  Israel ; 
faciebat  quo(iue  David  judicium  et  justiiiam  omni  populo  suo.  16.  Joab  autem  filius  Sarviae 
erat  snper  exercitum  :  porro  Josaphat  fillus  Ahikid  erat  a  commentariis  ;  17.  et  Sadoc  filius 
Achitob,  et  Achimelech  filius  Abiathar,  erant  sacerdotes  ,  et  Saraias ,  scriba  ;  18.  Banaias 
aulem  filius  Joiadae  ,  super  Cerethl  et  Phel<;thl  ;  filii  autem  David  sacerdotes  erant. 


COMMliNTAlUA   IN  LIBUU 

1.  ET  TULIT   DAVID    FREiNUM    TRIIJUTI     DE    MANU 

PiiiLiSTiiiiM.]Heb.  est  n^NHjna  melegliaamma 
(luotl  Viilabl.  Pagnin.  el  alii  accipiunl,  ul  no- 
men  proprium  urbis,  quae  fuit  quasi  meleglia- 
ainma,  itl  est,  frenum  Citnerariun  urbiuui  vici- 
narumin  Philislbaja.  Secuiuio,  alii  accipiunt  ul 
nouieu  appellalivum  significans  frenum  cubili 
(meCeg  enim  est  frenuin,  amma  est  cubilusj 
lia  est  articulus  amma),  intleque  frenum  iribuli 
fjuod  prelium  Iribuii  limitatum  el  definilum  sit 
instar  cubiti ;  amma  ergo  certam  p^nisionem 
iribuli  significat.  Aquila  \cv\.\lfrenam  aquceduc- 
tus ,  quod  per  illam  urbem  aqua  per  canales  et 
rivos  deduccretur  in  totam  Pliilistbaeam  ,  ad 
eam  irrigandam  et  fecuudandam  :  canali  enim 
aquamducimus  quo  volumus,  ceu  frenoequum. 
Uude  et  Cbald.  vertit:  instauraiio ,  \ii\,dispo- 
sitio  el  commodilas  rivi. 

Tertio,  R.  Eliezer  in  Midras  proprie  accipit 
frenum  scilicet  Isaac  Palriarclise  ;  Isaac  eniui  , 
iuquit,  feriens  juransque  pactum  cum  Abiuie- 
lech  rege  Palaeslinorum  de  non  invadenda  Phi- 
listliaea,  Genes.  26.  28.  incidit  cubitum  unum 
freni  sive  cliami,  id  ost,  capisLri  asini  super  quo 
equilabat,  et  dedit  illis  ut  esset  in  manu  illorum 
signum  pacti  juramenti.  Caelerum  cuni  rcx  Da- 
vitl  vellel  ingredi  terram  Philistiiiim,  nonpote- 
rat  propter  vim  pacti  juramriUi  Isaac.  Sed 
cum  ab  illis  capislrum  hoc  abslulit  (quia  scrip- 
tum  est,  et  tulit  David  frenum ,  vel,  chamum 
cubiti),\.m\c  accepit  lerram  Pliilislhinorum.  Ve- 
rum  nemo  non  videl  hanc  rabellam  essetHcere- 
bri  Rabbini  comnienium. 

Quarto  etgenuine^  frenum  iributi  vocalur 
urbs  Gelh,  quee  eral  in  confinio  Judfese  et  Philis- 
lha?ae,  ideoque  per  eam  Philisihaei  frenabant 
Juda;am  :  David  vero  illam  occupans  per  eam 
frenavit  Philisthii-am.  Abstulit  ergo  hocfrenum 
a  Philislhoeis,  codemque  frenavit  PhilistlKeos  , 
imponens  illi  militare  preesidium,  quod  ipsos 
sub  jugoet  tributo  conlineret.  Id  ila  esse  liquet 
ex  et)  qtiod  sic  hir  locus  explicatur  1.  Paral.  18. 
1.  ubi  dicitur  :  Factumest  autem  post  Imc  ut  per- 
cuteret  David  Plulistliiim,  et  liumiliaret  eos ,  et 
toLleret  Getli,  et  fitias  ejus  [oitinda  subjecta)  rfe 
manu  Philistluim.  Ita  S.  Hieron.  in  Tradit.  San- 
chez,  Serarius  ct  alii.  Geth  ergo  a  Davide  et  He- 
braeis  vocala  est  metegamma ,  id  est,  frenum 
tributi,  nomine  non  proprio,  sed  approprialo  ; 
(|uia  ipsa  fuit  frcnum  Philislhinorum ,  cogens 
illos  ad  pendentliiui  Davidi  tributum. 

Denique  nonnulli  metegamma  proprie  ver- 
lunt  :  frenum  cubiti,  el  per  iliud  accipiunt  do- 
minium  et  gubernationem  ;quia  sicut  nobis  sub- 
jicimus  id  quod  cubito  imposito  melimur  vi 
premimus ;  sicfrenamus  eos  quibus  dominamur. 
Simili  catachresiaH?-/ga?-isignificatregereetim- 
perare  ;  sicutenim  aiiriga  frenoet  flagelloregit 
cquos,  sic  reximpcrio  suo  gubernat  populos. 
Sic  EliasabElisaeo  vocatur  «H»vg-a  Israelis.  Pater 
mi,  inquil,  currus  Israei ,  et  auriga  ejus ,  U. 
Reg.  2.  12. 

2.  Et  PERCussiT  MoAB,]  scilicct  Moabilas ,  qui 
Judseac  erant  ad  Orientem,  sicut  Philisthsei  ad 
Occidenlem,  Syri  vers.  U  et  5.  ad  Septentrio- 
uem,  Idumaei  vers.  lU.  ad  Meridiem.  Per  omncs 
ergt)  mundi  plagas  ,  vicinas  gentes  subjiigando 
David  viclricia  arma  circumlulit.  Ubi  nota 
Davidemhisce  omnibus  prseliis  inlerfuisse,imo 
pnefuisse,  ideoque  feliciler  ea  confecisse.  Mul- 
lum  enim  ad  celerem  dubiorum  occurrenlium 


M  II.  REGUM.  Cap.  Vlll.  607 

resoluiionem,  ad  faciUim  rerum  dccrclarum 
cxsecutionem,  ad  mililes  animaiidos,  et  ad  dif- 
ficullates  omnes  superandas  facitipsa  proesentia 
et  praeslanlia  principis  ;  nam,  ul  ait  Virgilius, 
urget  prasenlia  Turni.  Sane  Carolus  Ouinlus 
lot  victoriis  fuit  illustris,  (|uia  ipse  praeliis  pene 
omnibus  interfuit  et  praefuil.  Exstat  Synesii  ad 
Arcadiiim  Imper.  insignis  exhorlalio,  iit  ipse 
bellis  intersit,  ubi  inter  aiias  raliones  hanc  af- 
ferl  Onosander  Strategeleeus  e.  h%  Si  quid,  ait, 
subito  confici  oplel  imperalor ,  primus  ipse  manu 
operi  admota  conspiciatur.  Neque  enim  militum 
vulgus  adeo  potentiorum  comminationibus  cogi- 
lur,  atque  prcEslantium  dignitate  virorum  exem- 
plis  verccundiam  pulsanlibus.  Conspiciens  enim 
aliquis  ducem  sutim  in  re  attreclanda  omnium 
p)incipem ,  fesUnandum  esse  animadverlit ,  ces- 
sare  erubescit ,  imperatisquenon  parere  veretur  : 
necjamut  servus  aut  imperio  subdilus ,  sedcom- 
militonis  instar  ad  opus  quoque  provocatus  ac- 
cedit. 

Et  MENSUS  EST  EOS  FUMCULO  COyEQUANS  TERR.E,] 

Primo  Theodor.  qurcst.  23.  ad  lilteram  verba  , 
ut  sonant,  accipit.  Tanta ,  inquit,  erat  vis  vic- 
torire ,  et  tanta  erat  multitudo  eoruvi  qui  capti 
crant  vivi ,  ut  eos  numerare  non  permitteret. 
Quare  Jussit  eos  pronos  dejici  in  terram  divisos 
trifariam,  et  duas  quidem  partes  occidit ,  unaiii 
verovivam  reservavit.  Secuiulo ,  Lyran.  et  Cajet. 
liaec  accipit  de  lurribus  et  arcibus  Moabitarum, 
quas  David  plane  d(>jecit,  itaque  proslravit,  ut 
easplane  terrae  coaequarel.  Terlio,  alii  accipiuiu 
de  agris,  q.  d.  David  agros  ,  pagos ,  omniaque 
loca  Moab  quasi  victor  occupavitj  et  ad  libitum 
suis  dislribiiit,  perinde  ac  agros  terrui  coaequa- 
tos  facile  funiciilo  metimur  et  dislril)uimus. 
Aut,  q.  d.  David  omnino  subjugavit  Moabitas 
sibi,-adeo  ut  poss(>l  terram  el  regionem  eoruni 
tanquam  suain  libere  fuuiculis  dimeliri,  dislri- 
buere,  vertere  et  invertere  ad  libiium.  Ila  An- 
gelomus  ;  Significat ,  inquil,  quod  tam  libera 
dispositione  David  regiones  Moabilarum  hceredi- 
bus ,  quibus  vellet  ,  divisit  ,  quasi  possessor 
quilibet  agros  proprios  ad  nutum  suum  duclo  huc 
alque  inde  funiculo  dirimit. 

Quarto  cLgenuinc,  q.  d.  David  plane  Moa- 
bitas  subegit,  humiliavit  et  prostravit ,  ita  ut 
ipsi  ab  eo  viderentur  dejecti  in  lerram ,  terrae- 
que  cotxquali ,  adeo  ut  ipse  eos  in  terra  quasi 
stratos  funiculo  dimeliri,  distribucre,  occide- 
rc,  vel  vivificare  posset,  ut  sequitur.  Ita  Beda, 
Serarius,  Sancliez  et  alii.  Esl  melalcpsis  el  nie- 
taphora  petita  ab  agricolis,  et  mensoribus  sive 
geometris ,  qui  terram  aequam  funiculo  deine- 
tiuntur,  uttot  jiigera  sementi,  tot  pascuis  ,  tot 
vineis  ,  etc.  destinent,  idqiie  ad  libitum;  lerra 
eniin  nulli  resistit,  et  cum  sit  aequa  ,  facile  sc 
mensurari  distribuique  palilur.  Similienim  mo- 
do  Davidi,  quasi  victori,  omnes  Moabitaj  sub- 
jecti  fuere,  ut  de  eis  facere  posset,  quod  libe- 
ret :  luide  ipse  eos  quasi  funiculis  dimensus 
est,  hocest,  eos  in  duas  sortes  distribuit,  una 
sors  fuit  eorum  ,  quos  morli  addixit,  altera  eo- 
rum  quos  in  vita  servavit.  Hinc  sequitur: 

Mensus  autem  est  duos  funiculos,  UNUM  AI) 
occidendum,  et  unum  ad  vivificandum.  ]  mchsus 
est ,  id  est,  mensuram  adhibuit  duorum  funicu- 
lorum,  sive  mensus  est  Moabitas  duobns  funi- 
culis  ;  unus  fuit  funiculus  mortis,  ut  eo  quasi 
mensi,  hoc  est  a  Davide  designati  ci  damnali , 
occiderentur:  alter  vero  funiculus fuil  vilee,  ut 


/»08  COMMEiNTARIA  IN  LIBRUM  II 

eo  iflensi ,  i(l  est ,  a  Davide  desigiiali,  vivifica- 
renlur,  icl  esl,  in  vita  servarentur.  Est  calaclire- 
sis  vel  nietalepsis  :  per  daos  faiiLculos  enini 
intelligit  dnas  sortes  Moal)ilaram ,  unani  occi- 
dendoruni,  alteram  servandoruni  in  vita  ;  fecit, 
inquiim,  pro  libito  sno  quasi  victor,  sed  cuiu 
mensura  juslitise  et  uequilatis,  quae  principem 
vicioremdecet,  utscilicet  magis  noxios  siliique 
resistenies  occideret  ;  minus  vero  noxios,  et 
sese  subdentes,  in  vita  servaret.  Ita  Cajetan. 
Funicalas enitti  signiQcathaeredilatem  et  sortem, 
quia  haec  olim  non  virgis  et  perticis,  uti  nunc 
fit,  sed  funihus  mensurabatur  et  dividebatur, 
illisque  mensores  cuique  haeredi  suam  sorlem 
et  portionem  admetiebantur. 

Tropol.  Angelom.  David,  id  est  Christus,  in 
die  judicii  Malth.  25.  faciet  duas  sorles,  unam 
salvandorum  et  beandorum,  alterani  damnan- 
dorum.  Nam  ut  ait  Psaltes  Psal.  30.  16.  Iii  mu- 
nibus  tuis  sortes  mecB. 

Porro  Hebreea  hic  obscura  sunt.  Sic  enim  ad 
verbumhabent:Me«,s»se5<  duos  funiculos  adocci- 
dendum ,  et  plenitadinis  fuiiicuiuin  ad  vioifican- 
dum.  Quae  verba  bifariam  dispungi  exponique 
l)0ssunt.  Uno  niodo,  ui  ponalur  comma  post 
occidenduin,  riantque  tres  sortes,  q.  d.  David 
Moabiias  in  ires  funiculos,  sive  sortes  paries- 
que  dislribuit,  duas  addixit  morti  ,  tertiam  vi- 
tae.  lla  Chald.  Sept.  Theodor.  Procop.  Joscpli. 
et  Graeci.  Altero,  ul  comma  ponatur  post  daos 
faniculos ,  et  subaudiatur  ro  unum,  q.  d.  David 
mensas  est  duos  funiculos  ,  unum  ad  occidendum , 
L\\ievi\mad  vioificunduin.  Hunc  sensum  ul  aptio- 
rem  secutus  est  Noster  et  Latini ,  eumque  exi- 
git  ri  pleniludinis,  q.  d.  David  *i)aucos  Moabitas 
morli  addixit,  longe  plures  vero  in  vila  serva- 
vit.  Hoc  enim  sibi  honorificum  erat  ac  utile, 
iit  a  vivis  tributa  exigeret,  quiie  occisi  et  mor- 
lui  prsestare  non  poluissenl;  fuuiculus  ergo 
occidendorum  fuit  imminutus 
vivificandorum  vero  plenus 
ger  ,  et  hoc  significat  roplenitudinis 
decebai  clementem   victorem   et 


et 


exigtuis  ; 
et  inte- 
;  hoc  enim 
principem  , 
qualis  erat  David.  Porro  hac  dc  causa  Moab  h 
Davide  planesubacta,  ab  eo  Psalm.  59.  v.  10. 
(tunc  enim  eum  dictavit,  ut  paiet  ex  ejus  li- 
lulo)  vocatur,  olia  spei  mece: ,  id  est,  manci- 
pium  meum  vilissimum,  quasi  ad  res  lanlum 
culinarias  et  ollares  aplum.  Unde  S.  Hieron.  et 
Aquila  vertunt:  Moab  oila  lotionis  mem ,  in  qua 
scilicel  quasi  in  olla  laver;  et  Chald.  Daincon- 
culcarenlur  Moabitdi ,  fcedati  sunl  pedes  mei  saii- 
guine  procerum  ejus,  sicut  in  olia  iotionis. 

3.  ETPERCUssrr  David  Adarezer  filium  Rohor, 
REGEM  SoRA,]  addilur  1.  Paral.  18.  3.  regionis 
Uemath,  id  est,  Syria^.  A  Josepho  lib.  7.  cap.  5. 
-vocatur  ,  rex  Soplionoruin  quae  est  Syria  cis  Eu- 
phratem ,  ait  Strabo  lib.  16.  Soba  sive  Saba  et 
Subal  est  pars  Syrice  ,  quae  inler  Libanum  et 
Antilib;mum  ac  Hermon  interjacel,  et  Graece 
Coelesyria  ,  id  est,  cava  Syria  dicitur  ob  demis- 
sam  a  decliyitate  moniium  planitiem ,  ail  nosler 
Christophor.  a  Castio  in  Amos  cap.  9.  v.  17. 
KouYi  enim  est  cavum,  idemque  Hebr.  innuit 
Soba,  quod  Pagnin.  mlevp veti\lar  abscondens , 
eo  quod  haec  planities  inler  montes  se  abscon- 
dat.  Potius  Soba  Hebr.  idem  est  quod  luniida , 
eo  quod  Soba  montibus  vicinis  elevetur  elintu- 
mescat,  cum  ipsa  regio  intcrjecta  sit  campes- 
ti^is,  humilis  ,  depressa  et  concava,  utpote 
aliissimis  montibus  quaquaversum  vallala.  Ve- 


REGUM.  Cap.  VIII. 

vixmSoba  non  est  tota  Coelesyria  ,  sed  pars  ejus 
dunlaxat.  Nam  Coelesyria  late  sumpta  inultas 
regiones  ,  imo  omnes  qu;e  inter  Libanum  et 
Hermon  montes  interjacent  complectitur,  ait 
Ptoleniceus.' 5o&a  ergo  erat  trans  Jordanem, 
confiuis  dimidiic  tribui  Manasse,  pergendo  ad 
Euphratem  (luvium.  Vide  Adrichom.  in  ta- 
bula  cosmographica  tribus  Manasse  n.  87.  ubi 
Soba  collocai  juxta  Palmiram,  ac  Amana  et 
Hermon  montes  ac  Trachonitidem  regionem , 
non  longe  a  Damasco.  Unde  et  Salomon,  cum 
ad  Palmiram  condendam  pergeret,  huc  ducens 
exercitum,  urbem  et  regionem  hanc  sibi  ascivit. 
Sed  cum  in  senio  a  Deo  ad  idola  dellexit,  Deus 
suscitavit  Razon  fugitivum  servum  regis  Soba , 
quilsraelem  infestavit,  3.  Regum  11.  Postremo 
Holophernes  Judith  5.  populabundus  per  Sy- 
riam -So6a/  exercitum  traduxil.  Ex  5o6rt/ ortus 
est  Igaal  unus  ex  fortissimis  militibus  et  heroi- 
bus  Davidis  ,  2.  Regum  23.  36. 

QUANDO  PROFECTUS  EST    UT  DOMINARETUR  SUPER 

FLUME.v  EupHHATE.M.  ]  Hiuc  patct  Soba  fuisse 
inediam  inter  Jordanem  et  Euphratem,  ideoque 
comprehensam  fuisse  inter  limiies  terrae  pro- 


missa3  Judasis  a  Deo  assignatie;  hujus  enim 
limites  erant  mare  Mediterraneum  ad  Occiden- 
tem,  et  Euphrates  ad  Orientem  ,  ut  patet  Deut. 
1.  7.  et  cap.  11.  24.  Quare  quidquid  inter  mare 
hoc  et  Euphratem  interjacebal,  jure  divino  ad 
Judajos  perlinebat.  Hsec  ergo  justa  belli  causa 
fuit  Davidi  invadendi  Soba,  tanquam  ad  se  et 
Judaeos  pertinentem. 

U.  Porro  rb  profectus  est ,  ambiguum  est ;  po- 
test  enim  referri  ad  Adarezer,  uti  referunt  Dion. 
et  Hugo  ;  potest  quoque  referri  ad  Davidem, 
uti  referunl  Abulensis,  Vatablus  et  Mariana. 

Et  captis  (a  Davide)  exparte  ejus  mille  sep- 
TiNGENTis  EQUiTiBus.]  Tot  fuerc  primaril ct  prac- 
cipui  equites  ;  nam  alioqui  universim  a  Davide 
captae  fuere  mille  quadriga;.  et  septem  millia 
e(iuitum,  utdicitur  1.  Paral.  18.  4.  Ita  Abulens. 
Autcerte  cum  Serario  per  ^(/«/feiinteUigeequi- 
tum  decurias  ;  mulliplica  enim  septingentas 
decurias  equiium  per  decem,  habebis  septem 
millia. 

Sub.nervavit  omnes  jugales  curruum,  ]  hoc 
est,  ul  explicatur  1.  Paral.  18.  U-  Subnervavit 
omnes  eqaos  curruum,  exceptis  centum  quadri- 
gis ,  quas  reservavit  sibi.  Vovvo  subnervare ,  est 
nervos  vel  suffragines  equorum  incidere  ut  pro- 
gredi  nequcant,  et  inutiles  fiant  tam  ad  bellan- 
duin,  quam  ad  currus  trahendum,  quod  alii , 
subpernare,  vocant.  Idem  fecitjosuec.  11. 

5.  Venit  QUOQUE  Syri^  D am  asci,  ]  id  cst ,  vc- 
nerunt  Syri  qui  Damascum  inhabitabant ,  quo- 
rum  rex  erat  Adad,  aitJosephus. 

9.  AudivitautemThou  (a  Josepho  vocatur  Tlio- 
nas)wE\  EMATH.]E/rtrt</tdictaestaconditoreAma- 
tho,  Genes.  10.  Eratque  duplex,  scilicet  major, 
quseest  Antiochia,  et  minor,  quse  est  Epiphania. 
Ita  Joseph.  S.  Hieron.  In  Locis ,  Procop.  et  alii. 

10.  Et  misit  Thou  Joram  filium  suum,  qui  1. 
Paral.  18.  10.  vocalur  Adorain,  et  in  manu  ejus 
ERAMT  VAS.A  AUREA,,]  q.  d.  Joraui  ferebat  secum 
vasa  aurea,  ut  ea  quasi  munera  offerret  Davidi ; 
quae  David  destinavit  templo  a  Salomone  aedifi- 
cando,  ut  patet  3.  Reg.  15.  15.  1.  Paral.  26.  27. 
et  seq. 

13.  Fecit  quoque  David  sibi  nomen,  id  est, 
arcum  iriumphalem  erexit,  aitAbul.  et  AuctOr 
Tradit.  apud  S.  Hieron.  Aut,  ut  Serarius,  San- 


COMMENTARIA  IN 

chcz  et  alii,  q.  d.  David  hac  vicioria 

sibi  noiuen  el  famam  coniparavit  apud  omnes 

genles. 

IN  VALLE  Salinarum.  ]  Aiuii  Adricliom.  in  trihu 
Juda,  n.  211.  Vallis  Salinarum,  seu  Sallsjiebraice 
Gemela ,  aliiis  Mela  dicta,  in  qua  David  percus- 
siiociodecim  millia  IdumcBorum,  et  rediens  erexit 
sibi  forniccm  triumphalem.  Jbidem  et  Joab  duode- 
cim  millia  delevit ,  et  Amasias  decem  et  viginii 
Idumcporum  millia,  atque  alia  decem  millia  prce- 
cipitavit  de  rupe  et  petra  Jectehel.  1.  Paral.  25.  U. 
Reg.  \h.  Mysiice  S.  Gregor.  3.  Mor.  l^.  David , 
inquit,  valtes  Salinarum percussit ;  quiavidelicet 
Redemptor  noster  suw  districlionis  examine ,  in 
his  qui  de  illo  prava  sentiunt,  slulliliam  immode- 
rati  saporis  exstinguit ,  juxta  illud  Roman.  12. 
non  plus  sapere  qaam  oportet  sapere,  sed  sapere 
ad  sobrietalem.  Vallis  ergo  Salinarum  reprac- 
senlat  calorem  immoderatcs  sapientice.  Verba 
S.  Gregor.  more  suo  transcripsere  Eucheriuset 
Angelomus. 

ik.  FaCTA  EST  rWlVERSA    IdUM/EA  serviens  Da- 

viD.  ]  Hic  implelum  est  oraculum  et  benediclio 
Isaaci  dicta  Jacobo  27.  29.  Esto  Dominus  fratrum 
tuoram ,  et  incurventur  ante  te  filii  malris  tuce. 
Idumaei  enim,  ex  Esau  fratre  Jacobi  prognali, 
hlc  servierunt  Davidi  ex  Jacob  descendenii.  Ita 
Procop.  el  Theodor.  Unde  tunc  David  compo- 
suil  Psalm.  59.  ubi  inter  cselera  a\l:  Inlduinceam 
exlendam  calceamentum  meum^xAeii,  Iduma'am 
quasi  victor  possidebo;  subjiciam  et  calcabo. 
Adibant  enim  possessionem  impositione  calcei, 
sive  calceo  calcando  rem  possessam ;  undc 
Chald.  vertit:5ape?'  Edom projeci  calceum  meum; 
R.  EmmdiVine\\ev{\\.'.lnEdom projeci chirothecam 
meam;  quia  ,  inquit,  mos  erat  regum,  cum  ur- 
bem  aliquam  munitam  obsidebant,  ut  cliiroihe- 
cam  in  urbem  projicerent,  quo  significabant  se 
aburbe  non  recessuros,  nisi  ea  capta  ,  et  chi- 
rolheca  recepta.  Ethocest,  quod  dixit  Cicero 
in  Pliilip.  Solet  enim  ipse  cito  accipere  manicas 
(chirothecas)  nec  diaiius  obsidionis  metum  susti- 
nere.  Hsec  ille.  Verum  Hebr.  1V2  naal,  calceum, 
non  chirolhecam  significat. 

Tropolog.  David,  id  est  Christus  ,  regnal  in 
Idumyea  ,  idest,  rubeis  et  carnulibus  genlium 
cordibus,  dum  per  gratiam  ea  clTicil  spirilualia 
et  ccelesiia.  Ita  S.  Augustin.  S.  Hieron.  et  alii  in 
Psalmo  59. 

16.  JOSAPDAT  FIMUS  AHILUD    ERAT   A  COMMENTA- 

Riis,]  id  est,  res  geslas  Davidis  quotidie  per 
diaria  scribebat,  erat  commentalor ,  vel  com- 
memoralor  factornm  memorahilium  Davidis  ; 
lioc  enim  significat  Hebr.  iiDTa  mazkir. 

17.  Et  Sadoc  filius  Achitob,  et  Achimei.ech 

FILIUS  AbiATUAR  ERANT  SACERDOTES,  ]  SCiliCetSUm- 

mi,  idest,  pontifices.  Erantergotumexdispcnsa- 
tione  vel  conniventia  Dei  ,  simul  duo  Israclis 
poniifices,  scilicet  Sadocet  Abiathar.  Cum  eiiim 
Abiaihar  abnepos  Heli,  descendens  ex  Iihamar, 
metuens  iram  Saulis  1.  Reg.  22.  20.  fugissi  i  ad 
Davidem,  Saul  cum  suis  pontificem  constiiuit 
Sadoc,  qui  descendebat  ex  Elrazar  seniorc  filio 
Aaronis:  Sadoc  hic  postea  suh  Salomone  solus 
obtinuil  ponlificatum  excluso  Abiathar,  coquod 
ipse  cum  Adonia  novo  rege  contra  Salomonem 
conspirassct.  Sub  Davidc  ergo  erant  duo  ponli- 
fices  connivente  Deo  ;  nam  ex  legc  et  prima 
institulionc  unustantum  debel)at  esse  ponlilV-x. 
Ita  Ahulens.  et  alii.  Ministrahant  aulein  in  ta- 

COBNr.L.    A    LAPIDE.      TOM.    II. 


Ilinc  et  Sadoc  hic 
licet  eo  aelate  es- 
12.  28.  ubi  Sadoc 


LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  VIII.  m 

beinaculoelmuniaponlincia  obihanlsuccessivc 
sive  allernis  vicibus. 

Sadoc  1-ii.ius  AcniTOB.  ]  Alius  est  hic  Achilob 
ah  Achitob  filio  Phinees,  filii  Heli;  hic  enim  ex 
Ilhamar  descendit:S«(/oc  vero  cx  Eleazar,  ideo- 
que  Sadoc  praecipuus  et  primarius  erat  ponli- 
fex,  ut  Ahialhar  viderelur  ejus  concessu  ponti- 
ficalu  fungi,  esseque  quasi  ejus  vicarius,  ut 
colligilurex  1.  Paral.  16.  39. 
et  alijji  Ahialharo  prjcponilur 
setminor,  ul  patet  1.  Paral. 
vocaturpaer  cgregice  indoiis. 

Acliimelech  filius  Abialhar.  Ipse  Abiathar  erat 
Ponlirex,  utpatet  2,  Rcg.  15.  35.  Sed  Achimeleck 
fdius  patris  sui  vices  ol)ibat;  sive  oh  palris  se- 
nium  velinfirmitatem,  sive  ob  alias  graves  ejus 
occupationes,  eratque  ei  proxinie  in  poiUificatu 
successurus.  UaAbulens.  AdduiUBeda,  Theop. 
et  Euthym.  in  cap.  2.  Marci,  Abialhur  fuisse 
nomen  commune  familise,  proprium  vero  no- 
men  hujus  pontificis  fuisse  Acliimeicrh.  Idem 
ergo  pontifex  ex  familia  vocabalur  Abiathar , 
exnomine  proprio  autcm  Achimelech,  ut  sensus 
sit,  q.  d.  Achimelech,qui  etiam  dicitur  Abiathar 
filius  Achimelech,  qui  eliam  a  familia  com- 
muni  nominc  Abiathar  dicebaiur,  erat  sacer- 
dos. 

18.  BaNAIAS  AUTEMFILIUS  JOIAD^,  SUPER  CeRE- 

THi  ET  Phelethi.  ]  Eraut  hi  fortissimi,  fidissimi 
et  praptoriani  milites  Davidis.  Unde  Cerelhi 
hehr.  idemest  quod^ea^aju/^^H^e^  ;  /^/(de//u';,idem 
quod,  //^eran^es.  Quocirca  Josephus  eos  vocat 
(7w,v.aro,)j/azj;,  id  cst ,  corporis  rcgii  custodes. 
Hinc  forte  a  Cerethis  dicli  sunl  Cardaces ,  qui 
erant  fortissimi  mililes  apud  Persas,  teste  Slra- 
bonelib.  15.  Vide  dicta  Ezech  25.  16.  etSophon. 


Filii  autem  David  sacerdotes  ER4NT.]  Sacer- 
doles,  id  est,  principes  et  aulse  primarii.  Vide  1. 
Parahp.  18.  17.  Vocanlur,  primi  ad  manum  re- 
gis ,  id  est,  primi  ad  lalus  regis;  quia  illud  sti- 
pabant,  eranlque  proximi  Davidi,  quasi  filii  ab 
eo  educandi  et  instruendi.  Nam  primogenitus 
eratcirciler  15  annorum.  ItaSalianus.  Quocirca 
sacerdotes  lii  a  Sept.  vocantur  au;.ax«' ,  id  esl, 
aulce  principes  ,ViA-A\.m\;  a  Chaldaeo,  magnates. 
Filiienim  Davidis,  cuni  noii  ex  Levi,  cui  addic- 
tum  erat  sacerdoiium,  sed  ex  Juda  descende- 
rent,  non  poterantesse  sacerdotes  proprie  dicti. 
Sacerdos  ergo  hic,  per  catachresin,  idem  est 
quod  princeps.  Causam  sive  analogiam  aflert 
Forerius  in  cap.  62.  Isai.X'  v.  6.  quod  sacerdos 
sit  minister  et  familiaris  Dei  ;  rex  autem  est 
quasi  quidam  Deus  in  lerra  :  cjusergofamilia- 
res  vocanlur  sacerdotes.  Sio  ei  Pincda  Job  12. 
V.  19.  n.  1.  Rex,  inquit,  est  quidam  Deus ;  qui 
ergo  regi  familiares,  ii  quidam  sacerdotes  ejus 
sunt.  Simile  est  3.  Reg.  h.  5.  Zabud,  inquit,  filius 
Nathan  sacerdos  (id  esl,  Palalinus)  amicus  regis. 
Addit  Glossa  I.  sacra  locu  fi".  de  disi.  I.  1. 1.  8.  re- 
gem  David  fuisse  sacerdoiem  ,  quia  sciliceterat 
propheta  pius,  qui  Psahiios  dictavit,  et  oflicia 
canendi  iiiter  Levitas  dislribuil.  Sic  Christiani 
omnes  sunlsacerdotes,  sed  myslici,  juxta  ilind: 
Vos  gcnus  electum,  regale  sacerdotium.  l.  Pctr. 
2.  et  illud  :  Fecisti  nos  Deo  noslro  regnum  et  5a- 
cerdotcs,  Apoc.  5.  10.  Unde  S.  Hieron.  dialogo 
contra  Lucifer.  Saccrdotium  laici ,  inquit,  Bun- 
tismacsl.  Quia  el  apiid  Romanos  laici,  qiii  ali- 
(luid  sacii  curabanl  ,  vocahanlur  sacerdoles. 
eslonon  sacrificarenl.  Ei  antenim  apudeos  varia 

62 


klQ 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  IX. 


sacerdotum  generajnimirumFlamines,  Diales, 
Martiales,  Salii,  Quirinales,  Ponlifices  ,  Reges 
sacrorum ,  sacrificuli,  Galli.  Unde  Musarum 
sacerdos  vocatur  /joe^ci  ab  Horat.  lib.  3.  Carm. 
Hincel  Ovidius  lib.  3.  Am.  puras  masarum,  in- 
(juit,   Plicebiqae  sacenlos.    Hinc  quoque   vales, 


augures,  aruspicesil  Plutarchoel  HomeroUiadc 
«.  vocanlur  upui,  id  est ,  sacerdotes.  Denique. 
quia  olim  idem  erat  sacerdos  et  princeps  uti 
luit  Job,  Abraliam ,  Moyses,  etc.  hinc  Hebr. 
]mD  cohen  ,  id  est,  sacerdos,  signiOcat  quoque 
principem. 


CAPUT  NONUM 

/ 
SYNOPSIS    CAPITIS. 

DaVID  MlPHlBOSETH  FILIUM  JONATHiE  MENS.E  SU^E  CONVIVAM  FACIT  ,  EIQUE  OMNIA   PR/EDIA 

PATRIS  JoNATHiE  ET  AVI  SaULIS  RESTITUIT. 


1 .  f^^i^^^J^^^^ST  dixit  David  :  Putasne  est  aliquis  qiii  remanserit  de  domo  Saul  ,  ut  fa- 

ciam  cum  co  raisericordiam  propter  Jonatham  ?  2.  Erat  autem  de  domo 
|Saul ,  servus  nomine  Siha ,  quem  cum  vocasset  rex  ad  se  ,  dixit  ei  :  Tune 
''es  Siba  ?  et  ille  respondit  :  Ego  sum  servus  tuus.  3.  Et  ait  rex  :  Numquid 
superest  aliquis  de  domo  Saul  ,  ut  faciam  cum  eo  misericordiam  Dei  ? 
Dixitque  Siba  regi  :  Supcrest  filius  Jonathae  debilis  pedibus.  4.  Ubi  , 
inquit ,  est  ?  Et  Siba  ad  regem  :  Ecce  ,  ait ,  in  domo  est  Machir  filii 
Ammiel  in  Lodabar.  5.  Misit  ergo  rex  David,  et  tulit  eum  de  domo  Machir  filii  Ammiel  de 
Lodabar.  6.  Cum  autem  venisset  Miphiboseth  filius  Jonath?e  filii  Saul  ad  David  ,  corruit  in  fa- 
ciem  suam  ,  et  adoravit.  Dixit([ue  David  :  Miphiboseth  ?  Qui  respondit  :  Adsum  servus  luus. 
7.  Et  ait  ei  David  :  Ne  timeas,  quia  faciens  faciam  in  te  misericordiam  propter  Jonatham 
patrem  tuum  ,  et  restituam  tibi  omnes  agros  Saul  patris  tui ,  et  tu  comedes  panem  in  mensa 
raea  semper.  8.  Qui  adorans  eum  ,  dixit  :  Quis  ego  sum  servustuus,  quoniam  respexisti  supcr 
canem  mortuum  similem  mei  ?  9.  Vocavit  ilaque  rex  Sibam  puerum  Saul ,  et  dixit  ei  :  Omnia 
qusecumque  fuerunt  Saul,  et  universam  domum  ejus  ,  dedi  filio  domini  tui.  10.  Operare  igitur 
ei  terram  tu  ,  et  Qlii  tui  ,  et  servi  tui ;  et  infercs  filio  domini  tui  cibos  ut  alalur  ;  Miphiboseth 
autem  filiiis  domini  tui  comedet  semper  panem  super  mensam  meara.  Erant  autera  Sibse  quin- 
decim  filii ,  et  viginti  servi.  1 1 .  Dixit(jue  Siba  ad  regem  :  Sicut  jussisti  ,  domine  mi  rex,  servo 
tuo  ,  sic  faciet  servus  tuus  ;  et  Miphiboseth  coraedet  super  raensam  meam  ,  quasi  unus  de  Gliis 
regis.  12.  Habebat  autem  Miphibosclh  filium  parvulum  noraine  Micha ;  oranis  vero  cognatio 
doraus  Siba  serviebat  Miphiboseth.  13.  Porro  Miphiboseth  habitabat  in  Jerusalem  ,  quia  de 
mensa  regis  jugiter  vescebatur  ;  et  erat  claudus  utroque  pede. 


1.  Propter  JONATnAM.  ]  Eccc  quam  fidus  et 
constans  in  amicitia  Jonathae  fuit  David,  ulpote 
qui  non  tantum  vivo  ,  sed  et  mortuobenefaciat, 
ditandoejus  filium.  Nam  ut  ait  Theodor.  Qal  in 
hosles  benignus  erat,  amicoramnuncjuam  oblivis- 
cebatur  ;  et,  inquit  Joseph.  eoram  qai  bene  un- 
quam  ipsi  fecissent ,  memor  erat  maxime. 

7.  Restituamtibiomnes  agrosSaiilpatristui,] 
quos,  antequam  fieret  r(!x,  habebat  expaterna 
liaereditate  ,  vel  sibi  acqiiisierat ;  nam  quos  rex 
factus  comparavit,  quasi  boua  regia  ad  succes- 
sorem  regem,  pula  Davidem,  jure  communi 
devoluta  sunl. 

8.  Respexisti  super  canem  mortuum  simii.em 
MEi?]q.  d.  Respexisti  super  caiiem  mortuum, 
qualis  ego  sum.  Ita  Vatabl.  se  enim  assimilat, 
vocatque  canemmortuum,  ut  seliumilletsuam- 
qiie  vilitalem  indicet,  utpotc  qui  avo  et  patre 
mortuis  orphanus,  iino  parvulus,  claudus,  mi- 
ser  et  egens  relictus,  ac  abomiiibtis  neglectus, 
spernebaiur  quasi  cauis  mortuus.  Sic  nuper  ado- 
lescens  derelictus  et  miser,  rogatus  quis  esset, 


respondit  se  esse  filium  consiliarii  inorlui. 
Chald.  vertit :  Respexisli  ad  virum  idiotam,  qaalis 
ego  sum.  Videtur  Miphiboseth  hoc  tempore  fuisse 
circiter  viginti  annorum  ;  nam  moriente  Saule 
et  Jonaiha,  eral  quinquennis  ;  adde  15  circiter 
annos  regni  Davidis,  quibus  exactis  David  ad 
se  Miphiboseth  accivit,  habebis  annos  viginli. 

9.  Dedi  filio  domini  tui,  ]  id  est ,  dedi  Mi- 
phiboseth ,  qui  est  filius  Jonathae  olim  domini 
tui. 

10.  Et  inferes  FiLio  DOMiNi  TUi.  ]  Hic  alius 
intelligitur  dominus,  scilicet  praesens  et  vivug, 
puta  Miphiboselh  ,  cum  prior,  puta  Jonathas, 
de  quo  versu  9.  jam  esset  inorluus.  Sensus 
ergo  est,  q.  d.  CoUiges  agrorum  Saulis  fru- 
ges  fdio  domini  tui ,  hoc  est,  Michse  filio  Mi- 
phiboseth  :  hic  enimjain  erat  dominus  Sibae, 
at  alatur  ,  sciUcet  Micha  cuni  suis  famulis. 
Nam  Miphiboseih  pater  Michoe  alebatur  in  men- 
sa  Davidis  ,  non  a  Siba  ,  ut  sequiiur.  Ita  San- 
chez. 

11.  DlXITQUE    SlBA   AD   REGEM   :    SlCUT    JUSSISTI 


COMMENTARIA  IN  LIDRUM  II.  REGUM.  Cap.  X. 


ill 


DOMINE  Ml  r.KX,  SERVO  TUO  (niilli),  SIC  FACIET  SEU- 
VUS  TUIS  ;  ET  MlPHIIiOSETU  COMKDET  PANEM  SUI>EK 
ME>'SAM    MEAM    QUASl    UNUS   DE  FILXIS     REGIS.  ]    Esl 

liic  iinlilogia  ;  quomodo  enim  Siba  liic  dicit 
Mipliiboseth  comeslurum  super  mtnsani  siiani, 
cuni  eum  paulo  ante  mensae  suae  assignavit 
David  ?  Varii  varie  hac  conciliant  :  primo  , 
Abul.  el  Auclor  Tradit.  apud  S.  Hieron.  pro7nen- 
sani  mcam,  legunl,  mensavi  luam.  Sed  Hebr.  et 
Roman.  luibent  mensam  meam.  Secundo  ,  Vata- 
blus,  Cajei.  Lyran.  et  alii  interjiciimt  et  repe- 
tunt  ex  vers.  9.  Dixit  Davicl ,  sic  ergo  legunt: 
El  dixit  David:  Mipkibosetli  comedet  panem  super 
mensa)n  meam.  Verum  t6  dixit  David  ,  hic  non 
esl  in  Hebr.  Chald.  et  Sepluag.  Tertio ,  alii  ac- 
cipiunt  ut  verba  Sibae ,  sed  iia  conciliant,  q.  d. 
Siba  :  Miphiboselh  cibosexmensa  regis  allatos 
comedei  super  mensam  meam.  Verum  hoc  re- 
pugnat  versu  13.  ubi  dicitur  Miphiboseth  habi- 
lasse  in  Jerusalem  ,  qaia  de  mensa  r-egis  jugiter 
vescebatur.  Quarto  ,  Septuaginta  et  Chaldseus 
vertunl  -.  El  Mipliiboselh  comedebat  super  mensum 
regis ,  sicut  unus  de  filiis  regis.  Hoc  verum  est  , 
sed  non  respondet  texlui  Hebrseo  et  Latino. 
Quinlo,  Vatabl.  t6  ef  explicans  per  quamvis  sic 
vertit  :  Sicut  jussisti ,  sic  faciet  servus  tuus  (  ut 
scilicet  alam  Micham  ,  et  Miphiboselh  quem 
hactenus  alui  ,  mittam  ad  mensam  luam  )  , 
quamvis  ego  ipsum  Miphiboseth  hucusque  in 
inensamea  aluerim  tam  splendide,  ac  si  esset 
unus  ex  liliis  regis  ;  verum  boc  dissonat  a  Vul- 
gata  ,  quae  vertit :  El  Miphibosetli  comedet  panem 
stiper  mensam  meam. 


Dico  ergo  t6  et ,  hic  capi  pro  imo  ,  uli  et  alibi 
per  auxesim  accipilur  ,  q.  d.  Siba  :  Sicut  jus- 
sisli,  rex  ,  sic.faciel  servus  tuus,  utalat  Micham 
fjlium  Mipliiboseth  ;  quin  imo  si  voles^  Miphibo- 
seth  comedct  super  mensam  meum  ,  q.  d.  Si  vo- 
les  ,  ego  pergam  alere  Miphiboseth  ipsum 
tam  magnilice  ,  ac  si  esset  filius  regis.  Ita  San- 
chez. 

Alleg.  David,  extollens  abjeclum  et  claudum 
Miphiboselh,  repreesental  Christum,  qui  infirina 
et  conlemptibilia  mundi  eligit,  ut  confundat 
forlia,  1.  Corinih.  1.  cum  scilicet  ipse  ,  ul  ait 
Angelom.  Eurn  ,  quem  ad  seculi  minisleria  et 
mundana  negolia  exercenda  ,  sermoneet  aclione 
debilcm  conspicit  ad  divinum  ministerium  eligit; 
qula  quem  mundus  per  faslum  elalionis  spernit , 
liunc  Deus  propler  devotionem  humditatis  acqui- 
rit.  Interprelalur  enim  Miphiboselh  ,  decor  ig- 
nominice.  Isergo,  cujus  loquelam  et  prcesentiani 
superbia  mundi  despicit,  Dei  dono  utilis  ad  spiri- 
tale  ministerium  in  Ecclesia  apparebit.  Et  pluri- 
bus  interjeclis  :  Suscitat  de  pulvcre  egenum,  et 
de  stercore  erigit  pauperem;  ut  sedeat  cum  prin- 
cipibus  et  glorice  solium  teneat.  Conlemptibiles 
personas  de  mundo  auferens  ,  possessores  virtu- 
tum  efficit  ,  et  scicnlia  spirituali  super  mensam 
Scripiurarum  sanclarum  quolidie  secum  reficit. 
Unde  evenit  ut  tales  sobolem  gignant  ,  qui 
vocetur  Micha.  Micha  enim  ,  quis  est  ,  Latine 
resonat  ;  quia  frequenter  et  in  admirationem 
populi  tales  veniunt  :  qui  nuper  e  despectu  mundi 
ablati  ,  gloriosi  in  Ecclesia  Dei  dono  appure- 
bunt. 


CAPUT  DECIMUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 
Hanon  rex  Ammon  legatos  Davidis  VESTiBLS  et  barba  mutilat;  David  hanc  inju- 

RIAM    BF.LLO    ULCISCITUR  ,    AC    PER  JoAB  ,    REGEM    CUM    SyRIS   PROFLIGAT  :    REX  ,     V.     15. 

advocato  Adarezer,  bellum  reparat;  sed  a  Davide  RURSUM,  MAGIS  quam  ante  , 

C/EDITUR. 


JACTUM  est  autem  post  lisec ,  ut  moreretiir  rex  filiorum  Ammon,  et  regnavit 
iHanon  filius  ejus  pro  co.  2.  Dixit(iue  David  :  Faciam  misericordiam  cum 
Tlanon  filio  Naas ,  sicul  fecit  pater  ejus  mecum  raisericordiam.  Misit  ergo 
jDavid,  consolans  eum  per  scrvos  suos  super  patris  interitu.  Cum  autem 
jvenisscnt  servi  David  in  terram  filiorum  Ammon ,  3.  dixerunt  principes 
|filiorum  Ammon  ad  Hanon  dominum  suum  :  Putas  quod  propter  honorem 
patris  tui  miserit  David  ad  te  consolatores,  et  non  ideo  ut  investigaret ,  ct 
exploraret  civitatem  ,  et  everteret  eam,  misitDavid  servos  suos  ad  te  ?  h.  Tulit  itaque  Hanon 
servos  David  ,  rasitque  dimidiam  partem  barbae  eoriim  ,  et  prsescidit  vestes  eorum  medias  usque 
ad  nates,  et  dimisit  eos.  5.  Quod  cum  nuntiatum  esset  David ,  misit  in  occursum  eorum  ; 
erant  enim  viri  confusi  turpiter  valde  ,  et  mandavit  eis  David  :  Manete  in  Jericho  ,  donec 
crescat  barba  vestra  ,  et  tunc  revertimini.  G.  Videntes  autem  filii  Amraon  quod  injuriara  focis- 
sent  David  ,  miserunt ,  et  conduxerunl  raercedc  Syrum  Kohob  ,  et  Syrura  Soba  ,  viginti  millia 
peditum  ,  et  a  rege  Maacha  mille  viros ,  ct  ab  Istob  duodecim  niillia  virorum.  7.  Quod  cum 
audisset  David  ,  raisit  Joab  et  omnem  exercitura  bellatorum.  8.  Egressi  sunt  ergo  filii  Ammon , 
ct  direxerunt  aciem  ante  ipsum  introitum  porloe  ;  Syrus  autem  Soba ,  et  lloliob ,  et  Istob  ,  et 
Maacha,  seorsum  erant  in  campo.  9.  Videns  igiliir  Joab  qiiod  prreparatum  esset  adversum  se 


!i12  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.   Cap.  X. 

pr?eliiim  ,  el  ex  adverso  et  post  tcrgiiin  ,  elegit  ex  omnibiis  eleclis  Israel ,  et  instruxit  aciera 
contraSyrum  ;  10.  reli(|uam  autem  partem  populi  traditlit  Abisai  fratri  suo  ,  qui  dircxit  aciem 
adversus  filios  Ammon.  1 1 .  Et  ait  Joab  :  Si  praevaluerint  adversum  me  Syri  ,  eris  mihi  in  ad- 
jutorium  ;  si  autem  filii  Ammon  prBevalucrint  adversum  te,  auxiliabor  tibi.  12.  Esto  vir  fortis, 
et  pugnemus  pro  populo  nostro  ,  et  civitale  Dei  nostri ;  Dominus  autera  faciet  quod  bonum  est 
in  conspectu  suo.  13.  Iniit  itaque  Joab  ,  et  populus  qui  erat  cum  eo  ,  certamen  contra  Syros , 
qui  slalim  fugerunt  a  facie  tijus.  14.  Filii  autem  Ammon  videntes  quia  fugissent  Syri  ^  fuge- 
runt  et  ipsi  a  facie  Abisai ,  et  ingressi  sunt  civilatem  ;  reversusque  est  Joab  a  filiis  Ammon  ,  et 
venit  Jerusalem.  1  5.  Videntesigitur  Syri  quoniam  corruissentcoramlsrael,  congregatisuntpari- 
ter.  16.  Misitque  Adarezer,  et  eduxitSyrosqui  erant  trans  fluvium,  etadduxit  eorum  exercilum  ; 
Sobacb  aulem  ,  magister  militiae  Adarezer,  erat  princeps  eorum.  17.  Quod  cum  nuntiatum 
esset  David  ,  conlraxit  omnem  Israelem  ,  et  transivit  Jordanem  ,  venitque  in  Helam  ;  et  di- 
rexerunt  aciem  Syri  ex  adverso  David  ,  et  pugnaverunt  contra  eum,  18.  Fugerunlque  Syri  a 
facie  Israel,  et  occidit  David  de  Syris  septingentos  currus ,  et  quadraginta  millia  equilum  ,  et 
Sobacli  principem  militiae  percussit ,  qui  statim  raortuus  est.  19.  Videntes  autem  universi  reges 
qui  erant  in  praesidio  Adarezer,  se  victos  esse  ab  Israel ,  expaverunt  et  fugerunt  quinquaginta  et 
octo  millia  ,  coram  Israel.  Et  fecerunt  pacem  cum  Israel  ,  et  servierunt  eis ,  timueruntque  Syri 
auxilium  praebere  ultra  filiis  Ammon. 


2.  SlCUT  FECIT  PATKP,   EJUS   (Naas)  MECUM  MISE- 

RicoRDiAM  ,  ]  cum  me  fugienlem  Saulem  be- 
iiigiie  susce|)ii ,  et  tulaUis  esl.  Res  gesla  in 
Scriplura  non  uarralur  ,  sod  ex  iraditioue  eani 
recenset  S.  Hieron.  in  Tradit.  (quein  sequitiir 
Angelom.  Abul.  Glossa  ,  Lyran.  Sanchez  et  alii.) 
Quando  fugU  Davidd  facie  Achis  regis  Getli,  venil 
ad  N  aas  regern  Ammon,  qui  fecit  cum  eo  miseri- 
cordiam  ,  mulla  Impertiens  ei  bona.  De  Naas  ita- 
quevenil  in  speluncam  Odollam ,  ubi  venerunt  ad 
cum  paler  ejus  et  mater,  et  omnis  domus  ejus. 
Inde  venil  ad  Moab  ,  et  dimisit  apud  eum  palrem 
€t  matrem ,  et  omnem  domiim  suam.  Alias  Ralibi- 
norum  praesertira  R.  Salomonis  solutionesalTert 
Lyranus,  sed  ab  eis  conriclas  ,  uti  oslendit  Abu- 
lensis. 

4.  Rasitque  dimidiam  partem  barb.e.  ]  1.  Pa- 
raL  19.  Zi.  additur  :  Decalvavit ,  et  rasit,  et  prce- 
cidit  tunicas  eorum.  Triplex  ergo  fuit  baec  igno- 
minia  ,  cjuam  Hanon  conlra  jus  gentium  legatis 
Davidis  ad  se  consolandum  missis  irrogavit. 
Prima  ,  fuit  capitis  decalvalio  ;  secunda,  barbae 
non  totius ,  sed  dimidiic  ad  ludibrium  rasio. 
Tertia,  vestium  iongarum  et  ad  pedes  ( more 
Orientalium  )  promissarum  usqiie  ad  nates 
prsecisio,  ideoque  natium  denudatio.  Hebra'i 
enim  laici  non  utebantur  femoralibus  ,  nisi  sa- 
cerdotes  :  qu;c  omnia  lunc  lemporis  erant  valde 
foeda  ,  ignominiosa  elinfamia,  praesertim  apud 
Hebraeos ;  quia  eis  jusserat  Deus  non  radere  ca- 
put  nec  barbam.  Levit.  2L  5.  idque  sciebant  Am- 
inonita)  ,  ulpote  Hebraeis  vicini  ,  ideoque  ad 
majus  dedecus  apud  suos  banc  eis  insolenliam 
irrogarunt ,  imo  apud  omnes  nationes  probro- 
sum  est  barbam  vellere.  Unde  illud  :  Leoni 
mortuo  barbam  veilis  ,  id  est  ,  morluo  in- 
sultas. 

Allegorice  Hanon  repraeseniat  Judaeos  ,  qui 
Christo  in  passione  genas  vulserunt  _,  Isaiae 
50.  6. 

Tropologice  Hanon  est  diabolus,  qui  subinde 
benefaccre  volentibus  ,  barbam  abradit  ,  id 
est,  forlitudinis  adimit;  barba  enim  virililalis 
el  foriitudiuis  est  symbolum.  Audi  Eucherium: 
Sicut    Hanon  ,  ita   et    diabolus   princeps   hujus 


mundl ,  plerosque  religiosos  et  prcedicanles  per 
subrepenlia  vilia  deturpare  consuevit.  Qui  dum 
eorum  latentia  mala  ,  in  aperta  et  flagitiosa  per- 
pelrataque  luxuria  detegit  ,  quasi  eorum  indu- 
menta  usque  ad  nates  abscissa ,  nudos  d  dignitale 
castitatis  derelinquit ;  et  in  oculis  hominum  tur- 
pia  facta,  quce  ipse  persuaserat  ,  revelat.  Et  dum 
pristinam  eorum  fortitudinem  eripit  ,  velut  bar- 
bam  radit.  Quos  tamen  verus  David ,  Dominus 
scilicet  et  Saluator  noster,  clementi  respectu,  per 
poenitenliam  ,  ab  indulgentia  non  excludil ,  quos 
et  inJericho,hoc  est  sub  anathemate  poenilentice, 
el  opprobrio  metiorum  residere  Jubet  ;  donec  sa- 
cramenla  spiritualia  ,  el  fortitudinem  mentis  , 
quam  peccato  perdiderant ,  salisfaciendo  reci- 
piant ,  et  sic  demum  in  conspectu  ejus  stare  va- 
leant.  H.Tccomnia  ad  verl)umex  Eucherio(verius 
Beda)  transcripsit  Angelomus  ,  qui  et  addit  : 
Sed  Clirislus  vindicat  suorum  injuriam  ,  cum  non 
sotum  adversarios  suos ,  nunc  per  sanctorum  suo- 
rum  victoriam  confundit  ,  sed  etiam  in  extremo 
Judicio  per  Justam  sententiam  ,  perpetuis  ignibus 
cruciandos  tradet. 

9. 10.  Instruxit  aciem  con  tra  Syrum  :  reliquam 
autem  partem  populi  tradidit  Abisai  fratri  suo, 

QUI  DIREXIT  ACIEM  ADVERSUS  FILIOS  AMMON.  ]    Os- 

lendit  Joab  in  hac  divisione  exercitus  insignem 
belli  periliam.  Duces  enim  belli ,  cum  videnl 
se  cingi  a  fronte  et  a  tergo  ,  dividunt  copias  , 
unamque  partem  hostibus  a  fronte  ,  aliam  vero 
iis  qui  a  tergo  imminent,  opponunt.  Nec  enim 
iidem  milites  a  fronte  et  a  tergo  pugnare  pos- 
sunt;  si  enim  caedant  hostes  a  fronte  ,  caeden- 
tur  ab  hoslibus,  qui  tergoinslant.  Rursum  quOil 
selegeritfortissimos  militcs,  quibus  invasit,  illi- 
coque  stravit  Syros;  illis  enim  prostratis,  fugil 
altera  acies  Ammonitarum  quibus  instabat  Abi- 
sai  fraler  Joab.  Ideni  fecil  Judas  Machabaeus  , 
quin  et  Genliles  ,  ut  Scipio  ,  Annibal ,  Alexan- 
der,  ctc,  ac  prae  caeteris  Claudius  Nero  ,  consul 
Romanus,  qui  Annibali  oppositus,  cum  audirel 
Asdrubalem  cum  novo  exercitu  56  millium  ad- 
ventare,  ul  se  cum  copiisfratris  Annibalis  con- 
jungeret,  secreto  et  celerrime  Annibale  inscio 
profeclus  cum  selecla  suoruui  inanu,  se  cum 


COMMENTARJA  LN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  XI.  /ilS 

oaslris  Livii  Salinatoris  socii  Consulis  conjunxil,  claiius.  Ergo,  (juod  dicunlur  hic  occisi  700  cur- 

iUique  iiiopinato   invadens  Asdrubalein  ,   cuui  rus,  iulellige  niililes  pugnantes  c  curribus  :  mi- 

06  niillibus   cecidit  ,  ac   victor  rediens   caput  lites  enini  occidunlur,  non  currus  ;  unde  id 

occisi    ante  Annibalis   iValiis    stationes  proje-  connrmal  iiber  Paralip.  dlccns  :  Interfecit  sei)- 

cil  ,  itaqiie  eum    oi)slup(  lecit  el  perculit  ,    ut  (cni  millia  citn  utini  ,  id    est  ,    septem    millia 

de  fortuna   Carlliaginis   actum    esse    dicerel  ,  militimi  pugnanlium  e  curribus.   Eranl  igilur 

seque  in  exlremum  Italiae   angulum   ad  Bru-  currus  seplingenli  ,  sed  militum  septem  millia 

lios  conlraherel,  uli  narrat  Livius  decade  3.   in  eranl ;  quilibet  enim  currus  continebat  decem 

jinel.  7.  n)ililes.  Porro  pra.'ler  quadraginla  niillia  equi- 

18.    Et  occJDir  David  de  Syris  Septingentos  Itim  ,  quae   habet   liber  Regum  ,  liber  Parali- 

cuRRUS,  ET  QUADRAGiiSTA  MiLLiA  EQUiTiiM.]  Dices:  pomeiion    addil  quadragiula    mdiia   pediliim  , 

1.  Paral.  19.  vers.  18.  plures  nunierantur  ,  sic  ila  ut  universim  lam  peditum  ,  quam  equitum 

enim  habet  :  Et  intcrfecil  David  de  Syris  seplem  caesa  sint  80  millia  ,  praeler  septem  millia  pug- 

millia  curraum  et  qtiadraginta  millia  peditum.  nanlium   e  curribus.  Ila  Abulensis  ,  Sanchez, 

Resp.  liber  Paralipomenon,ut  patet  ex  nomine,  Seiarius  et  alii.  Dcniquc  Josephus   asserit  bel- 

supplel  ea  quae  in  libris  Regum  omissa  sunt,  illa  lum  hoc  Ammoniticum  finitum  esse  ,  ineunte 

vero  qua;  el  ibi  dicia  sunt  obscurius  ,  explical  hieme. 


• 


CAPUT  UNDECIMUM. 

SYNOPSISCAPITIS. 

LapsusDavidis  in  adulterium  cum  Bethsabee  ,  ET  HOMiciDiuM  Uri^. 

S .  ^^^^^^^^ACTCM  est  aulem  ,  verteiile  anno ,  eo  tempore  quo  solent  reges  ad  bella 
liprocedere  ,  misit  David  Joab  ,  et  scrvos  suos  cum  eo  ,  et  universum 
^srael ,  et  vastaverunt  Glios  Ammon  ,  et  obsedcrunt  Rabba  ;  David  aulem 
kemansit  in  Jerusalem.  2.  Dum  haec  agorentur,  accidit  ut  surgeret  David 
jde  strato  suo  post  meridiem  ,  et  deambularct  in  solario  domus  regiae ;  vidit- 
\fciiie  mulierem  se  lavantem  ,  ex  adverso  super  solarium  suum  ;  erat  autein 
i' mulier  pulchra  valde.  3.  Misit  ergo  rex  ,  et  re(juisivil  (|use  esset  muhcr. 
Nuntiatumque  est  ei  ,  quod  ipsa  esset  Bethsabee  filia  Eliam  ,  uxor  Urine  Hethaei.  4.  Missis 
ita^iue  David  nuntiis ,  tulit  eam  ;  quse  cum  ingressa  esset  ad  illum  ,  dormivit  cum  ea  :  statimque 
sanclificata  est  ab  immunditia  sua  ,  5.  et  reversa  est  in  domum  suam  conceplo  foelu.  Mittens- 
(|ue  nuiiliavit  David ,  et  ait  :  Concepi.  6.  Misit  autem  David  ad  Joab  ,  dicens  :  Mitte  ad  me 
Uriam  Hethaeum.  Misitque  Joab  Uriam  ad  David.  7.  Et  venit  Urias  ad  David.  Qu.iesivilque 
David  quam  recte  ageret  Joab  et  populus ,  et  quomodo  admiuistraretur  bellum  ,  et  dixit  David 
ad  Uriarn  :  Vade  in  domum  tuam  ,  et  lava  pedes  tuos.  Et  egressus  est  Urias  de  domo  regis  , 
secutusque  est  eum  cibus  regius.  9.  Dormivit  aulem  Urias  ante  porlam  domus  regiae  cum  aliis 
servis  domini  sui  ,  et  non  descendit  ad  domum  suam.  1 0.  Nuntiaturaque  estDavid  a  dicentibus : 
Nou  ivit  Urias  in  domum  suam.  Et  ait  David  ad  Uriam  :  Numquid  non  de  via  venisti  ?  quare 
non  descendisti  in  domum  tuam  ?  1 1 .  Et  ait  Urias  ad  David  :  Arca  Dei  et  Israel  et  Juda  ha- 
l)itant  in  papilionibus ,  et  dominus  meus  Joab  ,  et  servi  domini  mei  super  faciem  terrae  manent ; 
et  ego  ingrcdiar  domum  meam  ,  ut  comedam  et  bibam  ,  et  dormiam  cum  uxore  mca  ?  per  salu- 
tem  tuam  ,  el  per  salulem  animae  tuae  ,  non  faciam  rem  hanc.  12.  Ait  ergo  David  ad  Uriam  : 
Mane  hlc  eliam  liodie,  etcras  dimittam  te.  Mansit  Urias  in  Jerusalem  in  die  illa  et  allera ;  1 3.  et 
vocavit  eum  David  ut  comederet  coram  se  et  biberet  ,  et  inebriavit  eum  :  qui  egressus  vespere , 
dormivit  in  slrato  suo  cum  servis  domijii  sui ,  et  in  domum  suam  non  descendit.  14.  Factum 
estergo  mane  ,  et  scripsit  David  epistolam  ad  Joab  ,  misitque  per  manum  Uriae,  15.  scribens 
in  epistola  :  Ponite  Uriam  ex  adverso  belli  ,  ubi  fortissimum  est  praelium  ,  et  derelinquite  eum, 
ut  percussus  intcreal.  1G.  Igitur  cum  Joab  obsideret  urbem  ,  posuit  Uriam  in  ioco  ubi  sciebat 
viros  esse  forlissimos.  17.  Egressique  viri  de  civitate,  bellabant  adversum  Joab  ,  et  ceciderunt 
de  populo  servorum  David  ,  et  mortuus  cst  eliam  Urias  Hethaeus.  18.  Misit  itaque  Joab  ,  et 
nunliavit  David  omnia  verba  praelii  ,  19.  praecepit^iue  nuntio  ,  dicens  :  Cum  compleveris  uni- 
versos  serinones  belli  ad  regcin  ,  20.  si  eum  videris  indignari  ,  et  dixerit  :  Quare  accessistis 
ad  murum  ,  ut  prreliaremini  ?  an  ignorabatis  quod  multa  desuper  ex  muro  tela  mitlantur  ? 


614  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Gap.  XI. 

21.  Quis  percussit  Abimelecli  filiiim  Jerobaal  ?  noiine  mulier  misit  super  eum  fiagmen  moL-e 
de  muro  ,  et  interfecit  eum  in  Tbel)es  ?  ({uare  juxta  murum  accessistis  ?  Dices  :  Etiam  servus 
tuus  Urias  Hctbaeus  occubuil.  22.  Abiit  ergo  nuntius  ,  et  venit  ,  et  narravit  David  omnia  quae 
ei  prseceperat  Joab.  23.  Etdixit  nuntiusadDavid  :  Praevakiernnt  adversum  nos  viri  ,  et  egressi 
sunt  ad  nos  in  agrum  ;  nos  autem  facto  impetu  persccuti  eos  sumus  usque  ad  portam  civitatis. 
24.  Et  direxerunt  jacula  sa^illarii  ad  servos  tuos  ex  muro  desuper  ,  mortuique  sunt  de  servis 
regis  ,  quin  etiam  servus  tuus  1'rias  Helhseus  mortuus  est.-25.  Et  dixit  David  ad  nuntium  : 
Haec  dices  Joab  :  Non  te  frangat  ista  res  ;  varius  enim  eventus  est  belli  :  nunc  hunc  ,  et  nunc 
illum  consumit  gladius ;  conforla  bellatores  tuos  adversus  urbem  ,  ul  destruas  eam  ,  et  exhoi- 
tare  eos.  26.  Audivit  autem  uxor  IJriae  quod  raorluus  esset  Urias  vir  suus  ,  et  planxit  eum. 
27.  Transaclo  autem  luctu  ,  misit  David  ,  et  introduxit  eam  in  domum  suam  ,  et  facta  est  ei 
uxor,  peperil([ue  ei  fdium ;  et  displicuit  verbum  hoc  (piod  fecerat  David,  coram  Domino. 


1.  Factum  est  autem,  vertente  anno  eo  tem- 
pore  ,  quo  s0l,ent  keges  ad  bella  procedere  ,  ] 
scilicet  exacla  hieme  ,  in  vere  sequenlis  anni , 
puia  in  MarliOj  quo  Mars  dominari  solet,  et  re- 
ges  ad  bella  procertere. 

MisitDavid  Joab  ,  eic.,]  David  vero  domi  re- 
mansit,  ideoque  incirtitin  adulleriiim  et  homi- 
cirtium  ;  unrte  Theort.  q.  25.  David ,  a\l ,  cum 
esset  in  acie ,  mentemque  exerceret  in  belli  cura, 
ex  legibus  divinis  vilam  suam  administrabat  ; 
parvas  autem  assecutus  inducias ,  passus  est 
iapsum.  Virte  hic  quani  bellum,  ut  negotium 
l)raestet  otio  :  negotium  Davidem  fecit  castum  , 
oiium  artuUerum. 

Obsederunt  Rabba.  ]  Erat  ha^c  urbs  potens  , 
regia  et  melropolis  Ammonilarum  ,  ita  rticla  a 
inagnilurtine  :  Rabba  enim  ,  vel  Rabballi,  he- 
braice  irtem  est  quort  multa ,  id  est,  magna  , 
per  enallagen  quanlilaiis  discretse  pro continua : 
quanquam  vere  erat  quoque  mulla  in  numero 
incolarum  et  civinm.  Eartem  rticia  quoque  est 
Ammon\ii\  Amman,  et  urbs  aquarum  cap.  12. 
V.  27.  eo  quort  Jaboc  torrens  eam  circumfluat. 
Denique  a  PtolemcTO  l^hilartelpho  ,  secunrto 
.Egypti  rege  qui  Bil)lia  ex  Hebrieo  in  Graecum 
|)er  sepluaginta  Inlerpreles  Iransferri  curavit, 
subjugaia  ,  rticta  c.si  Pliiladetpliia ,  quodnomen 
hucusque  retinet. 

2.  ACCiDIT   UT  SURGERET   DaVID  DE  STRATO    SUO 

posT  meridiem,  ]  somno  et  cibo  pastus  disten- 
tusque  ,  irteoque  in  venerem  proclivis  :  hiijus 
enim  stimuli  sunt  deliciae  regales  ,  desidia  et 
somnus  :  in  somno  enim  fit  cilji  concociio,  cu- 
jus  ultima  pars  est  semen;  quod  enim  corpori 
alenrto  superlluit,  vertitur  in  semen.  Quaprop- 
ter  somnus  matutinus  castis  periculosus  est : 
tunc  enim  peracta  concoctione  reliquum  ah- 
menliin  semen  transit,  quort  venereas  cogiia- 
tiones  motusque  etTicit.  Qui  ergo  student  cas- 
litati  non  slertant  in  multam  lucein  ,  sed  mane 
surgant ,  imo  auroram  cum  philomelis  Deuni 
laurtando  pr.Tveniant  :  ac  ituri  cubitum  se 
B.  Virgini  et  Angelo  Custorti  serio  commenrtent, 
ut  nocturnas  carnis  tenlationes  et  rtiaboli  illu- 
siones  impediant :  denique  cum  primum  evi- 
gilant ,  illico  mentem  ad  Deum  et  Christum 
orando  convertant,  ut  a  carnalibus  cogitationi- 
bus  eam  avertant;  has  enim  et  caro  somno  art- 
huc  semisopita  ,  et  daemon  tenlator  suscitare 
solent. 

VlDITQUE    MULIEREM    SE   LAVANTEM  EX  ADVERSO 

(DomusenimUriae  erat  vicina,etex  artverso  pa- 
latii  Davidis,utnotat  Artrichom.  in  Tabidis  Geo- 


graphicis),suPER  solarium  suum  ,  refert  hoc  ad 
vidit,  non  ad  inutierem  ;  nec  enim  mulier  erat 
super  solarium  Davidis  ,  sed  David  ambulans 
super  solarium  virtit  ex  artverso  palatii  mu- 
lierem  se  lavantem,  ut  patet  ex  Hebraeo.  Minus 
recte  ergo  Abulensis  censet  Davirtem  vidisse 
Bethsabee  lavantem  se  super  solarium  domus 
Urioe  marili  sui ;  hoc  enim  indecorum  et  incom- 
modum  fuisset.  Lavabat  ergo  se  vel  in  domo,  ut 
vult  Vatabl.  vel  in  horlo  art  foniem,  qui  etiam- 
num  ostenrtitur,  ait  Artrichom.  et  ex  eo  Serarius 
et  Pineda.  Unde  Septuag.  habent :  Vidit  David  a 
solario  mutierem  lavantem  se  ;  Hebr.  t  teclo  vidit 
lavanteni.  Haec  fuit  nova  causa  lapsus  Davidis  , 
nimirum  visio  mulieris  seminudae  :  oculi  enim 
sunt  in  amore  duces  ;  ac  proinde  impossibile 
est  lascivam  cogilationem  arcere  a  mente  ,  nisi 
ab  oculis  arceatur  lascivus  mulieris  aspec- 
tus.  Unde  Job.  31.  1.  Pepigi  ,  ait  ,  fadus 
cum  oculis  meis  ,  ut  ne  cogitarem  quidem  de 
virgine. 

Audi  Clement.  Alex.  1.  3.  Poedag.  cap.  11.  sub 
medium  :  Lascivi  autem  aspectus  ,  et  versatili- 
bus  ,  et  tanquam  conniventibus  ocutis  intueri , 
niliil  est  aliud  quiim  ocutis  maicliari ,  cum  per  eos 
cupiditas  ineat  primce  pugnce  prceiudia.  Quin  et 
Cyrus  apud  Xenophon.  lil).  5.  Paertiae  :  Ignis , 
ait,  tangenles  urit  ,  putcliri  vero  etiam  eos  qui 
procul  aspiciunt ,  incendunt  ,  ut  amore  ardeant. 
Sigillatim  vero  de  DavideS.  Ghrysost.  in  Ps.  50. 
Aperuit ,  ait ,  in  vano  ocutos  ,  et  suscepit  iclum 
sagiltce;  audiant  curiosi,  qui  putcliritudines  atie- 
nas  considerant,elc.  Etsanctus  August.  hom.  21. 
inter  60.  Sit  ,  inquit,  casus  majorum,  tremor 
minorum ,  etc.  Boni  viri ,  Eccteslce  fitii ,  et  in 
Christi  amore  perfecli ,  audienles  tam  sanctiviri 
ruinam ,  abslinent  oculos  ,  non  eos  defigunt  in 
putcliritudine  carnis  alience ,  etc.  cle  tonge  vidit 
iltam  David,  de  qua  captus  :  mutier  longe  ,  libido 
prope ;  numquid  tu  forlior  Davide ,  Satomone  sa- 
pienlior  ?  Si  iltos  lam  sanctos  viros  incauta  fami- 
tiaritas  mutierum  ,  et  perniciosa  blandimenta  vice- 
runt  ;  quid  de  se  cogitant  itti  qui  cum  extraneis 
mutieribus  ,  non  sotum  conversari ,  sed  in  eadem 
domo  manere  nec  metuunt,  nec  erubescunt ,  etc. 
Addit  S.  Aug.  nimiam  prosperitatem  et  abun- 
rtanliam  fuisse  Davidi  ruinae  causam  :  Idcirco  , 
inquit,  adversus  feticitatem  acrius  vigitandum 
est. 

Denique  Torniellus  censet  Davidem  peccasse 
cum  Bethsabee  anno  regni  sui  15;  Salianus  vero 
et  Pineda  anno  regni  19,  ielalis  vero  hS);  et  hoc 
verius  videtur  ,   uii  oslendam  cap.  12.  1k.  Ilic 


COMMENTARIA  LN  LIBI 

rnim  oiinus  csi  seplimus  climactericus ,  qui 
mugiKin)  inducit  nalnra^  iiuiequc  aircclnnn) 
mornmque  mulationeni,  sicnl  nonns  climacle- 
ricus  esl  annus  63,  qui  muiiis  magnam  allera- 
tionem,  ac  non  paucis  moriem  alleri. 

BKTHSABiiE  FiLiA  Ei.i A M.] Tradunl Hebrsei  apud 
S.  Hieroii.  linnc  Eliam  fuisse  filium  Achilophel, 
ideoque  Achilopiiel  postea  conjurasse  cum  Ab- 
salomo  contra  Davidem,  ut  vilinm  nepti  suse 
a  Davide  illatum  ulciscerelur.  Id  probabile  esse 
censet  ex  Hugone  Saliaiius.  Poterat  enim  Aclii- 
lopliel  avus  60  esse  annorum  ,  Eliam  pater  /|0, 
Belhsabee  filia  18.  \(.Wm  censent  Abnlens.  Dion. 
et  alii.Porro  ii/a/?»,lranspositis  lilleris,  AmmicL 
vocatnr  1.  Paral.  3.  5.  Ammiel  enim  Hebr.  idem 
csl  quod  popnliis  vieas  Deus  :  Eliam  vero  idem 
(]uod  Deus  meus  populus.  Denicjue  Eliam  fUius 
Ackitopliei  fuit  unus  ex  triginta  fortibus  Davidis, 
aeqne  ac  Urias  Hetbseus,  ut  palel  2.  Reg.  23.  3^. 
el  39.  fierique  polesl  ut  inde  coaluerit  afTmitas 
fjrise  cum  Eliam,  ducta  ejus  filia  in  uxorem  , 
quod  uterque  esset  in  cohorte  et  domo  fortiuin 
Davidis  ,  ejusque  pater  Achitophel  esset  vir  sa- 
piens  ,  celebris  et  consiliarius  regis.  Tandem 
Bethsabee  (  qu;e  corrupte  i\  Graecis  et  mullis 
Latinis  nominalur  Bersabee)  Hebr.  dicitur  J3rt^ 
Sceba  ,  id  esl ,  filia  saturitalis  ,  vel  Bat  scua  ,  id 
est ,  filia  divitiarum  vel  salutis  ,  ail  Pagn.  ac 
talis  evasit,  postquam  poenitens  Davidis  uxor 
facta  ,  sanctam  cum  eo  egit  vitam  ,  imo  evasit 
jirophetissa  ,  et  Salomonem  filium  ad  omnem 
pictatemerudivit,  uti  osleudi  Prov.  31.  v.  1.  et 
sequent. 

UxoR  Uri.e  Heth/Ei,]  hoc  esl ,  Gethaoi  ,  in- 
quiunt  nonnnlli  ,  qui  scilicet  erat  ex  fortissi- 
mis  et  antiquissimis  mililibus  Davidis,  qui  eum 
in  Geth  fugientem  seculi  fuerant,  ideoque  dice- 
bantur  Gethcei  y^X  Helhcei.  Ge//i  hebr.  significat 
torcular  ,  idque  bic  est  appositum  :  nam  ibi 
cum  Davide  torculari  persecutionis  Saulis 
pressus  fuii  Urias,  ac  simili ,  imo  majori  lorcu- 
lari  hic  oppressus  a  Davide.  Verius  Adrichom. 
in  descriptione  tribus  Juda  ,  num.  128.  Eih , 
inquit ,  sive  Helh  locus  est  in  regione  Hebro- 
nis  ,  quem  Ethcei  sive  Helhcci  populi  ,  ah  Ethceo 
sive  HethceoiiWo  Chanaan  orti ,  incoluerunt  :  a 
quibus  Abraiiam  speUincam  du[)licem  emit.  Ex 
hoc  etiam  loco  Urias,  virBethsabee  ,  fuitoriun- 
dus ,  qui  Ethaeus  sive  Hethaens,  teste  Hieronymo, 
vocitatus  est.  Hoc  ,  ut  dixi  ,  videtur  verius. 
Nam  Geth.  et  Gethceus  hebr.  scribitur  per  ghimel, 
Heth  vero  et  Helhceus  per  chet  ;  Heth  auleni 
hebr.  idem  est  quod  pavor ,  terror,  contritio : 
unde  Hethceus  idem  est  quod  pavorem  incu- 
liens ,  lerribilis  ,  conterens  ,  qualis  fuilUriasvir 
fortissimus.  Ita  sentiunt  S.  Hieron.  Adrichom. 
Salianus  et  alii.  Minus  recte  ergo  Procopius  et 
Theodor.  censent  Uriam  dici  Helheeum  ,  quod 
oriundus  esset  ex  Hethaeis  ,  qui  erant  una  ex 
septem  gentibus  ChanancX^orum  ,  quos  Hebr.ei 
duce  Josue  expulerunt,  sed  Uriam  ad  Judais- 
mum  fuisse  conversnm  factumque  proselytum  : 
et  Abulensis  qui  putat  Uriam  dici  Helhaeum,  non 
quod  esset  Hethaeus,  sed  qu{)d  in  terra  Hethseo- 
rum  habitasset.  Serarius  vero  putat  Uriam  dici 
Helhaeum  ,  qnod  ipse  aut  ipsius  pater  contra 
Hethaeos  praeclari  quippiam  gessissei ,  quemad- 
modum  Archias  dictus  est  Samius  apud  Hero- 
dotum  \.  3,  cura  essei  alioqui  Laccdapmonius. 
Denique  Josephus  :  Vrias  ,  inqnit  ,  erat  civis 
Hierosolymiiunus    mugna    ob  fortitudinem  tam 


\mi  IL  RECUM.  Cap.  XL  lilb 

apud  rcgem  ,  quam  contribules  ,  gloria.  Hicroso- 
/j'm(7«Ji».s ,  intelligc  habilalioue,  ant  nativitate, 
quud  ibi  natusesset,  licel  oriundus  ex  Helk,xxi\ 
dixi. 

/i.  DoRMiviT  ceM  EA.]  Adulierium  cnm  ea  com- 
misil.  Mirus  et  profundus  fuit  hic  sancti  regis  , 
Psallis  et  Proplielie  Davidis  lapsus,  qni  docel 
nos  in  timon;  et  tremore  operari  salulem  nos- 
tram.  Nam  S.  Basil.  homil.  22.  de  humilitate,  et 
in  Regulis  bievior.  resp.  81.  docel  causam  lai)- 
sus  et  negationis  S.  Petri  fuisse  prsesnmptionem 
qua  dicebat  :  Et  si  oportuerit  me  mori  lecum  , 
non  te  negnbo.  Et  si  omnes  scandalizati  fuerint  in 
te  ,  ego  nunq uam  scandalizabor.  S\c  ei  CBusam 
lapsus  Davidis  in  homicidium  et  adullerium 
fiiisse  eamdem  pr;esumplionem  ,  quod  scilicet 
semel  gratia  singulari  visitatus  dixerit  illud 
Psal.  29.  7.  Ego  dixi  in  abundantia  mea:  Nonmo- 
vebor  in  ceternum.  Unde  mox  poenam  subdit  : 
Averlisti  faciem  tuama  me  ,  et  factus  sum  con- 
lurbatus.  Idem  Psal.  118.  67.  Priusquam ,  inquit, 
humiiiarer ,  ego  deliqui  -,  propterea  eloquium 
tuum  custodivi.  Hinc  S.  Franciscus  ^snis  dabat 
hoc  documenlum  •.Cumgraliam  acceperis  a  Deo, 
dic  :  Domine,  custodi  in  me  Ihesaurum  tuuvi,  quia 
ego  iltius  latro  suvi.  Ita  S.  Bonav.  in  ejus  Vita 
cap.  de  studio  oralionis.  Oi'0circa  S.  Colum- 
bano  adolescenli  (ut  hal)etur  in  ejus  \itac.  2.) 
pia  femina  hoc  dedit  salutis  et  castitatis  moni- 
tum  :  JRcminisceris  suasu  Evce  Adam  dilapsum 
Samsonem  a  Dulila  seductum  ,  David  a  pristina 
juslilia  pulchritudine  Belhsabece  corruplum  ,  sa- 
pienlissimum  Salovwnem ,  etc.  Perge  ,  6  juvenis  , 
perge ,  evade  ruinani,  per  quani  multos  comperis 
corruisse ;  declinaviam  quce  inferi  dacit  ad  val- 
iPrt5.  Nuganturhic  Rai)bini  in  Talmud  ,  qni  ,  ut 
Davidem  excusent  a  peccato  ,  dicunt  Uriam 
seque  accseleros  mililes  ad  bellum  euntes,  uxori 
dedisse  libelium  repudii  ;  quaie  illam  jam  re- 
pudialam  et  lege  solutam  potuisse  nubere  Da- 
vidi ;  verum  hoc  falsum  esse  liquet ,  ex  eo  quod 
David  Uriam  e  bello  accitum  jusserit  domum 
ad  uxorem  snam  redire  ,  idque  se  facturum  ne- 
get  Urias  versu  11. 

Porro  S.  Epiphan.in  vita  Nathan  Prophelae,  et 
ex  eo  Abulensis  asserit  Nathan  absentem  in  spi- 
ritu  prsevidisse  concupiscentiam  Davidis ,  quare 
ut  ejus  peccatum  impediret ,  festinanter  per- 
rexisse  Hierosolymam  ;  sed  Beliar,  vel  potins 
Belial,  id  est ,  diabolum  ei  objecisse  remoram  , 
nimirum  mortuum  quemdam  nudum  ,  quem 
dnm  sepelit  Nathan  ,  David  adulterium  commi- 
sit.  Cujus  rei  fides  sit  penes  S.  Epiphan. 

Mystice  (  quod  novum  et  mirum  est )  Patres 
plerique  adulterium  Davidis  inlerprefantur  de 
Chrislo  Ecclesiam  genlium  sibi  desponsante. 
Unde  S.  Ambros.  lib.  3.  in  Lucam  :  Mysterium  , 
ait ,  in  figura  ,  peccatum  in  hisloria  ;  culpa  per 
hominem  ,  Sacramentuvi  pcr  Verbum.  Qnasi  to- 
tum  myslerium  in  eo  fuerit,  ut  Verbum  alienam 
naturam  ad  suam  hypostasin  ,  sicut  David  alie- 
nam  uxorem  ad  suum  thalamum  conjugarit  : 
Deinde  idem  typum  gesserit  Christi  Domini 
Ecclesiam  sibi  ex  Gentibus  in  sponsam  coop- 
tantis.  Ita  qnoqne  D.  Auguslin.  lib.  22.  contia 
Faustum  cap.  87  :  Iste  ,  inqnit,  David  graviter 
scelerateque  peccavil  ;  verumtamen  ille  dcsidera- 
bilisomnibus  gentibus  ,  adamavit  Ecclesiam  super 
tectum  se  lavantevi  ,  id  est  ,  mundantem  se  d 
sordibus  secuLi ,  et  donium  Luteam  spiritaLi  con- 
tempLatioue  trunscenUentcm  atque  caLcantem.  Ac 


kie  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IF.  RRGUM.  Cap.  XI. 

si  (licerel:  Ouafnvis  David  alieiiam  sibi  iixorcm      noxitun  fieri.   Re.v  militem 


assumeiido  graviler  deliqneril ;  lameii  Christiim 
Dominuin  sil)i  Ecclesiain  pro  Syiiagoga  despoii- 
santem  significavit.  Addil  S.  Augiist.  et  ex  eo 
Deda  ,  David  occidisseUriam  ,  id  est ,  Clirislum 
occidisse  diabolum,  eique  extorsisse  sponsain  , 
scilicet  Ecclesiam  gentium  ;  tertio  ,  S.  Gregor. 
lib.  3.  Moral.  cap.  '21  :  Davicl ,  ait,  eil  Cliristas , 
Bethsabee  est  lex  vetus ,  qiiam  Cliristtis  ab  Uria  , 
id  est  ,  d  JiuUris  abstuitt  sibique  conjimxit ,  quia 
per  se  iilam  prcBiUcari  declaraoil.  Idein  ex  saiiclo 
Gregorio  descripserunt  Euclieriiis  ,  Angelom. 
Rupert.  et  alii  ;  ac  similia  habet  S.  Ambros. 
Apolog.  1.  Oavidis  cap.  3.  Pergit  S.  Gregor.  : 
Urias  ad  Joab  cum  epistolis  ,  ex  quibus  occidi 
debeat ,  mittitur ;  quia  ideni  ipseJudaicus  poptdus 
legeni  portat  ,  qua  convincenle  moriattir.  Dum 
enim  mandata  legis  retinens  ,  implere  renitiltir  , 
ipse  deferl  judicium  ,  unde  damnettir.  Unde  con- 
cliulit  :  Quid  per  factum  isttid  Davide  scelestius  ? 
qtiid  Uria  mundius  dici  potest  ?  Sed  rursum  per 
viyslerium  ,  qtud  Davide  sanctius  ,  qtitd  Uria  in- 
fideiius  invenitur  ?  Otiando  et  ille  per  vila^  cul~ 
pam  ,  prophetice  signat  innocentiam ,  et  iste  per 
vilce  innocentiani ,  in  prophetia  exprimit  ctUpani. 

Verum  hae  allegoriie  non  sunt  proprioe  et  pri- 
mae  classis  ,  sed  secundae  et  impropriic,  quia 
laxiores  sunt,  nec  ex  ajquo  respondent  litterae 
et  historise.  Est  enim  in  eis  aliqua  quidem  pro- 
l)ortio  et  analogia  ,  at  non  per  omnia  simiiis  , 
sed  in  multis  dissimilis.  Quod  enim  David  fecit 
cnm  peccato,  hoc  Gliristus  fecit  ex  sanctitate 
et  misericordia.  Quare  in  his  allegoriis  David 
non  tam  spectandus  est ,  ut  inilio  adulterans 
cum  Bethsabee  ,  quam  ut  postea  eam  sibi  copu- 
lans  matrimonio.  Sic  enim  reproesentavit  Chris- 
tum  despondentcm  sibi  Ecclesiam  ex  Gentibus. 

Rursum  Urias  vir  forlis  ,  fideiis  et  pius  ,  non 
apie  reprsesentat  diabolum,  nisi  qualenus  ipse 
fuit  Hethoius.  Si  enim  per  Hotiiaeum  accipias 
Gelhseum  ,  oriundum  ex  Gelh  ,  urbe  Philisthi- 
norum  ;  vel  Hethaeum  ,  id  est  ,  oriundum  ex 
Heilueis  ,  qiii  erant  nna  ex  septem  genlibus 
Chananoeorum  ,  quas  Deus  deleri  jusserat  ,  uti 
nonnulli  accipiunt;  sic  recle  Urias  repraesentat 
diabolum  ,  utpote  pairem  impiorum  et  infide- 
lium  ,  quales  erant  Helhaei  et  Cliananasi.  Vide 
nostrum  Salmeronem  ,  prolegomeno  9.  cap.  10 
cl  11.  Simili  modo  Osee  jussu  Dei  cap.  1.  mere- 
tricem  duxit  in  uxorimi ,  ut  repraesentaret  Deum 
et  Chrislum  ,  qui  in  Ecclesia  sibi  copulavil 
idololalras  ,  qui  antea  cum  idolis  mystice  for- 
nicabantur. 

StATIMQUE     SANCTIFICATA     EST    AB    IMMUNDITIA 

SUA  ,  ]  q.  d.  Abliiit  corpus  aqua  luslrali  ,  rilu 
legis  veleris  sanctificata  ,  id  est ,  benedicta  , 
itaque  emundavil  se  ab  irregularitale  legali  , 
contracla  ex  congressu  cum  David,  juxta  legem 
Levit.  15.  18.  verum  peccatum  ,  sive  culpam 
adulterii  non  abluit ;  haec  enim  non  aqua  ,  sed 
poenilentia  el  lacrymis  abluenda  est. 

5.    MlTTENSQUE  NUNTIAVIT  DaVID  ,   ET  AIT  :  CON- 

CEPi,  ]  q.  d.  Ait  S.  Chrysost.  in  Psalm.  50.  O  rex, 
perii.  Et  ille  ait  :  quid  habes  ?  Prcegnans,  inquit , 
sum.  Peccati  mei  pullulat  frtictus  ,  accusatorem 
intrinsecus  liabeo  ,  in  vetitre  profero  proditorem. 
Si  venerit  et  viderit  vir  meus ,  qtiid  dicam  ,  qiiid 
loquar  ?  quam  excusationem  prmtendam  ?  Inveniet 
vxe  gravidam  ,  et  occidet  me.  Unde  moraliler  in- 
ferl  Chrysoslomus  :  Videte  et  admiramini ,  Fra- 
tres  ,   quanium  mali  sit  delictis  et  peccatis  ob- 


timet  ,  et  formidat 
subditiun.  Imperalor  coronam  capite  gestabat  , 
et  confusionis  opprobria  mettiebat. 

6.  MiTTE  AD  ME  Uriam  Hetii/eum.  ]  Causa  fuit  , 
ait  Abulensis,  ut  David  lil)eraret  se  infamia  adul- 
lerii  ,  et  Betlisabee  k  morte  ,  ob  idem  adulte- 
rium  ab  ea  perpetratum  :  vocavit  ergo  Uriam  , 
ut  is  putaretur  rem  habuisse  cum  Belhsabee 
uxore  sua,  itaqueinfans  queniex  Davidesecreto 
conceperat  Bethsabee  ,  pularetur  esse  filius 
Uriae  mariti,  nonDavidis  adulteri.  Si  enim  Urias 
post  longiorem  lemporis  moram  rediisset  uxore 
gravida  velpariente,  omnibus  nolum  fuisset 
liunc  filium  non  esse  Uriae  ,  sed  alicujus  adul- 
teri ,  ac  tandem  inquisitione  facta  depreiiensus 
fuisse  David  aduiter  esse  hujus  foetus  parens. 
lla  S.  Chrysost.  in  Psalm.  50. 

11.  Et  ait  Urus  (  vir  robustior  spiritu  quiim 
corpore  )  ad  David  :  Auca  Dei  et  Israel  {  milites 
et  decem  tribus  obsidentes  Rabba  )  et  Juda  ha- 
BiTANT  ii\  PAPiLio.MCus.  ]  Hinc  patet  arcam  per 
Abialhar  pontificem  ductam  fuisse  ad  castra  , 
et  obsidioiiem  Rabba  ,  ut  Dei  duclu  et  ope  eam 
expugnarent. 

Et  EGO  INCnEDIAn  DOMUM  MEAM  ,  UT  COMEDAM 
ET  BIBAM  ,    etC.  ,    PER  SALUTEM  TUAM  ET  PER  SALU- 

tem  anim.e  tu.e  (  juro  quod  )  non  faciam  rem 
HANC.  J  0  mililem  fortem  et  sanctum  ,  qui  tamen 
indignam  sua  fide  et  robore  mercedem  retulit 
a  Davide,  utpote  ab  eo  morti  destinatus.  Ita  pii 
hic  opprimuntur  ,  ut  in  futuro  Christi  judicio 
exalteniur  ,  beentur  el  glorificeniur  coram  om- 
nibus  Angelis  et  hominibus.  Idem  quod  Urias  , 
dicat  faciatque  Christianus  generose  proDeo  et 
animarum  salule  laborans  ,  ac  labori  succum- 
bens  et  occumbens  ,  sed  oriens  quieti  et  glori.e 
beatte  ;eternitatis.  Unde  Urias  hebr.  idem  est 
quod  ,  lux  mea  Detis  ,  vel  ignis  meus  Deus  ;  He- 
thcetis  idem  est  quod  ,  abscissus  ,  ait  S.  August. 
lib.  22.  contra  Faustum  cap.  87. 

13.  Et  inebriaviteum,  ]  ut  ebrius  domum  re- 
diret ,  et  cuin  uxore  dormiret ,  itaque  ipsa  ex 
eo  ,  non  ex  Davide  foetum  concepisse  pularetur. 
Vide  hic  ut  unum  peccatum  trahat  aliud.  En  Da- 
vid  ut  aduUerium  tegat ,  procurat  foelum  suum 
supponere  Uriae  ;  quod  erat  crimen  injuslitiae. 
Sic  hodie  adullerae  filios  ex  adulterio  susceptos 
supponunt  et  arrogant  suis  mariiis  ;  itaque  frau- 
dem  et  injustiiiam  committunt ,  dum  hac  sup- 
positione  eniciunt  iit  maritus  eos  quasi  siios 
alat,  et  hocredes  institual  cum  damno  verorum 
filiorum  ;  ad  ctijus  damni  restitutionem  tenen- 
tur  adultera),  qiiia  ejus  causam  dederunt.  Rur- 
sum  David  ,  ui  hanc  foetus  sui  suppositionem 
adornet,  Uriaminebriat ,  quod  terlium  fuit ejtis 
peccatiim.  Nam,  utait  S.  August.  serm.  231.  de 
Temp.  :  Qtd  allcrtun  cogit ,  ut  se  plus  qtiumopus 
est  ,  bibendo  inebriet ;  niintis  malum  ei  erat  ,  si 
carnem  ejus  vulneraret  ,  qudm  ejus  animce  per 
ebrietatem  noceret.  Et  inferius  ail  eum  sacrifi- 
care  diabolo.  Et  S.  Ambros.  Apolog.  2.  David 
cap.  3  :  Ocidis  ,  ait ,  excitattw  libido  ,  sed  ebrie- 
tale  sticcenditur  ;  Noe  ebriatus  est  ,  et  qui  non 
inebriattis  est  diluvio  ,  inebrialus  est  vino. 

\h.    SCRIPSIT  DAVID  EPfSTOLAM  AD  JOAB  ,    MlSlr- 

QUE  PERMANUM  UrI;E  ,  qiiibus  scribobat  Joab  , 
ut  curaret  Uriam  ab  Ammonitis  occidi.  Untle 
litterce  Urice  .ncque  ac  Belierophontis  apud  Lucia- 
num,  abierunt  in  proverbium  ,  ac  de  iis  dicun- 
lur,  qui  littcras  sui  damni  necisve  causas  per- 


COMMENTARIA 

foriint.  Opinoliir  nosUM' Sanchez  ex  liisce  lilleris 
Uria:  Genliles  linxisse  fabulam  Bellerophonlis  , 
(juod  scilicet  ipse  acceplis  comniendatiiiis  a 
1'rceto  rcge  lilleris  acl  Jobathan  (  quod  nonien 
alUulit  adJoabhic)  in  niortem  prsecipitalus  sit. 
Sic  ex  iMoyse  cum  Deo  loquenle  acceperunt 
fabulani  Minois  cum  Jove  colloquenlis  ;  exSani- 
sone  ,  fabulam  Herculis  ,  aiiaque  plura  similia  , 
leste  Clemenle  Alexand.  lih.  2.  Strom.  Fuit  hoc 
quartumetgravissimuniDavidis  peccatum,  quo 
ut  ceiaret  adulterium  ac  adultera  secure  etju- 
giter  frueretur  ,  curavit  occidi  Uriam  mililem 
fortissimum  ,  sibique  fidissimum  ,  ne  scilicet 
ipse  post  bellum  clomum  rediens,  vidensque 
uxorem  gravidam  vel  parientem  ,  sciens  se  cum 
ea  rem  non  habuisse  ,  eam  ut  adulteram  tradu- 
ceret ,  imo  occideret ,  neve  ipsa  ad  sui  tutelam 
Davidem  auctorem  prolis  conceptae  Urise  assig- 
naret  el  proderet.  Porro  homicidium  Davidis 
valde  aggravavit  modushic,  quo  eum  occidit, 
qui  fuil  fraudulentus  et  proditorius  :  Sic  ex  vi- 
tio  vitiam  gignitur ,  ait  Isidor.  Sicut  David  non 
evituvit  adullerium  ,  perpelravit  et  liomicidium. 
Vide  hic  rursum  quam  libido,  sibi  blanda  ,  aliis 
sil  saeva  et  crudelis  ;  ut  enim  suae  voluptati  sola 
indulgeat ,  alios  ea  excludens  ,  ablegat  vel  oc- 
cidit.  Mystice  Rupert.  lib.  11.  de  Divin.  Offic. 
cap.  1 :  Tulit  David  uxorem ,  inquit,  UricB  Etlia;i, 
ipsumque  Uriam  fecit  occidi  ferentem  in  manu  sua 
scriplam  mortis  suce  sentenliam  ;  grave  quidem 
committens  piaculum  secundiim  rem  geslam  ,  sed 
grande prcesignans  mysteriumper  Cliristum  regem 
vitce ,  mana  fortem  atque  desiderabilem ,  suo  tem- 
pore  peragendum  ,  etc  ,  Rursum  D.  Thom.  prae- 
fat.  in  epist.  Canon  :  Lilteras  mortis  suoi ,  ail  , 
portant  viri  Ulterati  qui  sciunt  etdocent ,  et  non 
faciunt.  Istce  sunt  litterce  sine  sigiUo  ,  id  est  , 
scientia  sine  vita  ,  et  ideo  non  creditur  ei. 

16.  POSUIT    UrIAM  IN  I.OCO  ,  UBI    SCIEBAT  VIROS 

KSSE  FORTissiMos.]Addit  Joseph.  Joah  Uriaecom- 
mendasse  fidem  et  strenuitatem,  ut  usque  ad 
rnortem  pro  Davide  et  Israele  pugnaret,  ac  so- 
cios  Ui'iae  secreto  monuisse  ut  eum  in  pugna 
desererent,  atque  ab  hoslibus  cingi  caedique 
permitterent.  Quid  hac  re  magis  proditorium 
aut  sceleslum  dici  fingiquepotest  ?  PorroS.Hie- 
ron.  lib.  1.  contra  Jovinianum  asserit  Davidem 
propter  homicidium  Uriae  a  Deo  prohibitum 
sedilicaiione  lempU,  sed  graviores  ejus  pocnas 
audiemus  cap.  seq. 

17.  Et  mortuus  est  etiam  Urias.  ]  Ecce  hic 
consummatum  Davidis  ingrati  homicidium  , 
cujus  indigniiatem  graphice  depingit  et  exag- 
gerat  Abulensis  hic  quaest.  5.  in  cap.  12.  Porro 
permisit  Deus  tam  graviter  labi  Davidem  ;  pri- 
mo,  ut  eum  humiliaret,  ut  scilicet  ipse  sciret 
se,  licet  per  gratiam  esset  sancius  Propheta  , 
et  Psalmographus ,  tamen  per  naturam  esse 
hominem  fragilemet  proclivem  in  peccata  ,  uti 
suntcoeteri.  Unde  ipse  idipsumjam  lapsus  con- 
fitetiir  in  Psal.  50.  Ecce ,  inquit,  in  iniquitatibus 
conceptus  sum ,  et  in  peccatis  concepit  me  mater 
mea.  Secundo ,  ut  in  ejus  lapsu  et  erectione 
Deus  suam  jiistitiam  aeque  ac  misericordiam 
ostenderet;  justitiam  in  peccati  castigatione , 
misericordiam  in  culpae  condonatione :  sicut 
quo  majorest  morbus  vel  vulnus,  eo  major  me- 
dici  curaniis  peritia  et  eflicacia  ostenditur ,  ait 
.S.  Chrysost.  in  Psalm.  50;  tertio ,  ad  aUorum 
exemplum,  ut  omnes  a  Davide  lapso  discant 
cavere  lapsus  occasiones  ,  ac  praesertim  incau- 

COR.NEL.    A    LAIMDE.       TOM.    II. 


IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  XI. 


/il7 

tos  feminarum  aspeclus.  Audi  S.  Ambros.  Apol. 
2.  David  cap.  3.  ISon  te  vincat  concupiscentia 
formw,  si  non  vis  vinci ;  non  congrediare  pec- 
catis,  ne  de  te  vitia  coronentur  :  neque  capiaris 
oculis  ,  neque  abripiaris  palpebris.  Viiis  tibi  mu- 
lier  videtur  ad  preliuni ,  sed  fortis  ad  vitium : 
qucB  virorum  preliosas  animas  capit.  Probat  id 
ex  Proverh.  cap.  6.  Ligabit  qais  ignem  in  sinu , 
vestimenta  autem  non  comburet  ?  vet  ambulabit 
quis  super  carbones  ignis  ,  pcdes  autem  non  com- 
buret  ?  Caveergo  et  tu  ne  intra  sinum  tuce  men- 
tis  ignem  libidinis  et  aniorem  accendas.  Et  infe- 
rius  :  Si  David  infirmus,  tu  fortis?  si  Salomon  lap- 
susest,  tu  immobilis?  si  Paulus  primus  peccato- 
ram,  tupoles  primus  esse  sanctorum  ?  Quarto,  ut, 
si  nos  labi  contingat,  nondesperemus,  sed  cum 
Davide  poenitendo  resurgamus  ,  ac  lapsus  sit 
nobis  stimulus  ad  majorem  rigorem  et  virlu- 
tem.  Unde  S.  August.  homil.  21.  inler  50.  Multi, 
ail ,  cadere  volunt  cum  David ,  et  nolunt  surgere 
cum  David  ,  etc.  Audiant  ,  qui  non  ceciderunt , 
ne  cadant :  aucliant  qui  ceciderunt ,  ut  surgant. 
Peccatum  cum  desperatione  certa  mors ,  clc.  Et 
S.  Prosper  lib.  2.  de  Praedict.  cap.  20.  David , 
ait,  positus  est  in  exemplum  fidelibus  ,  at  discant 
magis  tiniere  prospera  ,  quam  formidare  adversa. 
Periculosum  enim  est  animce  dimitti  in  voluptali- 
bus  suis,  dicente  Domino  :  Ecce  quemdiligo  casti- 
go  ,  Proverb.  3.  10.  Apoc.  3. 19. 

Vide  S.  Ambros.  in  duabus  Apologiis  quas  pro 
Davide  conscripsit,  ubi  priorelib.  cap  2.  sic  ait: 
Sancti  sicubi  forte,utliomines,  corruerant  naturoe 
magis  fragititate  quam  peccandi  libidine  ;  acriores 
ad  currendamresurgunt ,  pudoris  slimulo  majora 
reparantes  certamina;  utnon  solam  nullum  altu- 
lisse  cestimetur  lapsas  impedimentum,  secl  eliam 
velocitatis  incentiva  cumulasse.  Et  nonnullis  in- 
terjectis  :  Propositi  enim  ad  imitandum  nobis 
sunt',  et  ideo  curalum  est  ut  et  ipsi  aliquando 
laberenlur.  Nam  si  inoffensum  d  vitiis  inter  tot 
lubrica  liujus  seculi  curriculam  peregissent ,  de- 
dissent  nobis  occasionem  infwmioribus  cestimandi , 
cujusdam  superioris  naturce  ac  divince  fuisse  ,  ut 
delictum  recipere ,  et  cuipce  consorlium  habere 
non  possent.  Unde  post  pauca  concludit :  Prceter- 
iit  igitur  paulisper  illos  Dei  gratia ,  ut  hobis  ad 
imitationem  vita  eorum  fierel  disciptina  ,  et  sicut 
innocentice ,  itaet  poenitenlice  magisterium  de  eo- 
ram  actibus  sumeremus.  Ergo,  dum  tapsus  eorum 
lego ,  consortes  etiam  ittos  infirmitatis  agnosco : 
dam  credo  consortes ,  imitandos  esse  prcesumo. 

26.  Planxit  eum,]  Uriam  maritum  sutan. 
Planctus  hic  apudHebraeos  erat  septem  dierun), 
ut  aitEccIes.  cap.  22.  v.  13.  Romani  tamen,  et 
postea  Christiani  Imper.  ut  Gratianus  et  Theo- 
dosius,  slatiierunt  uxori  anniim  ad  lugendum 
mortemmariti,itautnonnisiexactoannoIuctus, 
posset  alteri  nubere.  Causam  dedi  Eccles.  22. 
Verum  nec  David  ncc  Hebraei  exspectabant  an- 
num,  unde  mox  a  morte  Uriac  duxit  Bethsabee, 
sicut  mox  a  morte  Nabal  diixit  Abigail  lih.   1. 

39. 

27.  Facta  est  ei  uxor,  peperitque  ei  filium.  1 
Filius  ergohic  conceptus  fuit  in  adulterio  ,  sed 
natus  in  matrimonio,  cum  scilicet  DavidBethsa- 
bee,  mortuo  Uria,  duxissetin  uxorem.  Qua  in 
re  peccavit  Davld,  quod  scilicet  eam  cum  qua 
adulterium  commiserat,  occiso  marito,  illico 
duxerii  in  uxorem  ,  lacite  approbando  prius 
adulterium  et  homicidium.  Undc  sequitur: 

ET  DISPLICUIT  VEnBUMIIOCQUOD  FECERAT  DAVID, 

53 


Reg.  25. 


u\s 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM    Cap.  XII. 


DoMiNO.  ]  Fuit  ergo  hoc  quintum  Davidis  pecca- 
lum  :  Judaeis  enim  vetitum  erat  dncere  illam  , 
quan)  adullerio  polluissent;  non  tamen  erat  ir- 
ritum  cum  ea  matrimonium,  utijam  est  apud 
Cliristianos,  ut  patet  Extr.  de  eo  ,  qid  axorem 
duxit ,  qtiam  poUuU  per  adulterium.  Unde  cap. 
scq.  Nalhan  arguit  Davidem  ,  non  tantum  quod 
occideril  Uriam  ,  sed  etiam  quod  occisi  u\orem 
a  se  adulterio  maculalam  duxerit ;  sic  enim  ait 
V.  9.  Vriam  Helliceum  percassisli  gladio,  et  uxo- 
rem  itlius  accepisti  In  uxorem  tibi.  VX  vcrsu  10. 
ISon  recedet  giadius  de  domo  tua  usque  in  sempi- 
ternum,  eo  quod  despexeris  me  ,  et  tuieris  uxorem 
Hetliasi,  ut  esset  uxor  tua.  Videtur  enim  David 
pulchriiudine  Beihsabee  illectus ,  eam  concu- 
pisse  in  uxorem ,  ideoque  occidisse  Uriam.  Non- 


nulH  tamen  cum  Saliano  Davidem  excusant , 
quod  illam  duxeril,  ut  ejus  famae,  pudoriet 
vit<T3  consuleret,  ne  ut  adultera  lapidaretur ; 
atque  ut  injuriam  Uriaj  illatam  repararet,  uxo- 
rem  ejus  lionorandOj  et  sibi  in  reginam  ascis- 
cendo,  ejusque  liberos,  si  quos  reliquerat  sibi 
arrogando.  Verum  hos  fines  postea  intendisse, 
sibique  prcefixisse  videtur  David  ,  cum  cap.  seq. 
aNathanhac  de  re  reprehensus,  poeniiuit;  ani- 
mumque  aduiterinis  Bethsabee  amoribus  imbu- 
lum  in  castum  conjugiiejus  usum  commulavit. 
Nam  hucusque  concupiscentiae  suie  obseculus 
videtur  :  nec  enim  uUum  dedit  poeniKsnti.-e  sig- 
num,  nisi  poslquam  correptus  fuil  a  Nalhan,ut 
audiemus  cap.  seq. 


CAPUT  DUODECIMUM. 


SYNOPSIS   CAPITIS. 


DaVID  A  NaTHAN  CORKEPTUS  POENITET  ;  DeUS  PERCUTIT  EJUS  FILIOLUM  ,  V.  15.  CUI  VITAM 
FLENDO  ET  JEJUNANDO  FLAGITAT  DaVID,  SED  FRUSTRA  ;  QUARE  DaVID  EX  BeTHSABEE 
GENERAT  SaLOMONEM  DeO  DILECTUM.  DeNIQUE  ,  V.  27.  DaVID  EXPUGNAT  RaBBATH  , 
EJUSQUE  CIVES  ATROCITER  TRUCIDAT. 

isiT  ergo  Dominus  Nalhaii  ad  David  ;  qui  cum  venisset  ad  eura  ,  dixit  ei  : 
Duo  viri  erant  in  civitale  una ,  unus  dives,  et  alter  pauper.  2.  Dives  ha- 
behat  oves  ,  et  boves  phirimos  valde.  3.  Pauper  autem  nihil  habebat  om- 
nino  ,  prseter  ovem  unam  parvulam ,  quam  emerat  et  nutrierat,   et  qu>^ 
creverat  apiul  eum  cum  filiis  ejus  simul  ,  de  pane  illius  comedens  ,  et  de 
calice  ejus  bibens  ,  el  in  sinu  illius  dormiens  ;  eratque  illi  siciit  Qlia. 
4.  Cum  aulem  peregrinus  quidam  venisset  addivitem  ,  parcens  ille  sumere 
de  ovibus  et  de  bobus  suis,  ut  exhiberet  convivium  peregrino  illi  qui  venerat  ad  se  ,  tulit 
ovem  viri  pauperis  ,  et  pr8e[)aravit  cibos  homini  qui  venerat  ad  se.  5.  Iratus  autem  indignatione 
David  adversus  hominem  illum  nimis  ,  dixit  ad  Nathan  :  Vivit  Dominus ,  quoniam  filiiis  mortis 
est  vir  qui  fecit  hoc.  6.  Ovem  reddet  iii  quadruplum  ,  eo  quod  fecerit  verbum  istud  ,  et  non 
pepercerit.  7.  Dixit  autem  Nathan  ad  David  :  Tu  es  ille  vir  ;  haec  dicit  Dominus  Deus  Israel : 
Ego  unxi  te  in  regem  super  Israel ,  et  ego  erui  te  de  manu  Saul ,  8.  et  dedi  libi  domum  domini 
tui  ,  et  uxores  domini  tui  in  sinu  tuo  ,  dedicjue  libi  domum  Israel  et  Judd  ;  et  si  parva  sunt  ista, 
adjiciara  libi  multo  majora.  9.  Quare  ergo  conlempsisti  verbum  Domini  ,  ut  faceres  maluin 
in  conspectu  meo  ?  Uriam  HetliBeum  percussisti  gladio  ,  et  uxorcm  illius  accepisti  in  uxorem 
(ibi,  ct  interfecisti  eum  gladio  filiorum  Ammon.  4  0.  Quam  ob  rem  non  recedet  gladius  de  domo 
tua  usque  in  sempiternum  ,  eo  quod  despexeiis  me  et  tuleris  uxorem  Uriae  Hethsei  ,  ut  esset 
uxor  tua.  1 1 .  Ita^iue  lisec  dicit  Dominus  :  Ecce  ,  ego  suscitabo  super  te  malum  de  domo  lua  , 
et  tollam  uxores  tuas  in  oculis  tuis  ,  et  dabo  proximo  tuo  ,  et  dormiet  cum  uxoribus  tuis  iii 
oculis  Solis  luijus.  12.  Tu  enim  fecisti  abscondite;  ego  autcm  faciam  verbum  istud  in  conspectu 
omnis  Israel ,  et  in  conspectu  Solis.  13.  Et  dixit  David  ad  Nathan  :  Peccavi  Domino.  Dixitque 
Nathan  ad  David  :  Dominus  quociue  translulit  peccalum  tuum  ;  non  morieris.  14.  Verum- 
tamen  quoniam  blasphemare  fecisti  inimicos  Domini  ,   propter  verbum  hoc  ,  filius  qui  natus  es 
tibi  ,  raorte  morielur.  15.  Et  reversus  est  Nathan  in  domum  siiam.  Percussit  quocjue  Domi- 
nus  parvulum  quem  pepererat  uxor  Uri?e  David,  et  desperatus  est.  16.  Deprecatusque  est  David 
Dominum  pro  parvulo  ;  et  jejunavit  David  jejunio  ,  et  ingressus  seorsum  ,  jacuit  super  lerram. 
17.  V^enerunt  autera  seniores  domus  ejus  ,  cogentes  eum  ut  surgeret  de  terra  ;  qui  noluit,  nec 
comedit  cum  eis  cibum.  18.  Accidit  autem  die  septima  ut  morcretur  infans  ;  tiraueruntque  servi 
David  nuntiare  ei  quod  mortuus  esset  parvulus  ;  dixerunt  enim  :  Ecce ,  cura  parvnlus  adhuc 


i 


COMMENTAniA  IN  LIBr.UM  II,  REGUM.  Cap.  XII.  /»19 

vivoret ,  Io(|uebamiir  ad  eum  ,  ct  non  aiidichat  voccm  noslram  ,  qiiaiito  magis  si  dixerimus  : 
Morluus  est  puer  ,  se  afTliget  ?  19.  Cum  ergo  David  vidisset  servos  suos  mussitantes  ,  intellexit 
(juod  mortuus  esset  infantulus  ;  dixil^iue  ad  servos  suos  :  INum  mortuus  esl  puer  ?  Qui  respon- 
derunt  ei  :  Mortuus  est.  20.  Surrexit  ergo  David  de  lerra,  et  lolus  unclusque  est  ;  cumque 
mulasset  vestem  ,  ingressus  est  domum  Domini  ,  el  adoravit ,  ct  venit  in  domiun  suam  ,  peti- 
vilque  ut  ponerent  ei  panem  ,  et  comedit.  21.  Dixerunt  aulem  ei  servi  sui  :  Quis  esl  sermo 
qiiem  feeisti  ?  Propter  infanlem  ,  cum  adliuc  viveret ,  jejunasti  et  flebas  ;  mortuo  autem  puero^ 
surrexisti  ,  ei  comedisti  panem.  22.  Qui  ait :  Propter  infantem  ,  dum  adhuc  viveret ,  jejunavi 
et  licvi  ;  diccbam  enim  :  Quis  scit  si  forte  donet  eum  mihi  Dominus  ,  et  vivat  infans  ?  23.  Nunc 
autem  ()uia  morluus  est ,  quarejejunem  ?  Numquid  potero  rcvocare  eum  amplius  ?  ei^o  vadam 
magis  ad  eum  ;  ille  vero  non  revertetur  ad  me.  24.  Et  consolatus  esl  David  Belhsabee  uxorem 
.suam  ,  ingressusque  ad  eam  ,  dormivit  cum  ea  ;  quce  gcnuit  filium  ,  et  vocavit  nomen  ejus 
Salomon  ,  et  Dominus  dilexit  eum.  25.  Misil([ue  in  manu  Nathan  prophetoe,  et  vocavit  nomen 
ejus  :  Amabilis  Domino  ,  eo  quod  diligeret  eum  Dominus.  26.  Igitur  pugnabat  Joab  conlra 
Rabbath  (iliorum  Ammon  ,  et  expugnabat  urbcm  regiam.  27.  Misitque  Joab  nuntios  ad  David, 
dicens  :  Dimicavi  advcrsum  Rabbath  ,  et  capienda  e^t  urbs  Aquarum.  28.  Niinc  igilur  congrega 
reliquam  parlem  populi ,  et  obside  civilatem  ,  et  cape  eam  ,  ne  ,  cum  a  me  vastala  fucrit  urbs  , 
uomini  meo  ascribatur  victoria.  29.  Congregavit  ilaque  David  omnem  populum  ,  et  profectus 
est  adversum  Rabbath  ;  cumque  dimicasset  ,  cepit  eara.  30.  Et  tulit  diaderaa  regis  eorura  de 
capite  ejus  ,  pondo  auri  talentura  ,  habens  gemraas  pretiosissimas ,  et  irapositura  est  super 
caput  David.  Sed  et  praedam  civitatis  asporlavit  raultam  valde  ;  31 .  populum  (pioque  ejus 
adducens  serravit  ,  et  circumegit  super  eos  ferrala  carpcnte  ,  divisitque  cultris  et  traduxit  in 
lypb  laterum  ;  sic  fecit  universis  civitatibus  filiorum  Ammon.  Et  reversus  est  David  ,  et  omuis 
exercilus  in  Jerusalem. 


1.  Misrr  Ei\G0  DoMiNus  Nathan  ad  David.  ]  Vidc 
quam  caecus  per  peccatum  evaserit  David.  Nam 
per  novem  menses  quibus  Belhsabee  ex  eo  coii- 
ccptum  fcetum  ulero  gesiavit  el  pepcrit,  quasi 
Dei  et  suioblitus,  non  cogilavit  quania  scelera 
adullerii  et  homicidii  commisisset,  sed  securus 
volupiatibus  cuni  Bethsabee  indulgrbat.  Idciico 
l)(ms  ejus  miserens  misit  adeumNaihan,  qui 
scelerum  gravitatem  ei  oslcnderet,  ac  poeuas 
a  Deo  decretas  denunliaret. 

Natlian  hic  alius  fuit  a  Nathan  filio  Davidis, 
(;t  fralre  Salomonis,  ulpole  parvulo  ,  et  forte 
iiecdum  genilo.  Hicenim  Nallian  fuit  Propheta 
familiaris  Davidi,  cum  quo  negotia  sua  Iracta- 
re,  ejusque  consilia  sequi  solebatDavid  :  idco- 
([ue  meruil  hic  al)  eo  corripi,  et  a  via  gehennae 
in  semitam  salutis  reduci.  David  tnim  ita  dili- 
gebatNaihan,  ut  ab  co  unum  hliorum  suoium 
\0CHrit  Nathan,  ul  ait  (jcnebrardus. 

Dto  viRi  ERANT  iN  civiTATE.  ]  Nalhan  sapienler 
non  aperle,  sed  per  ambages  orditur  correplio- 
neni  ul  regis  animuni  amoribus  sopilum  et  su- 
perbura  ix  somno  peccatorum  excitel.  Feslivam 
ergo  ei  proponit  parabolanij  per  quam  graliose 
("i  sceleris  sui  enormitatem  oslendit,  ne  ,  si 
clare  idipsuu)  facerei,  rex  excandesceret ,  et 
correplioiiem  spernerel,  diceretque,  ait  S.  Au- 
gust.  homil.  21.  inler  50.  Tu  cum  sis  pauper  et 
Itumilis,  quoniodo  aususes  milti  loquiRegi?  Quarc 
sermonem  inducit,  quasi  de  alio  aliquo,  non 
de  Davide  ageret :  ut  David  aliuni  videretur 
(lamnare  ,  non  seipsum  ;  unde  Gracci  codices 
iionnuUi  hic  pr^cfigunt :  Rcnunlia ,  vel  resfwnde 
niilii  judicium.  Usus  est  ergo  parabola  ,  ut  suo 
seipsum  judicio  rex  damnaret,  neque  ipsum 
iiritaret:  Ad  secandum  el  sunandum  vulnus  cor- 
dis  ejus  ,  ferramencum  fecit  Deus  de  lingaa  rjus  , 


inquil  August.  homil.  21.  Sed  velut  prudens  me- 
dicus  ferrum  legebat ,  parabolico  scilicet  vela- 
mento. 

Porro  hic  est  sensus,  et  hiec  applicatio  Para- 
bolae  :  Duo  viri,  sunt  David  et  Urias;  ille  dives, 
hic  pauper  ;  David  mullas  babebat  oves,  id  est  , 
uxores;  Urias  unicam,  scilicet  Belhsabee  :  banc 
ei  adcmit  David  per  adulterium,  itaquegravem 
ei  intulit  injuriam,  acsei|)sum  reum  lecitmortis 
praesentis  et  eelernie.  Ita  Abulensis  et  alii, 

6.  FlLlUS  MORTIS  EST  VIR  QUI    HOC  FKCIT  ,  ]  q.    d. 

Reus  est  mortis.  Vox  enim  fdius ,  Hebraeis  cum 
jungiiur  geniiivo  poena,'  vel  praemii,  idem  est 
qnoAreus,  vel  dignus.  Sic  lilius  mortis  ,  iraj, 
gehenna?,  est  reus  morlis  ,  irae,  gehennae  :  filius 
vilae,  gloria^,  resurrectiouis,  idem  est  quod  dig- 
nus  vita,  gloria,  resurrectionc. 

G.  OVEM  REDDET  IN  QUADRUPLUM.  ]  HaCC  CUim 

reslitulio  furi  ovis  indicitur,  Exodi  22. 1.  Vide  ibi 
dicta. 

8.   Et  DEDI  TIBI    DOMUM  DOMINITUI,    ET   UXORES 

DoMiNi  TUi  iN  siNU  Tuo.  ]  Pro  uxores  Hebr,  est 
□^tJJ  nascim  ,  quod  non  tanlum  uxores,  sed  et 
feminas  quaslibet  significat.  Femince  aulem,  id 
est,  filia'  SaulisfuereMcrob  et  Michol  quas  Deus 
Davidi  dedit  uxores  :  Merob  enim  a  Saule  fuit 
desponsata  Davidi,  licct  postca  per  fraudem 
Saul  ilii  eamdem  absluleril.  Rursus  Hebraeitra- 
dunt  Eglam  uxorem  Davidis  ,  fiiisse  prius  uxo- 
rem  S.iulis,  aequc  ac  Respliam  :  sed  hoc  refutat 
Abulensis  hic  qoaesl.  3.  Deni^juc  hic  non  lam 
sigiiificatur  aclus^  quam  jus  et  potestas,  (luod 
scilic(!t  David  succedens  Sauli  in  regno,  habue- 
ritjusin  ancillas  et  uxoresSaulis,  nlposseteas, 
si  vellet,  sibi  malrimonio  copulare.  Ila  Lyran. 
Abulensiset  alii. 

10.   QUAMOBREM   NON  UECEDET  GLADIUS  DE  DOMO 


^20  COMMEiNTARIA  IN  LIBRU 

TUA  USQUE  iN  sEMriTERKLM  ,  ]  noii  absoluto ,  setl 
rcspectivc  ,  scilicet  respectu  domus  Davidis  et 
Israelis,  q.  tl.  Quandlu  tlurabit  tua  regia  slirps, 
et  ciuandiu  durabit  rej?iiuni  Israelis,  faciani  ut 
gladius  semper  incumbat  tibi ,  domuit|uc  luse  , 
ncc  ab  ca  rccedat,  t|.  d.  Tu  gladio  Ammouita- 
rum  Uriam  occidisti ,  idcii  co  in  pneuam  non 
uuus  ,  scd  nudli  c  fiiiis  et  postcris  luis  gladio 
occidcniur.  Ita  factum  :  nam  ex  filiis  Davidis 
occisi  qualuor,  scilicet  hic  parvulus  vcrsu  15, 
Ammon  ,  Absalom,  ct  Adonias,  et  forte  plures 
alii.  Dcinde  postcri  Davidis  cxceplo  Salomone 
continua  cum  bostibus  gessere  bella,  in  quibus 
inulli  Israclilae,  ct  prognatiex  Davide  cl  fratri- 
bus  ejus  occisi  sunt.  Ita  Abulen.  Salian.  et  alii. 

11.  ECCK  EGO  SUSCITAUO  SUPER  TE  MALUM  UE  DO- 

wo  TUA,  ]  ut  scilicel  Absalom  filius  tuus  perse- 
qualur  le.  Nam  ut  ait  S.  Cbrysost.  in  Psal.  3. 
Unde  est  fons  peccati ,  lUinc  est  plaga  siippUcii ; 
quia  ergo  ci  prceceplo  Doniini  exui  fugitivusque 
fuerat ,  proplerea  filiuni  fugiebat.  Et  mox  :  JSisi 
peccaloruni  scintillas  occultasset,  donius  non  con- 
flagrarei.  Morale  deinde  documentum  subdit, 
eos,  qui  in  juvcnlute  cum  mulieribus  pecca- 
runl ,  posi(.'a  incidere  in  uxorcs  molestas  et 
rixosas,  a  quibus  praetcritalibido  perDeum  cas- 
tigatur,  juxla  illud  Ecclesiast.  7.  27.  Qui  autein 
peccator  est ,  capietur  ab  iUa ,  qiiasi  ab  amorum 
antidoto  ,  quod  pcccatorum  malos  bumorcs 
consumat.  Audi  Cbrysost.  Vxor  tecum  beUum 
gerit ,  ingrcsso  tanquam  fera  occurrit,  linguam 
tanquam  gladium  acuit.  Res q uidemvalde molesla 
ac  difjiciUs,  quod  auxiliatrix  adversaria  facta 
est  :  leipsum  lcunen  cxamina,  numquid  injuven- 
tute  in  muUerem  novi  quid  alleniaris,  et  quod 
mulieri  ale  vulnus  infiictum  est,  curetur  per  mu- 
Uerem ,  et  alienum  ulcus  propria  uxor  ckirurgi 
officio  funge.ns  medicelur ;  et  quamvis  quce  secet 
ignores,  novit  lamen  Deus  medicus.  Ipse  enim  eu 
tanquam  ferro  adversus  teususest ;  etquemadmo- 
dum  ferrum  nescitquid  agat ,  futuram  autem  per 
ferrum  medelam  novit  medicus;  ita  eliam  Ucet 
ignoret  uxor  quce  ferit ,  et  maritus  qui  ferilur , 
causam  ictus ,  Deus  tamen  ut  medicus  novit  quid 
conferat. 

12.  Ef,0  AUTEM    FACIAM,  CtC- ,    IX  CO.NSPECTU  SO- 

Lis.  ]  Absalom  enim  publice  in  solario  coram 
toto  Israel  violavit  uxorespatris  sui,  cap.  16.  22. 
nimirum  sic  congrua  talione  solarium  supplicii 
corrcsponditsolario  adullerii,  unde  Davicl  pros- 
pexit  ct  concupivitBetbsabcc.  Alque  parum  boc 
est:  Insuper  respondit  solo  solario ,  vel  poiius 
meridianus  sol  vespertino  jam  tempori,  cimi 
post  meridiem  David  deambulavit  in  solario. 
Dictum  enim  est  illi  :  Tu  fecisti  abscondiie  ;  ego 
autem  faciam  verbuni  islud  in  conspectulsrael,  et 
in  conspectu  soUs.  Ergoadullerio  nullum  estopo- 
rimentum,  sgd  Deus  illud  licet  occultnm  in  lu- 
cem  educitet  propalat,  sicul  propalavithicom- 
nibus  non  tanlum  Israelitis,  sed  el  gentibus  , 
adeoque  seculis  futurismoecliiam  et  credem  Da- 
vidis.  Quanta  crgo  erit  confusio  adulteris  et 
sceleratis  in  die  judicii,  ubi  coram  omnibus  An- 
gelis  et  hominibus  Christus  cujusque  crimina 
patefaciel,  arguetet  damnabit? 

13.  Etdixit  David  ad  Natiian  :  Peccavi  Domi- 
NO,]  in  Dominum,  contra  Dominum  idque  co- 
ram  Domino,  eo  vidente  et  iniucnte,  esto  coram 
liominibus  idipsum  celarim  ct  abscondcrim. 
Hoc  verbum ,  peccai;/,  breve  est;  sedexintimo 
cordis  siuu  profcctum,  acprofundo  humilitatis, 


M  II.  REGUM.  Cap.  XJI. 

compunclionis,  ptEnitcntiae,  religionis  et  clia- 
ritatis  scnsu  refcrlum,  uti  liquct  cx  Psalm.  50. 
qucm  tum  dictavit:  Misereremei,  Deus,  ubi  intcr 
caetera  ait :  Tibi  soU  pcccavi,  et  malum  coram  te 
feci. 

Quocirca  hancDavidis  vocem,  peccavi,  Patres 
examinantes  ,  mirifice  cxaggerant  et  celcbrant. 
Primo,  S.  Ambr.  Apol.  1.  David  cap.  2.  lUe ,  in- 
quit,  rex  tantus  et  potens,  ne  exiguo  quidemmo- 
mento  manere  penes  se  deiicti  passus  est  conscien- 
tiam  :  sedproeniaturaconfessione,  atque  immenso 
dolore  reddidit  peccatum  suum  Domino.  Quem 
mihinunc  fucile  reperias  honoraiuni  ac  divitem , 
qui ,  si  arguatur  aiicujus  cuipa^  reus,  non  mo- 
lesle  ferat?  At  iUeregiociarius  imperio,  lot  divinis 
probalus  oracuUs ,  cuma  privato  homine  corripe- 
relur  ;  quod  graviter  deiiquisset  :  non  indignatus 
infremuit,  sed  confessus  ingemuit.  Idcm  S.  Am- 
bros.  ibidem  c  k.  Peccavit  David ,  inquit,  quod 
solent  reges :  sed  pcenilentiam  gessit ,  flevit,  inge- 
muit,  quodnon  soient  reges.  Confessus  est  culpani, 
obsecravit  indulgentiam ,  hnnu  stratus  deptoravit 
cerumnam,  Jejunavit,  oravit  ,  confessionis  suce 
testimonium  in  perpetua  secula  vulgalo  dolore 
transnusit.  Qiiod  erubescunt  facere  privati  ,  rex 
non  erubuit  confiteri.  Qui  tenentur  iegibus,  audent 
suum  negare  peccatum  ,  dedignantur  rogare  in- 
dulgenliam,  quam  petebat  qui  nuUis  legibus  tene- 
batur  humanis.  Quod  peccavit ,  condilionis  est  ; 
quod  suppUcavit,  correclionis.  Lapsus  communis  , 
sed  speciaiis  confessio.  Culpam  ilaqae  incicUsse , 
naturce  est ;  cUiuisse,  virlutis.  Idem  rursus  c.  9. 
sic  ait:  Quidquid  personuerit,  quidquid  increpue- 
rit,  culpa  ei  propria  semper  occurrit  ;  quidquid 
fuerit  dictum  aut  lectum  ,  in  se  cUctum  putat  : 
quidquid  intenderil ,  se  nutu  ,  se  ocuiis  ,  signari 
putal :  si  epuletur ,  si  cogitet ,  si  oret ,  ac  deprece- 
tur  ,  cmte  oculos  ejus  semper  est  error  proprius  : 
et  momentis  omnibus  culpa  pulsat  conscientiam  ; 
nec  quiescere ,  nec  obiivisci  sinit  :  veiut  gravis 
censor  exagitat  se  terrore  perpetuo.  Causam  sub- 
dit  Ambros.  BoHce  mentis  est  vulnus  sentire  pec- 
cali.  ISaniqui  expertes  doloris  sunt,  non  sentiunt 
vulneris  acerbitalem  :  quodest immedicabiiis cegri- 
tudinis.  Qui  autem  aliquo  dolore  punguntur,  sicut 
doloris  sensu  non  carent ,  ita  etiam  non  carent  sa- 
nitatis  profectu.  Ubi  enini  doioris  sensus,  ibi  etiam 
sensus  esl  vilce.  DeniqueS.  Ambros.  Exhortat.ad 
poenitenl.  Peccavi  in  tribus  syilabis ,  ait ,  flamma 
sacrificii  ad  cccium  ascendit. 

Secundo,  S.  Augustin.  lib.  22.  contra  Fauslum 
c.  QQ.  Ilic est ,mq\i'\\., pcenitentioi sacrificium;QicdLp. 
67.  Cordis  ejus ,  inquit ,  profunda  cernebat  spiritus 
Dei ,  quando  correptus  per  prophetamdixit:  Pec- 
cavi,  continuoque  adhoc  verbum  audire  meruit , 
quod  acceperit  veniam  :  ad  quam  rem,  nisi  ad 
sempiternam  saiulem?  neque  enim  prcetermissa  esl 
in  iUo  secunddm  comminationem  ,  flageUi  paterni 
discipUna ;  ut  et  confessus  in  cetenuim  Uberare-. 
tur,  et  affUctustemporaUler  probaretur.  Si  dicas 
etiam  Saulem  etJudam  protlitorem  dixisse,  pec- 
cavi ,  nec  tamen  ita  poeniiuisse,  utveniamsint 
adepti.  Resp.  S.  August.  In  simiii  voce  ,  quam 
sensus  humanus  cuidiebat  ,  dissimile  pectus  erat , 
quod  cUvinus  oculus  discernebat.  Idem  Auguslin. 
homil.  21.  inter  50.  Audi,  inquil,  Davidem  cla- 
mantem,  etsimui  ciama:  audi gementem,  etcon- 
gemisce  :  audi  flentem,  et  collacrymare.  Unde 
liquet  Davidem  ex  vehemeniia  doloris  inierni 
prorupisse  in  profusas  lacrymas,  gcmitus  et 
singultus ,  qui  vocem  illi  inicrciperent,  ut  non 


I 


COMMENTARIA 

aliudelTari  posset,  qiiaui  Topeccavi  Domino.  l(\ 
ila  essc  liqiiel  ex  1'sal.  6.  7.  iibi  ail :  Lavabo  pcr 
sini^alas  noctes  tectuni  ineuni  (in  quo  scelus  coni- 
inisi )  el  lacrymis  nieis  slratuni  meum  rigabo,  ubi 
pro,  Lavabo ,  Hebr.  esl  nntJN  «5C/te  ,  idest,  na- 
tare  faciam,  q.  d.  Tol  fundani  lacrymasnonlau- 
luni  nunc,  sed  per  ouineni  deinceps  vilaui,  ut 
iis  lcclus  sceleris  conscius  obrualur ,  iuio  in- 
naiei. 

Undeteriio,  S.  Cbrysost.  in  Psalm.  6.  elhouiil. 
77.  ad  [)0\)uh\ni :  ISc  consicleres,  ait,  quod  cecidit 
ut  torpeas  ;  sed  quantuni  postea  lacrymarum  fu- 
derit,  quantum  pccnilentice  noctes  jungens  diebus  , 
fontes  emittens  lacrymarum  ,  lectum  lacrymis 
abluens,  saccum  indutus,  etc. 

Quarto,  Salvianus  lib.  2.  de  Gubern.  Dei.  Ag- 


IN  LIBRUM  II.  RliGUM.  Cap.  XII. 


421 


quere  pcenitentem.  Et  revera  secutus  esl.  Nam 
injunciam  sibi  ab  Ambrosio  poenilentiam  humi- 
liler  susce[)il  el  explevil.  Vlde  S.  Ambros.  in 
oral.  de  lunere  Tbeodosii  ,  ac  Bellarm.  lib. 
de  principe  Christiano  in  vila  Theodosii  sub 
finem. 

Nox  MORiERis.  ]  Hinc  videtur  quod  Deus ,  per 
Kathan  intentans  Davidis  domui  pcenam  gla- 
dii  usque  in  sempiternnm  ,  etiam  in  ipsum 
Davidem  tulerit  sentenliam  moriis  ,  decreve- 
rilque  ut  ipse  quoque  gladio  Ammonitarum 
vel  Absalonis  ,  eic,  occideretur  ,  sicut  eodem 
occiderat  Uriam  :  haec  enim  est  lex  lalionis  ,  ut 
qui  alium  occidil,  occidalur,  Exocli  21,  versu 
23.  sed  ob  eximiam  ejus  poenilentiam ,  poenam 
hanc  mitigarit,  condouando  sciiicet  ei  vitam 


noscit ,  inquit ,  David  reus  calpam  ,  humiHalur  ,      dicendo  :  Non  morieris  ;  ac 


compungitur ,  confitetur  ,  luget,  pcenitet,  gemmas 
regias  abdicat ,  crepantia  auro  textiii  indumenta 
deponit,  purpura  exuitur ,  diademate  exoneratur  , 
corde  et  cultu  mutatur  ,  lotum  regem  cum  orna- 
tibus  suis  abjicit ,  jejunio  exugitur ,  ariditale  sic- 
catur ,  (letu  effunditur,  solitudine  carceralur. 

Quinto  ,  S.  Hiiarius  in  Psalm.  118.  lit.  Pe. 
ull.  Exilus  aquarum  :  David ,  inquit,  tunc  cum 
Natlian  propheta  arguente  crimen  suuni  recogno- 
vit  et  flevit ;  nunc  quoque  non  desinit  verce  pceni- 
tentice  lacrymis  facli  veteris  crimen  abluere,  di- 
cens  :  Exitus  aquarum  Iransierunt  oculi  mei  : 
fontes  scilicel  lacrymaruni  suarum  fontes  flumi- 
num  esse  transgressos.  Hcec  enim  pocniteniicn  vox 
est  laciymis  orare  ,  laoyinis  ingeiniscere ,  et  per 
hanc  confidentiam  dicere  :  Lavabo  per  singulas 
noctes  lectum  meum,  et  lacrymis  meis  stralum 
meum  rigabo.  Hcec  venia  peccali  est  fonte  fletuum 
flere,  et  largo  laoymarum  imbre  madefieri. 

DlXITQUE  NathaN  AD  DAVID  :  DOMINUS  QUO- 
QDE  TRANSTULIT  PECCATUM  TUUM.  ]    PrO    tranStuHt 

Hebr.  asl  ^■^^.V^  heibir ,  id  est,  Iransire  fecit  ,  id 
est,  amovit,  abstuUt ,  ut  verlunt  Septuag.  hic, 
ac  Nosler,  et  alii  passim.  Zachar.  3.  h.  et  Psalm. 
118.  V.  39.  Hinc  patet  quanta  fuerit  in  Davide 
doloris  vehementia,  uipote  cui  dicenli  :peccavi, 
Deus  statim  peccatum  remiseril.  Ila  S.  Ambros. 
Apol.  1.  David  cap.  2.  Maturilas  venice ,  inquit, 
profundam  fuisse  regis  pocnilentiam  declaravil , 
qucc  tanti  erroris  offensam  traduxerit.  Idem 
docet  S.  August.  lil).  22.  conira  Fauslum  cap.  67. 
imo  ipse  David  Psal.  50.  dicens  :  Sacrificium 
Deo  spiritus  contribulatus  ;  cor  conlritum  et 
humiUalum  ,  Deus ,  non  despicies.  Unde  liqiiet 
contritionem  perfectam,  quae  scilicet  ex  amore 
Dei  super  omnia  procedit,  delere  peccata  om- 
nia  quamvis  gravissima,  uti  fuere  adulterium 
et  homicidium  Davidis  :  ita  uimirum  ut  Deus 
conirito  illico  omnem  culpam  et  poenam  aeter- 
uam  condonet,  eamque  in  poonam  temporariam 
commutet  :  hanc  enim  ad  disciplinam  et  salis- 
factionem  poenitenti  luendam  esse  ,  uti  luit 
hic  David,  dooent  S.  Ami)ros.  et  August.  jam 
Citati  ,  ac  S.  Gregor.  9.  Moral.  27.  Delinquentt, 
ait ,  Dominus  nequuquam  parcet ,  quia  delictum 
sine  ultione  non  deserit.  Aut  enim  ipse  hoc  loco  in 
se  pcenitens  punit ,  aut  hoc  Deus  cuni  homine  vin- 
dicans  percutit.  Vide  Bellarm.  de  Poenit.  lib.  h. 
cap.  2.  3.  h. 

Quocirca  S.  Ambros.  Theodosium  Imp.  ar- 
guens,  quod  exira  tot  millia  Thessalonictmsium 
ob  dej(,'ciam  uxoris  su.'e  slaiuam  occidisset, 
cum  ille  diceret  Davidem  quoque  peccasse  cac- 
de  Uriiu,  subjecil  ;  Qui  seculus  cs  errantem,  se- 


simul  temperando 

coedes  ,  quas  domui  ejus 

immissurum    comminatus 

Abulensis,  Lyranus  ,  Caje- 


et  minuendo  aiias 
per    gladium    se 
fuerat.  Iia  Serarius 
tanus. 

ih.  Verumtamen,  quomamblasphemarefecisti 
iNiMicos  DoMiNi,]  ut  dicerent :  Ecce  quani  sce- 
lesli  sunt  Israelitae  Dei  cullores  ,  ac  impriniis 
eorum  rex  ei  propheia  David.  Haeccine  est  sanc- 
liias  populi  Dei  ?  bacccine  pietas  regum  et  pro- 
pbetarum  ?  Certe  nostri  dii  lales  non  suut,nec 
nos  tales  csse  patiuntur. 

Disce  hic   quam  grave   sit  peccatum  scan- 
dali,   prapsertim   quo  fideles   infidelibus   dant 
occasionem    blasphemandi  Deum.    Audi    Sal- 
vianum  lib.  h.  de  Gubeju.  Dei  sub  finem  ,  ex- 
plicantcm  t6  ^»trt  blasphemare  fecisli  :  Deposilo 
diademate ,  projectis  gemmis ,  exulis  purpuris  , 
remola   omni    splendoris  regii  dignitate  ,    cum 
pro    his  omnibus  soiitarius  ,  gemens  ,   clausus  , 
sacco  squalidus  ,  fletu  madidus ,  cinere  sordida- 
tus  ;  vitam  parvuli  sui  tot  lamentationum  suffra- 
giis  peleret,  et  piissimum  Deum  tantaprecum  am- 
bitione  pulsaret :  sic  rogans  et  obsecrans  obtinere 
nonpotuit,   cum  tamen ,  quod  fortissimum  pe- 
tentibus  adjumentum  est ,  impelraturum  se,  quod 
sic    a    Deo  peteret  credidisset.  Ex  quo   intelligi 
potest,  quodnuUum  penitusmajoris  piaculi  cri- 
men  est ,  quam   biasphemandi   causam  gentibus 
dare.   Quicumque  enim  sine  blasphemia  aliorum 
graviter  erraverit  ,   sibi   tantum  affert  damna- 
tionem;  qui  autem  alios  blasphemarefecerit,  mui- 
tos  secum  prcecipitat  in  mortem  ;  et  necesse  erit 
ut  sit  pro  tantis  reus  ,  quantos  secum   traxerit 
in  reatum.  Et  nonnullis  interjectis  :  Qui  vero 
blasphemare  alios  peccans  fecerit  ,   necesse   est 
peccalum  liujus  supra  criminis  humani  esse  men- 
suram  ;  quia  per  convicia  plurimorum ,   incesti- 
mabilem  Deo  facit  injuriam.  Hocautem,  ut  dixi, 
malum   pecuUariter  tantum   Christianorum  est , 
quia  per  eos  tantum  blasphematur  Deus ,  qui  bo- 
na  dicunt ,   et  mala  faciunt  :  qui ,  ut  scriptum 
est ,  Deum  verbis  confitentur ,  et  factis  neganl. 
AdduntS.  Hieron.  et  Procop.  Davidem  dedisse 
occasionem  Ammonilis  ,  Philisthieis,  etc.  inva- 
dendi    se  suumque    regnum  ,  ulpote    qui  jain 
se  divina  gratia  et  favore  per  tautum  scelus 
privasset. 

FlLIUS,  QUI  NATUS  EST  TIBI  ,  MORTE  MORIETUR,  ] 

id  est,  certo  et  irremissibililer  niorielur,  ut 
sicul  ipse  sceleris  lui  fuit  objeclum  ,  sic  et 
ejusdem  sit  piaculum.  Fuii  haec  pocna  tempe- 
rata  clementia.  Nam  cessit  in  bouum  infaniis, 
utpote  qui  in  innocenlia  morluus  ,  salvus  eva- 
sil;  alioqui  forte  inslar  palris  peccaturus    et 


/t22  COMMENTARIA  IN  LIBPiUM  II 

(lamnandiis  ;  atque  ipsius  Davidis,  utpoteadul- 
terium  cjus,  uiorie  infanlis  quasi  obliterans  et 
sepelieus,  uli  docet  Tlieodoret.  sic  eniui  con- 
sultum  fuit  famae  et  liouori  Davidis  ;  fiiium 
unim  ex  adullerio  genilum  ,  quasi  dedecus 
ipsius  Deus  sustulit,  ac  pro  eo  alium  legili- 
mum  et  longc  pricstantiorem  dedii  scilicet  Sa- 
lomonem.  Addunt  nounulli  Davidem  if)sum 
tuuc  gravi  morbo  ad  castigaudam  ejus  libidi- 
iiem  fuisse  percussum  a  Deo  ;  id  enim  ipse  sig 


REGUM.  C:  p.  XII. 


iiificat  Psal.  6.  qui  est  primus  poeuitenlialis , 
quem  proinde  mox  a  peccati  |)ocnitentia  compo- 
suisse  vidotur,  dum  ait:  Domine,  ne  infnrore  tuo 
urgnas  me ,  neque  in  ira  lua  corripias  me.  Mise- 
rere  mei,  q uoniam  infirmus  sum : sana  me ,  Domine , 
quoniam  conturbata  stint  ossa  mea.  Et  Psal.  37. 
hon  est  sanitus  in  carne  mea  a  facie  ircv.  tuct :  non 
esl  pax  ossibus  meis.  Ita  Salianus. 

23.     NUNC    AUTEM     QUIA    MOUTUUS    EST  ,    QUARE 

jEjuxEJi  ?  ]  nec  enim  eum  a  morte  revocare 
potero  ,  nec  a  poeuis  rurgatorii  liberare,  ut- 
pote  qui  in  innoceniia  mortuusnullas  sustinet; 
secus  est  de  Absalomo,  cujus  mortem  planxit 
David  inconsolabiliter  ,  quia  in  peccato  parri- 
cidii  eral  mortuus,  ideoque  damnatus  ad  gehen- 
nam.  Ita  S.  Hieron.  epist.  1l\. 

2Zt.  ETCONSOLATUS  EST  DaVID  BETHSABEE.jTra- 

dunt  Hebraii  Bethsabee  .  metuentem  ne  et  alias 
nroles  similiiermorerentur,  statuisse  abstinere 
consortio  Davidis,  sed  Davidem  hunc  metum 
ei  exemisse  ,  promittendo  ex  Deo  primum  ejus 
foetum  fore  vitalem  el  felicissimum.  Ita  Pineda 
et  Salianus. 

QU.E    GENUIT    FILIIM  ,    ET  VOCAVIT    (UOU  matCr 

Bethsabee  ,  ut  vult  Abulensis,  sed  ipse  pater 
David,  ait  Serar.  Cajetan.  et  alii,  ut  patet  ex 
masculino  Nlpn  vaucra ,  idque  jussu  Dei,  el 
oraculo  Dei  edito  per  Nallian  1'rophelam  1. 
Paral.  22.  9. )  komen  ejus  Salomon,  ]  id  est  pacl- 
jicus  ,  quia  scilicet  jam  David  Deo  per  po^niten- 
liam  reconcilialus  ,  pacem  el  veniam  sui  pec- 
cati  acceperat;  unde  signumpacisDeus  dederat 
ei  hunc  filium,  qui  toto  tempore  regni  sui  fulu- 
rus  erat  pacificus,  ideoque  typus  Christi,  quiest 
pax  noslra.  Rursum  pacificus,  id  est,  dives,  felix 
omniumque  rerum  copia  (hancenim  Hebr.  sig- 
nificatpax)  abundans  ,  ait  Abulensis,  Pineda  et 
alii.  Audi  Deum  1.  Paralip.  22.  9.  Filius  quinas- 
celur  tibi  erit  vir  quietissimus  ;  faciam  enim 
eum  requiescere  ab  omnibus  inimicis  suis  per  cir- 
cuitum  :  el  ob  lianc  causam  (  Salomon  ,  id  est ) 
pacijicus  vocabitur ,  et  pacem,  et  olium  dabo  in 
Israei  cunctis  cliebus  ejus.  Notat  S.  Hieron.  in 
Tradit.  in  Genes.  cap.  17.  in  veteri  Testamento 
(luatuor,  aniequam  nascerentur  ,  a  Deo  nomen 
accepisse,  scilicet  Ismael ,  Isaac,  Salomonem  , 
et  Josiam. 

Et  Dominus  dilexit  eum,  ]  proeveniteum  D<'us 
sua  gratia,  et  donis  ,  quia  destinabat  eum  suc- 
cessorem  Davidis,  fabricalorem  templi,  et  ty- 
pum  Christi.  Unde  pergit  Deus  loco  Paralip.  jam 
citato  :  Ipse  mlificabit  clomum  nomini  meo,  et  ipse 
erii  milii  in  filium ,  et  ego  ero  illi  in  patrem,  fir- 
maboque  solium  regni  ejus  super  Israel  in  oiter- 
num.  Vide  dicta  cap.  7. 

25.  MisiTQUE  iN  MANU  Nathan  (id  est  per  Na- 
ilian  :  manus  enim  significat  medium  ,  vel  ins- 
iiumenium)  PaopuEr^,  et  vocavit  nomen  i;jts, 
Amaimlis  Domino.  ]  Hebr.  r\il'>~i  ledidia  ,  quod 
Aquila,  tesle  Theodor.  et  Procop.  vertit  :  m 
Domino  :  Symmaciius  vero,  segregatus  ad  reg- 


num ;  sed  clarum  est  hebraice  peritis  siguifi- 
Cixvii ,  amabilis  Domino  ,  ut  vertit  Nosler,  Sep- 
tuag.  Vatabl.  Chald.  Pagnin.  et  alii.  Abulensis 
censet  hoc  nonien  esse  appellativum  ,  Pineda 
vero  proprium  ,ila  ut  puer  hic  propria  nomiua 
habuerit  duo  ,  scilicet  Salomon  et  ledidia. 
Ulrumquecoiicilia  dicendo,  ledidiaesse  nomeu 
communequidem,  sed  a  Deo  appropriatum  Sa- 
lomoni. 

Apposite  ledicUa,  pula  Salomon ,  fuitfilius  Da- 
vid  ,  quasidilectus  dilecti;  David  enim  dilectum 
signilicat,  sed  ledidia  amplius,  scWicel  dilectum 
Dei  vel  a  Deo. 

Nota  primo  :  Ex  hoc  loco  v.  24.  liquet  quod 
Salomon  paulo  post  mortem  infantis  ex  adulte- 
rio  concepli  geuitus  sit ,  adeoque  ei  succes- 
serit,  ut  luctum  matris  lenirel,  et  aboleret. 
Unde  sequilur  Salomonem  fuisse  primogeni- 
tum  Davidis  ex  Belhsabee.  Ila  Pineda,  Salianus, 
Serariuset  alii. 

Dices  :  Salomon  ultimo  loco  ponitur  intcr 
filios  Belhsabee  1.  Paralip.  3.  6.  ubi  dicitur  :  Nati 
sunt  ei  (Davidi)  filii  Simmaa,  et  Sobab,  et  Nallian, 
et  Salomon;  quatuor  de  Bethsabee,  Respondeut 
aliqui  tres  priores  ,  scilicet  Simmaa ,  Sobah 
et  Nalhau,  non  fuisse  filios  Davidis,  sed  Uriae 
prioris  mariti,  quos  ipse  ex  Beihsabee  uxore 
sua  genuerit.  Ila  Abulensis,  Lyran.  Valabl.  Tor- 
niellus,  Hugo  et  alii.  Sed  hoc  repugnat  textui , 
qui  habel:  nati  sunt  ei,  scilicetDavidi ,  qui  prae- 
cessit.  Iiem  quod  Lucas  gencalogiam  Cliristi 
cap.  3.  deducat  ex  Davide  per  Nathan  ;  quod 
falsum  esset,  si  Nathan  foret  filius  Uriae,  non 
Davidis.  Quare  dicenduin  ibi  non  seryari  or- 
dinem  temporis  ,  et  naiivitatis,  uti  nec  alibi 
subinde.  Sicenim  Genes.  Li9.  alio  ordiue  recen- 
sentur  et  benedicuntur  filii  Jacob  a  patre,  quani 
ab  eo  geniti  sint  Genes.  29  et  30.  Sic  eiiam  in 
filiis  Thare  ordo  generationis  non  servatur,  iit 
dixi  Genes.  11.  26.  Ita  Theodor.  Procop.  Cajct. 
Piueda,  Salianus  et  alii. 

Nota  secundo  :  Ex  hoc  loco  patet  illico  post 
moriem  infaniis  conceptum  fuisse  Salomonem. 
Hocenim  exigit  v.  26.  Ubi  dicitur :  Et  consolaius 
esl  David  Bethsabee  uxorem  suam  (lugenlem  iii- 
fantis  sui  mortem),  ingressusque  adeam,  clormi- 
vit  cum  ea  ;  qucc  genuit  filium,  el  vocavit  nomen 
ejus  Salomon.  Quare  perperam  nonnulli  inter 
mortem  infantis  et  nativiialem  Salomonis  qua- 
driennium  interpouunl. 

Nota  tertio  :  Hinc  probabiliter  colligitur  Salo- 
monem  conceptum  fuisse  anno  50  aetatis  Davi- 
dis  ,  qui  fuit  regui  ejus  vigesimus,  natum  vero 
anno  51  a?tatis  Davidis,  qui  fuit  regni  ejus  21. 
Nam  David  mortuus  est  anno  40  regni  sui. 
Tuncque  successit  ei  Salomon  ,  qui  erat  circiter 
viginli  annorum,  ul  liquet  ex  eo  quodjam  lum 
geiiuerat  Roboam  filium,  qui  ei  iu  reguo  suc- 
cessit  :  quia  mortuus  est  Salomon  anno  regni 
sui  40,  tumque  succedens  ei  Roboam  erat  41 
aunorum,  ut  dicitur  3.  Reg.  14.  12.  Quare  ne- 
eesse  est  ut  Roboam  uno  anno  ante  regnum 
Salomonis  ab  eo  geniius  sit.  Ita  fere  Pineda,  Sa- 
lianus  et  alii,  licet  alii  aliler  senliant,  et  varii 
varie.  Haec  magis  patebunt  3.  Reg.  1. 

Quocirca  accipe  veiisimilem  hanc  de  Davide 
chronotaxin  Saliani  et  aliorum. 

David  anno  a^tatis  49,  qui  fuit  regni  19,  in  xs- 
tate  peccavit  cum  Belhsabee  ,  ex  qua  anno  se- 
quenti  in  vere  naius  esi  filius  :  quo  ,  post  pau- 
cos  dies  ,  moriuo  ,  mox  Bclhsabee  de  Davide 


COMMENTARIA  IN  LIBRUAI  II.  REGUM.  Cap.  Xll. 


conccpit  Salonionem,  quem  posi  novem  nien- 
ses  peperit  anno  Davidis  51  ,  qui  luit  regiii 
cjus  21. 

Eodeni  anno  qno  nalus  est  Salomon ,  paulo 
post  ejua,  nataiem,  Deus  in  pcenam  aduUerii  Da- 
vidis  permisitejus  (iliam  Tliamar  violari  a  fra- 
ire  Ammon,  ut  audiemus  cap.  seq. 

Post  l)iennium  al)  hac  violatione,  scilicet  anno 
Davidis  53,  qui  luit  regni  23,  Ammon  aJj  Absa- 
lomo  fratre  germano,  et  uterino  Thamar,  ocei- 
suscst,  utpaletcap.  13.  v.  23. 

Absalom  ob  fralrem  Ammonem  a  se  occisum 
fugit  ad  avum  suum  maternum  regem  Gessur, 
et  apud  eum  mansit  exul  tribus  annis  puta  us- 
que  ad  annum  Davidis  56,  qui  fuit  regni  ejns  2C, 
ut  patet  c.  13.  v.  38. 

Finiente  hoc  anno  Davidis  56,  Joab  Absalomum 
Davidi  reconciliavit  per  mulierem  Thecuitem, 
sed  ita  ut  Absalom  non  sit  permissus  videre  fa- 
ciem  patris  perbiennium,  ut  paiet  cap.  llt.  28. 

Post  hoc  biennium,  iiimirum  annoDavidis  58, 
qui  fuit  regni  28,  Absalom  per  Joab  inductus  est 
adDavidem,  qui  osculando  eum  sibi  reconci- 
liavii. 

Absalom  cocpit,  anno  sequente  qui  fuit  Da- 
vidis  59,  ambiie  regnum,  et  patri  macliinari 
morlem  ;  quare  captavit ,  sibique  devinxit  ani- 
mos  phirium  Hebrseorum  per  omiies  tribus: 
quo  faclo,  anno  i)roximo  qui  fuit  Davidis  60, 
regni  30,  Absalon  publicum  biilum  in  patrem 
movii,  in  quo  ipse  casus  est  et  suspensus  ,  ac 
tribus  lanceis  a  Joab  confossus  occubuit,  ut  pate- 
bit  c.  18.  v.  iZi. 

David  dcinde  vixit  adhuc  et  regnavit  annis 
decem  ;  mortuus  est  enim  anno  setatis  70,  regni 
/|0;  cui  successit  Salomon  annum  agens  vigesi- 
mum ,  qui  regnavil  annis  ^O,  mortuusque  est 
agensanmmi  sexagesimum;  juniorceeteris  illius 
sevi,quia  libido  ejus  corpus  exhauserat,  ut  cito 
senesceret  el  delicerei. 

26.  ExpuGNABAT  (idcst,  expugnare  satagebal, 
acriler  oppugnabat :  nam  poslea  a  Davide  expug- 
nata  et  v.  29.  significalur  ergo  hic  actus  non 
perfectus,  sed  inchoalus)  urbem  regiam.  ]  i?«6- 
batli,  sive  Philadelphia.  Sic  dicilur  psal.  128.  v.  1. 
scepe  expugnaveriint ,  id  est  oppugnarunt,  me, 
imde  sequilur  :  Etenim  non  iwlaerunl  ,  id  e^t 
non  praevaluerunt,  mUil. 

27.  Et  CAPIEKDA    EST   URBS   AQUARUM.]    Sepl.    Ct 

Chald.  et  cepi  urbem  aquarum.  Und(!  Cajet.  etSe- 
rar.  opinanlur  uibis  Rabbalh  duas  fuisse  partes, 
unam  interiorem  ,  alteram  exteriorem  ,  qu;e 
dicia  sit  urbs  aquarum ,  quam  ceperit  Joab  ;  sed 
inleriorem  capiendam  reservaritDavidi.  Veruin 
versio  Vulgata,  quae  habet,  capienda  est  (et  hoc 
(^xigit  vau  conversivum  in  Hebr.  quod  est  in  ajl 
vegam;  hoc  enim  verlit  prselerilum  in  futuruii!) 
contrarium  indicat,  scilicet  Joab  non  cepisse 
quidquam,  sed  totam  urbem  capiendam  reser- 
vasse  Davidi  ;  quare  u7-bs  aquarum  non  est 
alia  quam  liabbaih.  Ila  Joseph.  Lyranus,  Hugo, 
Abulensis,  Dionysius  et  alii. 

Dices,  1.  Paral.  dicitur  :  Percussit  Joab  Rabba, 
Resp.  Percussit,  quia,  ut  paulo  ante  ibidem  pr.e- 
cessit,Joabvaslavit  totam  regionem  circumcirca 
el  mullos  civium  Rabba  occidit,  ac  tandem  ad- 
vocatoDavide  eamcepit.  Tota  enim  virlusetlaus 
expugnalae  et  vastatee  urbis  Rabba  debebatur 
Joab,  licel  ipse  cx  modestia  liiuden)  hanc  de- 
derit  Davidi  ;  sed  cuv  liubballi  vocalur  urbs  aqua- 
rum  ?  Respondet   Abuiensis  :  eo  quod  alluatur 


'i23 

Tigri  et  Euphrate,  sicut  iisdem  alluitur  Haran 
sive  Cbarne  in  Mesopotaniia ,  et  Babylon  in 
Chal(l£Ea.  Verum  Tigris  et  Euphrates  longe  ab- 
sunta  Pliiladel|)hia.  Aliter  respondent  nonnulli 
cum  Lyriino,  seilicet,  quod  uibs  hsec  sita  esset 
in  locis  palustribns,  ideoque  aquis  abundaret. 
Verum  dico  cum  Serario,  Saliano,  Adrichom. 
etaliis,  causam  esse  quod  Philadelphiam  cir- 
ciuulluat  torrens  Jacob,  ([ui  orlus  ex  Arabi.-c 
monlibus  regionem  Aminonilarum  (erminat  , 
etin  Jordanem  inihiit,  uli  docet  S.  Hieronymus 
in  Locis  Hebraicis.  Porro  Ammonilae  liis  aquis 
prajfidenles  pulabant  urbem  esse  inexpugnabi- 
lem  ,  ideoque  Joab  et  Hebrseos  obsidenles  con- 
(empsernnt ,  eorumque  obsidionem  per  annum 
sustinuerunt. 

28.    NUKC  IGITUR,    etC.  ,    CAPE    EAM  ,    NE ,    CUM  A 
ME  VASTATA  FUERIT  URI5S,  INOMIMI  MEO  ASCRIBATUR 

viCTORiA.  ]  Mirare  liic  fidelitatem  et  modestiam 
ducis  Joab,  qui  refutans  gloriam  urbis  mox 
capiendse  sibi  debitam,  quam  belli  duces  adeo 
ambire  solent,  eam  in  solidum  transcribit  in 
regem  suum  Davidem. 

Unde  tropolog.  discant  Christiani  gloriam  suo- 
rum  operum,  licet  iieroicorum,  tolam  resignare 
in  Davidem  verum ,  id  es(,  in  Cliristum  et  Deum, 
quia  ipse  eorum  est  causa  totalis;  licet  enim 
liomo  pcr  naluram  et  liberum  arbitrium  ea  H- 
bere  operetur,  tamen  lota  dignitas  eorumdem 
est  a  gialia  Chiisti.  Opus  enim  charitatis  v.  g, 
liber(aieu)  Jiabct  ab  liomine,  quod  scilicet  sit 
opus  liberum  non  coactum  vel  necessarium  , 
seda  Cbrisli  gratia  habetquod  sitsupernalurale, 
Deo  graliim,  et  merilorium  glorise  ieternse.  Soli 
Christo  ergo  debetur  ejus  decus  ,  laus  et  gloria. 
Hoc  est  qiiod  ipse  ait :  Gloriam  meam  alteri  non 
dabo,  IsaicT  Zi8.  11.  Ipse  enim  totam  ulilitatem, 
meriuim  et  praemiiim  operis  boni  liberaliler  do- 
nathomini  opeianli ;  omnem  vero  ejusgloriam 
.«ibi  reserval.  Unde  24  seniores  mitlebant  coru- 
nas  suas  ante  tlironum,  dicentes  :  Dignus  es  ,  Do- 
mine  Deus  noster ,  accipere  gloriam,  et  konorem , 
et  virtulemquiatu  creasti  omnia,  Apocal.  U.  10.  ac 
consequenter  creasd  ipsum  liberum  arbitrium 
nostium,  eique  vim  cooperandigratiaj  tribuisli, 
ac  gratia  tua  prseveniente  illud  el  excilasti  ad 
bene  operandum  ,  ac  operanti  per  gratiam  coo- 
perantem  cooperatus  es.  Dicamus  ergo  cum 
Psalle,  cum  quid  boni  agimus  :  Ao«  nobis ,  Do- 
mine ,  non  nobis,  sednomini  tuo  da  gloriam ,  psal. 
113.  Unde  allegorice  Angelomus  :  Dux  David , 
inquit ,  contrahosies  bellum  agil ,  cumordo  sanc- 
torum  prcedicatorum ,  contra  mundi  potentes, 
scutum  fidei  opponit.  Sed  finis  certaminis  et  irium- 
phus  belli  ad  regem  Clirislam  solummodo  defertur; 
quia  ipsi  omnis  polestas  et  polentia  regni  ascribi- 
tur.  Deus  est  enim  [secundum  Apostolum)  qui 
operatur  in  nobisetvelle  et  perficere,  el  ipse  trium- 
pliat  non  sefliper  in  Christo  Jesu. 

30.  Et  tulit  diadema  regis  eouum  (Hebr.  Mel- 
cliom,  id  esl,  idoli ,  sive  Dei  eorum  qui  habe- 
bat  formam  "jStD  me/ec/i  ,  id  est,  regis)  pondo 
(habens in  pondere,  sive  ponderans)  auri  ta- 
lentum]  Audi  1.  Paralip.  20.  2.  Tulit  David  co- 
ronam  Melchom  de  capite  ejus,  et  invenit  in  ea 
auri  pondo  talentum,  et  prctiosissimas  gemmas  , 
fecitque  sibi  inde  dladema ,  puta  ex  parte  ejus  ; 
totum  enim  auri  pondus,  pu(a  talentum  David 
capi((!  suog(s(arenon  podiisset.  'Jalentum  enim 
Hebrseorum  continebat  lil)ras  125 ,  uti  ostendi 
iractatu  de  Mensuris  iii  fine  Pentaleuchi.  Quis 


IrlU 

rex  ferrel 


COMMENTARIA  IN 

\n  capitc  coroiiuni  125  librarum  ? 
parlemergo  laleiili  DavidimpeiKlilcoroiiaesiiae, 
reliqiuim  vero  iu  alia  lempli  vel  palalii  sui 
oriiamenta  dislribuit.  Nisi  quis  dical  Davidem 
lioc  diadema  uou  gcslasse  iu  capiie  ,  sed  supra 
caput  alligari  vcl  afTigi  jussisse  iu  tlirono  el  co- 
nopeoregio,  utcapili  sedeutis  Davidis  in  tlirono 
jugiter  immineret,  quod  sat  est  verisimile. 

Allegorice  Angclomus  :  Corunam  ,\nqa'\l,  re- 
gis  popaU  lioslilis  David  de  capite  tidit ,  et  dia- 
dema  inde  sibi  forniavit,  cuni  Redeniptor  noster 
ex  contraria  potestate  regnum  auferens  sibimet 
insigne  decorum  paravit.  Quceaulem  nielius  corona 
David  inlelligitur,  quiini  conventus  populi  Catlio- 
tici?  qacB  caput  nostrumregem  videlicet  Cliristum, 
cord^  credulo  nobiliter  ambit ,  et  digne  conversans 
decenter  coronal  ?  Omnis  enim  sanctorum  labor  , 
et  certamen  atque  vicloria  ,  ad  lionorem  coeleslis 
regis  refertur ;  quia  ipse  est ,  cui  omne  genu  flecti- 
tar  coclestium,et  terrestriuni  atque  infernorum  ; 
pt  oninis  lingua  confitetur ,  quia  Domlnus  Jesus 
Chrislus  in  gloria  est  Dei  Patris.  Hucusque  An 
gelomus. 

31.  POPULUM  QUOQUE   EJUS  ADDUCKNS  SERVAVIT  , 
ET  CIRCUMErxIT  SUPER  EOSFERRATA  CARPENTA,]  quae 

scilicet  rotis  ferreis  et  dentatis  ad  frumeutum 
«3  spicis  excutiendum  instrucla  erant,  ait  sanc- 
lus  Hieronymus  in  Amos,  c.  1.  Unde  1.  Paralip. 
20.  3.'  dicitur  :  Et  fecit  super  eos  tribulas  ,  et  tra- 
has ,  et  ferrata  carpenta  transire,  ita  ut  disse- 
carentar  et  contererentur ,  juxta  illud  Virgilii 
Georg.  1. 

Tribul*  jue  trahaeque  etiiiiquo  ponJere  raslri. 

Sic  Damasceni  trituraverunt  in  plaustris  ferreis 
Galaad.  Amos,  1.  3. 

Ettraduxit  in  typo  LATERUM.]  Vatabl.  Conjecit 
eos  in  fornacem  lateritiam,  \e\calcariani,  in  qua 
scilicet  coquuntur  lateres  vel  calx  ,  ut  in  ea  us- 
lularentur.  Sic  ei  Serarius  ,  Sanchez  et  alii. 
Hebr.  enim  pS:3  vialben  (  pro  quo  pcrperam 
Cajelanus  legit  pS'^  malcken)  significat /rt^er«/t- 
cinam,  hoc  esl  locum  ubi  finnt  latcres.  Verum 
quia  duplex  est  hic  locus  :  nam  primo  lateres 
formantur  ex  luto  in  arca ,  deinde  coquuntnr 
in  fornace  ;  hinc  incertum  est,  ait  Marinus  in 
Lexico,  an  malben  priorem  locum  ,  an  postcrio- 
rem  signiQcet  :  plures  censent  priorem  signi- 
licare,  q.  d.  Sicut  in  loco  ubi  ex  argilla  forman- 
lurlateres,  massa  limosa  cum  paleis  identidem 
a  ligulis  finditur,  ut  fiat  debita  commistio,  et 
diversae  maieriae  unio,  ex  qua  formaniur  lateres,- 
ita  David  Ammoniias  instar  massae  limosoe  dis- 
secuit,  et  crebris  gladiorum  ictibus  discidit  et 
laceravit.  Hoc  exigit  Vulgata,  vertens  :  in  typo 
laterum ;  typus  en\m  vel  significat  similitudinem 
(q.  d.  instar  iaterum)  vel  potius  officinam,  for- 
mam  et  formationem  laterum,  q.  d.  Sicut  in 
ofTicina  lateritia  formantur  lateres,  crebro  mas- 
sam  limosam  traducendo,  id  est  volvendo,  sul)i- 
gendo  ,  calcando,  adaequando,  miscendo,  fin- 
dendo,  scindendo;  sic  pariter  David  Ammouitas 
in  area,  et  forle  ofHcina  lateritia  traduxit,  id 
est,  voiutavit,  subegit,  calcavit,  discidit  et  dis- 
secuit.  Ita  S.  Hicron.  in  Tradit.  Divisil,  inquit, 


LIBRUM  II.   REGUM.  Cap.  XII. 

cos  cultris  sicut  lateres  dividi  solent ,  qui  ex  paleis 
ct  luto  conficiuntur.  Sic  et  Augclomus  ,  Lyranus 
et  alii.  Explicat  enim  t>  divisitque  eos  cultns , 
et  omnia  prsecedentia  laLcrationem  significant, 
non  ustionem.  Accedit  Chald.  qui  vertit,  teste 
Pagnino  in  Lcxico  :  Serravit ,  \c\  raplavil ,  vel 
luceravit  eos  in  ptaleis ,  id  est,  laierificinis  ;  has 
cnim  Ghald.  vocat  piateas ,  eo  quod  in  eis  ordi- 
nate  pouautur  sirata  laterum,  uli  ponuntur  et 
ordinautur  lapides  iu  pavimenlo  platearum  ; 
unde  figuli  suos  iateres  in  quadrum  dispositos 
ita  ordinant  ut  plateas  facere  videantur.  Acce- 
dunl  Scptuaginta,  qui  vertunt ;  transire  fecit ,  vel 
traduxiteos,  Z<.%  to-j  ■kmOwj.  (perperam  Coniplui. 
et  alii  Xegnni  ^UOiou,  quod  Gt^aece  nihil  sigmhcai, 
licet  ipsi  vertunt,  aciem)  idest,  per  lateritici- 
nam.  Addit  Tlieodoretus  in  c.  21.  :^)'eiov  signili- 
care  quoque  aciem  quadralam,  sicut  quadran- 
tur  latercs  :  quasi  David  coegerit  Ammomtas 
transire  per  hanc  Hebraeorum  aciem,  ut  ab  ea 
hastis  et  gladiis  confodercntur ,  quod  Galli  di- 
cnnX. :  Passer  par  les  piques. 

Porro  noster  Sanchez  censet  Davidem  haec  te- 
cisse  ante  peccati  sui  poenitentiam  ,  q"0  icm- 
pore  David  in  fermenlo  erat,  et  in  medio  pec- 
catorum  aestu  alius  a  seipso  ,  quique  iibeutius 
suis  affectibus,  quanluincumque  immooerate 
profusis,  quam  Dei  voluntati  serviebat.  Quare 
putat  Davidem  in  hac  suppliciorum  acerhitaie 
gravissimum  coinmisisse  peccatum.  Verum  aiii 
censent  Davidem  hnec  fecisse  eo  ordine  ,  quo 
hic  narratur,  scilicet  post  poenitentiam  (m  ejus 
enim  mercedem  et  praemium  hanc  Davidi  vic- 
toriam  dedisse  videtur  Deus)  ,  ideoque  eum  a 
peccato  S3evitia3  excusant,  eo  quod  atrociDus 
hiscesuppliciis  castigare  debuerii  atroces  inju- 
rias  et  opprobria  ,  legatis  suis  ex  amicttia  mis- 
sis  contra  omnejus  gcntium  irrogata,  ilcm  aiia, 
quae  Naas  pater  Hauon  Galaaditis  erai  commina- 
tus,  scilicet  effossionem  oculorum,  lib.  1.  c.  ii. 
quodque  Ammonitie  crebro  invasissenl  JUttaam, 

ac  Hebr.eis  saepc  bellum  movissenl ,  ac  ^icmas 
gentes  et  rcges  ad  infereudum  Davidi  belium 
concitassent.  Ita  Theodoretus  ,  Cajetanus  et 
Salianus,  qui  et  addit  ;  Dicamus  quoque  cum 


Lyrano  et  Dionysio  haec  suppUcia  non  loti  po- 
pulo,  sed  aliquibus  dc  singulis  civiiatibus  iiiata 
fuisse  ;  iis  videlicet  qui  auciores  fauloresye  iiie- 
rantinjuri;e  et  contumcliae  Davidis  legatis  ilia- 
tae;  quorum  quia  vestes  medias  ignommiose 
dissccuerant,  medii  serris  dissecan  meruerum, 
ctquia  cultris  et  novaculis  eorum  capita  aora- 
seraut,  jure  cultris  et  gladiis  capita  aut  aiiis 
etiam  membris  truncati.  Quod  si  curnhus  ,  ui 
ficrisolct,  veltrahisimpositos  legatoscircummi- 
xerant ,  et  aulicis  toiique  populo  denderidosexni- 
buerant,  ferratis  curribus  et  carpentis  menio 
substcrni  et  conteri  potuerunt.  Et  cum  Ammo- 
nitae  in  suis  sacrificiis  deo  Moloch,  sive  Melchom^ 
offcrendis  crudelissimi  fuissent,  ut  qui  suos  in. 
fanies  per  ignem  traducere,  vel  inter  brachja 
candentis  idoli  concremare  soliti  essent ,  ul  ait 
David  Kimchius,  merito  et  ipsi  per  incensam 
fornacem  traducli,  aut  in  eam  eliam  conjecti 
fuerunt. 


COMMENTAIUA  IN    LIBIIUM  II.  REGUM.  Cap.  XIII.  &25 

CAPUT  DECIMUM  TERTIUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

Amnon  vim  infert  Thamar  ;  quare  ab  Absalomo  fratre  Thamar  invitatus  ad  convi- 
viUM  ,  v.  23.  iN  eodem  occiditur.  Mox,  V.  34.  Absalom  fugit  ad  avum  suum 
maternum  uegem  Gessur. 

1 .  ^^^^^^^J^ACTUM  est  autem,  post  hsec,  ut  Absalom  filii  David  sororem  speciosissimam 
ivocabulo  Thamar,  adamaret  Amnon  filiusDavid  ,  2.  etdeperireteam  valde, 
'ita  ut  propter  amorem  ejus  segrotaret ;  quia  cum  esset  virgo  ,  difficile  ei 
jvidebatur  ut  quippiam  inhoneste  ageret  cum  ea.  3.  Erat  autem  Amnon 
tamicus  ,  nomine  Jonadab  ,  filius  Semmaa  fratris  David,  vir  prudens  valde. 
\4.  Qui  dixit  ad  eum  :  Quare  sic  attenuaris  macie  ,  fili  regis,  per  singulos 
dies  ?  eur  non  indicas  mihi  ?  Dixitque  ei  Amnon  :  Thamar  sororem  fralris 
mei  Absalom  amo.  5.  Cui  respondit  Jonadab  :  Cuba  super  lectum  tuum,  et  languorem  simula  ; 
cumque  venerit  pater  fuus  ut  visitet  te ,  dic  ei  :  Veniat ,  oro  ,  Thamar  soror  mea  ,  ut  det  mihi 
cibom  ,  et  faciat  pulmentum  ut  comedam  dc  manu  ejus.  6.  Accubuit  itaquc  Amnon  ,  et  quasi 
aegrotare  ccepit ;  cumque  venisset  rex  ad  visitandum  cum  ,  ait  Amnon  ad  regem  :  Veniat  , 
obsecro  ,  Thamar  soror  mea  ,  ut  faciat  in  oculis  meis  duas  sorbitiunculas,  et  cibum  capiam  de 
manu  ejus,  7.  Misit  ergo  David  ad  Thamar  domum ,  dicens  :  Veni  tu  domum  Amnon  fratris 
tui ,  et  fac  ei  pulmentum.  8.  Venitque  Thamar  in  domum  Amnonfratrissui ;  illeautem  jacebat : 
quse  tollens  farinam  commiscuit ,  et  liquefaciens,  in  oculis  ejus  coxit  sorbitiunculas.  9.  Tollens- 
que  quod  coxerat  ,  effudit ,  et  posuit  coram  eo  ,  et  noluit  comedere  ;  dixitque  Amnon  :  Ejicite 
universos  a  me.  Cumque  ejecissent  omnes  ,  10.  dixit  Amnon  ad  Thamar  :  Infer  cibum  in 
conelave  ,iUt  vescar  de  manu  tua.  Tulit  ergo  Thamar  sorbitiunculas  quas  fecerat  ,  et  intulit  ad 
Amnon  fratrem  suum  in  conclave.  1 1 .  Curaque  oblulisset  ei  cibum ,  apprchendit  eam  ,  et  ait  : 
Veni  ,  cuba  mecum  ,  soror  mea.  12.  Quae  respondit  ei  :  Noli ,  frater  mi  ,  noli  opprimere  me, 
neque  enim  hoc  fas  est  in  Israel ;  noli  facere  stultitiam  hanc.  13.  Ego  cnim  ferre  non  potero 
opprobrium  meum  ,  et  tu  eris  quasi  unus  de  insipientibus  in  Israel  ;  quin  potius  loquere  ad 
regem  ,  et  non  negabit  me  tibi.  14.  Noluit  autem  acquiescere  precibus  ejus  ;  sed  praevalens 
viribus  oppressit  eam  ,  et  cubavit  cum  ea.  15.  Et  exosam  eam  habuit  Amnon  odio  magno 
nimis  ;  ita  ut  majus  esset  odium  quo  oderat  eam,  amore  quo  ante  dilexerat.  Dixitqueei  Amnou  : 
Surge  ,  et  vade.  16.  Quae  respondit  ei  :  Majus  est  hoc  malum  quod  nunc  agis  adversum  me, 
quam  quod  ante  fecisli ,  expellens  me.  Et  noluit  audire  eam  ;  17.  sed  vocato  puero  qui  minis- 
trabat  ei  ,  dixit :  Ejice  hanc  a  me  foras ,  e(  claude  ostium  post  eam.  18.  Quae  induta  erat  falari 
tunica ;  hujuscemodi  enim  filiae  regis  virgines  vestibus  utebantur.  Ejecit  itaque  eam  minister 
illius  foras ,  clausitque  fores  post  eam.  19.  Quae  aspergens  cinerem  capiti  suo,  scissa  lalari 
tunica  ,  impositisque  manibus  super  caput  suum  ,  ibat  ingrediens  ,  et  clamans.  20.  Dixit 
autem  ei  Absalom  frater  suus  :  Numquid  Amnon  frater  tuus  concubuit  lecum  ?  sed  nunc  , 
soror,  tace  :  frater  fuus  est ;  neque  affligas  cor  tuum  pro  hac  re.  Mansit  itaque  Thamar  confa- 
bescens  in  domo  Absalom  fratris  sui.  21 .  Cum  aufem  audisset  rex  David  verba  haec  ,  confris- 
tatus  est valde,  et  noluit  contristare  spiritum  Amnon  filii  sui,  quouiam  diligebat  eum ,  quia  primoge- 
nitus  eraf  ei.  22.  Porrononestlocutus  Absalomad  Amnon,  nec  malum  nec  bonum;oderat  cuini 
Absalom  Amnon,  eo  quod  violassetThamar  sororem  suam.  23.  Facfum  est  autem  posttempus 
biennii ,  ut  tonderentur  oves  Absalom  in  Baalhasor,  quaest  juxtaEphraim  ,  et  vocavit  Absalom 
omnes  filios  rcgis ;  24.  venitque  ad  regem  ,  et  ait  ad  eum  :  Ecce  tondentur  ovcs  scrvi  tui ; 
veniat ,  oro ,  rex  cum  servis  suis  ad  servuin  suum.  25.  Dixitque  rcx  ad  Absalom  :  Noli ,  fili 
mi ,  noli  rogare  ut  veniamus  omnes  ,  et  gravemus  te.  Cum  autem  cogeret  eum  ,  et  noluisset 
ire  ,  benedixit  ei.  26.  Et  ait  Absalom  :  Si  non  vis  venirc  ,  veniat  ,  obsccro  ,  nobiscum  saltem 
Amnon  frater  meus.  Dixitque  ad  eum  rex  :  Non  est  necessc  ut  vadat  tecum.  27.  Coegif  ifaque 

CORNEL.    A    LAPIDE.      TOM.    II.  54 


/,56  COMMENTARIA  IN  LlBaUM  II.  REGUM.  Cap.  Xlll. 

Absalom  eum  ,  et  dimisit  cum  eo  Amuoii  et  universos  filios  regis.  Feceratqiie  Absalom  con- 
vivium  quasi  convivium  regis.  28.  PriTeceperat  autem  Absalom  pueris  suis  ,  diccns  :  Observate 
cum  tcmulentus  fuerit  Amnon  vino  ,  et  dixcro  vobis  :  Percutite  eum  ,  et  interficite  ;  nolite 
limere  ,  ego  enim  sum  qui  praecipio  vobis ,  roboramini,  ct  estote  viri  fortes.  29.  Fecerunt 
ergo  pncri  Absalom  adversum  Amnon  sicut  praeceperat  eis  Absalom.  Surgentesque  omnes  filii 
regis  ascenderunt  singuli  mulas  suas  ,  et  fugerunt.  30.  Cumque  adiuic  pcrgerent  in  itinere , 
fama  pervenit  ad  David  ,  dicens  :  Percussit  Absalom  omnes  filios  regis  ,  et  npn  remansit  ex 
eis  saltem  unus.  31 .  Surrexit  itaque  rex  ,  et  scidit  vestimenta  sua  ,  et  cccidit  super  terram  5  et 
omnes  servi  illius  qui  assistebant  ei ,  sciderunt  vestimenla  sua.  32.  Respondens  autem  Jona- 
dab  filius  Semmaa  fratris  David  ,  dixit  :  Ne  aestimet  dominus  meus  rex  quod  omnes  pueri  Glii 
regis  occisi  sint ;  Amnon  solus  mortuus  est ,  quouiam  in  ore  Absalom  erat  positus  ex  die  qua 
oppressit  Tbamar  sororem  ejus.  33.  Nunc  ergo  ue  ponat  dominus  meus  rex  super  cor  suum 
verbum  istud,  dicens  :  Omnes  filii  regjis  occisi  sunt ,  quoniam  Amnon  solus  mortuus  esl. 
34.  Fugit  autem  Absalom  ,  et  elcvavit  puer  speculator  oculos  suos ,  et  aspexit ;  et  ecce  populus 
multus  veniebat  per  iter  devium  ex  latere  montis.  35.  Dixit  autem  Jonadab  ad  regem  :  Eccc 
filii  regis  adsunt ;  juxta  verbum  servi  tui  sic  factum  est.  36.  Cumque  cessasset  loqui ,  apparue- 
runt  et  filii  regis  :  et  intrantes  levaverunt  vocem  suam  ,  et  fleverunt ;  sed  et  rex  et  omnes  servi 
cjus  fleverunt  ploratu  magno  nimis.  37.  Porro  Absalom  fugicns  ,  abiit  ad  Tholomai  filium 
Ammiud  regem  Gessur.  Luxit  ergo  David  filium  suum  cunctis  diebus.  38.  Absalom  autem 
cum  fugisset ,  et  venisset  in  Gessur,  fuit  ibi  tribus  annis.  39.  Cessavitque  rex  David  persequi 
Absalom  ,  eo  quod  consolatus  esset  super  Amnon  interitu. 


1.  Factum  est  autem,  post  h/ec  ,  tjt  Absalom 

KILII  DAVID  SOROREM  SPECIOSISSIMAXI  ,  VOCABULO 
TlIAMAH,    ADAMARET  AmNON   FILIUS   DaVID.  ]  ErgO 

erat  Thamar  soror  AmuQn  agnala,  pula  ex  eo- 
dem  palre  Davide,  sed  ex  alia  malre;  Aninon 
enim  natus  erat  ex  Acliinoam  Jezraelilide.  Ea- 
dem  Tliamar  soror  erat  germana  Absalomi  ex 
eodem  paire  Davide,  et  eadem  matre,  scilicet 
Tholmai  filia  regis  Gessur,  ut  dictum  est  cap. 
3.  v.  2.  id<!oque  Alisalom  sororis  suae  germanse 
stuprumullus  est  caede  Amnon  fralris  sui.  Porro 
Thamar  hebr.  idem  est  quod  patma  :  Absalom 
(quem  concise  ot  corrupte  multi  nominant  Ai)- 
salon)  palrls  pax;  Amnon  fidelis  et  stabUis  :  quare 
haec  nomina  non  nisi  per  anliphrasin  dictis 
personis  competunt ,  sicut  bellum  dicitur ,  quasi 
minime  bellum  et  pulchrum.  Amnon  enim  fuit 
infidelis  ei  instabilis  :  Absalom  turbavit  regnum 
Davidis,  Thamar  vilium  passa  est,  quod  palma 
invicta  non  patitur. 

2.  ItA  UT    PROPTER    AMOREM    EJUS   iEGROTARET.  ] 

Hicmorbus  amoris  a  medicis  vocatur^pu,-,  id  est, 
amor  quo  homo  lotus  languescit ,  macrescit, 
marcescit,  contabescit  ex  amoris  vehementia. 
Hoc  morbo  laborabat  sponsa  Ganticorum ,  2. 
V.  5.  dicens  :  Fulcile  me  floribus,  stipale  me 
malis ,  quiaamore  langueo.  Vide  ibi  dicta.  Simili 
morbo,  sed  carnali  laborabat  Anliochus  Seleuci 
regis  filius  ex  amore  Stratonices  novercae  snae 
contabescens,  idque  pPcTe  pudore  exprimere  non 
audens.  Causam  hanc  morbi  deprehendit  Erasis- 
Iratus  medicus,  cum  ad  introiium  Stratonices 
videretAntiochum  languentemrubore  perfundi, 
et  spiritu  increbrescere,  eaque  egredienle  pal- 
lere ,  et  excitatiorem  snhelitum  reciprocare, 
protinusque  rem  Seleuco  patri  exposuit,  qui 
Slratonicem  concessit  filio,  ut  eum  in  vila  ser- 
varet,  teste  Appiano  in  Syriacis,  cl  Valerio 
Maximo,  lib.  6.  cap.  7.  Eunidcm  morbum  dia- 
bolus  immisit  sanciimoniali  cuidam,  ut  se  mo- 
riiuram  clam.aret,  nisi  ad  eara  veniret  Benedic- 


tusMonachus,  id  est,  daemon  quidam,  qui  spc- 
ciem  monachi  assumpseral,  seque  vocabat  Be- 
nedictum  ;  quam  S.  Equitius  suis  precibus  et 
meritis  saniiati ,  menti  et  casiitali  reslituit,  uli 
narrat  S.  Gregorius,  lib.  1.  Dialog.  c.  k. 

CuMESSET  VIRG0,]  quae  domi  a  palre  Davide  in 
GyneccTco,'  vel  poiius  Partlienone  inler  cjBteras 
virgines  filiasque  regis  magna  cura  et  custodia 
servabatur. 

13.  LOQUERE  AD  REGEM,  ETNON  NEGAUIT  ME  TIUI.] 

Existimabat  puella  simplex  et  ignara  legis  id 
posse  fieri ;  licitum  enim  esse  conjugium  inler 
fratrem  et  sororem,  si  illa  duntaxat  esset  ag- 
naia  ex  alia  scilicet  matre,  uti  erat  Thamar;. 
hoc  enim  licilum  esse  censuit  R.  Salomon  apud 
Lyranum ;  sed  erravit.  Lex  enim  Levit.  18.  v.  17. 
expresse  omne  conjugium  inter  fralres  et  soro- 
res,  etiam  ex  allero  duntaxat  parente,  vetal 
sub  poena  mortis.  Certe,  si  Thamar  idipsum 
scivil,  hanc  excusationem  suae  violaiioni  prae- 
texit,  ut  tempus  redimeret,  et  ex  periculo  tam 
evidenti  elaberelur ,  ac  manus  Amnon  amore 
furentis  evaderet,  ut  innuit  Josephus  et  asserit 
Serarius. 

\U.  Oppressit  eam.  ]  Ecce  stuprum  Amnonis 
vim  inferenlis  sorori  suae.  Permisit  hocDeus  ad 
castigandum  adulterium  Davidis  palris.  Aranon 
enim  fuit  filius  Davidis  primogenitus  ,  eique  di- 
leclissimus,  qui  palris  libidinem  seculus  vitia- 
vit  suam  sororem.  Hinc  discant  parentes  esse 
casli ,  ut  filios  exemplo  magis  quam  verbo  do- 
ceantcasliiaiem.  Si  enim  sint  incesti.filiieorum 
ineeslus  imitabuntur.  , 

15.  Et  exosam  eam  habuit  Amnon  odio  magno 
NiMis.  ]  Naturalis  ratiohujus  odii,  ait  Cajetanus, 
a  philosophis  reddilur  ,  quod  in  tanio  amore 
multa  fiat  seminis  eCfusio,  quae  valde  alterat 
ei  immutat  disposilionem  et  temperiem  interio- 
rum  humorum,  el  consequenter  alTectus  mu- 
lal  in  conirarium  ,  puiaamoremin  odium,  quia 
sentiunt  damna  ingenlia  sui  amoris  et  libidinis 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II 

cfrusa?.  Andi  Aristof.  lil).  U.  prohlcni.  11.  Ctn- 
adolescenliiU  ,  citm  prhiio  concitmbcre  incipiitnt 
quibuscttm  fuerint  congressi ,  eas  re  peracla  oUio 
habent?  An  qttod  mulatio  siimma  exstiteril , 
sequentis  tristiti(t  memores  ,  eam  fugiunt  tan- 
quam  sonlem ,  ad  quam  sese  applicuerunt?  hlcin 
ibideni ,  prob.  6.  Cur ,  inquil,  omnitim  maxime 
animantitim  itomo  ,  postquam  concubuit  ,  dissol- 
vituret  languescit  ?  An  quod  semen  proportionesui 
corporis  plttrimiiin  emiltit? 

Addit  Abiilonsis  cx  pecnliari  Dei  providentia 
el  casligatione  id  factnm  esse,  et  fieri  soliluni, 
ut  sciiicel  ad  illum  amorem  ,  qui  excessive  ir- 
rationabilis  est,  excessivum  odium  consequa- 
tur  ;  ut  liac  ratione  peccauti  poena  congrna  de- 
tur  per  opposita.  Dei  enim  staiulum  esl,  ut  ilii 
qui  valde  inique  agunl,  sibi  ipsis  nullo  etiam 
punienle  poena  sint.  UndeS.  Augustinus  in  Con- 
fessiones  :  Jussisti ,  Domine ,  et  sic  est ,  ut  pccna 
sibisit  omnis  inordinatus  animus.  Idem  de  Verbis 
Domini  secundum  Malib.  serm  l^.  Unicuique 
sua  cupiditas ,  ait,  tempestas  est. 

Similes  amantium  conversiones  in  odia  ex- 
trema  necesque  mutuas  recensentur  passim 
in  Tragicis,  uti  apud  Senecam  in  Medea ,  qufe 
araasium  suum  Jasonem  postea  ita  odit,  ut  in 
ejus  vindictam  communes  filios  ipso  cernente, 
nec  tamen  impedire  valenie,  jugularit.  Atque 
has  poenas  Poelae  vocanl  Furias ,  quia  ex  furen- 
libus  cogiiationibus  promanant.  Sic  Semiramis 
amasios  suos  ,  et  inler  eos  filium  suum  atroci- 
ter  occidit.  Vide  Abulensem  in  fine  cap.  fnse  dis- 
sereniem  de  vi  et  proprielaiibus  amoris.  Aliam 
odii  causam  comminiscuntur  Rabbini,  sciiicet 
quod  Thamar  stupro  Amnon  resislens,  cum  eo 
luclando  ejus  genitalia  ita  laeserit,  ut  ea  debue- 
rint  abscindi;  sed  baeccerebri  Rabbinici  crassee 
sunt  imaginationes  et  figmenta. 

16.  Qvje  respokdit  ei  :  Majus  est  noc  malim 

QUOD  >U>C  AGIS  ADVKRSUM  ME,  QUAM  QUOD  ANTE 

FECisTi,  txPELLENS  ME,]  tum  quia  cxpulsio  lisec 
erat  publica  et  infamis  ,  cum  violalio  fuissel  se- 
creta  et  occulia;  tum  quia  probrosa  expulsio 
.nugebat  dolorem  ex  violatione  conceptum  ;  cum 
enim  Amnon  debuissel  eain  a  se  violatam  so- 
lari  ,  eique  blandiri,  liostililer  et  ignominiose 
expulit  cam;lum  quia  Thamar  sperabal  quod 
Amuon  vitium  sibiillalum  tegerel,  vel  illud  ce- 
lando,  vel  se  in  uxorem  ducendoijam  aiilfin 
expulsa  videbat  el  vitium  publicari,  et  conju- 
gium  suum  ab  Amnone  refutari ;  tum  denique 
quia  per  hanc  expulsionem  cernebat  se  ab  oin- 
nil)us  coniemnendam  et  repudiandam,  ut  nul- 
luseam  sibi  poslularet  uxorem.  Pulabant  enim 
plerique  Amnon  viliiim  aliquodin  ea  deprehen- 
disse,  ob  quod  eam  ita  inhumaniier  expulisset. 
Quare  quisque,  hoc  vitium  fugiens,  eam  sper- 
nebat;  unde  ipsa  doini  moesta  et  desolata  con- 
tabuit,  ut  dicitur  v.  20. 

19.  IMPOSITISQUE  MANIBUS  SUPER    CAPUT   SUIM  ,  ] 

ut  prae  pudore  manibus  velaret  faciem  ,  in  qua 
est  scdes  verecundiae. 


REGUM.  Cap.  XIII.  ^27 

20.  Sed  m)>c,  soror,  tace  :  frater  tuus  est,  ] 
q.  d.  (iravior  cssel  iiijiiria,  si  ab  extraneo,  vcl 
homiue  vili  o|)picssa  fuisses  :  jam  auleni  vio- 
lata  es  a  filio  regis  priniogenilo  ,  fratreque  tuo, 
a  quo  cavere  non  debebas.  Quare  facile  scient 
omnes  te  non  consensisse,  sed  vi  oppressam  a 
filio  regis  ,  cui  omnia  liceiit.  Hac  ergo  cogita- 
tione  solare  et  miiiga  dolorem  tuum.  lla  Abu- 
lensis. 

21.  NoLuiT  contristare  spiritum  Amno.\  filii 
sui.  ]  H.TC  verba  non  sunt  in  Hcbr.  Chald.  et 
Septuag.  Peccavit  David  non  corrigendo ,  nec 
castigando  Amnon  filium  suum  de  hoc  tam  in- 
fami  stupro,  praeserlim  cum  Lex  Levilici  20.  17. 
id  jubeat.  Quare  justo  Dei  judicio  inde  secuta 
sunt  lot  taniaque  mala,  damnaque  tam  Da- 
vidi  quam  Amnoni  :  nam  hic  occisus  vitain 
pcrdidit,  ille  pene  regnum  cum  vita  aniisit,  ul- 
ciscciile  sororis  suae  violalionem  Absalomo.  Ila 
Abulcnsis,  qui  censet  Davidcm  debuisse  Amuo- 
nem  ob  stuprum  morte  punire,  uli  saiicit  lcx; 
liccl  Cajelanus  eum  excuset  a  tam  gravi  puui- 
tione,  eo  quod  crinien  csset  occulluin,  ncc  ullo 
teste  probari  posset.  Adde  quod  Amnon  cssct 
primogenitus,  h.Teres  et  successor  in  regnuni , 
ideoque  in  vita  ob  publicum  reipublicae  bonuin 
servandus,  et  mitiori  poena  castigandus. 

23.  Factum  est  autem  post  tempus  bienmi.  ] 
Hinc  patet  caedem  Amnon  contigisse  biennio 
post  stuprum  ab  eo  illatum  Thamar  :  tam  ciio 
Dei  vindicla  persecula  est  scelestum  el  inccs- 
lum,  eumque  vita  et  regno  privavit.  Erat  enim 
primogenilus,  et  Davidi  in  deliciis,  ideoque  in 
cjus   regnum    successurus. 

2Zl.  ECCE  TONDENTUR  OVES  SERVI  TUI.  ]   Ahsalom 

ergo  filius  regis  erat  pecorarius,  ciiramque 
habebat  ovium  et  pecorum,  uli  ci  caeteri  prin- 
cipes  illius  sevi  caudidi  el  simplicis. 

25.  Be>edixit  ei,]  q.  d.,David  Absalomo  bene 
precatus  est,  ilaque  eumdimisil,  dicendo,  v.  g. 
Vade  in  pace.  Uude  Vatablus  verlit  :  Vaiedixil  ei. 

29.  Fugerunt,]  timenies  ne  occidercntiir , 
uti  Amnon  ;  quasi  Absalom  solus  cuperel  esse 
supersles,  ul  patri  in  regnum  succederet ,  ne 
quis  alius  fralrum  pracferretiir.  SicutTurca,  cum 
luibel  prolem,  onines  fratres  occidit,  iie  ipsi 
regiium  invadant. 

32.  QuoisiAM  iN  ORE  Absalom  erat,]  q.  d. 
Amnon  eral  in  Absalomi  oculis  et  orc,  ul  fre- 
quenler  de  ultione  slupri  abeo  sorori  suae  illati 
loqueretur.  Quodenim  est  in  corde,  hoc  ebullit 
in  os. 

37.  Absalomfugiens  abiit  adTholomaifimum 
Ammiud  REGEMGESsuR.]Fugitergo  adavum  sunm 
maternum;  ipse  enim  erat  filiiis  fili.Te  Tholoinai 
regis  Gessur,  uli  dictum  est  capite  3.  v.  3.  Hic 
enim  nepotem  suum  recc[)ii,  et  tutatus  est ,  eo 
qiiod  ipse  Thamar  neptis  pariler  suae  stupiuni 
ultus  fuissetcaede  Amnon  stupratoris. 

38.  FuiT  iBi  TRiBUs  ANNis.  ]  Hiuc  patct  chrono- 
taxis  rerum  tunc  gestarum,  quam  assignavi 
c.  12.  25. 


428  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  11.  REGUM.  Cap.  XIV. 

CAPUT  DECIMUM  QUARTEM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

JOAB  PER  THECUITIS  BLANDILOQUENTIAM  AbSALOMUM  RECONCILIAT  DaVIDI  ,  SED  ITA  UT 
IPSE  EUiM  AD  CONSPECTUM  IVON  ADMITTAT.  DeiNDE  ,  V.  25.  DESCRIBITUR  AbSALOMI  PUL- 
CHKITU.DO  ,  C.ESARIES  ,  PROLES  AC  SUCCENSIO  SEGETUM  JOAB  ;  QUA  RE  EXCITUS  JOAB 
1.UM   AD  DaVIDIS  OSCULUM  ADMITTI  PROCURAT. 

1.  ^|^;^^^^^^^ntelligens  autem  Joab,  filius  Sarviae,  quod  cor  rcgis  versum  esset  ad 

sAbsalom  ,  2.  misit  Thecuam,  et  tulit  inde  mulierem  sapientem  ,  dixitque 
lad  eam  :  Lugere  te  simula  ,  et  induere  veste  kigubri  ,  et  ne  ungaris 
^oleo  ,  ut  sis  quasi  mulier  jam  plurimo  tempore  lugens  mortuura ,  3.  et  in- 
Igredieris  ad  regem ,  et  locjueris  ad  eum  sermones  hujuscemodi.  Posuit 
j^autem  Joab  verba  in  ore  ejus.  h.  Itaque  cum  ingressa  fuisset  mulier 
''Thecuitis  ad  regem  ,  cecidit  coram  eo  super  terram  ,  et  adoravit ,  et  dixit :' 
Serva  me ,  rex.  5.  Et  ad  eam  rex  :  Quid  causse  habes  ?  Quse  respondit  :  Heu!  mulier  vidua 
ego  sum  ;  mortuus  est  enim  vir  meus.  6.  Et  ancillse  tuae  erant  duo  filii  qui  rixati  sunt  adversum 
se  in  agro  ,  nullusque  erat  qui  eos  prohibere  posset  5  et  percussit  alter  alterum  ,  et  interfecit 
eum.  T.  Et  ecce  coiisurgens  universa  cognatio  adversum  ancillam  tuam  ,  dicit  :  Trade  eum 
qui  percussit  fratrem  suum  ,  ut  occidamus  eum  pro  anima  fratris  sui  quem  interfecit ,  et  de- 
leamus  hseredem  ;  et  quserunt  exstinguere  scintillam  meam  qui3e  relicta  est ,  ut  non  supersit 
viro  meo  nomen  ,  et  reliquioe  super  lerram.  8.  Et  ait  rex  ad  mulierem*  Vade  in  domum 
luam ,  et  ego  jubebo  pro  te.  9.  Dixitque  mulier  Thecuitis  ad  regem  :  Iii  me  ,  domine  mi  rex  , 
sit  iniquilas  ,  et  in  domum  patris  mei ;  rex  autem  et  ihronus  ejus  sit  innocens.  10.  Et  ait  rex  : 
Qui  conlradixerit  tibi ,  adduc  eum  ad  me,  et  ultra  non  addet  ut  tangat  te.  11.  Quae  ait  : 
Recordetur  rex  Domini  Dei  sui  ,  ut  non  mulliplicenlur  proximi  sanguinis  ad  ulciscendum  ,  et 
Dequaquam  interficiant  filium  meum.  Qui  ait  :  Vivit  Dominus  ,  quia  non  cadet  de  capillis  filii 
tui  supcr  terram.  12.  Dixit  ergo  mulier  :  Loquatur  ancilla  tua  ad  dominum  raeum  regem  ver- 
bum.  Et  ait  :  Loquere.  13.  Dixitque  mulier  :  Quare  cogitasli  hujuscemodi  rem  contia  popu- 
lum  Dei ,  et  locutus  est  rcx  verbum  istud  ,  ut  peccet ,  et  non  reducat  ejectum  suum  ?  14.  Omnes 
morimur,  et  quasi  aquse  dilabimur  in  tei  ram  ,  quse  non  reverluntur  ;  nec  vult  Deus  perirc 
animam  ,  sed  retractat  cogitans  ne  penitus  pereat  qui  abjectus  est.  15.  Nunc  igitur  veni ,  ut 
lofjuar  ad  dominum  meum  regem  verbum  hoc  ,  prsesente  populo.  Et  dixit  ancilla  tua  :  Loquar 
ad  regem  si  quomodo  faciat  rex  verbum  ancillae  suse.  16.  Et  audivit  rex,  ut  liberaret  ancillam 
suam  de  manu  omnium  qui  volebant  de  haeredilate  Dei  delere  rae  ,  et  Glium  meum  simul. 
17.  Dicat  ergo  ancilla  tua  ,  ut  fiat  verbum  domini  mei  regis  sicut  sacrificium.  Sicut  enim  An- 
gelus  Dei ,  sic  est  dominus  meus  rex  ,  ut  nec  benedictione  nec  raaledictione  raoveatur  ;  unde 
et  DominusDeus  tuus  est  tecum.  18.  Et  respondens  rex  ,  dixit  ad  mulierem  :  Ne  abscondas  h 
me  vcrbum  quod  te  interrogo.  Dixitque  ei  raulier  :  Loquere  ,  domine  mi  rex.  19.  Et  ait  rex  : 
Numquid  manus  Joab  tecum  est  in  omnibus  istis  ?  Respondit  mulier  ,  et  ait  :  Per  salutem  animae 
luae,  domine  mi  rex,  nec  ad  sinistram  ,  nec  ad  dextram  est ,  ex  omnibus  his  quae  locutus  est 
dotpinus  meus  rex  ;  servus  enim  tuus  Joab  ipse  prsecepit  mihi  ,  et  ipse  posuit  in  os  ancilKie 
tuae  omnia  verba  hcec.  20.  Ut  verterem  figuram  serraonis  hujus ,  servus  tuus  Joab  praecepit 
istud  ;  tu  autem  ,  domine  mi  rex  ,  sapiens  es  sicut  habet  sapientiam  Angelus  Dei ,  ut  intelligas 
omnia  super  terram.  21 .  Et  ait  rex  ad  Joab  :  Ecce  placatus  feci  verbum  tuum  ;  vade  ergo  ,  ct 
revoca  puerum  Absalom.  22.  Cadens(|ue  Joab  super  faciem  suam  in  t.erram  adoravit  et  bene- 
dixit  regi  ,  et  dixit  Joab  :  Hodie  intellexit  servus  tuus  quia  inveni  gratiam  in  oculis  tuis,  domine 
mi  rex  ;  fecisti  enim  sermonem  servi  tui.  23.  Surrexit  ergo  Joab  et  abiit  in  Gessur,  et  adduxit 
Absalora  in  Jerusalem.  24.  Dixit  aulcm  rcx  :  Reverfatur  in  domum  suam ,  et  faciera  meam 
non  videat.  Reversus  est  itaque  Absalom  in  domum  suam,  et  faciem  regis  non  vidit.  25.  Porro 


COMMENTAniA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  XIV.  429 

sicut  Absalom ,  vir  non  erat  pulcher  in  omni  Lsrael ,  et  decorus  nimis ;  a  vestigio  pedis  usque 
ad  verlicem  non  erat  in  eo  ulla  macula.  2G.  Et  quando  londebat  capillum  (semel  autem  in  anno 
tondebaliir,  quia  gravabat  eum  csesaries),  pondcrabat  capillos  capitis  sui  ducenlis  siclis,  pondere 
publico.  27,  Nali  sunt  autem  Absalom  filii  tres ,  et  filia  una  nominc  Tliamar,  cleganlis  formae. 
28.  Mausilque  Absalora  in  Jerusalem  duobus  annis ,  cl  facicm  regis  non  vidit.  29,  Misit 
ilaque  ad  Joab  ,  ut  mitleret  eum  ad  regem  ,  (pii  noluit  venire  ad  eum.  Cumque  secundo  misis- 
set,  et  ille  noluisset  venire  ad  eum  ,  30.  dixit  servis  suis  :  Scilis  agrura  Joab  juxla  agrum 
lueum  ,  habentem  messera  hordei  ;  ile  igitur,  et  succendite  eum  igni.  Succenderunt  ergo  servi 
Absalom  segetem  igni.  Et  venientes  servi  Joab  ,  scissis  vestibus  suis  ,  dixerunt  :  Succenderunt 
servi  Absalom  i^artem  agri  igni.  31  Surrexitcpie  Joab,  et  venit  ad  Absalom  in  domura  ejus , 
et  dixit  :  Quare  succeuderunt  servi  lui  segelem  meam  igni  ?  32.  Et  respondit  Absalom  ad 
Joab  :  Misi  ad  te  obsecrans  ut  vcnires  ad  rae  ,  et  raitterera  te  ad  regem  ,  et  diceres  ei  :  Quare 
veni  de  Gessur?  melius  mihi  erat  ibi  esse  ;  obsecro  ergo  ut  videara  faciera  regis;  quod  si  raeraor 
est  ini(|uilalis  rae?e ,  inlerficiat  me.  33.  Ingressus  ila(|ue  Joab  ad  regem  nunliavit  ei  omnia  ; 
vocatusque  est  Absalom  et  intravit  ad  regem  ,  et  adoravit  super  faciem  terrce  coram  eo; 
osculatusque  est  rex  Absalom. 


1.  COR  REGIS  VERSIM  ESSET   AD   AbSALOM,  ]  Uini 

quia  ipse  eral  (ertiiis  ab  eo  genitus  filius.  ideo- 
que  proximus  fere  ut  succederel  ei  in  regnuni , 
(um  quia  ipse  eratpulclier  el  spec  e  regia  ,  uli 
dicilur  V.  25.  lum  quiajuslam  lialiueralex  parle 
cjcdis  occasionem,  scilicel  sluprum  sorori  suse 
illalum,  cujus  pudicilia"  vindex  exslilerat.  Hoc 
enim  apud  omnes  magnae  ducebatur  laudi  , 
censebaturque  opus  heroicum.  Unde  Gentiles 
celebraiit  Lucreliam  ,  quae  a  Sexto  Tarquinio 
Tarquinii  Superbi  regis  filio  per  vim  violata,  ob 
dolorem  el  amorem  pudiciliae  sese  confodit. 
Qua  de  causa  Taiquinius  cum  suis  urbe  pulsus 
cst,  eipro  regibus  consules  surrogali  sunl  Ju- 
nius  Brulus  et  L.  Coliatinus  Lucretiae  maritus. 
Vide  Valer.  Max.  lijj.  6.  1.  ubiinter  alia  lioc  me- 
morabile  recensel :  Virginius  ,  inquit  ,  plebeii 
generis,  sed  palricii  vir  spirilus,  ne  probro  con- 
taminurelur  ilomus  sua,  proprio  sanguini  non  pe- 
percit.  Nam  ciim  Appius  Ciaudius  decemvir  (ilice 
ejus  virgini  stuprum,  poteslalis  viribus  fretusper- 
tinacius  expeteret ,  deduclam  in  foro  puellam  oc- 
cidit  :  pudicceque  intcremptor  ,  quam  corraptce 
pa'er  esse  maliiit. 

2.  MlSIT  THECUAM  ,    ET    TCLIT    INDE    MllLIEREiM 

SAPiEXTEM.  ]  Tkecua  eral  urbs  in  monle  sita, 
uberrimis  abundans  pascuis  ,  dislans  a  Belble- 
liem  sex  millibus  passuum  ,  a  Jerusalem  vero 
uovem.  Ita  S.  Hieron.  Adricliom.  et  alii.  Hiuc 
fabulantur  R.  Salomon  ct  R.  Davirt  mulieres  et 
viros  Thecuae  fuisse  caeteris  sapientiores ;  eo 
quod  Thecua  sil  ferlilis  oleariim  el  olivarum  : 
regiones  enim  oleis  ferliles  gignere  sapienles ; 
uti  eadem  Thecua  genuil  Amos  et  IlabacucPro- 
phelas  :  imo  Rabbini  asserunl  Thecuitem  hanc 
fuisseaviam  Amos  Propheta^,  sed  nullo  id  ar- 
gumeuto,  nisi  hoc  quod  uterque  orius  sit  (^x 
Thecua ,  probant. 

6.    AXCILL/E    TMM    ERANT    DIIO    FII.II    QUI    RIXATI 
SUXT  ,    elC,    ET  PERCUSSIT    ALTER    ALTERUM.  ]    Hc- 

braei ,  el  ex  eis  Rabanus  el  Angelomus,  censent 
hanc  nou  esse  fabulam,  scd  veram  historiam  , 
qiiae  mulieri  huic  ,  ejusque  duobus  filiis  conii- 
geril ,  quam  ipsa  ex  pari  applicarit  Absalomo  el 
Amnoni.  Verum  caeleri  passim  censeni  esse  fa- 
bulam  ad  rem  apposiie  confictam,  idque  satis 
indical  ip»a  narratio. 
Porro  prudenter  ulitur  parabola  hac  ,   qua 


rex  contra  seipsum  senteniiam  proferret ,  ut , 
postquam  indicasset  servandum  esse  filium 
mulieris  qui  occiderat  fralrem,  ex  hac  lata  a 
se  senlenlia  animadverterel,  servandum  quo- 
que  sibi  esse  Absalomum  qui  fratrem  Amno- 
uem  occiderat.  Simili  parabola  usus  est  Nalhan, 
c.  12.  qua  Davidi  persuasit  adulterii  sui  pocni- 
teniiam.  Disce  hic,  cum  magnaies,  diviles,po- 
tenles,  superbos  sibique  prscfidcntes  de  quo- 
piam  vilio  coiiipere  cupis,  illis  non  loqui  iii 
secunda,  sed  in  terlia  persona  ;  quasi  non  ipsos, 
sed  lerlium  aliquem  hujus  vilii  reum  arguere 
velis.  Sic  enim  ipsi  eam  aequanimiler  forent,  ac 
sagaciter  conjicienl  id  de  se  dici ,  sed  corri- 
pientem  ex  modestia  et  verecundia  non  audere 
se  nominare,  quOd  vulgo  dicitur:  Vapuiet  ca- 
nis  ,  ut  leo  metuat  et  sapiat. 

7.  Et  QUiERU^T  EXSTINGUERE    SCI^TILLAM    MEAM, 

QU.«  KELiCTA  EST ,  ]  id  cst,  filium  unicum  ,  qui 
mihi  relictus  est ,  ut  sit  scintilla,  qua  meam  vi- 
riquc  mei  familiam  pene  exslinclam  reacccn- 
dam,  redinlegrem  et  propagem.  Sicut  euiin 
consumpto  igne  relinquunturfaviliaeet  scintillae 
sub  cinere ,  ex  quibus  ignis  per  sulphiirata 
reaccendi  et  resuscitari  possit  ;  sic  exstinctis 
filiis  cseteris  uUimus  relinquitur  ,  quasi  scin- 
tilia  ,  ex  qua  familiae  propago  suscitctur,  ac 
nomen  et  menioria  conservelur.  Sic  Cicero 
scinlillas  betii  vocat  belli  reliquias.  Nota  ap- 
posilam  metaphoram.  Anima  enim  et  vita 
comparatur  igni ,  quia  ipsain  calore,  qui  igni 
est  proprius,  con^istit.  Rursus  siculignis  ignem 
inflammando  ,  sic  homo  hominem  gignendo 
propagat;  tertio,  quia  sicut  ignis  lucet  etspleii- 
det ,  sic  et  vila  ;  quarto,  sicut  una  lucerna  de- 
ficiens  accendit  aliam,  in  qua  quasi  super- 
sles  lucel  et  fulget,  sic  et  homo  moriens  ,  in 
filio  quasi  supersles  manet  ct  vivil :  in  filio 
enim  videtur  parcns,  sicut  in  imagine  videtur 
exemplar;  unde  illud  Psal.  131.  17.  Illud  pro- 
ducam  cornu  David  ,  paravi  lucernam  Cfirislo 
meo.  Eadem  metaphora  usi  sunl  Genliles,  ulper 
lucernam  vel  lampadem  (|uam  in  cursu  aller 
alleri  succedenti  (radebat  ,  signincarent  pro- 
paginem  generalionis  et  vitae.  Unde  Lucre- 
tius : 

EVqiiasi  cursores  vil.ii  lampada  tradunu 


H30  COMMENTAHIA  IN  LIBP.U 

Sic  Plalo  lib.  G.  de  Legihas  ail  oportere  cives 
operam  dare  generandte  proli  ^  ut  vitam  quam 
ipsi  d  viajoribiis  accepere  posteris  Iradant ,  quasi 
tampadaardcntem,  inqiia  ipsi  iuceant. 

8.  Vadk  in  uomum  tuam,  et  kgo  jubebo  pro 
TE,](i.  d.  Gurabo  filium  luum  servari ,  tibique 
reddi  iucolumem.  Quneres  an  jiislum  sil  hoc 
Davidis  judicium;  quia  lex  Dei  jubebal  homi- 
cidam  occidi,  mulLo  magis  fralricidam,  qualis 
erat  hic.  Resp.  Lexju!)ebat  occidi  homicidam 
publicum ,  cujus  scilicet  homicidium  publice 
in  judicio  per  testes  probari  poleral.  Nam  lex 
Deuter.  17.  vers.  6.  jubet  ne  quis  occidatur  , 
nisi  duobus  testibus  couvicius.  Hic  auiem  erat 
frairicidium  s(!crelum ,  cui  nullus  inierfuerat 
testis,  ut  dictum  est  vers.  6.  Quare  hic  juridice 
damnari  occidique  non  poterat.  IlaValabl.  Rur- 
sum  iex  jubebat  occidi  homicidam  volunta- 
rium,  non  vero  repenLinum  et  casualem  ,  qui 
scilicet  absque  ullo  praecedente  odio  ,  casu  ali- 
queni  occiderat  (uLi  erat  hic)  ,  unde  ad  eum 
salvandum  Numer.  35.  11.  Deus  constituerat 
urbes  refugii,  ut  ad  illas  confugiendo  maneret 
illaesus  el  supplicii  expers.  ItaCajetan.  et  alii. 

9.  In  me,  Domine  m  rex,  sit  iniquitas,  et  in 

DOMUM    PATBIS  MEI  :    REX  AUTEM  ET  THRONUS   EJUS 

siT  INNOCENS.  ]  Dicit  lioc  Thecuitis  amice  blan- 
diendo  Davidi ,  ntilli  omnem  eximat  scrupulum 
condonationis  homicidii ,  ipsumquein  ea  plane 
confirmet  ac  reconciliet  Absalomo  fratricidre  , 
q.  d.  Si  quid  in  haccondonatione  peccatum  est, 
oi)io  ut  peccati  hujus  poena  non  in  te,  6  rex, 
sed  in  me  meamque  domum  toia  devolvalur. 
Nolim  eniin  in  te  propter  me  quidquam  mali  re- 
cidere;  sed  oro  Deuin  nt  illud  omne  in  meum 
caput  reflectat.  Sic  Rebecca  filio  suo  Jacob  ti- 
menti  patris  malediclionem,  si  se  ipsi  proEsau 
fratre  substitueret,  respondit  :  In  me  sit  ista 
malediclio ,  fUi  rni.  Gen.  27.  v.  13.  Et  Pilatolre- 
pidanti  ad  Ghrisli  condemnationem  ,  Judaei,  ut 
eum  ad  illain  animarent,  succlamarunt :  San- 
ifuis  ejus  supcr  nos  ,  et  super  fUios  noslros. 
Matth.  27. 

13.  Et  locutus  est  rex  verbum  istud  ut  pec- 
CET,]  scilicet  contra  popiUum  Dei,  ut  priccessit. 
Thecuiiis  haec  post  parabolam  descendit  ad  ejus 
scopum,  ul  scilicel  rex  eam  applicet  Absalomo 
fralricidae  ,  eique  CcTdem  condonet  :  quare  no- 
vas  hic  rationes  affert  el  nuilliplicai ,  quibiis 
Davidem  ad  ei  parcendum  impellaU  Prinia  est 
haec,  q.  d.  Absalom  post  Amnonem  quasi  proxi- 
mus  est  ut  libi  in  rcgnum  succedal,  eumque 
populusamat,  el  optat  ut  succedat  ;  consule 
ergo  posleritati  luae,  consule  regno  tuo,  con- 
snle  populo  luo,  ul  scilicet  ei  idoneum  haere- 
dem  tuum  et  successorem  conserves,  qualis 
est  Absalom  :  alioqui  peccabis  et  in  te  et  in  po- 
puhim  tuum,  quod  eum  tanlo  principe,  quan- 
tus  est  Absalom  ,  privaris.  Alii  to  ut  peccet,  sic 
explicant,  q.  d.  Nisi  Absalomum  illico  revo- 
ces,  idololatriae  et  aliorum  peccalorum  eris  ei 
occasio.  Ipse  enim  exsul  degii  apud  avum  suum 
maternum  regem  Gessur^  qui  esl  idololatra  , 
seque  ac  ejus  aulici,  qui  Absalomum  ad  suam 
idololatriam  cteteraqne  sua  vitia  pellicere  sa- 
tagunt. 

\U.  OM.NES  MORIMIIR  ,  ET  QUASI  AQU.E  DILABIMUR 
IN  TERRAM  ,  QU^  NON  REVERTUNTUn.  ]   Est  haCC   SC- 

cunda  Thecuitis  ratio,  ut  David  Absalomo  det 
veniam,  q.  d.  Vita  hominnm  tluxa  est  ct  evani- 
da  :  Amnon,  ctiamsi  non  esset  occisus ,  .xque 


M  II.  RECUM.  Cap.  XIV. 

tamen  debuisset  brevi  mori,  nti  omncs  mori- 
mur  ;  Absalom  quoque  brevi  morielur  ;  non 
ergo  quierenda  est  a  te  caedis  vindicta ,  et  mors 
Absaiomi ,  quani  ipsa  natm-a  eidem  brevi  irro- 
gabit,  q.  d.  Quam,  6  rex,  de  Absalomo  ulLionem 
qujeris  ?  mortemne  P  at  jam  morilur.  Omnes 
enim  morimur,  et  quasi  aquce  dilabimur.  Hebr. 
habent  :  Omnes  morimur ,  et  instar  aquce  in  ter- 
ram  effusce ,  qucs  rursum  coiligi  et  congregari 
nequit ,  subaudi  dilabimur  et  ditfluimus  in  moi'- 
tem  ,  et  terram  ex  qua  plasmati  sumus,  q.  d. 
Omnes  quasi  flumina  praecipili  cursu  devolvi- 
mur  in  mare  mortis  etsepulcri,  quae  esl  do- 
mus  ceiernitatis  nostrae,  Eccles.  12.  5.  Rursum 
anima  nostra  brevi  in  morte  exibit  e  corpore , 
nec  in  illud  reverletur  ante  generalem  resur- 
reclionem,  ait  Vatabl.  aut  polius  aquas  hic  in- 
lellige  non  fluminis,  sed  pluviae ;  lise  enim  in 
terram  dilapsae  colligi  nequeunt,  q.  d.  Sicut 
terra  absorbet  pluviam,  ut  nil  ex  ea  remaneat, 
quod  rursum  congregari  et  colligi  possit :  iia 
quoque  vita  nostra  et  corpus  in  mortem  et  ler- 
ram,  ex  quaformatum  est,  redit,  ul  reverti  et 
rursum  coUigi ,  animaeque  vitaliler  uniri  ne- 
queat,  nisi  super  naturam  per  Dei  omnipoten- 
liam,  quam  ipse  ostendet  in  communi  omnium 
resurrectione.  Comparat  ergo  vitam  noslram 
aquae  non  fluminis  periranseuBti ,  sed  pluviae 
delabenti  in  terram  ,  ibique  absorptac  et  eva- 
nescenti ,  q.  d.  Amnonjam  mortuus  est,  nec 
potest  revocari  ad  viiam,  sicut  nec  aquaeCFusa 
rursum  coUigi  potest ,  ait  Procopius  :  utquid 
ergo  Absalomum  persequeris  ,  nisi  ut  mortem 
morti,  et  dolorem  dolori  tuo  addasPbrevi  enim 
Absalom  quoque  morietur,  et  inslar  aquoe  dila- 
betur  in  terram  ,  nec  ad  vitam  revocari  po- 
teril. 

Nec  vult  Deus  perire  animam.]  Est  h;eclertia 
ratio  pelita  ab  imitatione  clementiie  Dei,  quae 
saepe  ad  preces  vel  peccatorum,  vel  sanctorum 
pro  peccatoribus  orantium  mitigat,  vel  revocat 
sententiam  mortis  contra  eos  latam. 

17.    UT   FIAT  VERBUM    DOMINI     MEI  REGIS  ,    SICUT 

SACRiFiciuM ,]  quod  in  odorem  suaviiatis  Deo 
olfertur,  q.  d.  Sicut  sacrificium  pro  peccato 
oblatum,  Deo  est  gralissimum  ;  sic  hoc  volum 
meum  pro  Absalomi  peccato  condonando,  tibi  , 
6  rex ,  oblatum  sit,  quaeso,  pariter  gralissi- 
mum.  Tu  enim  es  quasi  Deus  noster  lerrestris, 
et  quasi  numen  quoddam  Israelis.  Nosler  legit 
cum  Septuag.  nn^nS /m/ttc/ia,  id  est,  insacri- 
fic i um ;  inm  cum  Chaldaeo  aliis  punctis  legunt 
iimnuclia  ,  id  est,  in  requiem  ;  unde  vertunt, 
q.  d.  Jubeat  rex  Absalomum  esse  in  quiete  el 
salvum. 

SlCUT  ENIM  ANGELUS  DeI  ,  SIC  EST  DOMINUS  MEUS 
REX,    UT    NEC     BENEDICTIONE,     N EC    MALEDICTIONE 

MOVEATUR.  ]  Thecuitis  adulando  caplat  Davidis 
benevolentiam,  q.  d.  Libere  loquar,  quia  hu- 
manitas  tua,  o  rex.instar  Angeli  omnia  iran- 
quille  audit,  tam  mala  quam  bona  ,  nec  lau- 
dibus  vel  vituperiis  minisque  flectitur ,  sed 
sincere  de  omnibus  judicat,  uLi  spero  quod  hic 
pro  mejudicabit,  scilicel  decere  clementiam 
tuam,  ut  Absalomofilioparcat. 

19.     NUMQUID     MANUS    JOAB   TECUM    EST  ?  ]    q.   d. 

Numquid  opera  el  directione  Joab  haec  omnia 
agis  eldicis. 

NeC  AD  SINISTRAM,  NEC  AD  DEXTERAM  EST;,]  q.   d. 

Nonest  aliud  quam  quod  sagacissime  esodora- 


COMMENTARIA  IN  L1BI\UM  II.  REGUM 
ins,  scilicolme  lisecomnia  agereinsiinclu  Joal) 


21.   KCCK  PLACATtS  FECI    VEKlUiM  TIUM  ,  ]  Ul  par- 

cani  Absalomo,  eumque  ab  exsilio  ad  me  revo- 
cem.  Quieres  an  pcccaril  David  parcendo 
Absalomo  homicidie  ,  cum  lex  jubeal  liomicidas 
occidi.  Hcsp.  Cajelan.  leges  generalim  decer- 
uere  quod  comuniniler  cl  rcgulariler  agen- 
dum  esl  ,  singulares  aulcm  casus  prudenliae 
Principis  reliuqui.  Talis  erat  liic  :  eratenim  fra- 
iricidiumalilioregiscommissum,  qui  fugeratad 
avum  suum  regem  Gessur  Geulilem.  Quarepe- 
riculum  erat  ne  avus  juvaret  Absalomum  quasi 
nepotem  suum  ,  ilaque  posl  mortem  Davidis 
bella  orirentur  de  successione  in  regnum  iulcr 
lilios  Davidis,  quae  ut  vitaret  David,  sapienter 
pepercit  Absalomo. 

25.  POURO  SICIT  AnSALOM  ,  vm  non  ehat 
peLCHER  iN  OMiNi  IsRAEL,  ]  q.  d.  Erat  pulcherri- 
mus  omnium  Israclitarum.  Meminit  hic  Script. 
pulchritiuliiiis  Absalomi  incidenler,  ut  innuat 
quam  ob  causam  ipse  omnibus  fueril  acceptus 
el  gratiosus,  utquc  tropol.  indicet  quam  vana 
sinl  omnia  bona  hujus  viiae  ,  ei  quam  malis 
permisla.  Absalom  cnim  pulcherrimus  corpore 
erat ,  alerrimus  menle,  ideo(|ue  in  mortem  fu- 
nestissimam  incidit,  nimirum  ,  sicutait  S.  Au- 
gust.  lib.  22.  de  Civit.  ut  ostendatur  hujus  vilae 
dulcedinem  amariludinibus  et  aerumnis  res- 
persamesse,  ul  alia  vita  quaeratur,  quae  nulla 
amaritudine  perturbalur.  Vide  Abulensem  hic 
q.  20.  aliis  exemplis  id  illustraniem. 

Porroeximiaha-ccorporis  pulchritudo  argue- 
bat  animae  deformitatem.  Natura  enim  omnem 
suam  vim  exeruerat  in  exornando  corpore ; 
unde  animam  inornatam  reliquerat,  ut  patet 
ex  ejus  ambitione.  Etsolel  Deus  sua  bona  par- 
tiri.  Unde  mulieribus  dat  pulchritudinem  ,  viris 
judicium,  juvenibus  robur,  scpibus  pruden- 
tiam.  Audi  S.  Chrysosl.  homil.  in  illud  :  Ulinam 
tolerasselis ,  2.  Corinth.  11.  Quid  enim ,  inquit, 
ape  lUilius,  quidpavone  puichrius? quid  formicasa- 
pientius  ?  Et  apis  dulcedinem  in  se  liabet ,  pavo 
vero  soLummodo  in  pennis  est,  non  in  fructu  de- 
corus  ;  formica  vero  contemplibilis  liominibus  , 
sed  magislra  virtutum  est.  Idem  praeclarehomil. 
37.  in  Genes.  sub  finem  :  Hoc ,  inquit,  studium 
in  ornando  corpore  internam  indicat  deformita- 
tem  :  et  liujus  delicice  illius  manifestani  faciunt 
famem  ;  et  luijus  vestium  sumptus  ,  iliius  indicat 
nudilatem.  Impossibile  enim  est  aliquam  agere 
curam  animce,  et  lanti  facerc  corporis  pulcliritu- 
dinemetornatum.  Et  S.  Hieron.  epist.  adFuriani 
loquens  de  Magdalena  :  Meretrix,  inquit,  iliain 
Evangelio  baptizata  lacrymis  suis  ,  non  habuit 
crispantes  mitras ,  etc.  Quanto  foedior ,  tanto 
pulchrior.  Et  paulo  post :  Ornatus ,  inquit,  iste 
non  Domini  est  ;  velamen  istud  Antichristi  est. 
Quce  fiducia  erigit  ad  ccelum  vultus,  quosconditor 
non  agnoscit. 

26.  Semel  autem  in  anng  tondebatur,  quia 
GRAVABAT  EUM  C/ESARiES.  ]  Hcbr.  A  fine  dievum  in 
dies  tondebatur ,  \(\  est,  quotannis ,  sive  anno 
recurrentc,  londebalur.  Iia  Cajctan.  Arias,  Pag- 
nin.  Vatabl.  et  alii.  Perperam  ergo  Hebrcei 
apud  S.  Hieron.  vertunl:  Tondebatur  de  triginla 
in  triginta.diebus ,  id  est,  singulis  mensibus. 
Perperam  quoque  Joseph.  1.  7.  Antiq.  cap.  8. 
ait;  Cujus  capilis  tanta  erat  ccesaries ,  ut  ex  octo 
diehus  londeri  potuisset.  Ut  hanc  absurditatem 
irgeret  Galenius  Josephi  ex  Gracco  in  Latinum 
iulerpres,  ex  se  haec  substituii:  Tanta  fuit  ejus 


Cap.  XIV.  UZi 

ccesaries,  ut  intra  oclavmn  quemque  77iensem  ad 
ducenlos  siclos ,  lioc  est  ad  quinque  pondo  accres- 
ccret;  quod  pariler  falsum  est ,  et  Script.  hoc 
loco  rcpugnat.  Porro  Absalom  gestabat  comam 
pcraiinum,  non  quod  Nazareus  esset^  ut  vo- 
lunt  lUibbini,  sed  quod  pulchritudinis  et  comEe 
esset  studiosus.  Uiide  ei  in  poenam  ex  ea  sus- 
pensus  occubuit  c.  18. 

PONDERABAT      CAPILLOS      CAPITIS      Sll     DUCEN- 

Tis  siCLis.  ]  Narratur  liic  capillorum  multi- 
ludo,  addesignandamAbsalomipulchriludinem; 
ad  hanc  eiiim  non  parum  facit  pulchra  coma , 
ct  caesaries  densa.  Porro  siclus  erat  moneta 
ponderans  quatuor  drachmas  ,  hoc  esl  dimi- 
diam  unciam:  qiiare  siclus,  si  erat  argcnteus  , 
eratejiisdcmpretii  et  ponderis,  cujus  nuncsunt 
Romae  /i  Julii,  et  in  Hispania  Ix  Regales  Hispa- 
nici :  sin  aureus  esset ,  pendebat  et  valebat /i 
coronalos  Francicos  quoium  quisque  valet  duo- 
decim  Julios,  sive  P.egales.  Ducenti  ergo  sicli 
ponderabant  centum  uncias,  quae  faciunt  octo 
libras  cum  qualuor  unciis,  si  libram  accipias 
communem  duodecim  unciarum.  Unde  non- 
nulli  apud  Abulenscm  et  Lyran.  quos  sequitur 
noslcr  Sanchezet  Salianus,  censentes  hoc  pon- 
dus  comae  esse  nimium,pro  pondere  substi- 
luuntpretium,  quasi  coma  Absalomifuerilllava, 
densa  et  rutilans,  ideoquea  feminis  adcapilla- 
turam  sibi  ex  ea  faciendam  expetita ,  ac  tanti 
aeslimata,  ut  venderelur  ducenlis  siclis  argenti, 
qui  faciunt  octoginta  aureos  Romanos,  quorum 
quisque  continet  decem  Julios.  Verum  hoc  refu- 
tant  Lyran.  ct  Abulensis  quasi  prelium  injustum, 
improbal)ile,  et  rem  ineptam  muliebribus  or- 
nameniis,  nec  Script.  comam  Absalomi  com- 
mendat  a  colore,  quod  fuerit  Ilava  et  rulila  , 
sed  a  pondere.  Etsaneilla  senlentia  videturvim 
facere  et  torquere  verba  Script.  nam  Hebr. 
h'Y)X2  sakai  non  siguificat  appretiabatur ,  vel 
vendebatur,  sed  ponderabat ,  uti  vertit  Noster  , 
Septuag.  Chald.  Joseph.  Vatabl.  Pagnin.  Cajet. 
et  alii  passim. 

Neque  hoc  pondus  comae  mirum  videri  debef, 
tum  quia  illud,  ut  rem  raram  et  novam  hic 
recenset  Script.  tum  quia  erat  pondus  coma; 
toiius  anni ;  coma  auiem  Absalomi  erat  densa, 
gravis  ,  crebra  et  promissa,  quae  toto  anno  suc- 
crcscens  facile  in  fine  anni  ponderabat  octo  11- 
bras,  quod  pondus  Absalom  sentiebat  quidem, 
ideoque  giavabalur,  et  ut  se  onere  levaret, 
tondebalur:  minus  tamen  sentiebat,  quam  si 
pondus  aliquod  extrinsecum  octo  librarum 
capiti  suo  imposuisset  ;  quia  haec  coma  erat 
capiti  ei  connaturalis ,  unde  facile  ab  anima 
capilis  sustentabalur.  Sic  enim  non  scniimus 
pondus  corporis,  quod  est  plus  quam  50  libra- 
rum ,  quia  anima  illud  informans,  idipsum 
quasisuum,  sibique  intime  uniium  sustentat: 
unde  cum  anima  separata  est  a  corpore  ,  senli- 
tur  ipsum  pondus  corporis  sive  cadaveris,  ut 
vix  ab  homine  robusto  portari  possit. 

27.  Nati  sunt  autem  Absalom  filii  tres.  ]  Hi 
omnes  staiim  ante  palrem  moriui  sunt.  Unde 
Absalom  cap.  18.  v.  18.  sine  liberis  fuisse  dici- 
tur.  Ita  Theodor. 

Et  filia  una  nomine  Thamar  elegantis  for- 
UJE.  ]  Verisimile  esl  nomen  hoc  ei  inditum  i\ 
Thamar  amita  ct  sorore  Absalomi :  imo  Sanchez 
opinatur  liliam  hanc  aliud  nomen  proprium 
habuisse,  scilicet  Maacha,  cognominatam  vero 
fuisse  Tliamar,  id  est,  palmam ,  ab  elegantia  et 


^32  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUiM 

pulcliriUKline.  TratUinl  enim  Hebraci  ct  Joseph. 
1.  7.  cap.  8.  quos  sequitur  Sancliez  liic  et  AIju- 
lensis  cap.  ih.  v.  20.  lianc  Thamar  Gsse  Maaclia, 
quse  fuit  uxor  Roboam  et  mater  Abiae.  Hnec 
enim  2.  Par.  11.  v.  20.  vocalur  filia  Absalom. 
Videlur  crgo  Absalom  natus  ex  Maacha  fiiia 
regis  Gessur,  ut  dicium  est  cap.  3.  3.  nomcn 
matrls  suae  Maacha  indidisse  niiae  su;e,  quae  ob 
speciem  cognominata  sit  Tliamar.  Joseph  ta- 
men  inferius  agens  de  Roboam  et  Abia  lib.  8. 
cap.  3.  asserit  hanc  Tiiamar  filiam  Absalomi 
fuisse  non  Maacha,  sed  niatrem  Maacha,  quce 
fuit  uxor  Roboam  et  mater  Abine.  Alii  tar 
men  censent  quod  Absalom  ,  qui  2.  Paral.  11. 
versu  20.  vocatur  pater  Maacha  uxoris  Ro- 
boam,  alius  et  diversus  sit  ab  hoc  Absalomo 
filio  Davidis  :  nam  idem  2.  Paral.  13.  v.  2.  vo- 
catur  Uriel  de  Gabaa.  Nomen  malris  ejtis  (Abi.-e) 
inquit,  Michaia  (sive  Maacha,  vel,  ut  Josephus 


Cap.  XV. 

voc^l  Miclia),  filia  Uriel  de  Gabaa.  Atqui  Gabaa 
erat  tribus  Benjamin.  Ergo  Absaiom  hic  paler 
Maacha  qui  alio  nomine  dictus  esl  Uriel,  fuit 
ex  tribu  Benjamin.  Hic  autem  Absalom  paler 
Thamar,  filius  Davidis,  fuit  ex  tribu  Juda.  Ergo 
diversus  est  ab  Absalomo,  qui  fuit  pater  Maa- 
cha,  et  alio  nomine  dictus  est  Uriel.  Ita  senlit 
Salianus  et  Abulensis  qui  sententiam  suam  re- 
vocat  2.  Paral.  11.  q.  20,  et  in  c.  13.  q.  6.  Si  quis, 
Josephum  I.  8.  c.  3.  sequens,  diceret  Maacha 
non  esse  Thamar,  sed  filiamThamar,  ad  hoc 
argumentum  respondere  posset  Thamar  hanc 
fuisse  filiam  Absalomi  filii  Davidis,  ac  nupsisse 
Uriel  Benjamitae,  ex  eoque  genuisse  Maaclia  , 
quae  fuit  uxor  Roboam  et  mater  Abiae:quare 
Maacha  hanc2.  Paral.  11.  20.  dici  filiam,  id  est, 
neptem  hhsdiXoxnx.  Et  hoc  omnia  adaequat,  ideo- 
que  vaUle  esl  verosimile,  uli  dicam  I.  3.  c.  15. 
V.  2  et  10. 


CAPUT  DECIMUM  QUINTUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

Absalom  sollicitat  populum,  cum  eoque  conjurat  contra  Davidem  in  Hebron;  quare 
DaVID   CUM  SUIS  V.  14.  FUGIT  ,  AC  V.  24.  sacerdotes  se  sequentes  cum  arca  remit- 

TIT  IN  URBEM.  DeNIQUE,  V.  30.  ASCENDENS  MONTEJI  OlIVETI  ,  NUDIS  PEDIBUS,  FLENS  ET 
APERTO   CAPITE,  ChUSAI  REMITTIT  IN  URBEM  ,   UT  DISSIPET  CONSILIUM  AcHITOPHEL. 


1  •  H;^e?^i13"^^^:^GiTUR  post  haec  fecit  slbi  Absalom  ciirrus ,  et  equites  ,  et  ciuinquaginia 

viros  qui  prsecederunt  eum.  2.  Et  raane  consurgens  Absalom ,  stabat 
juxla  introitum  portse,  et  omnetH  virum  qui  habebat  negotium  ut  veniret 
ad  regisjudicium,vocabat  Absalom  ad  se,etdicebat:  De  qua  civitate  es  tu? 
Qui  respondens  aiebat :  Ex  una  tribu  Israel  ego  sum  servus  tuus.  3.  Res- 
pondebatque  ei  Absalom  :  Videntur  mihi  sermones  tui  boni  et  justi.  Sed 
non  est  qui  te  audiat  constitutus  a  rege;  dicebatque  Absalom  :  4.  Quis  me 
constituat  judicem  super  terram  ,  ut  ad  me  veniant  omnes  qui  habent  negotium  ,  et  juste  ju- 
dicem  ?  5.  Sed  et  cum  accederetad  eum  homo  ,  ut  saUitaret  illum  ,  extendebat  manum  suam, 
et  apprehendens ,  osculabatur  eum.  6.  Faciebat(|ue  hoc  omni  Israel  venienti  ad  judicium  ,  ut 
audiretur  a  rege  ,  et  soUicitabat  corda  virorum  Israel.  7.  Post  quadraginta  autem  annos ,  dixit 
Absalom  ad  regem  David  :  Vadam  ,  et  reddam  vota  mea  quse  vovi  Domino  in  Hebron.  8.  Vo- 
vens  enim  vovit  servus  tuus ,  cum  esset  in  Gessur  Syriae  ,  dicens  :  Si  reduxerit  me  Dominus 
in  Jerusalem  ,  sacrificabo  Domino.  9.  Dixitque  ei  rex  David  :  Vade  in  pace.  Et  surrexit  ,  et 
abiit  in  Hebron.  10.  Misit  autem  Absalom  exploratores  in  universas  tribus  Israel  ,  dicens  : 
Slatim  ut  audieritis  clangorem  buccinae,  dicile  :  Regnavit  Absalom  inHebron.  11 .  Porro  cum 
Absalom  ierunt  ducenli  viri  de  Jerusalem  vocati ,  euntes  simplici  corde,et  causam  penilus 
ignorantes.  12.  Accersivit  qiioque  Absalom  Achitophel  Gilonitem  consiliarium  David  ,  de 
civitate  sua  Gilo.  Cumque  immolaret  victimas  ,  facta  est  conjuratio  valida  ,  populusque  concur- 
rens  augebatur  cum  Absalom.  13.  Venit  igitur  nuntius  adDavid,  dicens :  Toto  corde  universus 
Israel  sequitur  Absalom.  14.  Et  ait  David  servis  suis,'qui  erant  cum  eo  in  Jerusalem :  Surgite, 
fugiamus  ;  neque  enim  erit  nobis  effugium  a  facie  Absalom  :  festinate  egredi ,  ne  forte  veniens 
occupet  nos  ,  et  impellat  super  nos  ruinam  ,  et  percutiat  civitatem  in  ore  gladii.  15.  Dixerunt- 
que  servl  regis  ad  eum  :  Omnia  quajcumque  prseceperit  Dominus  noster  rex,  libenter  exseque- 
mur  servi  lui.  16.  Egressus  estergo  rex  ,  et  universa  domus  ejus,  pedibus  suis  ;  et  dcreliquit 
rex  decem  mulieres  concubinas  ad  custodiendam  domum.  17.  Egressusque  rex  et  omnis  Israel 
pedibus  suis ,  stetit  procul  a  domo;  18.  et  universi  servi  ejus  ambulabant  juxta  eum ,  et  le- 


COMMEMARIA  IN  LIBRUM  11.  REGUM.  Cap.  XV.  hZo 

giones  Cerelhi  et  Phelclhi ,  et  omnes  Gethaei,  piignatores  validi ,  sexcenli  viri  qui  seculi  eum 
iuerant  de  Gelh  pedites,  prsecedebant  regem.  19.  Dixit  autem  rex  ad  Ethai  Gethaeum  :  Cur 
venis  nobiscum  }  revertere ,  et  habila  cum  rege  ,  quia  peregrinus  es ,  et  egressus  es  de  loco 
tuo.  20.  Heri  venisti ,  et  hodie  compelleris  nobiscum  egredi  ?  ego  autem  vadam  quo  iturus 
sum  ;  revertere  ,  et  reduc  lecum  fratres  tuos ,  et  Dominus  faciet  tecum  misericordiam  et  veri- 
tatem  ,  quia  ostendisti  gratiam  et  fidem.  21 .  Et  respondit  Elhai  regi,  dicens  :  Vivit  Dominus, 
et  vivit  domiuus  meus  rex ;  quoniam  in  quocumque  loco  fueris ,  domine  mi  rex  ,  sive  in  morte, 
sive  in  vita^  ibi  erit  servus  tuus.  22.  Et  ait  David  Elhai  :  Veni  ,  et  transi  ;  et  Iransivit  Elhai 
Gethaeus  ,  et  omnes  viri  qui  cum  eo  erant ,  et  rehqua  raultitudo.  23.  Omnesque  flebant  voce 
raagna,  et  universus  popiilus  transibat ;  rex  quoque  transgrediehatur  torrentem  Cedron  ,  ct 
cuuctus  popuhis  incedcbat  contra  viam  quse  respicit  ad  deserlum.  24.  Venit  autem  et  Sadoc 
sacerdos  et  universi  Levitae  cum  eo ,  portantes  arcam  f<Tederis  Dei  ,  et  deposuer^int  arcam  Dei ; 
et  ascendit  Abiathar,  donec  explctus  esset  oranis  popukisquiegressus  fuerat  de  civitate.  25.  Et 
dixit  rex  ad  Sadoc  :  Rcporla  arcam  Dei  in  urbem  ;  si  invenero  gratiam  in  ocuh's  Domiiii  , 
reducet  me ,  et  ostendet  mihi  eam  et  tabernacuhim  suum.  26.  Si  autem  dixerit  mihi  :  ISon 
places,  praesto  sum  ,  faciat  quod  bonum  est  coram  se.  27.  Et  dixit  rex  ad  Sadoc  sacerdotem  : 
O  Videns ,  revertere  in  civitatem  in  pace  ;  et  Achimaas  Ghus  tuus  ,  et  Jonalhas  fihus  Abiathar, 
duo  filii  vestri ,  sint  vobiscum.  28.  Ecce  ego  abscondar  in  campestribus  deserti ,  donec  veniat 
sermo  a  vobis  indicans  mihi.  29.  Reportaverunt  ergo  Sadoc  et  Abiathar  arcam  Dei  in  Jerusa- 
lem  ,  et  manserunt  ibi.  30.  Porro  David  ascendebat  clivum  Olivarum  ,  scandens  et  flens,  nudis 
pedibus  incedens ,  et  operto  capite  ,  sed  et  omnis  populus ,  qui  erat  cum  eo  ,  operto  capite 
ascendebat  plorans.  31 .  Nuntiatum  est  autem  David,  quod  et  Achitophel  esset  in  conjuratione 
cum  Absalom;  dixitque  David  :  Infafua,  quaeso  ,  Domine  ,  consilium  Achitophel.  32.  Cum^jue 
ascenderet  David  suramitatem  montis  in  quo  adoraturus  eratDorainum  ,  ecce  occurrit  ei  Chusai 
Arachitcs ,  scissa  veste,  et  terra  pleno  capile.  33.  Et  dixit  ei  David  :  Si  veneris  raecum  ,  eris 
mihi  oneri ;  34.  si  aulem  in  civitatem  revertaris ,  et  dixeris  Absalora  :  Servus  tuus  sum  ,  rex  ; 
sicut  fui  servus  patris  tui  ,  sic  ero  servus  tuus ,  dissipabis  consilium  Achitophel.  35.  Habes 
autem  tecum  Sadoc  et  Abiathar  sacerdotes  ;  et  omue  verbum  quodcuraque  audieris  de  domo 
regis,  indicabis  Sadoc  et  Abiathar  sacerdotibus.  36.  Sunt  autem  cum  eis  duo  filii  eorum  , 
Achimaas  filius  Sadoc  ,  et  Jonalhas  filius  Abiathar  ;  et  miltetis  per  eos  ad  rae  omne  verl)nm 
quod  audieritis.  37.  Veniente  ergo  Chusai  amico  David  in  civitatem  ,  Absalom  quoque 
ingressus  est  Jerusalem, 

1.  Igiturposth.ec  FECiT  sibiAbsalomcurrus,]  luit ,  quuin  sub  Deo.    Idem  fil  iis  qui  amhinni 

quasi  ambiens  regnum,  praeserlim  quiamoriuo  prselaiuras.  UndeS.  Bern.  epist.  ^2.  Curriiur,  in- 

Amnone  primogenilo,   secundo  etiam  Clieliab  quil,  in  clero  passim  ab  omni  celate  ct  ordine ,  d 

vel  morluo,  vel  minus  apio  ad  regnum  ,  ipse  doctis  pariter  et  indoclis ,  ad  ecclesiasticas  Cu- 

tertio  loco  genilus  c.  3.  2.  videjjalur  proximum  ras ,  tanquam  sine  curisjam  quisque  viclurus  sit, 

habere    jus    ad    regnum.    Adde     Absalomum  cumad  Curas  pervenerit. 

fuisse    superbum  :  nam   ambivit  regnum  ,  vi-  7.  Post  quadraginta.  autem  annos  dixit  Absa- 

venle  adhuc  palre,  illudque   ipsi   armis  el  vi  lom  ad  regem.  ]  NonnuUi  ex  Josepho  pro  qua- 

extorquere  conatus  est  :  quae  fuil  insignis  ejus  draginia  legunt,  quatuor.  Sic  enim  habet  Jose- 

tum  arrogantia,  luminjustilia.tumimpietas. Un-  phus  lib.  7.  Aniiq.  cap.  8.  Absalom  quarto  post 

de  S.  Chrys.  hom.  de  Absalomo  tom.  l.Perdidit,  reconcilialionem  anno  oravit  patrem,  nt  Ucbro- 

ait,  consiliam  Absalom,dum  parricidio cupit  mer-  nem  arfrref.JosepliumsequilurTheodorel.  Ilugo, 

cari  imperium.  Et  inferius  ostenditeum  fratrici-  Abulensis,  Adrichom.  el  alii  ,  qui  pulant  hanc 

dioaddidisseparricidium,saitemmentedeslina-  rebellionem  Absalomi  coniigisse  quario  anno 

tum,  atque  hoc  fuisse  poenam  illius  :  Dum,  in-  postejus  reconciliaiioncm ,  qui  fuil  rcgni  Da- 

quit,  inAbsalom  fralris  occisi  facinus  non  vindi-  vidis  32,  iit  palet  ex  dictis  cap.   12.  2i.  Verum 

catur ,  in  parricidium  palris  recidivum  facinus  Hebraea  ,   Cliald.    Septuag.   constanter  habent 

iteratur.X\m\ruxr\  haec  inter  alias  fuit  pocna   a  quadraginta ,  nonqualuor ,\{diqnii\t^nn\.S.\\ie- 

Deo  intticla  Davidi  ad  puniendum  ejus  adulte-  rou.  Angelom.  Glossa,  Lyran.  Gajetanus,  Dion. 

rium   et    homicidium.   Prima  enim   pocna  fuit  caelerique  Iiiterpretes  prisci  el   moderni.   Sed 

mors  infantis  ex  adulterio  nali  ;  secunda,  Am-  dissentiunt  unde  hi  /|0  anni  computandi  sint. 

nonis  inceslus',  et  sluprum  Thamar  ;   leriia  ,  Nam  Vatablus  numerat  eos  ab  eo  tempore,  quo 

Amnonis  cacdes  per  Absalomum;  quarla,  fuit  Hebraei  a  Samiiele  petierunt  regem,  quod  ipse 

Absalomi    rebellio.    Ambitio    enim    hominem  factum  putat  anno  decimo  principjiius  Samue- 

exCTecal,  illique   rationem   eripit ,   uti   eripuit  lis.  Sed  errat  in  calculo;  plures  enim  exinde 

Lucifero,  de  quo  S.  Bern.   serm.  2.  de  verbis  Hiixere  anni ;  secundo ,  S.  Hieronymus  in  Tra- 

Jsaiae  :  Miser ,\nqn.\\.,  ipsequi  sine  Deo  essc  ma-  dit.  compulat  ab  co  temporc,  quo  Saul  occidit 

CQR>EL.    A   LAPIDE.    TOM.    II.  55 


kZU  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II 

sacerdoles  in  Nobe,  iurl)amque  eveVlit.  Alii  nu- 
nieranl  a  morle  Sanlis,  alii  a  cnede  Golialh  ,  alii 
a  naliviiateAbsalonii.  Verum  numerusannorum 
iion  respondel. 

Dico  ergo  hos  UO  annos  computandos  esse 
a  prima  unclione  Davidis  in  regem,  facia  ii  Sa- 
niuele  1.  Reg.  16.  13.  Hsec  enim  facta  est,  cum 
David  ageret  annum  vigesimum;  inde  com- 
puta  annos  hos  60,  pervenies  ad  annum  aetalis 
Davidis  sexagesimum,  quo  facta  est  Absalomi 
conjuralio,  cum  David  in  regno  ageret  annum 
irigesimum  (regnumenim  adiit  agens  annum 
trigesimum )  posl  quem  adhuc  decem  annis 
regnavit  ,  mortuusque  est  amio  aetatis  70.  Ita 
Torniellus,  Salvianus  ,  Emm.  Sa,  PaulusBur- 
gens.  Abulensis  et  alii. 

Undeopinanturnonnulli  Absalomumhoc  prae- 
textu  suam  lyrannidem  et  rei)eliionem  excu- 
sasse ,  quod  sicut  pater  suus  David  Sauli  socero 
suo  Deo  inobedienii ,  ideoque  impie  et  tyran- 
nice  imperanii  a  Deo  surrogatus  esset,  uncius- 
que  a  Samuele  in  regem  anno  jelatis  sua3  20, 
sic  pariter  jam  ipse  patri  impieet  tyrannice  ini- 
peranti,  ac  pricsertim  cum  Belhsabee  adulte- 
ranti,  etUriam  occidenti,  pari  jureet  modo  suc- 
cederet.  Unde  et  Semei  Davidi  Absalomum 
fugienti  idem  improperavil. 

Ex  dictis  sequilur  Absalomum,  cum  bellum 
movil  Davidi  ,  fuisse  fere  triginia  annorum. 
Nam  rebellavit,  cum  David  in  regno  ageret  an- 
num  trigesimum.  Ipse  autem  sub  initium 
regni  Davidis  ab  eo  genitus  est  ,  ut  paiet 
cap.  3.  3. 

10.  RiiGNAvrr  Absalom  in  Hebron,]  quia  in 
Hebron  natus  erat  Absalom  cap.  3.  3.  ubi  pariler 
pater  David  regnare  coeperal,  etsacrificia  oblu- 
lerat.  Hebron  enim  ob  sepultos  in  ea  Patriar- 
chas  habebatur  locus  sanctissimus,  et  ab  Israe- 
litis  frequenlabalur  :  hic  ergo  Absalomi  fuit 
praetexlus  ,  et  haec  commoditas  sceleris  et  con- 
juralionis  conflandae.  Ita  Abulensis.  Vide  Absa- 
iomi  scelus  ,  lyrannidem  et  parricidium  exag- 
gerantem  S.  Chrysost.  hom.  de  Absalomo  tom. 
1.  vel  quisquis  ejus  est  auctor;  nam  slyliLatini 
eleganlia,  elvocum  allusionesindicat  auctorem 
fuisse  Latinum ,  non  Gr.Tcum. 

13.   TOTOCORDE  UNIVERSUS  ISRAEL  SEQUITUR  Ab- 

SALOM.  ]  Causam  dat  Abulensis  q.  19.  primam, 
quod  Absalom  apud  populum  erat  gratiosus, 
ejusque  corda  sollicitaret ,  suaque  humanitate 
sibi  devinxerat,  ut  palet  ex  dictisiniiio  capiiis. 
Secundam  causam  assignat,  punitionem  Dei  : 
Deusenimhac  ratione  volebat  implere  poenam 
Davidi  intentatam  cap.  12.  11.  Quare  objecit 
menti  populi  dotes,  et  graliam  Absalomi,  vitia 
vero  Davidis  ,  caeleraque  qu<'c  in  eo  displice- 
bant  vulgo  :  quo  factum  ut  vulgus,  novitatis  ap- 
petens,  Davidem  fastidiret,  et  novum  regem 
Absalomum  ambirel.  Objecit  h.TC  ei  Deus  ob 
bonos  fines  a  seinlentos  ,  sed  praevidebatpopu- 
lum  iis  abusurum  ad  rebellandum  Davidi,  idque 
permiltere  decrevil  ad  punienda  Davidis  pec- 
cata.  Vide  dicta  ExodiV.  3. 

16.  Et  ait  David,  etc. :  Surgite,  fugiamus.  ] 
Causam  fugae  dat  S.  Chrys.  in  Psal.  3.  quem 
lunc  David  dictavitinvocans  Deum  in  tanta  per- 
S(!Culione,  ut  patet  ex  ejus  lilulo:  Fugiebat , 
ait ,  David  fiUum  suum,  quonUimcaslilalem  fuge- 
rat  ;  fugiebat  fUium  ,  quoniam  malrimonium  pu- 
dicum  violaverat.  Fugiebat  filium  ,quoniam  legem 
Dei ,  quoe  dicit :  Non  occides  ,  Non  adulterabis,  fu- 


REGUM.  Cap.  XV. 

gerat.  Quoniam  enini  alienam  agnam  in  domum 
suam  inlroduxerat ,  et  ejus  pastorem  interfecerat , 
qui  eral  d  domo  sua  agnus  ,  pastorem  cornu  pete- 
bat.  Alienoi  domui  beltum  inlulit ,  sed  ex  domo 
sua  in  ipsumbellum  incitalur ,  etc. 

Moraliter,  disce  hic  quam  vanum  sit  quod 
parenles  glorientur  in  filiis  suis  ,  quamque  ve- 
rum  illud:  Heroum  fUii,  nox(e.  Nam  saepe  filii  sunt 
degeneres,  et  parenlum  hosles.  En  tibi  David 
tres  geuuit  lilios,  quorum  primus  Amnon  in- 
ceslu  sororem  violavit;  secundus  Absalom  fuit 
fratricida  et  parricida  :  tertius  Salomon  fuit 
idololatra  ,  et  plane  mulierosus.  Qnod  mystice 
JudicisapplicalS.  Ambr.  lib.l.Apolog.  Davidcap. 
o.  Genuit  David  ,m(\y.\\i,  duos  filios,  unum  inces- 
tum,  alium  parricidam  ,  eo  quod  incestus  et  Par- 
ricidaUs  populus  (  Juda30rum  )  affixo  patibulo 
crucis  ,  carnem  proprii  Jugulaturus  esset  auc- 
toris. 

17.  Et  legiones  Ceretiii  Er  Pheletiii.  J  Qux- 
nam  istnefuerint  dixi  c.  8.  v.  28. 

Et  omnes  Geth^i.  ]  Eranl  hi  inilites  ,  non  Pbi- 
lislhini,  sed  Judaei,  qui  in  omni  persecutione 
Saulis  Davidi  adhaeserant.  Dicti  sunt  Gelhcei, 
quod  Davidem  ex  Jud.ea  in  Geth  urbem  Philis- 
thinorum  fugienlem  secuti  fuerant,  ibique 
mulio  tempore  cum  eo  habitarani.  Ita  Abu- 
lensis. 

20.  Heri  venisti,  et  hodie  compelleris  nobis- 
cuM  egredi?]  Hinc  videtur  quod  Elhai  fuerit 
Philisthaeus  ,  scilicet  Gelhaeus,  atque  paulo  anle 
ex  Getb  migrarit  Hierosolymam,  faclusque  sit 
proselytus ,  ut  Davidi  se  sociaret.  Plura  de  eo 
disputat  Abulensis,  sedconjectando. 

DOMINUS  faciet  tecum  misericordiam  et  veri- 
TATEM  (idest  aequitatem,  fidelilatem),  quiaos- 
tendisti  gratiam  et  fidem,  ]  q.  d.  Oplo  oroque 
ut  Deus  til)i  rependat  gratiam  et  fidem  quam 
mihi  exhibuisti,  ut  scilicet  sit  in  te  misericors  , 
et  constans  in  benefaciendo ,  sicut  tu  milii 
fuisii. 

23.  Rex  quoque  transgrediebatur  torrentem 
Cedron.]  David  hic  fugiens  Absalomum  trans- 
ivit  torrentem  Cedron  ,  ut  per  moniem  Oliveti 
fugeret  in  deserlum  ,  ibique  se  absconderet. 
Unde  fuii  lypus  Chrisli  ,  qui  fugiens  Judam  pro- 
ditorem  et  Judaeos,  eumdem  torrentem  trans- 
ivit.  Absalom  enim,  ait  Eucher.  fuit  typus  Judae 
prodiloris.  Uinc  et  Absalom  hebr.  idem  est  quod 
patris  pax,  scilicet  simulata  et  ficla;  quia  pater 
Christus  pacem  habuit,  quam  Judas  non  habuit, 
sed  simulavit,  cum  scilicet  cum  osculando  ab 
eo  proditus  est  Judaeis. 

25.  Rei>orta  arcam  Dei  in  urbem,  ]  scilicetin 
locum  suum  houorificum  ,  a  me  illi  erectum 
et  ornatum  ,  ne  cum  me  exule  exulare  coga- 
tur. 

26.  Sl  AUTEM  DIXERITMIHI  :  NON  PLACES,  PR;EST0 

suM  ]  ad  ei  obsequendum  ut  regno  ejiciar  ,  et 
exul  vagusque  per  orbem  oberrem  ,  ac  fiam 
pauper  et  iuops,  ut  eiiam  victum  mendicare 
cogar.  Vide  hic  miram  Davidis  humihtatem  , 
obedientiam  et  resignationem  ,  qua  meruit  iii 
regnum  reslitui ,  magisque  quam  aniea  exal- 
lari.  Davidem  imitatus  Ferdinandus  II  ,  mo- 
dernus  Imperator ,  cuin  nuper  undique  ab 
hostibus  cingeretur  ,  et  quasi  ad  manticam 
redigeretur,  totum  se  Deo  resignavit  ,  et  pa- 
ralum  ad  imperium  relinquendum  ,  imo  ad 
foriunam  tenuissimam  el  paupertatem  subeun- 
dam  ullro  se  obtulit ,  ideoque  sereno  ac  tran- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUIM  II. 

f|uiIlo  sempcr  animo  se(|iieac  vnltii  ouines  hos- 
tiuni  incursns  suslinnil  ct  snperavit;  qnare  i\ 
Deo  lot  victoriis  ornari,  ac  tot  bencliciis  tlonis 
etgraliis,  quales  cerninuis  et  miramur,  cumu- 
lari  meruit. 

27.  0  ViDENs,  REVERTERE,  ]  q.  d.  0  sacerdos  , 
0  pontifex,  reveitere  in  urbem,  ut  ei  aeque  ac 
mihi  prosis.  Ponlifex  enim  vocatur  Vldcm ,  id 
esl ,  Propheta,  quia  indntns  rationali ,  in  quo 
erat  Urini  el  Tnuimim,  Deum  consulens  exci- 
piehat  ejus  oracula  ,  eaque  edicebat  et  prophe- 
labat. 

30.  PoRi^o  David  ascendebat  Ci.iveM  oliva- 
RUM,]  scilicet  montem  Oliveti,  cujus  pars  eral 
hic  clivus,  sive  collis»  Eo  ascendil,  lum  nl  per 
eum  fugiens  Absalonium  ,  iret  in  deserlum  ihi- 
que  lalerci.  Ahsalom  cnim  veniehat  in  Jerusa- 
lem  ex  Ht-hron,  qnee  erat  ad  Meridiem,  mons 
nero  Oliveti  erat  ad  Orieutem  ;  tnm  ut  in 
monie  olivarum  ,  id  est,  oleis  et  olivis  ahun- 
danle,  Deum  adoraret,  nt  dicilnr  v.  31.  Deiqne 
opem  ei  niisericordiam  (cujus  symbolnm  est 
oliva  et  oleum  )  in  tanlo  discrimine  imploraret. 
Solehant  enim  prisci  ad  Orientem  versi  adorare 
oh  causas  qnas  recensui ,  Ezech.  8.  16.  Mons 
olivarum  aulem  erat  ad  Orientem  HierosoIym.'e; 
lum  denique  ut  essel  lypus  Christi,  qui  in  eo- 
dem  monie  Oliveti  patremorans  cumlacrymis, 
ei  sudans  sanguinem,  inchoavit  passionem  et 
redemptiont  m  nostram  ,  ideoque  ex  eodem 
monte  post/iO  dies  a  resurrectione  gloriosus  in 
coelum  ascendit.  Audi  S.  Cyriil.  Hierosolym. 
calechesi  2.  depoenitentia  :  Cum ,  inquit,  Absa- 
lom  adversus  iUam ,  id  est  Davidem,  «?•?»«  ce~ 
pit  ;  qaamvis  muLlO',  iUi  ad  fugam  vicn  palercnl , 
per  montem  lamenolivarum  fngere  malail,  firma 
invocans  mente  Uberalorem  itlum  qui  istinc  coclos 
ascensurus  erat. 

SCAJiDENS  ET  FLENS,  NdDIS  PEDIBUS  IISCKDENS   F.T 

opERTO  CAPiTE.  ]  Hebi.Ti  cnim  seque  ac  postea 
Romani  nudo  capite  incedehant  quasi  liheri  et 
expedili;  in  luclu  vero  caput  operiehant  et  te- 
gebanl ,  ut  palelcap.  19.  v.  h.  el  Jereni.  c.  2/i.  et 
seq.  Luxit ,  ait,  Judcea,  clc.  et  afflicli  operuerunt 
capita  sua.  Videhic  miram  Davidis  humilitatem, 
poenitcntiam ,  patientiam  qua  flens,  jiudipes 
ct  tecto  capite  lugens  fngam  capessit,  ila<iue 
popuhim  se  seqnentrm  ad  idem  fuciendum  suo 
exemplo  compellit  ;  quia 

Regis  ad  excniplum  lotus  componitur  orbis. 

Nimirum  sciebat  David  sibi  non  tam  cnm  Ahsa- 
lomo  ,  quam  cuni  Deo  rem  esse  :  enni  itaqne 
prius  liisce  poenileutice  armis  expugnaredecro- 
vii;  Deo  enim  expngnaio  exarmatus  erat  Ahsa- 
lom.  Andi  Salvianum  lih.  2.  de  Providentia  : 
Javi  si  addenda  est  el  ipsius  fugce  facies ,  quale 
iltudfuit ,  cum  tantus  Rex  et  tanti  nominiscunclis 
Jiegibus  attior,  mundo  major,  omnes  admodum 
suos ,  cum  paucissimis  suis  fugeret,  in  compara- 
lione  dudum  sui  egesluosus  ,  in  comparatione  sui 
sotus,  fugiens  cum  mel  u,  cum  dedecore ;  cum  tucl u , 
operlo,  inquit  Scriplura,capite,etnudis  pedibus  in- 
cedens,  supcr  islis  prioris  slalus  a  seipso  exutans, 
penejamposl  sevivens,  dejectus  usquc  in  servoruni 


REGUM.  Cap.  XV.  U2>b 

suoruni,  vel ,  quod  grave  est ,  contumaliam ,  vet 
quod  gravius  misrricordiam:  ut  velSibaeum  pas- 
ccret,  vel  maledicere  Semei  publice  non  timeret. 
Ita  Dei  Judicio  i).  se  atiler  e/feclus,  ut  ei ,  quem 
timuerat  totus  orbis ,  unus  in  faciem  insultaret 
inimicus. 

AdditS.  Chrysost.  hoinil.  3.  in  Malth.  Davidem 
non  lantnm  in  tanlis  ieruninis  patientem  fuisse, 
sed  et  Deogratias  egisse  :  Cumillam  tyrannum, 
inquit ,  fratricidam  et  parricidam  pro  se  rcgnan- 
tem  videret  ,nec  sic  quidem  scandatum  menlecon- 
cepit.  Sed  si,  inquit ,  Iwc  visum  fuerit  Deo  ,  m.c 
quidem  errare  semper  et  exutare ,  ittum  vero 
regnare  ,  amptector  atque  suspicio,  et  habeo  pro 
innumeris ,  quce  mihi  a  Deo  inferunlur ,   tributa- 


tionibus  gratiam. 


Longe 


atiter ,    quam  plurimi 


impudentes  pariter  et  arrogan/es  :  qui ,  cum  ne 
minimam  quidem  parlem  de  illius  virlule  possi- 
deant ,  si  quos  videant  prospcre  agenles ,  se  vero 
parvam  sufferremctislitiam ,  animas  snas  nonmc- 
tuunt  milte  vutnerare  lytasphemiis. 

31.  QUOD  AcmTOPIIEI,  esset  in  conjuratione.] 
Cansam  dantHebraei,  (luod  Achitophcl  nlcisci 
voluerit  vilium  nepli  snae  a  Davide  illatum  : 
Bethsabee  enim  erat  filia  Eliam  filii  Achitophel. 
Vide  dicla  c.  11.  v.  3. 

Infatua,  qu.eso,  Do.mine,  consilium  Achito- 
PHEL.  ]  Erat  enim  ipse  vir  valde  prudens  et 
magni  consilii.  Porro  Deus  varios  hahet  modos 
infatnandi  prudentum  consilia  ,  idque  sine 
peccato ;  v.  g.  objiciendo  alia  consilia,  alias 
cogitationes,  alias  raliones  et  modos,  quiprinia 
fronte  videanlur  magis  commodi  et  speciosi  , 
ac  tegendo  eorumdem  incommoda,  dinicnltates 
et  pericula.  Ex  adverso  vcro  objiciendo  allerius 
boni  consilii  ,  quod  .'i  prndentihus  suggeritur, 
difricullatcs  et  incommoda ,  ac  tegendo  ejus 
utiliiatem  et  commoda.  Sic  fecii  hic  Dens.  Effe- 
cil  enim  ut  Chusai,  amictis  sccrelus  Davidis  , 
opponeret  se  consilio  priuleuti  Achitophelis , 
illudqne  suis  ralionihus  evertert;!.  EtTecit  enim 
nt  Absalomo  ejusque  asseclis  magis  probare- 
turnoxium  consilinm  Chusai ,  quam  ulile  Achi- 
tophelis,  nt  patehit  c.  seq.  To  infatua  alluditad 
nomen  Jcliilopliet;  hoc  enim  liebr.  idcm  »'St 
c\\\0(\,  frater  ?neus  res  insulsa,  ait  Pagninns,  vel 
fralcnneus  ruina,  ail  Angelonius  et  Pagninus. 
Sic  experiinur  in  nobis,  nos  nna  re  et  ralione 
aliquando  moveri ,  alias  eadem  non  moveri  , 
quiaejus  viselefficacia  aiiquando  nohis  speciosa 
videlnr,  alias  non  videtur;  vel  ex  alia  et  alia 
corporis  mentisque  disposilione  ,  vcl  ex  in- 
slinctu  Angeli,  deemonis,  vel  alicnjus  socii  et 
amici. 

Pltira  tunc  dixit  David  ,  si  non  orc,  certe 
corde,  quic  postea  in  Psalmo  5/i.  conjecla  stinl. 
Huc  enim  speclant  illa  in  eo  :  Etongavi  fugiens 
et  mansi  in  sotilndine.  Et  :  Si  inimicus  meus  ma- 
ledixisset  milii ,  sustinuissem  utique.  Tu  vero  (d 
Achilopel  mihi  domesticus  et  a  consiliis)  homo 
unanimis ,  dux  meus,  et  notus  meus  ,  qui  simut 
mecum  dutccs  capiebas  cibos,  pro  quo  S.  Hicion. 
xeriii:  qui  simut  habuimus  dutce  secrelum.  Deus 
ergo  perfidise  Achitophel  fidem  Chusai  ,  (iiiai 
illam  superavit,  opposnit. 


456  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.   Cap.  XVI. 

CAPUT  DECIMUM  SEXTUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

SlBA  OCCURRIT  DaVIDI  FUGIENTI  CIBOS  OFFERENS.  MoX  ,  V.   5.   SeMEI  MALEDICIT  DaVIDI  ; 
liiNDE    AbISAI    EUM    AD    NECEM    DEPOSCIT  ,    SED   VETAT   DaVID.    InDE  ,    V.    15.   AbSALOM 

Jerusalem  INGREDITUR,  ac  concubinas  patris  publice  violat. 

1.  ^^^^^^^^^umque  David  transisset  pauliilum  montis  verticem  ,  apparuit  Siba  puer 

'/Miphiboseth  in  occursum  ejus,  cum  duobus  asinis  qui  onerati  erant  du- 
centis  panibus  ,  et  ccntum  alligaturis  uvse  passce,  et  centum  massis 
,pala(harum  ,  ct  utre  vini.  2.  Et  dixit  rex  Sibee  :  Quid  sibi  volunt  haec  ? 
Responditque  Siba  :  Asini ,  domesticis  regis  ut  sedeant;  panes  et  pala- 
thse,  ad  vescendura  pueris  tuis  ;  vinum  autem  ,  ut  bibat  si  quis  defecerit 
in  deserto.  3.  Et  ait  rex  :  Ubi  est  fdius  domini  tui  ?  Responditque  Siba 
regi  :  Rcmansit  in  Jerusalem  ,  dicens  :  Hodie  restituet  mihi  domus  Israel  regnum  patris  mei. 
4.  Et  ait  rex  Sibae  :  Tua  sunt  omnia  quae  fuerunt  Miphiboseth.  Dixitque  Siba  :  Oro  ut  inve- 
niam  gratiam  coram  te  ,  domine  mi  rex.  5.  Venit  ergo  rex  David  usque  Bahurim  ;  et  ecce 
egrediebalur  inde  vir  de  cognatione  domus  Saul  ,  nomine  Semei ,  filius  Gera,  procedebatqie 
egrediens  ,  et  maledicebat,  6.  Mittebatque  lapides  contra  David  ,  el  contra  universos  servos 
regis  David ;  omnis  autem  populus ,  et  universi  bellatores ,  a  dextro  et  a  sinistro  latere  regis 
incedebant.  7.  Ita  autem  loquebaturSemei,  cum  malediceret  regi  :  Egredere  ,  egredere ,  vir 
sanguinum  ,  et  vir  Belial.  8.  Reddidit  tibi  Dominus  universum  sanguinem  doraus  Saul ;  quo- 
uiara  invasisti  regnum  pro  eo  ,  et  dedit  Dominus  regnum  in  manu  Absalom  filii  tfli  ;  et  ecce 
premunt  te  mala  tua  ,  quoniam  vir  sanguinum  es.  9.  Dixit  autem  Abisai  filius  Sarvise  regi  : 
Quare  maledicit  canis  hic  morluus  domino  meo  regi  ?  vadam  ,  et  amputabo  caput  ejus.  10.  Et 
ait  rex  :  Quid  mihi  et  vobis  est,  filii  Sarviae  ?  dimittite  eum  ,  nt  maledicat;  Dominus  enim  prae- 
cepit  ei  ut  malediceret  David  :  et  quis  est  qui  audeat  dicere  quare  sic  fecerit  ?  1 1 .  Et  ait  rcx 
Abisai ,  et  universis  servis  suis  :  Ecce  filius  meus  ,  qui  egressus  est  de  utero  meo  ,  quaerit  ani- 
raam  meam  ,  quanto  magis  mnic  filius  Jemini  ?  dimittite  eum,  ut  maledicat  juxta  pr?eceptum 
Domini ;  12.  si  forte  rcspiciat  Dorainus  alTlictionera  raeam  ,  et  reddat  mihi  Dominus  bonum 
pro  malediclione  hac  hodierna.  13.  Arabulabat  itaque  David  et  socii  ejus  per  viam  cum  eo. 
Semei  autcra  per  jugum  montis  ex  latere  contra  illum  gradiebatur,  maledicens,  et  mittens 
iapides  adversura  eura  ,  terramque  spargens.  14.  Venit  ilaque  rex,  et  universus  populus  cum 
eo  lassuS;  et  refocillali  sunt  ibi.  15.  Absalom  autem  et  omnis  populus  ejus  ingressi  sunt 
Jerusalera  ,  sed  et  Achitophel  cum  eo.  1G.  Cura  autem  venisset  Chusai  Arachites  amicus  David 
ad  Absalom  ,  loculus  cst  ad  eum  :  Salvc ,  rex;  salve,  rex.  1  7.  Ad  quem  Absalom  :  Haec  est , 
inquit  ,  gratia  tua  ad  amicum  tuum  ?  quare  non  ivisti  cum  amico  tuo  ?  18.  Responditquc 
Cliusai  ad  Absalom  :  Nequaquam  ;  quia  iliius  ero  quem  elegit  Dominus ,  et  omnis  hic  populus 
ct  universus  Israel  ,  et  cum  eo  manebo.  19.  Sed  ut  et  hoc  inferam  ,  cui  ego  serviturus  sum  ? 
nonne  filio  regis  ?  jsicut  parui  patri  tuo ,  ita  parebo  et  tibi.  20.  Dixit  autem  Absalom  ad  Achi- 
tophel :  Inite  consilium  quid  agere  debearaus.  21.  Et  ait  Achitophel  ad  Absalom  :  Ingredere 
ad  concubinas  patris  lui,  quas  dimisit  ad  custodiendam  domum  ;  ut  cum  audierit  omnis  Israel 
(|uod  fcedaveris  patrem  tuum,  roborentur  tecura  raanus  eorura.  22.  Tetenderunt  ergo  Absalom 
tabernaculura  in  solario ,  ingressusque  est  ad  concubinas  patris  sui  coram  universo  Israel. 
23.  Consiliura  autem  Achitophel,  quod  dabat  in  diebus  illis ,  quasi  si  ([uis  consuleret  Deum  , 
sic  erat  omne  consilium  Achitophel,  et  ciim  esset  cum  David  ,  ^  cum  esset  cum  Absalom. 

1.  Apparuit  Siba  puer  Miphibosktii.  ]  Puer,  id  quapiam  heri  sui,  occurrit  Davidi  cum  annona 

ost,   servus  et  curalor,  qui  omnia  jjona  Miplii-  copiosa,  crimen  falsum  perdnellionis  hero  suo 

boselh  curabat  el  administrabiu.  Improbus  hie  imponens,  ut  patet  c.  19.  v.  26. 

servus  inhians  lieri  suiclaudi  el  miseri  pra)diis,  Palatharum,  ]  id  est  carjcarum  ,  sive  ficuuin 

ut  ea  a  Davide  oblineret ,  e  Jerusulem  ejjressus,  aridarum,  Heb.  fructuuni  aslivorum. 

jino  aniegressus  Davidem  fugientem,  ex  villa  2.  Dickns  :  Hodie  hesxituet  mihi  domus  Israel 


COMMENTAhlA  IN  LIBRU 

nEGNUM  PATRisMEi]  JoiiaUise  ct  avi  Saulis.  Im- 
|)iidens  el  inepta  fuit  hsec  Sibac  in  herum  suum 
AliphihoscUi  calumnia  ,  tum  quiaipsc,  utpote 
claudus  et  elumbis,  incplus  cral  ad  rcgnum; 
tum  quia  de  eo  in  rcgcm  evchcndo  nemo 
cogitabat  :  nam  omnes  Absalomum  sequchan- 
lur  ut  eum  regcm  crearent ;  quare  jure  scrvum 
hunc  ut  iniquum  et  mcndacem  apud  Davidem 
accusal  herus  iNliphib  iseth  c.  19.  26. 

l\.  TUA  SINT  OMNIA,  QU,E  FUERUNT  MlPHIBOSF.TH.  ] 

Nimis  ciio  David  crediditSibce  criminanU  suum 
herum  Miphiboscth  :  ideoqueeum  ut  ingratum 
suis  praediis  privavit,  eaque  dcdil  avaro  Sibae  , 
qui  illa  ambicbat.  Ouate  pcccavil  David,  cum 
lemere  Miphiboseth  innocentem  el  inauditum 
ac  miserabiiem,  atqueamanlissimi  Jonathac  sui 
filium  bonis  omnibus  spoliavit,  eaque  in  Sibam 
ejus  servum  maledicum  transtuht;  ideoque  per- 
misit  Deus  ui  hanc  injuslitiam  gravissima  ab 
alio  scrvo  injuria  compensaret ,  nimirum  ut 
Semci  servus  malediceret  Davidi  suo  prin- 
cipi.  Poslulabai  enim  divina  justitia  ut  qui 
unnm  servum  injuste  locuplclarat,  pcr  alterum 
gravissime  casligarelur.  Discant  hic  princi- 
pes  non  temcre  crcdcre  suis  servis  ,  dum 
alios  criminantur,  ut  in  eorum  opes  vel  ofTicium 
succedani.  Credula  est  principum  suspicio  ct 
ambiiio,  ubi  de  eorum  honore  agilur,  uti  hic 
agebalur  de  regno  Davidis,  cui  nisi  prudenlcr 
et  iorliler  ipsi  principes  resislant,  facile  se  in 
falsilalem  et  injustiliam  adduci  sinent.  Unde 
S.  Bernard.  lib.  1.  de  Consider.  in  fine  :  Ciijus, 
inquit,  calUdissinue  vuipecalce  (nimis  faciliscre- 
dulilalis  ,  quae  datur  caiumniee)  magnorum  ne- 
minem  comperi  salis  cavisse  versutias.  Inde  eis 
ipsis  pro  nihilo  irce  mullcc,  incleque  innocentium 
frequens  addictio  ,  inde  prcejudicia  in  absentes. 
Pressius  ei  niagis  ad  rem  prc-Cscntcm  Auclor 
imperfecii  apud  S.  Chrysostom.  homii.  2.  Rex, 
inquit,  quidquid  adversus  regnuni  suuni  putave- 
ril ,  tolum  verum  cestimat.  Animus  ejus  semper 
suspectus  esi,  regni  zelo  replelus.  Dum  omnia  ti- 
mel,  omnia  suspicatur,  faciie  credit ,  quidquid 
fuerit  suspicaius.  Sicut  vir,  si  zeiel  uxorem  ,  aut 
uxor  virum,  omnem  auditionem  turpcm  credit  de 
ilLo ,  etsi  non  sit  audilio  digna  et  idonea  ul  cre- 
datur  ,  tamen  fidem  auditionis  zelus  commendal. 

5.  NoMmE  Semei.  ]  S.  Hieronym.  in  Tradil. 
ait  hunc  Semei  esse  Nabath  patrem  Jeroboam, 
(|ui  schisma  fccit  ii  Boboam  nepote  Davidis  : 
eique  decem  Tribus  abslulit,  seque  earum  re- 
geui  elTecit  3.  Rcg.  H.  et  seq.  Verum  id  falsum 
esse  liquet,  ex  eo  quod  Semei  fuerit  filius  Je- 
mini ,  ideoque  de  Tribu  Benjamin,  ac  cognalus 
Saulis,  ut  hic  dicitur.  Jeroboam  vero  ejusque 
pater  Nabatli  fuere  ex  Tribu  Ephraim,  ut  palet 
3.  Reg.  11.  26.  Ita  Abul.et  alii. 

Uices  :  Semei  cap.  19.  20.  ail  se  esse  cx  domo 
Joseph  ;  Joseplii  aulem  fiiius  erat  Eplu\iini  ; 
ergo  ScmeieratexTribu  Ephraim.  Besp.  Joseph 
ibi  significare  omnes  decem  Tribus  quarum  una 
erat  Benjamin,  ex  qua  prognalus  erat  Semci, 
dc  quo  plura  ibidem. 

Et  maledicebat  mittebatque  lapides  contra 
David.  ]  Hebraei  tradunt  Semci  quinque  alrocia 
maledicta  et  convicia  in  Davidcm  conjecisse: 
vocilasse  enim  eum  primo  adulterum,  sccundo 
Moabitam ,  tertio  liomicidam  ,  quarto  leprosum, 
quinlo  abominabilcm  ;  idque  colIiguntexS.  Rcg. 
cap.  1.  V.  8.  uti  ibidcm  ostendam.  Fuit  magna 
ha;c  Semei  proicrvia,  impielas,  impudeniia, 


M  II.  REGUM.  Cap.  XVI.  437 

calumnia,  audacia  ,  maledicenlia  seque  ac  im- 
prudcniia  et  stiUtitia  :  poterat  enim  el  debebat 
cogitare  Davidem,  vel  quem  ex  ejus  asseclis 
taniam  improbitatem  caede  cjus  ullurum  ,  uti 
camdem  ultus  est  Salomon  :  sed  ira  et  furor 
eum  excsecavit,  ut  malum  hoc  sibi  obventurum 
non  prospiceret ,  nec  metueret,  ideoque  non 
caveret. 

10.  Et  ait  rex  :  QuiD  mihi  et  vobis  est,  filii 
Sarvi^?]  q.  d.  Quid  mihi  cum  vestra  indigna- 
tione  §t  contentione  contra  Semei  ?  nolo  illam 
mihi  adscribi,  nolo  illius  esse  particeps. 

Dimittite  eum,  ut  maledicat.  ]  Mira  hic  Davi- 
dis  tantre  injuriae  tolerantia  elucet.  Audi  S.  Ambr, 
lib.  1.  de  Davidecap.  6.  Quam  moraliter ,  inquit, 
docuit  quod  injuriarum  tempora,  examina  pro- 
balionum  sint.  Exercelur  bonus  alldeta  conviciis  , 
cxercetur  iaboribus  et  pericuiis ,  ut  dignus  sit  cui 
deferatur  coronajustitice.  Unde  mox  citans  hsec 
Davidis  verba  ;  Quid  milii  et  vobis ,  etc.  excla- 
mat  :  O  allitudo  prudenlice !  O  altitudo  patientice! 
O  devorandce  conlumeiice  grande  invenlum!  Ecce 
verborum  contumeiia parricidii  levavit  cjsrumnam. 
Quis  secum  taiem  non  compenset  injuriam ,  ut 
quem  Iwmoicesit ,  eum  Deus  meiiorum  retributione 
soietur  ? 

Aurca  cst  -.sententia  S.  Basilii  serm.  conlra 
irascentes,  in  editione  Basileensi  :  Neque,  in- 
quit,  in  soLitudinibus  Eclio  sic  integra  ad  eum  , 
qui  vocem  emisit ,  refracla  est ,  veLut  contumeLice 
ad  conviciatorem  revertuntur.  Similis  est  Tertull. 
lib.  de  Patienlia  cap.  8.  Si  parum ,  inquit,  cequa- 
nimiter  audiam  dictum  aliquod  in  me  protervum 
aul  nequam  ,  reddam  ct  ipse  amaritudinis  vicem 
necesse  cst ,  aut  cruciabor  impatientia  muta,  At 
qui  liujusmodi  dictis  aures  obstruxerit  ab  utroque 
incommodo  cripietur ,  neque  Loquens  mcdedicet , 
neque  tacens  affligetur.  Ita  David  suas  aures  ob- 
struel)at  :  Ego  autem,  inquit,  sicut  surdus  non 
audiebam ,  et  sicut  mutus  non  aperiens  os  suum  ; 
et  faclus  sum  sicut  Ixomo  non  audiens  ,  et  non  ha- 
bens  in  ore  suo  redargutiones.  Psal.  37.  v.  l/i 
el  15. 

DOMINUS    EMM    PR/ECEPIT    EI ,     UT   MALEDICERET 

David.  ]  David  ,  sui  adultcrii  el  homicidii  con- 
scius,exhumilitaleetpoenilentiacogilabatDeuin 
misisse  Scmci  (ctiamsi  res  se  aliter  haberet) 
eique  jussisse  ut  haec  scelera  sibi  exprobraret , 
itaque  eum  pro  meritis  castigaret :  Semei  ergo 
fuisse  quasi  lictorem  Dei ;  sed  quod  Deus  vole- 
batex  just;i  virulicta,  hocScmci  fecit  ex  injuslo 
odio  et  malevolcfitia  ,  ac  plura  quam  Deus  jus- 
serat  in  eum  scelera  congcssit  per  calumniam, 
quorum  reus  non  crat  David.  Sic  to  prcecepit 
active  et  proprie  accipitur. 

Secundo  «  prcecepit  improprie  cl  permissive 
accipi  polestpro  permisit ,  vel  potius  pro  decre- 
vit  permittcre  hanc  maledictionem  ,  eamque  po- 
silive  ordinavit  ad  meam  pocnam  ct  supplicium. 
Dcus  enim  videns  Semei  infensum  Davidi,  quod 
a  Saulc  cognatosuo  regnum  ad  se  transtulisset, 
ideoqne  propensum  ad  ei  expulso  et  fugitivo  ma- 
ledicendum ,  ex  proposito  voluit  permittere  ut 
haec  ejus  malevolentia  in  opus  maledicenliae 
exiret,  i<Ique  directe  et  positive  ordinavit  a<l 
hunc  finem ,  ut  scilicet  Davidis  peccata  per  eam 
casligarcntur  et  punirenlur.  Unde  pro  prcecepit , 
Hebr.  et  Scptuag.  habent,  dixit,  idest,  decre- 
vit,  statuit,  ordinavit,  scilicet  permittere  hanc 
malignilatcm  ,  ut  per  cam  me  pro  peccatis  af- 
tligat,  q.  d.  Ego  peccatis  meis  haec  ei  plura 


aSS  COMMIiNTABIA  IN  LIBP. 

commerui ;  malediciio  haec  est  jusla  scelerum 
meorum  vindicta  mihi  i\  Deo  decrela  elirrogata  : 
qiiare  me  eamdem  ()alienLer  lolerare,  et  de 
manu  Dei  suscipere  oportet,  uli  filius  peccans 
patienter  el  amanter  suscipil  nagellationc-m  pa- 
iris  :  Deus  enim  ulitur  impiorum  impietate, 
quasi  torlore  ad  piorum  eirala  puniendum.  Sic 
l)rcecipere  vel  mandare  accipilur  pro  ordinare 
si\e  jubendo  s\\e  permiltendo  ,  Mallh.  19.  v.  7. 
Moysesmandavit  dare  libellum  repudii;  mandavit, 
idest,  permisit  repudiare  uxorem ,  sed  id  per- 
millens ,  mandavit  ut  non  repudielur  uisi  [)er 
libelliim  publica  aucloritate  judicis  conscrip- 
lum.  Sic  1.  Reg.  13.  H.  dicitur  Deus  prcBcepisse, 
jd  est,  ordinasse  Davidi  ut  regeret  Israel ;  et 
corvis  mandasse ,  id  cst,  ordinasse  ut  pascerent 
Eliam,S.  Reg.  17.  li.  alioqui  enim  corvi ,  cum 
careant  ratioue  ,  prcccepti  proprii  sunt  incapa- 
ces.  Sic  3.  Reg.  22.  22.  Deus  da^moni  volenli  de- 
cipere  regem  Achab  £lit  :  Egredere ,  et  fac  ita, 
id  est,  permilto  ut  ita  facias.  Impii  enim  ita 
pendent  et  reguntur  a  Dei  providentia,  ut  non 
possintquidquam  agerenisi  habeantejusp/acei, 
liocest  permissionem  non  negativam,  sed  posi- 
livam.  Sicut  in  Rep.  non  possunt  degere  usu- 
rarii  et  merelrices ,  nisi  habeant  placet  ,  et 
permissionem  posiiivam  principis  et  aulne  ter- 
restris.  Et  hoc  significat,  tto  prcecepit ,  kl  asl , 
ordinavit.  Ita  S.  Ambros.  Apolog.  Davidcap.  6. 
Non  accusat  Dominmn,  inquit,  quasi  auclorem 
'  injurice,  sed  magis  Laadat ,  qudd  patiatur  nos 
viinora  perpeti ,  ut  majorem  veniam  peccatorum 
adipiscamur.  ElS.  Bernard.  serm.  36.  Prorsus , 
ail,  vir  secandimi  cor  Dei,qui  de  corde  Dei  ferebat 
senlentiam.  Sceviebat  lingua  maledica  ,  et  ille  in- 
tendebat  quid  in  occulto  ageret  Deus.  Vox  maledi- 
centis  in  auribus,  et  aninius  inclinabat  se  ad  be- 
nedictionem.  Numquid  in  ore  blasphemi  Deus  ? 
Absit ;  sed  eo  usus  est  ad  liumiliandum  David.  Nec 
latuit  Proplietam,  quippe  cui  incerta  et  occulta 
sapienticB  sucB  manifestaverat  Deus.  Et  ideo  dicit: 
Bonum  milu  quia  humiiiasli  me. 

Tropol.  imitcmur  Davidem  qui,  cum  male- 
diceretur  aSemei,  cogitabat  de  peccatis  suis, 
quibus  id  nierilus  erat,  ideoque  patienter  idip- 
sum  lulit.  Ila  S.  Gregor.  31.  Moral.  17.  Tunc, 
ail,  illata  convicia  bene  toleramus,  cum  in  secreto 
mentis  ad  maiaperpetrala  recurrimus,  et  majora 
nos  meritos  videmus.  Dicat  ergo  paliens  etpoeni- 
tens  sibi :  Ego  Deum  lelhaliter  offendi  ;  ego  me- 
ritus  sum  in  aeternum  ardere  iu  gehenna,  sul)- 
sannari  et  cruciari  a  dsemonibus.  Non  ferym 
ergo  vcrbulum  lioc  maledicum  et  mordax  ?  Imo 
vero  patiar  verbaquselibet  etquantalibet,  potius 
(|uam  verbera.  Verba  enim  aurem  feriunt,  ver- 
bera  pulsant  dorsum.  Audi  S.  Chrysost.  in 
Psaim.  38.  2.  Cummaledictis  me  incesseretSemei, 
peccatum  ame commissum  revocavi  in  memoriam, 
considerans  quoU  propter  ipsum  maledictis  appetor 
ct  punior ,  et  regia  expulsus,  fuga  cogor  mece 
salali  consulere.  Et  Theodor.  Conviciis ,  inquit, 
affectus ,  peccati  memini,  et  stimulis  6  peccato 
emissis  configebar ,  reputans  hanc  esse  causam  , 
cur  ego  maledictis  afficiar ,  et  tyrannide  oppri- 
mar  ,  et  d  regiis  domibus  exactus  fugere  cogar. 
AcctHlitS.  Greg.  1.  31.  Moral.  c.  17.  David,  inquil, 
cxsurgentem  contra  se  fdium  fugiens  ,  reduxit  ad 
animum  malum  quod  perpetravit ,  et  cequanimitcr 
pertulit  qnod  audivit,el  contumeliosa  verbanon 
lam  convicia-quam  adjutoria  ,credidit ,  quibus  se 
purgari ,  sibique  misereri  posse  judicavit.    Leve 


UM  II.  REGUM.  Cap.  XVI. 

qaippe  videtur  qadd  injuria  percutimur ,  dum  in 
actione  nostra  perspicimus ,  quia  pejus  est  quod 
meremur ;  sicque  fit  ut  contuineliis  gratia  magis 
qucim  ira  debeatur.  H;ec  ad  verbum  ex  S.  Greg. 
iransscripserunt  Eucherius  ( verius  Beda  )  et 
Angelomus.  Audi  denique  S.  Ambr.  lib.  1.  Offic. 
cap.  6.  Ibat ,  'iaqu\[,  tanquammutus  et  humilia- 
lus ,  ibat  tacens :  nec  movebatur,  cum  vir  appella- 
retur  sanguinis,  qui  erat  conscius  proprice  man- 
suetudinis.  Non  ergo  movebalur  conviciis,  qui 
abundabat  bonorum  operumconscientia.  Itaque  is 
qui  cito  injuria  movetur ,  facit  se  dignum  videri 
contumeiia,  dum  vult  eaindignus  probari.  Melior 
est  itaque  qui  contemnit  injuriam ,  qucim  qui  do- 
let.  Qui  enim  contemnit ,  quasi  non  sentiat ,  itu 
despicit  :  qui  autem  doiet ,  quasi  senserit ,  tor- 
quetur. 

Dices  :  S.  Aug.  lib.  de  gratia  etlib.  arb.  c.  20. 
ait  :  Deus  volantatem  Semei  vilio  suo  malam  in 
lioc  peccatum  maledicendi  Davidi  inclinavit.  Ergo 
positive  fuit  auctor  malediciionis  el  peccaii , 
quod  absit.  Resp.  inctinavit ,  id  est ,  inclinatam 
ad  maledicendum  tenuit,  direxit,  frenavii  ,  et 
impedivit  ne  in  alium  quam  Davidem  sese  ex- 
sereret,  ac  permisit  ut  in  eum  omne  rancoris 
virus  sui  effunderel.  Sicut  qui  leonem  ligalum 
catena  manu  tenet ,  cum  objectis  variis  canibus 
non  permiitit  eum  in  illos  insilire,  sed  tantum 
in  certum  aliquem  molossum,  tuncque  funeni 
laxat,  eumque  dimittit  ut  eum  invadat,  cum 
eoque  duellet,  hicdicitur  leonem  immisisse  in 
molossum,  etiamsi  active  et  positive  non  immi- 
serit,  sed  tantum  laxato  fune  dimiserit  et  per- 
miserit  utmolossum  aggrederelur  :  similimodo 
Deus  hic  egit  cum  Semei ,  agitque  cum  ejus  si- 
milibus.  Unde  subdit  S.  August.  Dixit  Deus  Se- 
mei ,  ut  maiediceret  Davidi ,  id  est ,  cor  ejus  ma- 
lum  misit  vel  dimisit.  Tantum  emiu  vult  S.  Aug. 
docere  corda  houiinum  etiam  impiorum  etma- 
levolorum  esse  in  maau  Dei ,  eaque  iia  concludi 
et  coerceri ,  ut  non  nisi  ad  id  quod  ipse  volue- 
rit ,  convertanlur ,  nec  alio  quam  quo  ei  libuerit 
ferri  et  erumpere  nequeant ;  Deum  enim  eis  uti 
ad  puniendos  illos  ,  quos  ille  punire  voluerit. 
Hinc  cap.  23.  S.  August.  t6  Deus  obdurat ,  expo- 
nit,  obdurari  permittit  Pharaonem  et  similes 
reprobos,  addilque  non  Deum ,  sed  liberum 
eorum  arbitrium  proprie  el  positive  seipsum 
obdurare.  Denique  addit  cap.  20.  Deum  haec 
operari  incordibusiuipioium  per  Angelos  bonos 
vel  malos.  Boni  haec  mala  operanlur  indirecte 
et  objective,  mali,  directe  et  impulsive. 

11.  ECCK  FILIUS  MKUS  QUI  EGRE-^SUS  EST  DE  UTERO 
MEO,   QU/ERIT   ANIMAM     M  EAM.  ]  TUUC  Psaluium    3. 

composuit  David ,  eoque  Dei  opem  invocavit 
dicens  :  Domine,  quid  mniliplicali  sunt  qui  tribu- 
lant  me?  Ubi  S.  Chrysosl.  Qui  ex  me  genitus  est , 
iiiquil,  contra  me  est ,  sccl  tu  es  pro  me.  Mea  me- 
cum  viscera  beiium  gerunt ,  meus  popalus.  Post 
Abscdomum  meus  contra  me  armatur  exercitus. 
Oves  mece  lupi  facli  sunt ,  et  leones  agni ,  et  canes 
rabie  percili ,  agnelli ,  et  cornu  petentes  tauri , 
arietes  ;  non  propler  meipsum  afficior  iristitia  , 
sed  iilorum  doieo  exitium. 

12.  Si  FORTE  RESPiciAT  DOMiNus.  ]  S.  Ambros. 
lib.  1.  de  oflic.  cap.  i8.  noiai  hic  tres  rationes  , 
quibus  David  probat  sibi  tolerandam  esse  hanc 
Semei  maledicenliam.  Vide ,  inquit,  quomodo 
ct  humiiitatem  et  Jusliliam  et  prudenliam  eme- 
rendce  d  Domino  gralice  reservaverit.  Primo  dicil: 
Ideo  maiedicit  mihi,  quia  Dominus  dixit  iiii  ut 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  11 

maledical;  habcs  humiUtaleni,quia  ea  (juredivinitus 
iniperabanlur ,  (equanimiler  quasiservulus  fcrcnda 
urbitrabatur.  Ilerum  dixit  :  Ecce  filiusnieus ,  qui 
cxivilde  venlre  meo,qucerit  aniinainnieam.  Habes 
Justitiam;  si  etiim  d  nostris  graviora  patiniur  , 
cur  indignc ferimus quce infcruntur  ab  alienis?Ter 
tioail:  Dimitte  illuin  ut  maledicat ,  quoniam  dixil 
ilUDominus;  ul  videat  humiliationem  meam  et  re- 
Iribuat  mihi  Dominus  pro  maledicto  hoc.  Nec  jam 
sotum  conviciantem  pcrtuUt ,  sed  etiam  lapidan- 
tem  ,  et  seqaentem  illcesum  rcUquit  ,  qiun  eliani 
post  victoriam  petenti  veniam,  libenter  ignovit. 
Quod  eo  inserui,  ut  Evangelico  Spiritu  sanctum 
David  non  solum  inoffensum ,  sed  etiam  gratum 
fuisse  convicianti  docercm ,  et  delectatum  polius 
qudm  exasperatuni  injuriis;  pro  quibus  mercedem 
sibi  reddendain  arbilrabatur. 

21.    I.NGREDEIIE    AD    COKCUBINAS     PAXniS    TUI.   ] 

Quinta  cst  haec  pceiia  Daviclis,  illaquecongrna 
culpee.  Sicut  enim  ipse  violaverat  secrelo  Betli- 
sabee  ;  sic  Absalom  violavil  ejus  concubinas,  iil 
esl ,  secundarias  iixorcs  ,  non  secreto  ,  sed  pu- 
blice  in  conspectu  tolius  populi;  qucTB  magna 
fuit  impudenlia  ,  impietas  et  libido.  Dedit  Aiisa- 
lomo  boc  consilium  vaier,  sed  impius  Achito- 
pliel ,  ejusque  causam  subjecit  dicens  : 

Ur  ,  CUM  AUDIEniT  OMMS  ISRAEL  QUOD  FOEDAVE- 
RIS    PATRI  M  TUUM  ,   ROBOUENTUR  TECUM    MANIJSEO- 

RUM,]  ul  scilicet  sciant  le  implacabiie  contra 
pa^trem  odium  concepisse  ,  itaque  excludalur 
omnis  spes  et  limor  reconciliationis  cum  eo, 
alque  hac  ralione  confirmentur  et  roborentur 
in  couspiratione  tua  contra  ipsum  promovenda 
et  perficienda.  Multi  enim  prudentes  metuebant 
se  jungere  Absalomo  ,  eo  quod  cogitarent  :  Ab- 
salom  quasi  filius  facile  reconciliabitur  patri , 
idque  curabit  pater ;  sed  ipse  tunc  suam  iram 
et  vindictam  in  nos  convertet  et  evomet.  At  jam 
videntes  eum  violasse  uxores  palris,  judica- 
bant  eum  csse  irreconciliabilem  patri,  ideoque 
roborabantur  in  sua  cum  eo  contra  patrem 
conjuralione.  Ita  Theod.  Timens ,  inquit,  Achi- 
tophel  ne  natura  eos  (Davidem  ct  Absalomum  ) 
rursus  conjungeret ,  deinde  si  fieret  conciUatio , 
pcenas  daret  proditionis ,  extremam  illam  sugge- 
rebat  iniquitatem ,  ut  reconciUalioni  nuUus  pa- 
teret  aditus.  Slatim  autem  deditpcenas  illius impice 
et  nefaricB  suasionis :  et  quoniam  inpalrem  armavit 
fiUum  ,  ipse  rursus  in  se  armavit  manus ,  et  iis 
laqueum  coUo injiciens  miserrimum sustinuit  finem. 
Nam  cum  adrerum  finem  prcBvidendum  esset  ido- 
neus ,  non  admissa  ejus  suasione  Davidis  futuram 
credidit  vicloriam;  et  limens proditionem  sua  manu 
de  se  sumpsil  supplicium. 

22.  Tetenderunt  ergo  Absalom  (in  Daiivo  ) 
TABERNACULUM  iN  soLARio ,  ]  hoc  est  in  tabulalo 
sive  leclo  ( tecta  enim  in  Judaea  erant  plana 
(|uasi  tabulata)  uta  totopopulo  conspici  posset; 
populus  enim  videbat  concubinas  ingredienies 
labernaculum,  et  post  eas  sequentem  Absalo- 
mum,  uli  faciunt  fornicatores  sequentes  suas 


REGUM.  Cap.  XVI.  /i39 

pellices  in  forniciiius  ;  aclum  vero  ipsum  tur- 
pem  iioii  videbat,  quia  tabernaculum  vclabalur 
corliiiis  :  alioqui  eiiim  res  h.x^c  fuissel  nimis  im- 
pudens  el  poi)ulo  exsccrabiiis,  uli  idcirco  fuit 
Cynicoruni  sccta  ,  qiiorum  parens  fuil  Diogenes, 
qui  ob  caninam  lianc  iuverecundiam  diclus  est 
Cynicus,  id  est ,  caninus. 

Ingressusqxje  est  adconcubinas  patris  sui  co- 
RAM  UNivERso  IsRAEL.  ]  Audi  Salviauum  lib.  2. 
de  Providentia  :  Impurior  nescias ,  an  crucntior 
filius  ;  quia  interficere  patrem  non  potest  parrici- 
dio ,  fccdat  inceslu ,  et  quidem  incestu  prceter  in- 
ccsli  nefas ,  per  industriam  accumulandi  sceleris 
elalo ;  cum  utique  facinus ,  quod  etiam  secreta 
abominabile  facerent ,  persecutor  parentis  pubUce 
perpetrarel  :  sciUcet  ut  feraUssimo  crimine  non 
pater  tanlum  absconsus  deformaretur  ,  cum  oculi 
etiam  totius  orbis  publico  fcedarentur  incestu. 

23.  CONSILIUM    AUTEM    AcniTOPHEL,    ClC.   QUASI 

si  Qiis  CONSULERET  Detjm  ,  ]  id  csl,  habcbatur 
ab  omnibus  prudeniissimum  etdivinum,  q.  d. 
Consilium  Achitophel  seslimabatur  quasi  ora- 
culum.  Nimirum  homo  versipelliselimpius  ac- 
commodabat  se  tempori  et  personis,  ac  Davidi 
l)io  pia  dabat  consilia  ,  Absalomo  aulem  impio , 
impia  :  qu.x'  prudeiilia  erant  secundiim  diabo- 
lum,  ai  iioii  secundum  Deum.  Erant  enim  ap- 
posita  ad  vovendain  ejus  ambitionem  et  tyranni- 
dem  ,  scd  opposita  virtuti  ,pietatiet  obedientise, 
qunm  filius  dcbet  patri.  Sic  et  hodie  in  aulis 
Principum  non  desunt  consiliarii,  qui  ad  om- 
nem  ventum  auramque  Principis  se  suaquecon-» 
silia  inlleclant,  ut  cum  probo  sint  probi  ,  cum 
improboimprobi.Noiusfuiinuper  in  AngliaCon- 
siliarius  magui  nominis,  qui  cum  Maria  Regina* 
Catholica  cral  Calholicus,  fingcbatque  se  mire 
dcvotum  ei  piuni;  ac  succedenie  Elisabetha  in 
fid(!  hcierodoxa  larvam  dctraxit,  gessitque  seut 
luTcreticum,  et  Caiholicos  perseculus  est :  idem 
tamen  volcbal  liaberi  a  Catholicis  Calholicus. 
Cupiebatenim  audire  polilicus  ,  et  omnibuspla- 
ccre ,  omniumque  graliam  inire.  Unde  cum  qui- 
dam  epatribus  Societatis  nostrae  (qui  mihi  h.tc 
iuBelgioolimnarravil)  in  Angliacaptus  ab  eo  se- 
creio  rogaretur  ,  quid  Transmarini  ei  principes 
Calbolici  de  se  scntirent ,  argute,  sed  apposite 
vereque  respondit  :  Domine  ,  ipsi  asserunt  te 
imilari  orbes  inferiorescoelorum  qui  seqnuntur 
motum  primi  mobilis;  sic  enim  te  sequi  nutum 
motumque  Reginae.  Talis  quoque  fuit  Volsaeus 
ille,  qui  Henrico  VIII  ut  (^jus  libidini  assenla- 
retur,  repudii  Gatharin.Te  iixoris,  indeque  om- 
nium  Anglise  malorum  fuit  causa.  Unde  justo 
Dei  judicio  in  Henrici  VIII  indignationem  in- 
cidit,  misereque  periit  dicens  :  Quiamagis  pla- 
cere  studui  Regi  qudm  Deo ,  hinc  Juste  Dei  irani 
incu7Ti ,  et  regis  gratiam  amisi ,  uti  refert  San- 
derus  in  schismate  Anglicano.  Utinam  nostri 
Achilopheles,  ejus  exitum  intuenies  ,  ejusdem 
mores  et  consilia  politica  detestarentur,  ac 
ejus  suspendio  saperenl,  ne  similem  mortem 
praesentem  et  aelernam  sibi  consciscerent ! 


/ji,0  GOMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Gap.   XVII. 

CAPUT  DECIMUM  SEPTIMUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

ACHITOPHEL  VAFRUM    UTILEQUE  CONSILIUM   DAT  AbSALOMO  J  SED  ILLUD  DISSIPAT  ChUSAI  , 
QUllLLUDV.    15.   CURAT  RENUNTIARI    DaVIDI  ,    UT    SIBI  FUGA    CONSULAT  ,    TRANSEATQUE 

Jordanem.  Quare  V.  22.  transit  eum  David  ,  sequitur  Absalom.  Mox  v.  27.  Sobi  , 
Machir  et  Berzellai  annonam  castris  Davidis  inferunt. 

1 .  I^^^^i^^^^ixit  ergo  Achitophel  ad  Absalom  :  Ellgam  mlhi  duodecim  millia  virorum, 

""       let  consurgenspersequar  David  hacnocte.  2.  Et  irruens  super  eum  (quip- 

'pe  qui  lassus  est ,  et  solutis  manibus )  percutiam  eum  ;  cumque  fugerit 

omnis  popuUis  qui  cum  eo  cst ,  percutiam  regem  desolatum.  3.  Et  redu- 

cam  universum  popukim  ,  quomodo  unus  homo  reverli  solet  j  unum  enim 

virum  tu  quseris;  et  omnis  populus  erit  in  pace.  h.  Placuilque  sermo  ejus 

Absalom  ,  et  cunctis  majoribus  natu  Israel.  5.  Ait  autem  Absalom  :  Vo- 

cate  Chusai  Arachiten,  et  audiamus   quid   etiam  ipse  dicat.  6.  Cumque  venissel  Chusai  ad 

Absalom,  ait  Absaiom  ad  eum  :  Hujuscemodi  sermonem  locutus  est  Achilophel  :  Facere  de- 

l)emus,  an  non  ?  quod  das  consilium  ?  7.  et  dixit  Chusai  ad  Absalom  :  Non  est  bonum  consi- 

lium  ,  quod  dedit  Achitophel  hac  vice.  8.  Et  rursura  intulit  Chusai  :   Tu  nosti  palrem  tuum  , 

et  viros  qui  cum  eo  sunt ,  esse  fortissimos  et  amaro  animo  ,  veluti  si  ursa  raptiscatulis  in  saltu 

•sseviat ,  sed  et  pater  tuus  vir  bellator  est ,  nec  morabitur  cum  populo.  9.  Forsitan  nunclatilat 

in  foveis,  aut  iu  uno  ,  quo  voluerit,  loco  ;  et  cum  ceciderif,  unus  quilibet  in  principio  ,  audiet 

(luicumque  audierit ,  et  dicet  :  Facta  est  plaga  in  populo  qui  sequebatur  Absalom.  \  0.  Et  for- 

tissimus  quisque ,  ciijus  cor  est  quasi  leonis ,  pavore  solvetur;  scit  enim  omnis  populus  Israel 

fortcm  esse  patrem  tuum  ,  et  robustos  oranes  qui  cura  eo  sunt.  11.   Sed  hoc  mihi  videtur 

rectum  esse  consilium;  congregetur  ad  te  universus  Israel ,  a  Dan  usque  Bersabee ,  quasi 

arena  raaris  innumerabilis,  et  tu  eris  in  medio  eorum.  12.  Etirruemus  super  cum  iu  quocum- 

que  loco  invenlus  fuerit ,  et  operiemus  eura  ,  sicut  cadere  solet  ros  super  lerram  et  non  relin- 

quemus  de  viris  qui  cum  eo  sunt,  ne  unura  quidera.  13.  Quod  si  urbem  aliquam  fuerit  ingres- 

sus ,   circumdabit  omnis  Israel  ciyitati  illifunes,   et  trahemus  eam   iu  torrentem  ,  ut  non 

repeiiatur  ne  calculus  quidem  ex  ea.  14.  Dixitque  Absalom  ,  et  oranes  viri  Israel  :  Melius  est 

consiliura  Chusai  Arachitae  consilio  Achitophel ;  Domini  aufem  nutu  dissipatum  est  consilium 

Achitophel  utile,  ut  induceret  Dominus  super  Absalora  malum.  15.  Et  ait  Chusai  Sadoc  et 

Abiathar  sacerdotibus :  Hoc  et  hoc  modo  consilium  dedit  Achilophel  Absalom  ,  et  senioribus 

Israel ;  et  ego  tale  et  tale  dedi  consiliura.  16.  Nunc  ergo  mittile  cito  ,  et  nuntiale  Dayid  dicen- 

tes  :  Ne  moreris  nocte  hac  in  campestribus  deserti ,  sed  absque  dilatioue  transgredere;  ne  forte 

absorbealur  rex ,  et  omuis  populus  qui  cum  eo  est.  17.  Jonathas  autem  et  Achimaas  stabant 

juxta  fontera  Rogel ;  abiit  ancilla  et  nuntiavit  eis ;  et  illi  profecli  sunt,  ut  referrent  ad  regera 

David  nunliura  ;  non  enira  poterant  videri ,  aut  introire  civilatcra.  18.  Vldit  autera  eos  quidam 

puer ,  et  indicavit  Absalom  ;  illi  vero  concito  gradu  ingressi  sunt  domum  cujusdam  viri  in  Ba- 

gurim  ,  qui  habebat  puteum  in  vestibulo  suo  ,  et  descenderunt  in  eum.  19.  Tulit  autem  mu- 

lier ,  et  expandit  velamen  super  os  putei,  quasi  siccans  ptisanas;  et  sic  latuit  res.  20.  Cum- 

que  venissent  servi  Absalomin  domura  ,  ad  raulierem  dixerunt  :  Ubi  est  Achimaas  et  Jonathas? 

Etresponditeis  raulier  :  Transierunt  festinanter  ,  gusfata  paululura  aqua.  At  hi  qui  quaerebant, 

cura  non  reperissent ,  reversi  sunt  in  Hierusalem.   21 .  Cumque  abiissent,  ascenderunt  illi  de 

puteo  ,  et  pergentes  nuntiaverunt  regi  David ,  et  dixerunt  :  Surgite  ,  et  transite  cito  lluvium , 

quoniam  hujusmodi  dedit  consilium  contra  vos  Achitophel.  22.  Surrexit  ergo  David  et  omnis 

populus  qui  eum  eo  erat ,  et  transierunt  Jordanem  ,  donec  dilucesceret ;  et  ne  unus  quidem 

residuus  fuit,  qui  non  transisset  fluvium.  23.  Porro  Achitophel,  videns  quod  non  fuisset  factum 

consilium  suum  ,  stravit  asinum  suum  ,  surrexitque  et  abiit  in  domumsuam  et  incivitatem  suam; 


C3MMENTAR1A  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  XVII.  ii4l 

ft  (llsposita  domo  siia,  SDSpeiulio  interiit,  et  sepiiltiis  est  in  sepulcro  patris  sui.  24.  David 
autcm  venit  in  caslra,  et  Alsalcm  transivit  Jordancm,  ipse  et  omnes  viri  Israel  cum  eo. 
25.  Amasam  vcro  constituit  Absalom  pro  Joab  supcr  excrciliim;  Amasa  autem  erat  filiusviri, 
qiii  vocabaliir  Jetra  de  Jesraeli;  qui  ingressus  est  ad  Abigail  filiam  Naas,  sororem  Sarviae,  quae 
fnit  maler  Joab.  26.  Et  castramelatus  est  Israel  cum  Absaiom  in  terra  Galaad.  27.  Cumque 
venisset  David  in  caslra,Sobi  filiusNaas  de  Kal-.balh  filiorum  Ammon,etMachir  filius  Ammihel 
de  Lodabar,  ct  Berzellai  Galaadites  dc  Rogelim ,  28.  obfulerunt  ei  stratoria  ,  et  tapetia  ,  et 
vasa  fictilia  ,  frumenfum ,  et  hordeum,  ct  farinam,  ct  polentam  ,  et  fabam  ,  et  lentem  ,  et 
frixum  ciccr ,  29.  et  mel,  et  butyrum ,  oves ,  et  pingues  vitulos,  dederuntque  David  ,  et 
populo  qui  cum  eo  erat,  ad  vescendum  ;  suspicali  enim  sunt  populum  fame  et  siti  fatigari  in 
descrto. 


I .  Pep.sequar  David.  ] Eral  hoc  utile  consiliiiin. 
Si  enim  Acliilopliel  fiigientcm  Davidem  e  vesli- 
gio  ,  ciim  lecto  miliie  fuisset  inseculus  ,  ulique 
eum  inermeni  ,  deserium  ei  imparatiim  opprcs- 
sissel  :  at  cum  ,  suadenie  Clnisai ,  interjecia 
fuii  mora  ,  David  undiqiie  sul)dilos  ad  se  con- 
vocavit,  armavit,  in  aci<  m  dis|)Osuit ,  ilaqiie 
conlligens  cum  rudi  populo  Absaloniieum  pro;^- 
iravit.  Celtritas  enim  in  bellis  plurimum  valet. 
Cnde  illud  Jiilii  Ca^saris  :  Vcni ,  vidi ,  vici.  Et 
illud  Caroli  V  :  Veni ,  vidi ,  sed  vicit  Christus. 
Atidi  ipsum  Carsarcni  contra  Pompeium  dimi- 
cantem  ,  apud  Lucaniim  ,  lib.  1  : 

Dum  trepidant  nullo  firmalae  robore  p.iftes  , 
Tolle  moras  :  semper  nocuit  differre  paralis. 

Ciim  cnim  ,  ut  narrat  riutarchus  in  Apopht. 
Rom.,  Pompeius  insiriictam  acii  m  apud  Phar- 
salum  inihi  consistere  ,  et  lioslem  operiri  jus- 
«isset;  Csesar  dixil  illiini  errasse,  qui  vim  ,  im- 
peiiim  ac  diviniim  .•ifllatnm  animorum  ad  in- 
ciirsioncm  paratorum  mora  relaxassei. 

9.    FORSITAN    NCKC    LATITAT   IN  FOVEIS  ,  ]   q.    d. 

Eliamsi  invadamus  casira  Davidis,  ut  suadet 
Achitopbel  ;  forle  non  invcnirmus  cum  ,  quia 
ipse  sese  in  antris  absconderii ;  scit  enim  se  a 
le  quaeri  ,  nec  tibi  posse  resistere.  Difleramus 
rrgo  donec  lotum  Israeltm  congregemus  ,  qui 
eum  distribulis  acii  bus  pcr  onines  montes  , 
valles  ,  sylvas  ,  anira  et  speluncas  perscruten- 
lur  ,  obsideant  et  capiant. 

II.  CONGRECETVR  AD  TE  UNlVEFStS  ISRAEL.]  NOU 

hoc  volebal  Chusai ,  sed  id  siise  senlentiac  prae- 
lexuit  ,  nl  daretiir  mora  Davidi  ad  fugiendum 
et  comparandum  praelium.  Folilice  discant  hic 
principes  rebellionem  ct  seditionem  omni  ratio- 
ne  ei  modo  esse  pra:cavendam  ,  curandumquc 
ne  oriatur  ;  si  auleni  jam  oila  sit  et  conflala  , 
injiciendas  ei  esse  moras  el  rcmoras  ;  lum  quia 
furor  populi  et  animorum  ardor  tcmpore  lan- 
gucscit  et  subsidit  ;  tum  quia  princeps  contra 
illam  interim  se  munire  et  aimare  polest ,  ac 
cousilia  miilia  capiare  ad  cam  discutiendam. 
Mullis  id  cxemplis  d(monslrare  posscm.  Lnum 
tantum  afferamFabii  maximi,  qui  a  moraquam 
Uimultuantibus  ,  acpraseriim  Annibali  adpra-- 
lia  fervcnli  et  ardcnti  injiciebal,  cognominalus 
csl  Canclator  ,  de  quo  illud  : 

Unus  homo  nobis  cunctando  restituit  rem. 

Ipso  enim  ,  ut  ail  Pliitarchus  in  rjus  Vila  :  Cum 
hosles  iritelligcrct  difficitltale  laborare  stipendii  , 
eunctandiim  ccnsuit  Rcmanis  ,  ncc  ptignandum 
cinn  homine  qui  cxercilum  habcret  mullis  ad  id 
ipsum   duratuvi  prniiis  ;    ccetcrum  sulmilt(vda 

CORNEL.    A   LAPIDE.    TOM.    II. 


sociis  auxitia ,  oppidaqiie  in  potestate  tenenda , 
dum  vigor  ille  per  se  Annibalis  ,  sicut  flamma 
exigua  et  levi  excitata  vi  marcesceret.  Audi  rur- 
sum  quid  co  scrihat  Julius  Froniinus,  lib.  6. 
Stralag.  cap.  1  :  Fabius  Maximus  non  ignarus 
Galtos  et  Samnites  primo  impetu  prcBvalere  ,  5«o- 
rum  autem  infatigabiles  spirilus  inter  moras  de- 
certandi  cliam  incalescere ,  imperavit  militibus  ut 
contenti  essent  primo  congressu  suslinere ,  ut  hos- 
tem  mora  fatigarent  ;  quod  ubi  successit,  admoto 
etiam  subsidio  suis  ,  in  prima  acie  universis  viri- 
bus  oppressum  fudit  hostem.  Sic  Chusai  hic  inji- 
ciens moras rebellioni Absalomi,  eam dissipavit. 

13.    ClRCUlMDABIT  OMNISlSRAEL  CIVITATI  ILLl  FD- 

NES.  ]  Est  hyperbole  signiflcans  magnitudinem 
virium  et  exercitus  ,  q.  d.  Tantum  populi  nume- 
rum  ,  tantas  copias  colligemus,  ut  possimus 
funibus  civiiatem  circumdare(  utita  ioquar)  et 
trahere  in  ruinam. 

l^.    DOMINI    AUTEM    NUTU    DISSIPATUM   EST   CON- 

siLiiM  AcniTOPHEL  tTiLE.  ]  Qua  ratioue  id  fecerit 
Deus  ,  dixi  c.  IZi.  v.  31. 

16.  Et  aitChi)sai,Sadoc  etAbiathar  sacerdo- 
TiBcs,  ]  scilicet  summis  ,  hoc  est  Pontificibus  ; 
crant  ergo  tunc  duo  Pontifices  ,  scilicet  Sadoc 
descendens  ex  Eleazar  primogenito  Aaronis  fi- 
lio  ,  et  Abiathar  descendens  ex  Heli  ct  Ilhamar 
juuiore  Aaronis  filio  :  quare  potior  et  dignior 
erat  Sadoc  ,  unde  priore  loco  semper  ponilur 
anie  Abiathar,  causam  dedi  superius. 

17.  KON  ENIM  POTERANT   VIDERI  ,    AUT   INTROIRE 

civiTATFM  ,  ]  q.  d.  Achimaas  et  Jonathas  explo- 
raiores  Davidis  ,  non  audcbant  palam  ingredi 
urbem  ,  >6eque  osienlare  Jerosolymae  ;  quia 
poriae  t^jus  arcte  a  vigilibus  custodiebantur ,  ^ 
quibus  fuissent  agniti  caplique  :  idcirco  missa 
est  ad  eos  ancilla  ,  quae  ad  eos  dicta  factaque 
Chusai  deferret  ,  ut  ipsi  eadem  renunliarent 
Davidi. 

18.  VlDIT   AETEM    EOS   QUIDAM    PUER.   ]    Hebrjel 

apud  S.  Hieron.  Iradunt  hunc  puerum  fuisse 
filium  anciliae  ,  quae  nunlium  a  Ponlificibus  per- 
lcrebat  ad  eorum  filios  Jonaihan  et  Achimaas  , 
ut  ipsi  idipsum  rcferrent  Davidi  :  verum  incer- 
tum  est  quis  fuerit  hic  puer  ;  grandior  enim 
fuit ,  ulpole  qui  idipsum  retulit  Absalomo,  ut 
cjus  gratiam  iniret,  nec  verisimile  est  eum  vo- 
luisse  accusare  matrem  suam  ,  eamque  in  pe- 
riculum  viiae  conjicere. 

19.  QuARE  siccANS  PTisANAS.  ]  Ptiscina  vox 
Graeca  est  ,  significans  hordeum  vcl  Irilicum 
decorlicatum  ;  TiTtscu  cnim  esi  purgo  ,  decoi- 
tico  ,  lundo.  Fil  enim  ptisana  ex  aliis  frugibus, 
ait  Dioscor.  lib.  2.  Apud  Columellam, /7^'5a«a 
tst  puliis  genus  ex  farina  liordcacea  ,  cuimaxi- 

56 


W2 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  XVII. 

cherrima  ,   iit  doccl  Adrichom.  in  irihu  Gad  , 
slla  in  Galaadile. 

Tropol.  discant  a  Davide  hic  Duces  in  pericu- 
lis  et  pr.eliis  nili  Angelorum  lutelarium  et  prai- 
sidum  ope  ,   eamque  invocare  ;   ipsi  enim  vic- 


ma  rcslaurandarum  virium  vis  incsielnuirien- 
di  ;  ejus  cremor  sivc  succus  dalur  fehricilanli- 
bus.  Vulgo  medici  Ptlsanam  vocant  liordeum  a 
gluma  separalum,  in  aqua  decoctum,  quipotus 
est  saiuberrimus  ,  cujus  laudes  Hippocrates 
iniegro  volumine  conscripsit.  Causas  dat  Plinius 
lib.  22.  cap.  25  :  Qaoniam  ptisana  ,  iuquit  ,  la- 
bricaex  facili  liauriretur ,  quoniam  sitim  arceret, 
(juoniam  in  aivo  non  intumesceret  ,  quoniam  fa- 
cile  redderetar  ,  et  assaetis  kic  solas  cibus  in  febri 
bis  die  posset  dari. 

21.    SUKGITE  liT  TRANSITE  CITO  FLUVIUM  ,    ]  Jor- 

danem.  Hoc  consilium  Davidi  dat  Cliusai ,  quia  I 
licet  ipseevertisset  consilium  Achitophehs  sua- 
denlis  Absalomo  ,  ut  iilico  persequeretur  Da- 
videm  ,  tamen  verebatur  ne  Ahsalom  urgenie 
Achitophele  et  sociis  mutaret  menlem  ^  et  illico 
milites  posl  Davidem  submitteret  ad  eum  ca- 
piendum. 

23.  PORUO  ACHITOPHEL  VIDENS  QUOD  NON  FUIS- 
SET   FACTUM    COINSIJ.IUM    SCUM  ,     CtC.   ,     SUSPENDIO 

iNTERiiT ,  ]  ne  scilicet  a  Davide  caperetur  ,  el 
quasi  proditor  suspenderetur  ;  praevenit  ergo 
et  redemit  suspendium  infamc  et  violentum 
suspendio  spontaneo  et  voluuiario.  Ipse  enim, 
ut  erat  prudens  et  sagax  ,  pr;cvidehat  Davidem 
bellicosum  ex  mora  sibi  data  colleclurum  vali- 
das  copias  ,  ac  rebellem  Absalomum  dehclla- 
turum.  Iia  Procop.  Theodor.  et  alii.  Vide  hic 
quam  verum  islud  :  Malum  consiiium  consultori 
pessimum. 

Symbol.  Achitophel  proditor  Davidis  ,  fuit  ly- 
pus  Judse  prodiloris  ,  qui  paritcr  laqueo  se  sus- 
pendit  ,  ait  Angelom.  et  Rupert. 


Porro  Elias  in  Thisbi  Hebr.  p^n''  iechanec 
vertit,  suffocatus  est ;  unde  putat  calarrho  fuisse 
suffocatum.  Verum  Septuag.  Joseph.  Noster  et 
alii  constanier  verlunt ,  asseruntque  eum  se 
suspendisse  ;  huc  enim  eum  adcgit  inala  con- 
scientia  ,  desperatio  et  justa  numinis  vindic- 
la  ,  ut  ipse  sibi  fauccs  strangularet  ,  quibus 
jmpium  consilium  dederat ,  et  dominum  suuin 
Davidem  prodiderat.  Unde  videnlur  ipsi  legissc 


in  Cal  aciive  p^n'' «ec/mnfic  ,  id  est, 


strangu- 


lavit  se ,  licet  jam  legant  passive  in  niphal 
ieclianec  ,  id  est  stranguiatus  est.  Verum  Chald. 
Vatabl.  Paguin.  Lyran.  Abulens.  et  alii  legenles 
Yicei  ieclianec ,  veriunt  tamen  aclive,  strangu- 
lavit  se ,  sive  strangulatus  est  a  seipso  ;  signi- 
iicatur  enim  actio  reciproca  sivc  passio  ,  quam 
agens  sibi  ipsi  infert.  Audi  Josephum,  lih.  7. 
Anliq.  cap.  9  :  Convocatis  omnibus  domesticis 
exposuit  eis  quce  Absaiomo  consuluerat  ,  addens , 
quia  non  persuasisset  cerlo  se  brevi  fore  peritu- 
rum.  Davidem  enim  omnino  superiorem  lioc  belLo 
fore ,  et  amissum  regnum  recepturum  esse.  Pra;- 
stal  igitar ,  inquit ,  magno  animo  ,  ut  viram  in- 
genuam  decet ,  6  vita  exire  ,  quam  Davidi  ob  filio 
navatam  contra  eum  operam  excarnificandum  se 
prctbere. 

Ih.  David  autem  vemt  in  castra.  ]  Hebr.  ct 
Septuag.  :  Venit  in  Mahanaim  ,  id  est  in  urbem 
quae  dicta  est  Malianaim  ,  id  est  castra  ,  eo 
quod  Jacob  fugiens  fratrem  Esail  ibidem  vidissct 
duas  acies,  et  quasi  duo  castra  Angelorum  pro 
se  conlra  fratrem  dimicantium.  Genes.  32.  1. 
Ideoque  David  fugiens  Absalomum  filium  in 
camdem  urbem  secessit ,  sperans  Deum  ibidem 
sibi  affore  ,  sicut  affuerat  avo  suo  Jacobo  ,  uii 
reipsa  affuisse  audiemus  cap.  sequenti.  Adde  : 
Mahanaim  erat  urbs  munitissima  aequc  ac  pul- 


toriam  conciliant  ,  uti  Inc  conciliarunt  David 
qua  de  re  plura  dixiDaniel,  cap.  10  ;  Josue,  c.  1 
ct  10,  etJudic.  5. 

Et  Absalom  tuansivit  Jordanem  ,  ]  non  sta- 
lim  ,  sed  post  aliquot  dies  ,  ut  suaserat  Chusai , 
quibus  David  paravit  copias  ad  ei  resislendum  ; 
unde  tres  validas  acies  instruxit ,  quibus  debel- 
avit  Absaloinum  ,  ut  audiemus  cap.  18,  vers.  1 
et  seq. 

25.  Amasa  autem  erat  filius  viri  ,  Qur  voca- 
ratur  Jetra  (  vel  Jether  )  de  Jesraeli  ,  ]  1. 
Paral.  2.  17.  vocalur  hic  Jether  Ismaeiites.  Unde 
noster  Sanchez  suspicatur  in  Hebr.  hic  pro 
iTNIXD''  iisraeli  ,  id  est  Israelites  ,  legendum 
iSya'*!?'  iismaeii ,  id  est  Ismaelites  :  facileenim 
litlera  1  allera  vicina  n  supponi  potuit.  Veruni 
omnes  Codices  Hebrasi ,  Clialdsei ,  Gr.eci,  La- 


(ini  constanter  hoc  loco  hahent  Israeiites ,  vel 
Jesraelitis ,  non  Ismaelites.  Quocirca  aliter  res- 
pondet  Vatablus  et  alii,  scilicet  Jelher  fuissels- 
maelitem  origine  ,  Israelitem  vero  fide  et  reli- 
gione,  quodablsmaeliiis  transieritadlsraelitas, 
factusque  sit  proselytus  per  circumcisionem  et 
proressionem  legis  Mosaica3;  aut  Jether  origine 
fuisse  Israelitem  ,  sed  vocari  Ismaelitem  hubi- 
tatione,  quod  in  Arabia  habitarit.  Piursum  He- 
braei  apud  S.  Hieron.  censent  Jether  dici  Is- 
maelitem  ,  eo  quod  ejus  filius  Amasa  ,  opera 
Ismaelis  imitatus  ,  Davidfugientem  nequaquani 
cst  comitatus  ;  quod  ejus  peccatum  a  Joab  Ama- 
sam  occidente  deletuni  est ,  ideoque  Jelher  hoc 
loco  vocatur  Israelitcs.  Verum  liaec  symholica 
sunt  figmenta. 

Dico  ergo  Jether  origine  et  genere  fuisse  Is- 
maelitem  ,  sed  migrasse  in  Jud:cain  ,  nimiruni 
in  Jesrael  ,  ibique  factum  proselyium  et  cir- 
cumcisum.  Id  patet  ex'versione  Vulgata  ,  quae 
hoc  loco  eum  vocalJe/ra  de  Jcsraeli.  Ergo  do- 
mus  ejus  erat  in  Jesrael  vel  Jesraeli.  Nam  quod 
nonnullicum  Vatablocensent  etim  hic  vocari/.?- 
raelitem,  id  nimis  commune  et  generale  est,  nec 
cum  a  caeteris  discriminat.  Omnes  enim  quihlc 
nominantur  ,  erant  Israelitse.  Pro  Israel  ergo 
aliis  punctis  cum  Nostro  legenduin  Jesraei  vel 
Jesraeli  ;  ubinam  hic  locus  vel  mbs  fuerit ,  non 
constat.  Probahiliter  Adrichom.  in  Dcscripi. 
iribus  Juda  num.  I69,  eam  ponit  in  trihu  Juda  : 
Jezrael ,  inquit  ,  sive  Jesraeli ,  de  qua  Josue 
rap.  15,  17  et  19 ,  nomeii  accepit  a  Jezraei  fiiio 
Ephrata  aut  Ethan.  Ex  hoc  fuit  Achinonm  uxor 
Davidis  ,  mater  Amnon  quem  ob  stupi  am  cum 
Thamar\occidit  Absaiom.  Fait  eliam  ha;cj)alria  for- 
lissimiviri  AmascB principis  miUliai  Absalom.  Haec 
Adrichom.  .Tantum  obstat  quod  Jezrael  haec 
scribatur  per  Zain  et  Ain  ,  hic  vero  JesrQeli 
scribatur  por  Scliin  et  Aleph.  Verum  htU  lilterae 
affines  sunt,  et  inter  se  commtiiahiles.  Alia  esi 
ergo  haec  Jezrael  a  Jezrael ,  urbc  regaii  ct  me- 
Iropoliet  decem  Iributmi  ,  qu.e  eral  terminus 
trihus  Manasse  etlssachar,  sila  in  pcde  monlis 
(ielboe  ad  Occidentem  ,  in  qua  Jezabel  uxor 
Achab  curavit  lapidari  Naboth  ,  ut  ejus  vineam 
occuparet,  ideoque  ibidem  ipsa  a  Jehu  occisa 
projecta  est  canibus  devoranda  ,  Ix.  Rcg.  h.  8.  9. 
ct  seq. 

Qui     Jetra  vel  Jether  )  ingressus  est  (  quasi 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  XVIII. 


UUZ 


niuriius  vcl  conciibinus)  adAbigail  filiam  Naas 
(  ex  caqiie  gcniiit  Amiisam  )  sororlm  SAnvi^-, 
QVJE  FUIT  MATKR  JoAB.  )  Scrvia  ct  Abigciil  cranl 
sororcs  Daviclis  ,  Snrvia  fiiilnialer  Joab  ,  Abigail 
malcr  Anjasoe  ;  qiiare  Da\i(l  cral  avunculus 
tani  Joab  quiini  Amasac  ;  ipsi  vcro  inlcr  se 
eraiit  consobiini  ,  ul  patcl  1.  Paialip.  2.  13. 
Alque  idcirco  ( orum  matres  hic  nominanlur 
iion  palrcs  ,  ut  signiricclur  cos  per  matres  fuisse 
iiepotes  Davidis.  Abigail  crgo  vocatur  bic  filia 
I^aas  ,  i(l  est  Jesse  sive  Isai ,  qui  fuit  Paler  Da- 
vidis  :  hic  ciiim  alio  nomine  vocatus  est  Naas  , 
ciijus  nomiiiis  causam  symbolicam  dantlJebrcei 
apud  S.  Hicron.  in  Tradit.  hic  Jesse  ,  inquiunt  , 
vocalus  est  ^uos  IIci)r.  ^ynj  nacluis ,  id  est , 
coUiber  ,  eo  quod  nuUum  admisisse  mortiferum 
pcrhibctur  piccatum  ,  nisi  id  quod  originalitcr 
de  serpcnle  anliquo  conlraxit.  Talis  ergo  mc- 
ruit  esse  palcr  Davidis  Rcgis,  indeque  Chrisli. 
27.  CuMQUE  VENissET  David  in  Gastra,  (Hcbr. 


cl  Scptnag.  m  Malianaim  )  SOBi  filius  Maas  de 
Raiujath  filiorum  Ammon.  ]  Audi  S.  Hieron.  in 
Tradil.  :  IsteSobi  fuit  fllius  Naas  regis  ,  cum  quo 
IHignavit  Saiit.  Jpsc  eliam  Naas  fecit  misericor- 
diarn  cum  David  ,  quando  fugit  afacie  Saul  ;  quo 
viorluo  dixit  David  :  Faciam  misericordiam  cum 
Hanon  sicut  fecit  paler  ejus  ISaas  mecum.  Inter- 
emplo  vero  d  David  Hunon,  qui  ei  in  decalvandis 
servis  suis  injuriam  fecerat  ,  constitutus  est  ab 
codem  David  in  ioco  fralris  ,  iste  Sobi  qui  ad  Da- 
vid  legitur  cum  cateris  venisse  ,  et  slratoria,  et 
tapetia,  etvasa  fictilia  ,  et  ccetera  ,  qucedicuntur, 
ei  obiulissc.  Atque  hinc  faclum  est  ut  David  suo 
filioSalomoni  uxorem  dederitNaamanAmmoniti- 
dem  ,  3.  Rcg.  l^.  21.  qua^  videtur  soror  aut  filia 
fuisse  hujus  Sobi ,  ex  qua Salomon  genuit Roboam 
anno  Davidis  ultimo  ,  nimirum  cuin  Naama 
prius  facta  essct  prosclyta  ,  atque  ad  Judais- 
mum  vel  sincere  vel  ficte  et  simulate  conversa  , 
de  quo  3.  Rcg.  Ih. 


CAPUT  DECIMUM  OCTAVUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

DaVID  TKES  I^STRUIT  ACIES  ,  AC  TRES  EARUM  DUCES ,  QIMBUS  CONFLIGIT  CUM  COPIIS 
AbSALOMI,  EASQUE  PROSTERINIT.  FUGIT  AbSALOM^  V.  9.  SED  CONDENS^  QUERCUI  CAPILLIS 
IMPLrCITUS  ADPl^SIT  ,  IBIQUE  SUSPENSUS  A  JoAB  TRIBUS  LANCEIS  CONFODITUR.  InDE 
V.  17.  INFOSSAM  CADAVER  PROJICITUR  ,  ET  LAPIDIBUS  OBRUITUR.  MoX  V.  21.  JoAB 
VICTORI/E  NUNTIUM  MITTIT  AD  DaVIDE.M  ;  ILLE  AUDIENS  OCCISUM  AbSALOMON  ,  INCON- 
SOLABILITER  LAiME^TATUR  ,    ET    VICTORIAM    FUNESTAT. 

^■GiTUR  considerato  David  populo  suo,  constituit  super  eos  tribunos,  et  cen- 
}turiones,2.  et  deditpopuli  tertiampartem  submanu  Joab,ettertiam  partem 
«sub  raanu  Abisai,  filii  Sarvise  fratris  Joab,  et  terliam  partem  sub  raanu  Ethai, 
iqui  erat  de  Geth,  dixit([ue  rex  ad  popuhmi :  Egrediar  et  ego.vobiscum.  3.  Et 
,respondit  popuhis  :  Non  exibis;  sive  enim  fugerimus,  non  magnopereadeos 
^de  nobis  pertineliit ,  sive  media  pars  ceciderit  e  nobis ,  non  satis  curabunt; 
Vjuia  tu  unus  pro  decem  millibus  coraputaris;  raehus  est  igitur  ut  sis  nobis 
in  urbe  prsesidio.  4.  Ad  quos  rex  ait  :  Quod  vobis  videlur  rectum  ,  hoc  faciam.  Stetit  ergo 
rex  juxla  portam  ;  egrediebaturque  populus  per  turmas  suas ,  centeni ,  et  milleni.  5.  Et  prse- 
cepit  rex  Joab  ,  et  Abisai ,  et  Elhai ,  dicens  :  Servate  mihi  puerum  Absalom.  Et  omnis  populus 
audiebat  prsecipienlem  regem  cunctis  principibus  proAbsalom.  6.  Itaque  egressus  est  populus 
in  campum  contra  Israel,  et  factum  est  praelium  in  saltu  Ephraim.  7.  Et  csesus  est  ibi  populus 
Israel  ab  exercitu  David  ,  factaque  est  plaga  raagna  in  die  illa ,  viginti  raillium.  8.  Fuit  autem 
ibi  prselium  dispersum  super  faciem  omnis  terrae,  et  multo  plures  erant  quos  saltus  consurapserat 
de  populo,  (|uam  hi  quos  voraverat  gladius  in  die  illa.  9.  Accidit  autem  ut  occurreret  Absalom 
servisDavid,sedensrauIo;  cumqueingressusfuisset  raulussubtercondensamquerciimetmagnam, 
adhaesit  caput  ejusquercui;  et  illo  siispenso  inter  ccelum  et  terram,  mulus,  cuiinsederat,pertran- 
sivit.  10.  iidit  autemhoc  (iuispiam,etnuntiavit  Joab,dicens :  VidiAbsalom  pendere  dequercu, 
11 .  Et  ait  Joabviro,  qui  nuntiaverat  ei :  Si  vidisti,  quarc  non  confodisti  eumcum  terra,  etego 
dedissem  tibi  decem  argenti  siclos,  et  unum  balteum?12.  Quidixitad  Joab  :  Si  appenderes  in  ma- 
nibus  mcismilie  argentcos,nequa([uamraitterem  manum  meam  in  filium  regis:  audientibusenim 
nobispraecepitrcx  tibi,  ct  Abisai ,  etEthai ,  diccns  :  Custodile  mihi  puerum  Absalom.  13.  Sed 
et  si  fecisscm  contra  animam  raeara  audacter,  ne([uaquara  hoc  regem  lalere  potuissct,  et  tu 
stares  ex  adverso.  14.  Et  ait  Joab  :  Non  sicut  tu  vis ,  sed  aggrcdiar  eura  coram  te.  Tulit  ergo 
tres  lanceas  in  raanu  sua  ,  et  infixit  cas  in  corde  Absalom  ;  cumque  adhuc  palpilaret  haerens  iii 


W6  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  XVIH. 

quercu ,  15.  cucurrerunt  decem  juvenes  armigcri  Joab,  et  pcrcutieiiles  intcifccerunl  cum. 
16.  Cecinit  autem  Joab  buccina,et  rctinuit  populum ,  nc  persetiueretur  fugientem  Israel  , 
volens  parcere  raultitudinr.  17.  Et  tulerunt  Absalom  et  projecerunt  eum  in  sallu  ,  in  fovcam 
grandem  ,  et  comportaverunt  super  eum  acervum  lapidum  magnum  nimis ,  omnis  aiitcin  Isracl 
fugit  in  tabernacula  sua.  18.  Porro  Absalom  eiexerat  sibi,  cum  adluic  viverel ,  tilulum  (jui 
est  in  Valle  regis;  dixerat  enim  :  Non  habeo  filium  ,  et  hoc  erit  monimenlum  nominis  mei. 
Vocavitque  titulum  nomine  suo  ,  et  appellatur  JManus  Absalom  ,  usque  ad  hanc  diem.  19.  Achi- 
maas  autem  Glius  Sadoc  ,  ait :  Curram  ,  et  nuntiabo  regi ,  quia  judicium  fecerit  ei  Dominus  do 
manu  inimicorum  ejus.  20.  Ad  quem  Joab  dixit :  Non  eris  nunlius  iu  liao  die  ,  sed  nunliabis  in 
alia  :  hodienolo  te  nuntiare ,  filius  enim  regis  est  mortuus.  21 .  Et  ait  Joab  Chusi  :  Vade  ,  et 
nuntia  regi  quae  vidisti.  Adoravit  Chusi  Joab,  et  cucurrit.  22.  llursus  autem  Achimaas  filius 
Sadoc  dixit  ad  Joab  :  Quid  impedit  si  etiam  ego  curram  post  Chusi  ?  Dlxitque  ci  Joab  :  Quid 
vis  currere,  Dli  mi  ?  non  eris  boni  nuntii  bajulus.  23.  Qui  respondit  :  Quid  enim  si  cucurrero  ? 
Etait  ei  :  Curre.  Currens  ergo  Achimaas  per  viam  compendii,  transivit  Chusi.  24.  David 
autem  sedebat  inter  duas  portas ;  spcculator  vero  ,  qui  erat  in  fastigio  portze  super  murum  , 
elevans  oculos  ,  vidit  hominem  currentem  solum.  25.  Etexclamans  indicavitregi ,  dixilque  rex: 
Si  solus  est,  bonusestnuntiusiu  ore  ejus.  Properante  autem  illo,et  accedentepropius,  26.  vidit 
speculator  hominem  alterum  currentem,  et  vociferans  in  culmine,  ait  :  Apparet  mihi  alter  homo 
currens  solus.  Dixitque  rex  :  Et  iste  bonus  est  nuntius.  2T.  Speculator  autem  :  Contemplor  , 
ait ,  cursum  prioris,  quasi  cursum  Achimaas  filii  Sadoc ,  et  ait  rex  :  Vir  bonus  est,  et  nun- 
tium  portans  bonum  venit.  28.  Clamans  autem  Achimaas,  dixit  ad  regem  :  Salve,  rex ,  et 
adorans  regem  coram  eo  pronus  in  terram  ,  ait  :  Benedictus  Dominus  Deus  tuus  qui  conclusit 
homines  qui  levayerunt  manus  suas  contra  domiuum  meum  regem.  29.  Et  ait  rex  :  Estue 
pax  puero  Absalom  ?  Dixitque  Achimaas  :  Vidi  tumultum  magnum  ,  cum  mitteret  Joab  servus 
tuus,  6  rex,  me  servum  tuum;  nescio  aliud.  30.  Ad  quem  rex  :  Transi,  ait,  et  sta  hic.  Cum- 
que  ille  transisset ,  et  staret,  31.  apparuit  Chusi  et  veniens  ait  :  Bonum  apporto  nuntium , 
domine  mi  rex ;  judicavit  enim  pro  te  Dominus  hodie  de  manu  omnium  qui  surrexerunt  conlra 
te.  32.  Dixit  autem  rex  ad  Chusi  :  Estne  pax  puero  Absalom  ?  Cui  respondens  Chusi :  Fiant, 
inquit,  sicut  puer,  inimici  domini  mei  regis ,  et  universi  qui  consurgunt  adversus  eum  in  ma- 
lum.  33.  Contristatus  itaque  rexascendit  coenaculum  portre,  et  flevit.  Etsic  loquebatur  vadens: 
Fill  mi  Absalom,  Absalom  fili  mi,  quis  mihi  tribuat  ut  ego  moriar  pro  te ,  Absalom  fili  mi, 
fili  rai  Absalom  ? 

5.  Servate  mihi  puerum  Absalom.  ]  Certat  hic  8.  Et  multo  plures  era\t  ,  quos  saltus  con- 
Davidis  pietas  paterna  cum  impielate  hostili  sumpserat.  ]  Salias ,  id  est  ferae  salius  :  |)ula 
Absalomi,  in  flagranti  parriciclali  ejus  scelere  leones  ,  lupi,  tigridi!s  iti  saliu  latitaiucs  ,  quofl 
et  prselio.  Audi  S.  Clirysost.  homll.  de  Absalom.  arguildivinamhancfuissevindictam,  ait  sanctus 
tom.l  :  Inde dementlaconlra  genitorcm  exsurgit,  Hieron.  Cajet.  Angelom.  Rursum  saltus  ,  id  esl 
liinc  clementia,  ut  parricidce  parcatur  ,  exposcit.  [)raecipitia  et  fossse  saltus  occuUib  ,  in  qnas  cor- 
inde  furor  ,  liinc  pietas  operatur.  Inde  insania  ,  ruerunt  fugientes.  Ita  Abulensis  ,  Vatablus  ct 
hinc  misericordia  interponitur.  Inde  crudelitas  ,  alii. 

hinc  bonilas  ostentatur.  Parricida  non  icesus  in-  9.  Adh/ESIT  caput  ejus  quercui.  ]  Sept.  :  ImpU- 

sanit.  David  lcBditur  et  mitescit.  Debellatur  ab  catum  est  caput  ejus  in  arhore;  Ghald.  :  Et  appre- 

impietate  pietas  ,  necmovetur  pietas  patris  ,  nec  liensum  est  caput  ejus  in  quercu;  Valabl.  :  Deten- 

gladio  vincitur  ,   nec  terrore  mutatur.  Parricida  tumest  caputejus  a  quercu;  Hebr. :  Adlictsit  co^- 

nec  ratione  frangitur  ,    nec  imminenli  interitu  saries  ejus  inramis  perpiexis  qucrcus.  Densi  ergo 

deterretur.  el  promissi  capilli  Absalomi ,  densis  ei  implexis 

6.  Et  factum  est  pR;Elium  m  saltu  Ephraim.  ]  ramis  quercus  impliciii  adliaeserunt.  Pcv  crines 
Saltus  hic  non  erat  in  Iribu  Ephraim  ,  hacc  enim  ergo  ,  in  quibus  gloriaius  erat  Absaiom  ,  puiii- 
Jiabitabat  cis  Jordanem  ;  exercitus  aulem  uter-  turet  suspenditur.  Ita  Abulens.  et  Josepli.  Addit 
quelransierat  Jordanemin  Galaadiien  ,  uti  dic-  Cajei.  caputejus  detenium  fuisse  inler  duos  ra- 
lum  est  cap.  praeced.  vers.  2.  Ix.  Erat  ergo  hic  mos ,  nimirum  capite  plectiiur  ,  qui  illud  su- 
sallus  trans  Jordanem,  intribuGadjuxta  urbem  perbe  contrapatremeflerrevoluerat.  Audi  sanc- 
Mahanaim,  in  quam  se  receperat  David  ,  non  tumChrys.  homil.  deAbsalom,  tom.  1 :  Inseriiur 
longe  a  mari  Galilaeae  :  vide  Adrichomii  tabulas  7-a7nis  ,  obligatur  lignis ,  transfixo  guliure  cotli- 
geographicas.  Dictus  est  Epliraim  ab  aliquo  gatus.  Pendens  jam  mortuus  ab  Iwminibus  inve- 
eventu;sivequodessetoppositustribuEphraim;  nilur ,  quemjam  nec  coeium  poluil  conspicere  vi- 
sive  quod  triljushaec  eo  pabulatum  mitteret  sua  vum  ,  nec  terra  ulterius  suslinere.  O  nefandum 
pecora  ;  sive  quod  preelium  aliquod  in  eo  com-  meritum  parricidce  !  Injuriam  pairis  ,  non  pug- 
misisset.  Ita  Abuleus.  Vatabl.  et  alii.  nantis  gladius ,  non  Iwstilis  maiius ,  nonjacuiau- 


COMMENTARIA  IN  LIDliUM 

lis  ictiis  dcfindit ,  sed  vindicant  ligna  ,  arior  uL- 
ciscitur  ,  rami  defendunt. 

Et    ILLO    SUSPF.KSO    IMER   COELIM   ET   TERRAM    , 
MLLUS,  Cll   I^SEDEHAT,  PERTRAINSIVIT.  ]  SepllKlg.  : 

El  sufpensus  est  in  arbore  inlcr  caiuvi  cl  lir- 
rum  ,  etc.  Sic  el  Cliald.  Advcrte  liic  suppliciiiiu 
jusUt  Uci  \inclicta  sccleri  Absalonii  per  omiiia 
coniniensuni  ;  pairis  solium  afleciavii  ;llHonus 
ei  daUir  paiiljulum.  Diadcmaie  coronari  ambi- 
vit  ,  en  corona  ejus  fuii  coma  capilisaibori  im- 
plexa.  Sceptrum  optavit  ,  en  sibi  lanceae  Ires 
j)ro  triplici  sceplro  quibus  conlodilur.  Satelli- 
lium  leginm  concupivit  ,  idipsum  ei  pigestant 
armigeri  Joab.  Supplicium  ergo  ei  versiim  eslin 
sepulcriim  et  criminis  epilapliium.  Audi  Cbrys. 
liom.  in  Psalm.  :  Absalom  Davidcm  aggressus 
est  ,  occisus  a  Joab  ,  et  in  allo  ligno  suspensus 
est  ,  qui  adversus  patrcm  erigebalur ;  et  ab  arbore 
detinebalur  ,  qui  cuvi  radice  pugnabat ;  et  vinc- 
tus  erat  ii  ravio  ravius ,  qui  erat  a  palerna  af- 
feclione  abruptus  ;  et  capile  tenebatur  ,  qui  ge- 
nitoris  caput  auferre  conlendebat ;  et  tanquam 
fructus  pendebat  ab  arbore,  qui  naturce  agricolavi 
volebut  exscindere  ;  et  in  corde  Jaculo  confossus 
est  ,  illic  occisus,  ubi  cctdtvi  porabat.  FA  lunc 
videri  poterat  spectaculuvi  advnrabiie.  Mulo  enivi 
equitans  ex  pilorum  ccvw  ,  a  cov\a  arboris  tene- 
batur  ,  et  coma  lenebat  ccvid  Tyrannuvi ,  illic 
euvi  conlundens  ,  ubi  diadcvxa  palernuvi  gestare 
contendebat.  Causam  deinde  cur  suspensus  sit 
Absalom  ,  subjicit  :  Potcrat  ergo  videri  Absalom 
suspensus  in  vicdio  cccli  et  terrce.  Ccclum  euvi  non 
admillebat.  Si  enim  primum  insurreclorcvi  ejecit 
diabolum ,  quomodo  ipsuvi  insurrectorcvi  sccun- 
duvi  admisisset  ?  Tcrra  eiivi  advcrsabatur  ,  non 
ferins  pollui  passibus  parricidce.  Si  enim  Dathan 
devoravit  ,  qui  conlra  Mosen  erat  locutus ,  et  os 
suuvi  aperuit  advcrsus  eum  qui  os  ivxprobe  ape- 
ruerat  ;  quoviodo  potuissct  ferre  pedes  currenles 
adversus  genilorem  ? 

11.    QUARE  NON  COKFODISTI  EXJW  CUM  TERRA  ,  ]Ut 

^in  terrarn  decideret,  ibique  confossus  exspira- 
rel ,  patet  ex  Hebraeo. 

\h.  TuLiTERco  TRES  LANCEAS  (brcviores ,  unde 
Septiiag.  vertunt,  iriajacula ;  Cl)ald.  triatela; 
Valabl.  triaspicula  ;  lia-c  enim  significat  Hebr. 
aiTS^Xi;  scebalivi  )  et  i>fixit  eas  in  corde  Ab- 
SALOM  ,  ]  ut  cor  ficium  et  duplex  imo  iriplex  , 
quo  corain  palre  exierius  simularat  obedien- 
liam  ,  interius  vero  foverat  regni  ambilionem 
et  rebellionem;  cor  ,  inquam  ,  proditorium  tri- 
plici  lelo  confoderet.  Causam  banc  dat  sanctus 
Chrysost.  locojam  ciiato,  dicens  -.Incorexcordis 
tres  sagillas  infixit ,  illic  eum  feriens  ,  ubi  crat 
rcceplaculum  iniquilatis  ,  ct  cum  in  arbore  su- 
blimis  penderet  ,  pulchrum  epitaphium  ei  David 
cecinit  :  Vidi  ivipium  supercxallaluvi  et  elatum 
tanquam  cedros  Libani ;  et  transivi ,  et  ecce  non 
erat.  Idem  Cbrysost.  in  Psalm.  7.  tom.  1  :  Et  ut 
scias  quod  factum  est ,  non  fuisse  humancs  indus- 
trice  ,  sed  totuni  fuisse  divini  Judicii  ,  capilli  et 
llgnuvi  eumalligarunt,  et  brutum  eum  animal  tra- 
didit  ,  et  pro  fune  quidem  coma  ,  pro  ligno  autem 
arbor  exstitil.  Pro  milite  aulem  eum  adduxit  viu- 
lus.  Considera  aulem  ( id  quod  est  admirabile) , 
cum  hcec  passus  est ,  ncmo  suorum  ad  euvi  acce- 
derc  aususest ,  cum  tantum  fuisset  spalium.  IIoc 
autem  Dcus  providerat  ,  ut  ncquc  detrahcreliir , 
nec  vinctus  adpalrevi  afferretur  ,quoniavi palcrnu 
visccra  ei  parci  velle  ultra  vioduvi  indicavcrant  ; 
el  quod  est  admirabilius  ,  qui  palrevi  ei  rcconci- 


11.  REGUM.  Cap.  XVIIT.  hkl 

liavit ,  is  ipsum  interfecit  ,  propemodum  instans 
vehtmcns  accusalor  :  sed  is  quidem  euvi  occidit  , 
Deus  aultm  tulit  scntcntiam.  Probat  id  exPsalm. 
Davidis  :  Quod  cnivi  t;  supcris  iala  sit  sententia  , 
audi  quomodo  id  ipse  ostenderil.  Cum  enim  dixis- 
set  :  Et  in  verlictm  ipsius  iniquitas  ejus  descen- 
det ,  dicit :  {  Confilebor  Doviino  secundumjusti- 
tiavi  ejus  ,  et  psallavi  nomini  Domini  altissimi. ) 
Gratias  agam  ,  inquit  ,  non  aliorum  gaudens 
cccdibus  ,  sed  Dei  sentcnliam  suscipiens. 

Myslice  Glossa  :  Arbor  Absalomi ,  ail,  signi- 
ficat  palibuluvi  gehennce  ;  tres  iancece  triplicem 
damnulorum  pcenam  ,  scilicet  ignis  ,  vermis  , 
et  carenlice  visionis  beatificce.  Porro  peccavit  Joab 
occidendo  Absalom  ,  quia  eum  occidit  contra 
praeceptiim  regis  jubentis  eum  servari ;  quare 
non  babebat  anctoritatem  et  jus  eumoccidendi, 
ait  Abulens.  qui  opinaturbac  decausa  Davidem 
ei  abstulisse  ducatum  et  regimen  exercitus  , 
cap.  19.  vers.  13.  Excusat  tamen  Joab  Cajetan. 
quod  ipse  dictiim  Davidis  de  servando  Absalomo 
iicceperii  ,  non  ut  pracceptum  ,  sed  ut  moni- 
tum  et  desiderium  aut  pietatis  paternoe  indl- 
cium.  Rursum  ,  quod  eumocciderit  ardore  pra?- 
lii  ex  zelo  vindiclai  tanti  sceleris  et  parricidii. 
Denique  quod  meiueret ,  si  ei  parceretur,  eum 
redintegraturum  bellum  ,  vel  alias  patri  suo 
insidias  moliturum  :  timebat  etiam  Joab  sibi  , 
ne  ab  Absalomo  occideretur. 

Quseres  an  Absalom  sit  damnatus  ?  Nonnulli 
negant  ;  nam  lanceis  confossus  non  statim  ex- 
spiravil  ;  habuit  ergo  tempus  pcenilendi.  Verum 
in  flagranti  delicto  confossus  ,  nec  animum  , 
nec  consilium  ,  nec  rationem  de  Deo  el  sua  sa- 
lute  cogitandi  videtur  babuisse  ;  sed  vulneribus 
oppressus  ,  sopita  sepullaque  menle  videturin- 
felicem  animam  exhalasse,  esseque  damnatus. 
Ita  censent  S.  August.  lib.  3.  de  doctrin.  Christ. 
cap.  21.  et  lib.  22.  contra  Faustum  cap.  66.  Sil- 
vian.  lib.  2.  de  Provid.  S.  Chrysost.  homil.  69  et 
70.  ad  Popul.  S.  Bei^n.  serm.  26.  in  Cant.  Theod. 
Procop.  et  alii  hic.  Nam  ,  ut  ait  S.  Augustin.  : 
Jusluvi  est  hoc  Dei  Judicium ,  ut  peccalor  qui  in 
vila  oblilus  est  Dei ,  in  vwrte  obliviscalur  et  sui. 
Siniile  prorsus  scelus  fuit  Chramni  filii  Clotharii 
regis  Franciae  ,  qui  patri  rebellans  simili  vin- 
dicla  occubuit;  de  quo  audi  Gregorium  Turon. 
lib.  /4.  histor.  Franc.  cap.  20  :  Ibat  Clolharius 
lanquam  novus  David  contra  Absalomum  fUium 
pugnalurus  ,  plangens  atque  dicens  :  Respice,  Do- 
viine ,  de  ccclo  ,  etjudica  causam  meam  ,quia  in- 
Juste  a  filio  injurias  patior  ;  respice  et  Judicajuste; 
illudque  impone  Judicium  quod  quondam  inter 
Absalomum  et  palrem  ejus  David  posuisti.  Con- 
fligentibusigiturpariler;Brilannorumcomesterga 
verlit ,  ibique  et  cecidil  :  denique  Chravmus  fu- 
gam  iniit ,  naves  in  vxari  paratas  habens ;  sed 
dum  uxorevi  et  filias  suas  liberare  voluit  ,  ab 
exercitu  palris  oppressus  ,  caplus  alque  ligatus  est. 
Quod  cum  Clolhario  regi  nuntiatum  fuisset ,  Jus- 
sit  eum  cum  uxore  et  filiobus  igni  consumi ,  inclu- 
sisque  in  iugurio  cujusdam  pauperculce,  Chramnus 
supcr  scamnum  extensus  orario  suggiilatus  est , 
et  sic  postca  super  eos  incensa  casuta  ,  cum  uxore 
et  filiabus  intcriit. 

16.  Rktimjit  populum  ne  persequeretur  Ft- 
cieistem  Israel.  Politicum  enim  pra'ceptum  cst, 
ul  in  r(  bellione  universali  capita  plectantur  ; 
parcatur  vero  muliiiudini  ,  ne  princeps  suis 
subditis  destituatur  ,  ac  rrx  sit  sine  regno.  Ita 
Mojses  principes,  qui  populg  fueranl  duces  ad 


4a6  COMMENTARIA  LN  LIBn 

cuUum  Beelphegoi' ,  suspcndit  ,  populo  vera 
pepercil,  Num.  25.4.  Idemfccit  Joab  iu  seditionc 
Seba  ,  ut  audiemus  cap.  20.  Sic  et  Elias  occidit 
sacerdotes  Baal,  quipopukun  fovebaiU  in  idolo- 
iatria,  3.  Reg.  IS.  UQ. 

Idem  fecere  Gentiles  (  unde  lex  Lycurgi  fuit  : 
Hostem  fagientem  noLi  tracidare  ;  tcstis  est  Po- 
lyan.  1.  L  ) ,  pra^sertim  Romani.  Ut  alios  taceam, 
illustre  estquod  rcfert  Livius  Dccade  1.  de  Tar- 
quinio  ultimo  Roman.  rege  ,  a  quo  cum  Sextus 
Tarquinius  ejusrilius  ad  Gabinos  transfugisset , 
misit  Qlius  ad  patrem  nuntium  sciscitatum  qui(l 
a  se  fieri  vellet.  At  pater  non  verbo  ,  sed  facto 
respondit :  nam  inambulans  per  bortum  summa 
papaverum  capita  discussit.  Id  a  nuniio  audiens 
filius  ,  inteliexit  patrem  velle  ut  primores  Ga- 
binorum  e  medio  tolleret;  quod  cum  reipsa  fe- 
cisset,  filius  caeteram  plehem  facile  sibi  patriqne 
subjecit.  Ovidiuslib.  2.  Fastor.  eamdemreferens 
hisloriam  pro  papaveribus  ponit  lilia: 

Et  virga,  inquit ,  lilia  summa  mGlit. 

17.  Projecerunt  eum  in  foveam  grandem  ,  Er 

COMPORT/IVERUNT   SUPER  EUM   ACERVUM  LAPIDUM  ;  J 

ut  hoc  acervo  eum  ejusque  scelus  ,  nomeii  et 
memoriamobruerent,  etBeterna  oblivione  Ee^iue 
ac  infamiae  nota  sepelirent :  quippe  qui  ,  ut  ait 
S.  Hieron.,  sceleratissimus  erat,  ctgeminoc  neci 
obnoxius ;  scilicct  qui  et  patrem  contra  Icgis 
praeceptum  valdc  dehonorarit  ,  et  turpidiuem 
ejus  revelarit ,  violando  publice  ejus  concu- 
binas. 

18.  DlXERATENIM  :   NOX  IIABEO   FILUJM  ,   ET  IIOC 

ERrr  MONiMENTUM  NOM[Nis  MEi.]  Audivimus  C.  \k, 
vers.  27.  Absalomum  tres  habuisse  filios  ,  et 
unam  filiam.  Ergo  hi  filii  jam  mortui  erant,  vel 
certe  Absalom  hoc  monumentum  erexil  ante- 
quam  eos  genuisset.  Ita  Abulens.  Gajet.  Diou. 
Unde  Chald.  vertit :  Non  kabebat  fdium  sapersli- 
tem.  Aliter  Rabbini  et  Lyran.  ((ui  censcnt  Absa- 
lomum  reliquisse  filios  post  se  ,  scd  incplos  a<l 
regnandum  ,  vel  mox  morituros  ob  patris  rebel- 
lionem.  Audi  eorumhistoriam,  vcl  potius  fabel- 
lam  ,   quam  refert  S.    Hieronym.   in  Tradit.  : 
TraduntliebrcBi,  qaod  depositas  deqaerca,  petierit 
sibi  indacias  ,   anteqaam  perimereLar  ,  at  faceret 
sibi  titulam  ob  memoriam  sat ,  eo  qaod  non  ka- 
beret  fiiiuni  LaLem  ,  qui  regno  dignus  esset ;  pata- 
bat  enim  fUios  suos  non  solum  regno  indignos , 
verum  etiam  ob  peccatum  suam  ,  quod  in  patrem 
gesserat ,   prcesenti  vita  indignos  ,  in  qao  lituLo 
manamdicitar  defixisse  ,  et  figuram  manas  suce 
expressisse  ,  et  ob  koc  ,  lilalam  tioc  modo  vocari. 
Et  hoc  erit  monimentum  nominis  mei.  ]  Exstat 
etiamnum  hic  Absalomi  titulus  ,  sive  monumen- 
tum,  in  vaLLe  Regis  ,   vers.  18,  id  est  in  valle 
Josaphat,  cum  nomine  sepulcriejusdem,  quod 
lloribus  in  summo  sculplis  exornatur ,  uti  scri- 
bit  testis  oculatus  Zuallardus  lib.  3.  peregrina- 
tionis   sace  die   sccunda.   Audi    Adrichom.   in 
Descript.  Hierusalem,  num.  227.  Monumenlum 
sive  manus  Absalom  ,  columna  erat  et  statua 
marmorea  cuminscriptione,  duobus  ab  Hiero- 
solyma  stadiis  distans,    quam  Absalom  vivus 
sibi  in  monumentum  in  valle  regia  erexeral. 
Ubi  etiamnum  turris  et  magnus  lapidum  exstal 
acervus  qui  quotidie  inagis  ac  magis  augetur. 
Nam  pagani  et  peregrini  illac  transeuntcs  pro 


UM  n.  REGU.VL  Cap.  XVIII. 

more  habent,  ut  quisque  lapidem  in  euni  pro- 
jiciat,  et  quasi  juxta  iegem  vindicantes  ipsius  ad- 
versus  Davidpatrem  suum  rebellionem  ,  liujus- 
modi maledictione  illum  es.sccvtininv: Maledictu:^ 
sit  parricida  AbsaLom ;  et  quicanKiae  injuste  pa- 
rentes  suos  perseqaunlur  ,  maiedicli  sint  in  ceter- 
nam.  Hinc  patet  litulum  sive  monunientum  Ab- 
salomifuissecolumuammarmoream,  cui  insiste- 
bat  statua  ejusdcm  ;  unde  Josephus  ait  fuissc 
statuam.  Alii  vocantaediiioium.  Vatabl.  nuncupat 
arcum  triumphalem  vel  pyramidcm  ,  ex  eaquc! 
colligit  Absalomum  fuisse  superbum  et  ambiiio- 
sum  ,  uimisquc  avidum  laudis  et  gloriaj ,  ideo- 
qiie  pro  monumenio  hoc  superho  repensumei 
fuissevilem  riulcmque  acervum  lapidum. 

Et  appellatur  manus  Absalom.  ]  Manus  ,  id 
est  ,  monumentum  manu  operaque  Absalomi 
excitatum.  Est  metonymia.  Tropol.  Amhiiiosi  , 
uti  erat  Absalom  ,  erigunt  sibi  titulos  et  pyrami- 
des  ,  ut  nomen  suum  .-eternent ,  illosque  vocaiit 
manus  suas,  dicentes  :  Manas  nostra  exceLsa  fecit 
hoc.  Ita  Dion. 

Similc  scpulcrumhabuit  Rufiiaus,  celebris  illo 
Imperatoris  Tutor ,  qui  proinde  ipsum  ,  et  pci- 
ipsumorbemtotum  regebat:  scd  postca  ambiens 
imperium,  a  militibus  periit ;  de  quo  Claudia- 
nus  lib.  2.  contra  Rufiinum  ita  canit  : 

Triviis  calcandas  spargitur  ecce 
Qui  sibi  pyramidas  ,  qui  non  codenlia  templis 
Ornatura  suos  exstruKit  culmina  Manes. 
Et  qui  Sidonio  velari  credidit  ostro  , 
Nudus  pascitaves  ;  jacet  en  ,  qui  possidet  orbem, 
Exiguae  telluris  inops  ,   et  pulvere  raro 
Per  parles  tegitur,   nusquam  totusque  sepullus. 

25.  Si  soLUs  EST  ,  BONus  EST  NUNTius.  ]  Siguum 
enim  est  meos  esse  vict.ores  ,  ac  victos  hosles 
persequi  ;  si  enim  mei  caesi  victique  essent  , 
utique  iste  non  solus  veniret  ,  sed  multi  cuni 
eo  fugientes  se  rcciperenl  in  urbem  ,  ut  vitam 
salvarent. 

33.  FiLi  m  AiJSALOM.  ]  Flebat  David  morlem 
non  tam  prixjsentem  ,  quam  aeternam  Ai)saIomi , 
quod  in  Uagranti  delicto  parricidii  occisus  fo- 
ret ;  unde  metucbat  ,  imo  crcdebat  eum  ess(; 
damnatum.  Porro  S.  Chrysost.  homil.  de  Absa- 
lom  Davidi  respondet,  ejus([uelamenta  inhibet 
diccndo  ;  Quid  plangis  ,  gLoriose  pater  ,  qaid  La- 
mentaris  ,  quasi  AbsaLom  quod  cuisus  est  ,  com- 
probares  ?  Qaid  fles  sceLestum  ,  qaasi  eum  parri- 
cidium  perpetrare  voLueris  :  pLangis  gloriani 
victoris  exercitas  ,  si  fletar  kostis  interitas ,  nec 
Lceiitia  esse  poterit  in  victoria  ,  si  parricidce  plan- 
gitur  poena.  llLe  tuus  non  fuit  fiLias  ,  qai  sic  vio-  ' 
Lavit  paternos  affectas.  iLle  taus  dici  non  meruit , 
qaijas  patrls  sanctissiml  vioLaoit.  Te  non  contemp- 
serunt  exercitus  ,  non  duces  ,  qaibus  parci  sceLesto 
mandasti  ,  sed  iLLa  arbor  ,  iLLa  te  primum  uLta 
est ;  iLLa  defendit ,  iLLa  Lcvsc  patris  injariam  ,  qacB 
te  non  audierat ,  vindicavit.  Et  paulo  post ,  cau- 
sam  subjicit  dicens  :  ISouo  enim  suppiicio  debuit 
interire ,  qui  secaLo  novam  sceius  per  patris  exi- 
tium  voiuit  inferre. 

Denique  paternus  affeclus  in  filium  licet  sce- 
lcralum  urgebat  Davidcm.  Nam  ,  utait  Quintii. 
(leclam.  322  :  Pater  erat ;  nanquam  hi  affectus  ii> 
lantamvincuntur  ,  ut  non  ad  naturam  suam  tan- 
dem  revertantur. 


COMMEMAniA  IN  I,ICRUM  II.  REGCM.  Cop.  XIX.  hUl 

CAPUT  DECIMUM  NONUM. 

SYKOPSIS   CAPITIS. 
David  luget  mortem  Absalomi  ;  mox  v.  9.  Israel  et  tribus  Juda  Davidem  in  regnum 

RFDUCIT;  OCCURRIT  EI  SeMEI,     V.    16.  VENIAM    MALEDICENTI^    PETENS,     EIQUE    PARCIT 

David;  etMiphiboseth  V.  24.  excusans  suam  tarditatem  ,   et  Siba  servum  suum 
accusans.  Denique  V.  31.  Berzellai  iNviTATUs  a  Davide  sr  per  servum  excusat, 

ET  LOCO  SUI  ChAMAAM  FILIU3I  SUBSTITUIT. 

^  •  ^^^^^^^^^^^^^"^^^^  ^^^  aiitem  Joab  quod  rex  fleret  et  lugeret  filium  suum  ,  2.  et 
Iversa  est  victoria  in  luctum  in  die  illa  omni  populo  ;  audivit  enim  populus 
pin  die  illa  dici  :  Dolet  rex  super  filio  suo.  3.  Et  declinavit  populus  in  die 
llla  ingredi  civitatem  ,  quomodo  declinare  solet  populus  versus  ct  fugiens 
|de  praelio.  h.  Porro  rex  operuit  caput  suum  et  clamabat  voce  m;igna  :  Fili 
mi  Absalom;  Absalom  fili  mi,  Cli  mi.  5.  Ingressus  ergo  Joab  ad  regem 
iin  domum,  dixit:  Confudisli  bodie  vultus  omniumservorum  tuorum  ,  qui 
salvam  fecerunt  animam  tuam  ,  et  animam  filiorum  tuorum  et  filiarum  tuarum,  et  animam 
uxorum  tuarum  ,  et  animam  concubinarum  tuarum.  6.  Diligis  odientes  te,  et  odio  habes  dili- 
gentes  te,  et  ostcndisti  bodie ,  quia  non  curas  de  ducibus  tuis  et  de  servistuis;  et  vere  cog- 
novi  modo ,  quia  si  Absalom  viveret ,  et  cmnes  nos  occubuissemus ,  tunc  placeret  tibi.  7.  Nunc 
igitur  surge  ,  ct  procede  ,  et  alloquens  salisfac  servis  tuis ;  juro  enim  tibi  per  Dominum  ,  quod 
si  non  exieris ,  ne  unus  quidem  remansiirus  sit  tecum  nocte  bac  ,  etpejus  erit  boc  tibi ,  cjuam 
omnia  mala  qiise  vrneiunt  super  te  ,  ab  adolescentia  tua  usque  m  praesens.  8.  Surrexit  ergo 
rex  et  sedit  in  porla  ,  et  omni  populo  nunliatum  est  quod  rex  sederet  in  porla;  venitque  uni- 
versa  mulliludo  coram  rege  ;  Israel  autem  fiigit  in  tabernacula  sua.  9.  Omnis  quoque  populus 
certabat  in  cunclis  tribubus  Israel ,  dicens  :  Kex  liberavit  nos  de  manu  inimicorum  nostrorum, 
ipse  salvavit  nos  de  manu  Philistinorum  ,  et  nunc  fugit  de  lerra  propter  Absalom.  10.  Absa- 
lom  aulem,  quem  unximus  super  nos,  morluus  est  in  bello;  usquequo  siletis,  et  nonreducitis 
regcm  ?  11 .  Rex  vero  David  misit  ad  Sadoc  et  Abiatbar  saccrdotes ,  dicens  :  Loquimini  ad 
majores  nalu  Juda  ,  dicentes  :  Cur  venitis  novissimi  ad  reducendum  regem  in  domum  suam  ? 
(Sermo  autem  omnis  Israel  pervenerat  ad  regem  in  dcmo  ejus.  )  12.  Fratres  mei  vos,  os 
meum  ,  et  caro  mea  vos,  quare  novissimi  reducitis  regem?  13.  Et  Amasse  dicite  :  Nonne  os 
meum  ,  et  caro  mea  es  ?  Hsec  faciat  mihi  Deus  ,  ct  hsec  addat,  si  non  magister  mililise  fueris 
coram  me  omni  tempore  pro  Joab.  14.  Et  inclinavit  cor  omnium  virorum  Juda ,  quasi  viri 
unius ,  miseruntque  ad  regcm,  dicentes  :  Revertere  tu,  et  omnes  servi  tui.  15.  Et  reversus 
cst  rex  ;  et  venit  usque  ad  Jordanem  ,  et  oranis  Juda  venit  usque  in  Galgalam  ,  ut  occurreret 
rcgi ,  et  traduceret  eum  Jordanem.  16.  Festinavit  autem  Semei  filius  Gera  filii  Jemini  de 
Bahurim,  ct  descendit  cum  viris  Juda  in  occursum  regisDavid,  17.  cum  mille  viris  de  Ben- 
jamin,  et  Siba  puer  de  domo  Saul;  ct  quindecim  filii  ejus,  ac  viginti  servi  erant  cum  eo;  et 
irrumpcntes  Jordanem  ,  anteregcm,  18.  transierunt  vada  ,  ut  traducerent  domum  regis  , 
et  facerent  juxla  jussionem  ejus  :  Semei  autem  filius  Gera  prostralus  coram  rege  ,  cum  jam 
transisset  Jordanem ,  19.  dixit  ad  eum  :  Ne  reputes  mihi,  Domine  mi  ,  iniquitatem ,  neque 
memineiis  injuriam  servi  tui  in  die  qua  egressus  es ,  Domine  mi  rex  ,  de  Jerusalem  ,  neque 
.  ponas  rcx  in  corde  tuo.  20.  Agnosco  enim  scrvus  tuus  peccatum  meum  ;  et  idcirco  hodie  pri- 
mus  veni  de  omni  domo  Joseph,  descendiquc  in  occursum  domini  mei  regis.  21 .  Respondens 
vero  Abisai  filius  Sarvise  dixit  :  Numquid  pro  his  verbis  non  occidelur  Seraei ,  quia  raaledixit 
Christo  Domini  ?  22.  Et  ait  David  :  Quid  mihi ,  et  vobis  filii  Sarvla3  ?  cur  efficimini  mihi  hodie 
in  Salan  ?  Ergone  hodic  intcrficielur  vir  in  Israel  ?  An  ignoro  liodie  mc  factum  regem  super 
Isracl  ?  23.  Et  ait  rcx  Semei  :  Non  morieris.  Juravilquc  ei.  2^"i.  Miphiboseth  quoque 
filius  Saul  desccndit  in  occursum  rcgis  ,  illotis  pcdibus ,  et  inlonsa  barba  ,  vestesque 
suas  non  laverat  a  dic   qiia  egressus  fucrat  rex  ,    usquc  ad  diem  rcvcrsionis  ejus  in  pace. 


UUB  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  XfX. 

25.  Cumque  Jerusalem  occurrisset  regi ,  dixit  ei  rex  :  Quare  non  vetiisti  mecum  Miphiboselh  ? 

26.  Et  respondens  ait :  Domine  mi  rex  ,  servus  meuscontempsit  me  ;  dixiqiic  ei  cgo  famnlus 
tuus ,  ut  sterneret  mihi  asinum  ,  ct  ascendens  abirem  cum  rege  5  claudus  enim  sum  servus  tuus. 

27.  Insuper  et  accusavit  me  servum  tuum  ad  te  dominum  meum  regem  ;  tu  autem  domine 
mi  rex,  sicut  angelus  Dei  es ,  fac  quod  placilum  est  tibi.  28.  Neque  enim  fuit  domtis  patris 
niei ,  nisi  morti  obnoxia  domino  meo  regi  ;  tu  autem  posuisti  me  servum  tuum  inter  convivas 
raensae  tuae;  quid  ergo  habeo  justse  querelre?  aut  quid  possum  ultra  vociferari  ad  regem  ? 
29.  Ait  ergo  ei  rex  :  Quid  ultra  loqueris?  fixum  est  quod  locutus  sum  ;  tu  et  Siba  dividite 
|iossessiones.  30.  Responditque  Miphiboseth  regi  :  Etiam  cuncta  accipiat ,  postquam  reversus 
est  dominus  meus  rexpacifice  in  domum  suam.  31.  Berzellai  quoque  Galaadites,  descendens 
de  Rogelim ,  traduxit  regem  Jordanem  ,  paratus  etiam  ultra  fluvium  prosequi  eum.  32.  Erat 
autem  Berzellai  Galaadites  senexvaldc,  id  est  octogenarius ,  et  ipse  praebuit  alimenta  regi » 
cum  moraretur  in  Castris,  fuit  quippe  vir  dives  nimis.  33.  Dixit  itaque  rex  ad  Bt^rzellai  : 
Veni  mecum ,  ut  requiescas  securus  mecum  iu  Jerusalem.  34.  Et  ait  Berzellai  ad  regem  : 
Quot  suntdies  annorum  vitae  meae,  ut  ascendam  cum  rege  in  Jerusalem?  35.  Octogenarius 
sum  hodie ;  numquid  vigent  sensus  mei  ad  discernendum  suave,  aut  amarum  ?  aut  delectare  po 
test  servum  tuum  cibus  et  potus?  vel  audire  possum  ultra  vocem  cantorum  atquc  cantatricum  ? 
quare  servus  tuus  sit  oneri  domino  meo  regi  ?  36.  Paululum  procedam  famulus  tuus  ab  Jor- 
dane  tecum  :  non  indigeo  hac  vicissitudine ,  27.  sed  obsecro  ut  revertar  servus  tuus  ,  et  mo- 
riar  in  civitate  mea  ,  etsepeliar  juxta  sepulcrum  patris  mei  et  matris  meae.  Est  autem  servus 
tuus  Chamaam ,  ipse  vadat  tecum ,  Domine  mi  rex  ,  et  fac  ei  quidquid  tlbi  bonum  videtur. 
38.  Dixit  itaque  ei  rex  :  Mecum  transeat  Chamaam,  et  ego  faciam  ei  quidquid  tibi  placuerit  , 
et  omne  quod  petieris  a  me  impetrabis.  39.  Cumque  transisset  universus  populus  et  rex  Jorda- 
nem,  osculatus  est  rexBerzellai,  etbenedixitei  :et  illereversus  cst  in  locum  suum.  40.  Trans- 
ivit  ergo  rex  in  Galgalam  ,  et  Chamaam  cum  eo ;  omnis  autem  populus  Juda  traduxerat  regem, 
et  media  tantum  pars  affuerat  de  populo  Israel.  41 .  Itaque  omnes  viri  Israel  concurrenles  ad  re- 
gem  dixerunt  ei :  Quare  te  furati  sunt  fratres  nostri  viri  Juda,  et  traduxerunt  regem  et  domum 
ejus  Jordanem,  omncsque  viros  David  cum  eo  ?42.  Et  respondit  omnis  vir  Judaad  viros  Israel  : 
Quia  mihi  propior  est  rex  ,  cur  irasceris  super  hac  re  ?  numquid  comedimus  aliquid  ex  rege,  aut 
raunera  nobis  data  sunt  ?  43.  Et  respondit  vir  Israel  ad  viros  Juda  ,  et  ait  :  Decem  partibus 
raajor  ego  sum  apud  regem ,  magisque  ad  me  pertinet  David  quam  ad  te;  cur  fecisti  mihi  in- 
juriam  ,  et  non  mihi  nuntiatum]est  priori ,  utroducerem  regem  meura  ?  Durius  autem  respon- 
derunt  viri  Juda  viris  Israel. 


3.  Et  DECLiNiviTPOPULus, etc.  ]  Hcbr.  elGhald. 
habent :  Et  faratus  est  sese  populas  in  die  illa  ui 
intraret  in  urbem ,  sicut  se  furantar  popuU ,  qui 
pudefacti  sant ,  dum  fugiunt  in  prcelio ,  et  lerga 
vertunt  iiosli.  Furatus  est,  iioc  est  furtim  se 
subduxit,  furtim  ingressus  est  urbem ;  non 
cumtriumpho,  ut  viciores  solent,  secl  ut  illi 
qui  fuga  elapsi  sunt  et  victi. 

5.  CoNFUDisTi  (Vatabl.  pudefecisti)  nomEVULVus 

OMXIUM  SERVORUM  TUOUUM  QUI  SALVIM  FEGEaUNT 

ANIMA.M  TUAM,]  qui  scilicet pugnanclo  pro  te  sal- 
varunt  vitam  tuam,  quam  tibi  cripere  satage- 
hat  hostisetproditor  Absalom,  cujustu  niortem 
hodie  luges ,  quasi  malles  nos  omnes  victos  oc- 
cubuisse  ,  ut  ille  foret  superstes  et  victor. 

11.  Sermo  autem  omms  Ishael  (qui  prsecessit 
de  reconciliatione  et  reductione  regis)  perve- 

NERAT   AD  REGEM  IN  DOMO  EJUS ,  ]  q.  tl.    IdeO    HbH- 

rius  David  accersivit  et  per  modum  amicai 
querelae  accusavit  suos  conlribules  et  tribuin 
Juda,  quod  tarde  venirent  ad  se  reducendum 
in  regnum,  essentque  liac  in  re  novissimi,  co 
quod  sciretcaeteras  tribuslsraelcommimi  con- 
sensu  decrevlsse  se  reducere.  Quare  haec  verba 
cum  Roiaanis  parenthesl  includenda  sunt.  Sub- 


dunt  Coniplut.  quia  dixerat  rex  :  Sic  dicitis  ad 
populam;  seA  haec  verb:i  delenda  sunt  cuui 
Hebr.  Cbakl.  et  Romanis. 

12.  QUARE  NOVISSIMI  REDUCITIS  REfJEM  ?]  Tribu» 

Jucla,  ac  praes(!rtim  cives  Hierosolymse  Davidc 
fugii>,nte  AI)salomuiTi  cum  exercitu  magno  ve- 
nientem  acceptarant,  eique  url)em  et  arcem 
Sion  tradiderant,  quam  ille  firmo  militimi  prae- 
sidio  munierat;  quare  male  sibiconscii,  quod 
scilicet  Davidem  oITimdissent ,  ac  metuenles 
prajsidium  Absalomi  arcem  Sionis  occupans, 
non  audebant  Davidem  revocare.  David  ergo 
omnes  bimigne  ad  se  invitat,  vocans  eos  suos 
consanguineos  ,  et  impunitatem  pollicens  ,  ut 
se  in  urbem  et  regnum  reciperent. 

13.  Et  Amas.«  dicite  :  Nonne  os  meum  f.t 
CARO  meaes?]  Erat  enim  Amasa  filius  Abigail , 
qu;e  erat  soror  Davidis ,  uti  dictum  est  c.  17.  25. 

Hec  f.\ciat  Miin  Deus,  et  ii.eg  addat,  si  NOr» 
magister  militi^e  fueris  coram  me  omm  tempork 
PRO  JoAB,  ]id  est,  locoet  vice  Joab,  inquitAbul. 
Dion.  et  alii.  Perperam  Lyran.  to  pro  Joab  in- 
lerpretatur  5(t')  Joab ,  quasi  Amasa  Joabo  fuerit 
subditus.  Erat  Amasa  dux  cxercitiis  Absalomi  : 
quare  eum  ad  se  revocare  satagit  David,  pro- 


COAIMENTARIA  IN  LIBRUM  11 

niiucns  ei  ducaUim  cxercitus  sui,  loco  Joal) ; 
sciebat  enim  al)  Amasa  pendere  exercilum  Ai)- 
salomi ,  et  proeserlim  milites  qui  erant  in  arce 
Sion,  indeque  url)em  Hierosolymam  ,  omnes- 
<|ue  ejus  cives;  quare  eum  sibi  promisso  ho- 
noris  amplissimo  preemio  devincire  sategit  Da- 
vid  ,  ut  ipse  ad  se  omnem  Absalomi  exercitum, 
Hierosolymam,  lotamque  tribum  Juda  reduce- 
let ;  quod  et  reipsa  Amasa  praestitit.  Amasa 
ergo  finem  rebellioni  imposuit,  omnesque  Is- 
raelitasDavidi  reconciliavit,  quod  sine  eo  David 
tarde  et  difficile  ,  nec  nisi  periculoso  bello  con- 
fecisset.  Addunt  Rabbini  Davidem  ducatu  exer- 
citus  spoliasse  Joab,  co  quod  ipse  Absalomum 
conlra  jussum  suum  occidisset,  uti  dixi  cap. 
18.  16.  Addit  Theodor.  aitque  :  David  audaciam 
Joabperpetuoodio  liabait;  iolerabat  autempropter 
ejus  ingenium  et  prudenliam,  et  suspectum  eum 
habens  ne  quid  novi  in  eum  moiirelur. 

\h.  Ex  iNCLiNAvrr  ( scilicet  Amasa  ,  vel,  ut  alii, 
Sadoc  pontifex)  cor  ommum  viRonuM  Jida  ,  quasi 
viRi  TJMus,]  ut  unanimiier  et  communi  om- 
nium  consensu  revocarent  regcm  suum  Davi- 
dem. 

17.  Et  Siba  puer  de  domo  Saul  ,  ]  id  est ,  Siboe 
servus  Miphibosetli,  qui  ex  Jonatha  erat  nepos 
Saulis.  PrsBvenitSiba  suum  herum  Miphiboseth, 
ul  Davidis  gratiam  conservaret,  ac  ut  David 
eum  sibi  fideliorem  qnam  Miphiboseth  existi- 
maret,  itaque  donalionem  bonorum  Miphibo- 
seth  sibi  ab  eo  factam  confirmaret. 

20.  Idcirco  hodie  primus  vem  de  domo  Jo- 
SEPu,]  id  est,  de  decem  Tribubus  Israelis  , 
quarum  caput  erat  Tribus  Ephraim  ,  qui  erat 
filius  Joseph  :  Jiam  alioqui  Semeioriundus  erat 
ex  Tribu  Benjamin ,  non  ex  Ephraim  vel  Joseph, 
uti  dixi  cap.  16.  5.  Opponitergo  domum  Joseph 
domui  Juda,  hocest  Israel,  sive  decem  Tribus 
opponit  Tribui  Juda.  Rursum  domus  Josepli 
potest  accipi  donius  Ephraim  ,  Benjamin  et 
Manasse  :  hcec  enim  unum  habebant  vexillum, 
unamque  aciem  incaslris  duodecim  Tribuum, 
ut  patet  Num.  7.  v.  18  et  22. 

22.  CCR  EFFICIMIM  MIHI  IIODIE  IN  SaTAN  ?  ]  q.  d. 

Cur  mihi  meaeque  clementi;c ,  commodis  et  glo- 
riae  adversamini?  Salan  enim  Hebr.  idem  est 
quod,  adversarius.  Unde  Christus  PetroaitMatlh. 
16.  23.  Vade  post  me,  Satana,  id  est,  noli  mihi 
adversari,  sed  sequere  me  eunlem  ad  mortem 
et  crucem.  lude  diabolus  vocatus  est  Sa^ona^, 
quia  summus  et  juralus  esl  fidelium  hostis. 

23.  Et  ait  rex  Semei  :  NON  morieris,  ]  id  est, 
non  occideris  a  mehodie,  nec  quamdiu  ego 
vivam,  ne  leetum  hunc  reditus  mei  diem  tua 
csede  funestem ;  iitqiie  liac  clementiaj  specie 
omnes  Israelilas  perduellionis  reos,  ideoquc 
sibi  pariter  necem  a  me  metuentes,  ad  me  re- 
vocem.  Respicit  enim  David  ad  Abisai ,  qui  illico 
volebat  occidere  maledicum  Semei  ;  unde  illum 
retundens  ait  :  Ergone  liodie  interficietur  vir  in 
Israel ?  quare  fidem  Semei  datam  non  fcfellit 
David  ,  cum  moriens  jussit  Salomoni  ut  eum 
commodo  aliquo  prcctextu  occideret  3.  Reg.  2. 
Potuit  enim  David,  graiiam  veniamque  dans 
Semei,  illam  limilare  ad  libitum  suum  :  nam 
gratiam  magnam  ei  pr.-cslitit,  quod  non  illico, 
ut  urgebat  Abisai,  eum  occiderit,  imo  pcr  om- 
«em  vitam  eum  intactum  reliqueril.  Ergo  quod 
in  vita  pepercerit  Semei ,  opns  fuit  magnaj  cle- 
inentia;  :  quod  vero  in  morte  jusseril  eiim  oc- 
cidi,  opus  fuit  jusliiice  et  juslrc  castigalionis. 

COr.NF.I..    A    I.APIDE.       TOJI.    II. 


REGUM.  Cap.  XIX.  /iW 

Rex  scelestos  punire  debet :  ncc  cnim  lam  ef- 
frons  ejus  maledicentia  ,  tamque  atrox  in  rcgiani 
majeslalem  injuria  relin(|ui  debuit  impunita  ad 
aliorum  exemplum;  ne  scilicet  quis  auderet 
deinceps  tale  quidin  Salomonem  el  alios  reges 
|)erpelrare.  lla  Abulensis  qiicesl.  26.  ubi  fuse 
aliorum  seiitenlias  refiilat,  ac  proeseilim  illam 
Cajelani  dicentis  Semei  ii  Salomone  occisum 
esse  non  ob  maledicentiam  in  Davidem,  sed  ob 
novum  peccatum,  quo  Jordanem  conlra  prae- 
ceplum  Salomonis  transierat.  Hoc  enim  falsum 
est  :  nam  vera  causa  necis  Semei  fuit  maledi- 
cenlia;  praelextus  vero  fuit  Iransitus  Jordanis 
a  Salomone  vetilus  :  hoc  cnim  est  quod  David 
recensens  maledicentiam  Semei  mandat  Salo- 
moni,  dicens  :  Juravi  per  Dominum,  dicens  :  Non 
te  interficiam  gladio  ;  tu  noli  pati  eum  esse  in- 
noxium.  3.  Reg.  2.  9.  Ecce  hic  clare  explicat 
David  quid  juraverit  et  promiserit  Semei ,  nimi- 
ruin  quod  ipse  non  inlerficeret  eum  gladio ,  nou 
auiem  quod  Salomon  sibi  succedens  eum  non 
interficerel;  imo  voluit,  intendit  et  jussit  ut 
ipse  eum  morle  puniret. 

2Z|.  MlPIIIBOSETII  QUOQUE  FILIUS  SAUL  DESCE.\DIT 
IN  OCCURSUM  REGIS  ,  ILLOTIS  PEDIRUS.  ]  Sic  Ct  Gliald. 

Sepluag.  vero  :  Non  curavit  pedes  suos;  Hebr. 
est:  Non  fecit  pedes  suos  ;  Pagnin.  Nonaplaverat 
pedes  suos.  Solebant  enim  Judsei ,  quia  ex  com- 
plexione  olent  eeque  ac  Arabes  inslar  hircorum 
(undeJudici  a  Poetis  et  vulgo  fxlentes  voca- 
bantur),  corpus  et  praesertim  pedes  utpote 
pejus  olentes  crehro  lavare,  niaxime  quia  mulli 
in  Judoia,  quasi  regione  calida,  incedebant  nu- 
dis  pedibus,  aut  non  nisi  solea  leclis  ,  uti  in- 
cessit  Christus  et  Apostoli;  pedes  ergo,  ince- 
dendo  per  lutum  et  pulverem,  sordidabant, 
quare  eos  saL'pe  abluere  oportebat. 

Minus  recte  ergo  Hebr.  apud  S.  Hieron.  et 
Angelom.  pro  illotis,  verlentes  :  Infectis  pedi- 
bus,  per  eos  intelligunt,  Ugneos  pedes,  quos  sibi 
fecerit  Miphiboseth  pro  veris  quibus  carebat, 
vel  quibus  ajgre  uli  poterat,  utpote  debilibus  et 
claudis.  Septuag.  addunt:  Neque  fecerat  unguss, 
idest,  non  pra^secuerat unguesin  signum  Inc- 
tus  ob  exilium  Davidis,  ut  squalidus  et  hirtus 
appareret. 

Vestesque  suas  non  LAVERAT;  ]  intcriorcs  iii- 
lellige,  puta  lineas,  quae  carni  adhajrent,  uii 
sunt  camisiae  :  hae  enim  lavari  solent,  non  vcro 
exiinice  et  laneae. 

27.   TU    AUTEM    DOMINE  MI    REX ,    SICUT  ANGELUS 

Dei  es,  ]  q.  d.  Tu  sapientissimus  es  ,  et  pruden- 
lissime  judicas  et  statuis;  quare  fac  de  me 
quod  piacitum  est  tibi  .•  quidquid  enim  statueris, 
accipiamquasi  demanu  angeli  ut  sapienlissimc 
et  optime  factum. 

29.  TU  ET  SlBA  dividite  possessiones.  ]  Nou- 
nuUi  censent  Davidem,  ob  speciosas  rationes 
Sibae,  dubitasse  an  illi,  an  Miphiboseth  credere 
deberct,  ideoque  sententiam  dimidiasse  ;  sed 
videtur  David  cognovisse  innocentiam  Miphi- 
boseth  ,  tum  ex  ejus  sordibus  et  illuvie,  qua; 
nullam  habebant  speciem  alTcctati  regni,  quod 
ipsi  impegeral  scrvus  Siba  ;  tum  quia  Siba  ac- 
cusator  qui  erat  pra;sens ,  ut  palet  vcrsu  17, 
nil  ad  objecla  sibi  ii  Miphiboseth  respondil.  Undc 
mulii  putant  Davidem  hic  peccasse  injiistiiia  , 
quod  innocenti  Miphibosethabstiileritdimidium 
bonorum  ,  illudque  dedcrit  Sib.c  ejus  crimina- 
lori  :  nimis  cnim  facile  et  temere  ci  suum  he- 
rum  accusanli  crcdidcral ,  ejusque  donis  illecius 


.67 


^50 


COMMENTARIA  IN  LIBHUM  11.  REGUM.  Cap.  XX. 


bonaheri  sui  tracliderat  cap.  16.  v.  4.  Quare  ex 
verecundia,  ne  videretur  errasse,  noluitin  to- 
tum  revocare  primam  senlentiam  a  se  latam  ; 
sed  eam  icque  ac  bona  dimidiavit;  dimidium 
scilicetrelinquendoMipiiibosethjdimidium  vero 
dando  Sibae.  Ita  Abulensis  ,  Cajet.  et  alii.  Qua  in 
re  amicitiam  et  fidem  datam  Jonaihae  patri  Mi- 
phiboseth  videtur  violasse.  Probabile  tamen 
est,  quod  suspicatur  Abulens.  quiTCSt.  30,  dam- 
num  lioc  Mipiiiboselh  Davidem  alia  donatione 
vel  beneficio  compensasse. 

Porro  Hebraei  apud  S.  Hieron.  et  ex  eis  Ange- 
lom.  et  Glossa  censentin  poenam  hujus  injusti- 
lia3  Davidis  Deum  regnum  ipsius  paulo  post  di- 
visisse  in  Roboam  et  Jeroboam ,  ei  dando  decem 
Tribus ,  Roboam  vero  relinquendo  solam  Tri- 
bum  Juda^;  adeoque  tradunt  quOd,  cum  David 
dixit  :  Ta  et  Siba,  dividite  possessiones,  audita  sit 
vox  e  coelo  :  Boboam  et  Jeroboam  regnum  divi- 
dent.  Verum  aha  hujus  divisionis  et  schismatis 
luit  causa,  nimirum  idololatria  Salomonis,  ut 
audiemus  lib.  3.  cap.  11.  Imo  ob  merita  Davidis 
Deus  reiiquit  Roboamo  Tribum  Juda,  alioqui 
eam  cum  ccteris  illi  ablaturus ,  ut  patet  3.  Reg. 
cap.  11.  V.  32. 

Etiam  cuncta  accipiat.  ]  Dixit  hoc  Miphibo- 
scth  suboffenso  in  Davidem  animo;  unde  S.  Hier. 
et  Angelom.  Dixithoc,inquiunt ,  non  gratulanti 
animo ,  sed  insultanti,  et  quasi  contra  Domi- 
num  murmuranti,  quod  Dominus  Davidem  in 
pace  reduxisset;  ideoque  Miphiboselh  1.  Paral. 
cap.  9.  V.  40.  vocatur  Meribbaal,  idest,  litigans 
cum  Domino  :  verum  non  videtur  Miphiboseth 
voluisseinsullare  Davidi,  etmurmurare  conlra 
Deum,  sed  amariori  corde  haec  dixisse. 

35.  OCTOGElVAniUS  SUM   nODlE  ,  NUMQUID  VIGENT 

sENsus  MEi?]  in  senio  enim,  utailEccles.  c.  12. 


V.  3.  Tenebrescunt  videntes  per  foramina,  puia 
oculi,  et  obsurdescunt  omnes  fiUai  carminis ,  sci- 
licet  aures,  et  dissipatur  capparis ,  nimiruin 
appetitus,  ia  cujus  locum  succedit  ciborum  , 
voluptalum  ,  et  rerum  omnium  fastidium  ;  unde 
Solon  senectutem  aiebat  esse  vitce  liiemevi , 
sicut  ejusdem  ver  est  juventus.  Diogenes  ro- 
gatus  :  Quid  est  senectus?  Est ,  inquit,  vita  bru- 
malis,  tempestalibus  obnoxia.  Alexis  poeta  senex, 
rogatus  quid  ageret,  respondit:  Pedetentim  mo- 
rior ,  signilicans  senes  non  tam  vivere,  quam 
lente  mori.  Vide  dicta  Eccles.  12, 

37.  EST  AUTEM  SERVUSTUUS  ClIAMAAM,  ]  SCiliCCt 

filius  meus,  q.  d.  Meus  filius  Chamaam  pro  m« 
senio  confectocomitabitur  te  ,  et  quas  mihi  be- 
neficia  rependere  cogiiabas,  in  illum  confer. 
Quod  illi  feceris ,  mihi  feceris.  Ita  Abulensis  , 
Cajetan.  et  alii.  Mystice  S.  Hieronym.  et  ex  eo 
Angelom.  Chamaam ,  inquit,  interpretatur  sus- 
pirans :  quamdiuenim  cum  patre  permansit ,  sus- 
pirans  vocatus  est  ;  postquam  vero  in  doctrinam 
Davidregis  transiit ,non  Cliamaam  sed Cliamaan  , 
quod  interpretatur  fidelis ,  appellatus  est. 

Uo.  Decrm  pabtibus  ego  major  sum  ,  ]  quia  in 
Israele  erant  decem  Tribus  ;  in  Juda  vero  una 
duntaxat,  dando  Judae  Tribum  Benjamin,  ait 
Theod.  et  S.  Hieronym.  Ecce  ex  hoc  jurgio  coe- 
pit  dissensio  inter  Juda  et  Israel,  quoe  sub  Ro- 
boam  in  apertum  scliisma  erupit,  imo  capite 
sequenti  seditionem  Sebaeconcitavit.  Unde  haec 
narratio  sternit  viam  ad bellum ,  quod  per  Israel 
Seba  movit  contra  Judam  et  Davidem.  Mqral. 
disce  in  hac  superba  Judae  cum  Israel  rixa , 
quam  verum  sit  istud  Proverb.  cap.  15.  v.  1. 
Besponsio  mollis  frangit  iram,  sermo  durus  sui- 
citat  furorem. 


CAPUT  VIGESIMUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 
Seba  seditionem  movet  contra  Davidem,  qui  ei  oppoNiT  Amasa-m,  quem  Joab  dolo 

OCCIDIT.  SeBA  V.  14.  AbELAM  OCCUPAT,  OBSIDET  EAM  JoAB  ,  CIVES  CAPUT  SeB;E  prje- 
SCINDUNT  ,  TRADUNTQUE  JoAB  ;  QUARE  ILLE  PER  C^EDEM  SeB^  SOPITA  SEDITIONE  VICTOR 
AD   DaVIDEJI  REDIT. 


'cciDiT  qtioque  ut  ibi  esset  vir  Belial,  nomine  Seba ,  OliusBochri ,  vir  Je- 
imineus,  et  cecinit  buccina ,  et  ait :  Non  est  nobis  pars  in  David ,  neque 
5,h3ereditas  in  Olio  Isai ;  revertere  in  tabernacula  tua  ,  Israel.  2.  Et  se- 
)paratus  est  omnis  Israel  a  David ,  secutusque  est  Seba  Olium  Bochri ; 
^viri  autem  Juda  adhseserunt  regi  siio  a  Jordane  usque  Jerusalem. 
[3.  Cumque  venisset  rex  in  domum  suam  in  Jerusalem ,  tulit  decem 
mulieres  concubinas  ,  quas  dereliquerat  ad  custodiendam  domum  ,  et 
tradidit  eas  in  custodiam ,  alimenta  eis  praebens  :  et  non  est  ingressus  ad  eas ,  sed  erant 
clausae  usque  in  diem  mortis  su»  in  viduitate  viventes.  4.  Dixit  aulem  rex  Amasae  :  Con- 
voca  mihi  omnes  viros  Juda  in  diem  tertium ,  et  tu  adesto  praesens.  5.  Abiit  ergo  Amasa 
ut  convocaret  Judam ,  et  moratus  est  extra  placitum  quod  el  constituerat  rex.  6.  Ait 
autem  David  ad  Abisai :  Nunc  magis  adlicturtis  est  nos  Seba  filiiis  Bochri  quam  Absa- 
lom  ;  tolle  igitur  servos  domini  ttii ,  et  perscquere  eum  ,  ne  forte  inveniat  civitates  munitas  , 
et  eirugiat  nos.  7.  Egressi  sunt  ergo  cum  co  viri  Joab  ,  Cerethi  quoque  et  Phelethi ,  et  omoes 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  XX.  451 

robusli  exicrunt  de  Jerusalem  ad  persequendum  Seba  filiiira  Bochri.  8.  Cumqiie  illi  essent 
juxla  lapidem  grandem  ,  qui  est  in  Gabaon  ,  Amasa  vcniens  occurrit  cis.  Porro  Joab  veslitus 
erat  tunica  stricfa  ad  mensuram  liabilus  sui ,  et  desuper  accinctus  gladio  dependente 
usque  ad  illa  ,  in  vagina ,  qui  fabricatus  levi  motu  egredi  poterat ,  et  percutere.  9.  Dixit 
itaque  Joab  ad  Amasam  :  Salve  ,  mi  frater.  Et  tenuit  manu  dexlera  mcntum  Amasse , 
quasi  osculans  eum.  10.  Porro  Amasa  non  observavit  gladium  quem  habebat  Joab  ,  qui  per- 
cussit  eum  in  latere  ,  et  effudit  intestina  ejus  in  terram ,  nec  secundum  vuhius  apposuit ,  et 
mortuus  est;  Joab  autem  ,  et  Abisai  fraterejus,  persecuti  sunt  Seba  filium  Bochri.  11.  In- 
terea  quidam  viri ,  cum  stetissent  juxta  cadaver  Amasae,  de  sociis  Joab  ,  dixerunt  :  Ecce  qui 
esse  voluit  pro  Joab  comes  Dayid.  12.  Amasa  autem  conspersus  sanguine ,  jacebat  in  media 
via.  Vidit  hoc  quidam  vir  quod  subsisteret  omnis  populus  ad  videndum  eum,  et  amovit  Ama- 
sara  de  via  in  agrum  ,  operuilque  eum  veslimento,  ne  subsisterent  transeuntes  proptcr  eum. 
\  3.  Amoto  ergo  illo  de  via  ,  transibat  omnis  vir  sequens  Joab  ad  persequendum  Seba  fihum 
Bochri.  14.  Porro  ille  transierat  per  omnes  tribus  Israel  in  Abelam,  et  Bethmaacha  ;  omnes- 
que  viri  electi  congregati  fuerant  ad  eum.  15.  Venerunt  itaque  et  oppugnabaut  eum  in  Abela, 
et  in  Belhmaacha  ,  et  circumdederunt  munitionibus  civitatera,  et  obsessa  est  urbs;  omnis 
autem  turba  ,  quse  erat  cum  Joab,  moliebnlur  destruere  muros.  16.  Et  cxclamavit  mulier 
sapiens  de  civitate  :  Audite,  audite,  dicite  Joab  :  Appropinqua  huc ,  et  ioquar  tecum.  17.  Qui 
cum  accessisset  ad  eam  ,  ait  illi  :  Tu  es  Joab  ?  Et  ille  respondit  :  Ego.  Ad  quem  sic  locula 
est :  Audi  sermones  ancilloe  tuse.  Qui  respondit  :  Audio.  18.  Rursumque  illa:  Sermo,  inquit, 
dicebatur  in  veteri  proverbio  :  Qui  interrogant,  interrogent  in  Abela  ,  et  sic  perficiebant. 
\  9.  Nonne  ego  sura  quse  respondeo  veritatem  in  Israel ,  et  tu  quseris  subvertere  civitatem  ,  et 
cverterematrera  in  Israel  ?  Quare  praecipitas  hsereditaiera  Domini  ?  20.  Kespondensque  Joab, 
ait  :  Absit,  absit  hoc  a  me,  non  praecipilo  ,  neque  demolior.  21.  Non  sic  se  habet  res ,  sed 
homo  de  monte  Ephraim  Seba  ,  filius  Bochri  cognomine  ,  levavit  manum  suam  conlra  regem 
David;  tradite  illum  solura  ,  et  recedemus  a  civitate.  Et  ait  mulier  ad  Joab  :  Ecce  caput  ejus 
raittetur  ad  tc  per  raurum.  22.  Ingressa  est  ergo  ad  omnem  populum ,  et  locuta  est  eis  sa- 
pienter,  qui  abscissura  caput  Sebse  filii  Bochri  projecerunt  ad  Joab,  et  ille  ceciniltuba,  et 
recesserunt  ab  urbe  unusquisque  in  tabernacula  sua ,  Joab  autem  reversus  est  Jerusalem  ad 
regem.  23.  Fuit  ergo  Joab  super  omnem  exercitum  Israel ,  Banaias  autem  filius  Joiadse  super 
Cerethaeos  et  Phelelhseos.  24.  Aduram  vero  super  tributa,  porro  Josaphat  filius  Ahilud  a 
commentariis.  25.  Siva  autcm  ,  scriba  ;  Sadoc  yero  et  Abiathar,  sacerdotes.  26.  Ira  autem 
Jairites  erat  sacerdos  David. 

1.  Seba  filius  Bocnm  vin  Jemineus,]  scilicet  vero  Tribus  dccem  sese  Judnc  prnGferobani,  co 

de  Tribu  Benjamin  qui  cegre  ferebat  regnum  a  qiiod  numeroessent  poliores,  etdecuplo  pluros. 

Saule   et  Tribu  sua  Benjamin   iranslalum    ad  Ac  pupugit  illas  quod  David  cap.  prceced.  v.  11. 

Davidem   et  Tribum   Juda  ;  unde  videiur  hic  Sadoc  et  Abialhar  misisset  ad  solam  Tribum 

Seba  fuisse  unus  e  ducibus  Absalomi  conlra  Da-  Juda  ,  ut  se  in  regnum  reduceret ,  non  vero  ad 

videm  ,  ac  forte  primus  post  Amasam.  cseteras  Tribus  ;  unde  ipse  eis  videbatur  in  Tri- 

NON  EST  NOBis  PARS  IN  David  ,  ]  q.  d.  Tribus  bum  Judae  esse  plus  sequo  propensior ,  illam- 

Juda  ,  in  fine  capilis  praecedenlis,  et  dictis  et  que  caeteris  omnibus  antcferre. 
faciis  luculenter  oslendit  Davidem  ,  quasi  con-        Poliiice  hinc  discant  principes  et  reges  ca- 

iribulem,  ad  se,  non  ad  nos  qui  sumus  Israel,  vere  et  sopire  iemulationem  nalionum  diversa- 

sive  decemTribus,  perlinere,  nullaque  parte  rum  quasregunt,ut  omnibussimilemaflectum, 

esse  nostrum,  sed  toium  esse  suum.  Abeamus  curamet  provideniiamdemonstrent,  uec  unam 

ergo  singuli  in  nostra  labernacula  et  domos,  alleri  pracferant,  sed  eas  paribeneyolentia  pro- 

ac  Davidem  tanquam  alienum  ,  ad  nos  non  per-  sequantur,  itaque  eas  et  sibi  et  invicem  uniant. 

tinentem,  abjiciamus.  Sexta  fuit  hsec  poena  Da-  Arislot.  in  politicis  hacc  duo  principia   recise 

vidis,  scilicet  rebellio  decem  Tribuum,  concitala  gubernationis  tradil :  Primum,  ut  princeps  om- 

per  Sebam  ,  cujus  inilium  et  occasio  fuit  tum  niumsibi  subdilorumdiligeniem  habealcuram, 

rebellio  Absalomi  ,  cum  quo  paulo  ante  cons-  omnibusque  provideat,  et  nemincm  negligat; 

pirarantdecem  Tribus,  nccdumplaneexstincla,  secundum,  ut  sit  omnibus  par  et  aequabilis  , 

tum  jurgium  decem  Tribuum  cum  Tribu  Juda  ,  nec  unam  gentem  alteri ,  aut  principem  unum 

60  quod  ipsa  sola  ceeleris  non  vocatis  Davidem  alteri  antcponat;  scd  se  singulis  indilTcrenlem 

Hierosolymam  in  regnum  reduxissct.  Conten-  et  aequum  exhibeat.  Si  enim  majorem  affcctum 

debant  cnim  deprimatu,quia  Juda  praetendebat  uni  qucim  alleri  ostendat,  alleri  irani  et  invi- 

te  essc  principem  tribuum  omnium  ,  pracserlim  diam  movcbit ,  imo  schismala,  seditiones  ct 

quia  David  rex  oriundus  erat  ex  Juda  :  caelerse  rebcUiones  couciiabit.  Exemplum  quod  imite- 


/|52 

tui',  csi  Deiis ,  de  quo  Plutarcli.  in  Moral.  Ut 
Deas  ,  inquit,  m  ccelo  pulcliei  rimum  ac  jucun- 
dissimum  uii  simulacrum  conslituit  solem  ;  sic  in 
rep.  principem  qui  prudenlia,justiiia,  benignitale 
se  erga  omnes  reprcesentet.  Sicut  igilur  sol  non 
cst  alius  pauperi,  alius  diviti,  sed  omnibus 
communis,  ita  princeps  personam  spectare  non 
debet,  sed  omnibus  secommunem  exhibere. 

Cyrus  apud  Xenophontem  ait  similia  esse 
honi  pastoris  et  boni  regis  ofTicia  :  sicut  ergo 
pastor  cxqualem  omnium  ovium  liabet  curam  , 
sic  et  rex  eamdem  habeat  omnium  subdito- 
rum. 

Alexander  Magnus ,  ul  Persas  devictos  sibi 
devincirel,  eorum  veslitum  assumpsit,  cum 
eisque  malrimonia  suorum  instiluit,  utscirent 
se  sibi  esse  curse  et  cordi  seque  ac  Macedones. 

Themislocli ,  teste  Plutarclio  ,  hoc  vir  sapiens 
deditmonitum  :  Bene  principalumgercs  Alhenis, 
si  cunclis  communis  esse  velis  et  mansuetus. 

Singularis  liac  in  re  fuit  Carolus  V  qui,  cum 
lam  diversis  nationibus  imperarel,  singuHs  la- 
men  se  parem,  imo  palrem  cxhibebat,  ut  His- 
panis  videretur  esse  Hispanus,  Italis  Italus, 
Cermanis  Germanus,  Gallis  Gallus,  Belgis  Belga. 
Sane  viri  prudentes  censcnt  hujus  monili  ne- 
gleclum  ,originemet  occasionem  dedisse  beltis 
Belgicis,  qua3  jam  70  annis  durant,  imo  fla- 
grant  magis  quam  unquam. 

5.  AniiT  ERGO  Amasa,  ut  convocaret  Judam,  ] 
ut  scilicet  ipse  quasi  dux  exercitus  pro  Joab  h 
Davide  constilutus ,  per  milites  e  Tribu  Juda 
Davidi  el  sibi  adhaerentes  rebellionem  Sebae  in 
suo  ortu  comprimeret  et  sufFocaret,  ne,  si  ei 
darelur  lempus  ,"  adeo  cresceret,  ut  separari 
non  posset.  Vidi  ego  in  Belgio  viginli  duas  mi- 
litum  regiorum  rebelliones  obtardatam  stipendii 
solutionem,  quarum  nonnulla}  statim  sup- 
presscTc  sunt  misso  contra  paucos  rebellaTiies 
exercitu,  et  capitibus  earum  plexis,  caeterse 
vero  plereeque  data  temporis  mora  ita  crevere, 
\it  urbem  aliquam  occupantes  et  munientes, 
factnc  sint  inexpugnabiles  ,  et  hostibus  ipsis  no- 
centiores  et  formidabiliores ;  adeo  ut  Princeps 
intcgrum  stipendium  illico  eis  exhibere,  etom- 
nia  eorum  poslulala  concedere  coactus  fuerit, 
cum  magno  Belgii  damno. 

Simili  modo  crevere  hsereses  :  nam,  ut  ait 
S.  Hieron.,  Arius  Alexandriae  scinlilla  fuit,  quae 
quia  non  statim  exsiincta  esl,  in  flammam  erupit, 
quaj  totum  orbem  populata  est.  Unde  ingemuit 
totus  orbis  ,  et  Arianum  se  esse  miratus  est ,  ait 
jdem  contra  Luciferum. 

6.  AiT  AUTEM  David  ad  Abisai,  ]  quia  Amasa, 
qui  abierat  convocaturus  ex  Juda  exercitum , 
ultra  triduum  sibia  DavideprcEscriptum  mora- 
batur,  nec  redibat,  timens  David  neSeba  se  ro- 
l)oraret  contra  eum ,  illico  prremisit  Abisai 
frairem  Joab  cum  parte  copiarum  ,  qute  ad 
manum  erat,  ut  illum  persequeretur. 

8.  QUI  FABRICATUS  LEVI  MOTU  EGREDI  POTERAT 

ET  PERCUTERE.  ]  Hebr.  qui  egrediebatur  et  cade- 
bat ,  hoc  esl,  qui  ita  fabricalus  erat,  ul  levi 
motu  e  vagina  educi  posset,  et  quasi  ex  ea  ex- 
cidebat,  ut  scilicet  Joab  dextra  apprehendens 
mentum  Amasae,  quasi  eum  osculaturus,  si- 
nistra  gladium  breviorem  sive  pugionem  levi 
moiu  e  vagina  educeret,  eoque  Amasam  inscium 
dolose  confoderet.  Hebraei  varie  hrec  vertunt  et 
explicant;  sed  sensum  clare  reddidit  Noster- 
Causa;caedis  fuil,  qu6dJoabindigne  ferretAma- 


COMMENTARIA  IN  LIBP.UM  11.  UEGUM.  Cap.  XX. 


sam  sibi  a  Davide  prailalum ,  ac  sc  amoto ,  cren- 
ttim  exercitus  ducem  :  quam  ipse  magnam  ses- 
timabatignominiam.requeacinjuriam  ;ideoqiic: 
Amasain  licet  consobrinum  suum  occidit.  Dis- 
cant  hic  principes  caiite  duces  suos  loco  mo- 
vere,  nec  nisi  specie  honoris,  quasi  altius  eos 
evecturi.  Peccavit  graviter  Joaboccidendo  Ama- 
sam,  ideoque  David  moriens  jussit  Salomoni , 
ut  eum  occideret.  Amasa  tamen  justas  quoquo 
pcrruliae  i^iiiB  poenas  dedit,  quod  in  Davidem 
avunculum  suum  rebellasset ,  et  rebellantium 
duxexstiiissct. 

9.    Et  TENUIT  MANU    DEXTERA    MENTUM    AMAS^E  , 

QUAsi  oscuLANs  EUM.  ]  Hic  euim  priscus  erat  mos 
salutandi.  Audi  Plinium  lib.  11.  cap.5.  Antiquis 
GrcBcis  in  supplicando  mentum  attingere  mos  eraf. 
Hinc  de  Thebi  quae  supplicabat  Jovi  ait  Ho- 
inerus,  Hiade"l :  Dexira  apprehcndit  mentum,  et 
supplex  allocuta  est  Jovem.  Mentum  enim  men- 
lis  indicium ,  hinc  mentum  ab  eminendo  dicitur, 
quod  gulae  colloque  emineat :  hinc  et  mentum 
soli  hpminidatum,  nulli  alteri  animali,  tesle 
Pliniolib.  11.  cap.  37. 

11.  ECCE  QUI    ESSE  VOLUIT  PRO  JOAB  COMES  DA- 

viD,  ]  scilicet  Davidis  in  bello  vicarius  et  Capi- 
taneus  generalis.  Aliter  ex  Hebr.  vertit  Vatabl. 
et  alii,  nimirum  :  Qui  favet  ipsi  Joab,  quiqueDa- 
vidi ,  sequaiur  ipsum  Joab ,  et  cum  eo  perse- 
qualur  rebellem  Seba. 

15.  Oppugnabant  eum  in  Abela,  et  in  Beth- 
MAACHA.  ]  Et,  significat,  id  est ;  nam  Abela  alio 
nomine  vocabatur  Beth,  id  est  domus,  Maa- 
cha :  nec  enim  Seba  erat  in  duabus  urbibus, 
sed  in  una  quam  obsedit  Joab.  Audi  Adrichom. 
pag.  101.  num.  2.  Abela,  quee  el  Abel  Bethmaa- 
cha  ,  sive ,  Abel  Domus  Maacha;  Josepho  Abel- 
machea;  Hieron.  Bethmacha ;  aliis  vero  Abel- 
maacha  et  Machanedam  vocatur:  insignis  ac 
munila,  superioris  Galil.Teae  urbs  est,  ac  Israeli- 
tarum  metropolis,  sita  in  Tribu  Nephtalim,  iii 
planitie  regionis  Berim,  non  procul  ix  Caesarea 
Philippi,  a  Jordane  autem  sexaginla  stadiis 
distans.  Ad  quem  usque  Davidici  exercitus  dux 
Joab  persecutus  est  perduellem  Sebam. 

18.  SeRMO,  INQUIT,  DICEBATUU  IN  VETERI  PRO- 
VERBIO  :  QUI  INTERROGANT,  INTERROGENT  IN  AbELA, 

ET  sic  PERFiciEBANT.  ]  Ita  Romaua ,  licet  Regia 
legant :  proficiebant.  Hebraea  hic  concisa  sunt  el 
obscura  ,  ideoque  varie  a  variis  vertuntur. 

Primo,  Vatabl.  elHebraei  apud  S.  Hieron.  ver- 
tunt  :  Interrogando  interrogabant ,  et  finiebant , 
q.  d.  Olim  oppugnantes  aliquam  urbem  inter- 
rogabant  eam  juxta  legem  Deuter.  20.  10.  an 
conditiones  pacis  accipere  vellet ,  seseque  de- 
dere  :  Si  tu,  o  Joab,  nunc  idem  hic  fecisses, 
jam  bellum  finivisses  ;  urbs  enim  haec  parata 
est  conditiones  pacis  accipere:  semper  enim 
Davidi  fuit  fidelis  et  subdita.  Alii  aliter. 

Verum  Noster  clare  et  germane  vertit,  q.  d. 
Nostra  urbs  Abela  ab  olitanis  temporibus  habita 
fuit  domicilium  virorum  sapientum,  gymnasiuni 
et  quasi  oraculum  sapieniiae,  ut,  si  quid  in  re- 
ligione,  in  moribus,  in  rebus  agendis  essel 
ambiguum  etdiflicile,  id  adAbelanos  sapientes 
resolvendum  deferrent,  etquidquid  ipsi  resol- 
vissenl,  id  exsequebantur,  eiperficiebant,  idque 
felici  et  optimo  successu  :  hoc  enim  innuit  el 
involvit  Toperficiebant,q.  d.  Cur  ergo  tu,  oJoab, 
audes  oppugnare  hanc  urbem  quae  est  oracu- 
lum  fidei  et  sapientiae?  patet  ex  seq.  Ita  Angel. 
Abul.  Cajet.  et  alii. 


COMAJEMARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  XXI. 


453 


19.  NONXE    EGO  SUM   QU.E   RESPO.NDEO  VERIT.VTEM 

iN  IsRAEL?  ]  Septuag.  Hebr.  Ego  pacificans  fideles 

Israel,  vel  lU  vertunt  Septuag.  Ego  sum  pacifica 

de  firmamentis  Israet.  Loquitur  niulier  in  per- 

sona  suic  urbis  et  patri;e,  scilicet  ^6e/^  ,  q.  t1. 

Ego /^6e/rt  sum  quae  Israelitarum  dubia  et  liles 

omnes  decido,  itaque  litigantes  pacifico,  dum 

eis  veritatem    veramque    dubii   resolulionem 

respondco,  q.  d.  Ego  Jbela  abundo  viris  sapienti- 

buset  prudentibus,  sumque  doctorum  Acade- 

mia  ,  ideoque  quasi  mater  et  universitas ,  a  qua 

omnis  Israel  documenta  et  consilia  pelal.  Pete 

ergotu  quoque,  o  Joab,  ab  ea  consilia  ,  et  illico 

bellum  linies.  Porro  Vatabl.et  Pagnin.  vertunt: 

Ego  suin  ex  pacificis  et  fidelibus  Israel,  q.  d.  Ego 

semper  in  fide  Davidis  perstiti ,  cum  eoque  fui 

pacifica   :  cur  ergo  me  everterc  conaris?  Sic 

Sylla,  cognomento  felix,  haec  duo  maxima  for- 

tunse  munera  exislimavit.  Primum,  amicitiam 

Wetelli    pii;  secundum ,    quod  non   delevisset 

Alhenas  quas  occuparat ,  sed  urbi  pepercisset , 

utpotc  Academiae  sapientiae.  Ita   Plularchus  in 

Apoph.  Roman. 

Sic  Attila  postulanleS.  Leone  pepercitRomae, 
quasi  gymnasio  veric  fidei  et  religionis.  Sic  et 
Gensericus,  rex  Golhorum,  ad  preces  ejusdem 
S.  Leonis  Romam  occupans  licet,  ab  incendio 
lamen,  ignominiis  etceedibus  abstinuit ,  ut  ha- 
bet  Vita  S.  Leonis. 

ETTUQU^RIS,etC.  EVERTEREMATREMINlSUAEL,  ] 

matrem  scilicet  et  aUricem  sapientise,  religionis 
et  virtutis.  Tales  enim  sunt  Academiae  ortho- 
doxae,  qualis  erat  Abela,  et  qualis  ante  Davi- 
dem  lempore  Josiie  fuit  urbs  Dabir,   id  est. 


oraculum  et  Cariath  Seplicr,  id  est,  urbs  lltte- 
rarum,  Josue  15.  15. 

Quare  fabella  est  R.  Salomoi-is  ci  Rabbino- 
runi  priscoruni  apud  S.  Hieron.  qui  alunt,  vel 
polius  fingunt,  mulicrem  hanc  fuissc  Saram 
filiam  Aser,  de  qua  Genes.  UG.  17.  quaj  fuerit 
prophetissa  ,  et  Jacob  revelarit  Joscpli  fillum 
vivere  et  regnare  in  ^Egypto ,  quaeque  ostenderit 
Moysi  locuni  in  quo  condita  erant  ossa  Josepli 
in  /Egypio,  ut  ea  inde  transferret  in  Chanaan  , 
idque  non  aliunde  probant  quam  ex  his  cjus 
verbis  :  Ego  sum  quce  respondeo  veritalem  in  Is- 
rael,  quae  sane  inanis  etfrivola  cstprobatio, 
priEsertim  quia  Sara  jam  dicta  debuisset  ess(^ 
senMngentorum  annorum  ;  tol  enim  lluxere  ab 
Ascr  fillo  Jacob  usque  ad  Davidem. 

22.  Et  locuta  est  eis  sapienter  ]  dlcendo, 
ut  ait  Josephus  :  Fullis,  mali,  male  perire  cinu 
liberis  ac  conjugibus  propter  hominem  malum 
et  ignolum,  eumque  pro  Davide ,  cujus  tanla  in 
vos  exstant  beneficia,regnare?  Speratis  unam  ur- 
bem  tam  valido  exercitui  resistere  posse  ? 

26.  Ira  auteai  Jairites  erat  sacerdos  David.  ] 
Sacerdos ,  scilicet  proprie  dictus  ,  per  quem  Da- 
vid  sua  sacrificia  Deo  offerebal.  Sicut  liodio 
reges  suos  habent  sacellanos,  qui  proeis  et  co- 
ram  eis  Missas  celebrent.  Ita  Theodor.  et  Abul. 
q.  d.  Sacellanorum  Davidisprimus  etpraecipuus 
erat  Ira,  aut  sacerdos,  id  cst,  intimus  cubicu- 
larius,  et  primus  consiliarius  Davidis,  quo- 
modo  filii  Davidis  dicuntur  fuisse  sacerdotes 
2.  Rpg.  cap.  8.  V.  17.  Ita  Vatabl.  et  Lyran,  Und<-, 
Chald.  pro  sacerdos  vertlt  :  princeps ,  scilicct 
familiaris  et  peculiaris  amicus  Davidis. 


CAPUT  VIGESIMUM  PRIMUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 
PosTERi  Sauli?,  ob  occisos  ab  eo  contra  datam  fidem  Gabaonitas,  jussu  Dei  cruci- 

FIGUNTUR.   MOX  ,    VERSU    15.    QUATUOR   DaVIDIS    CONTRA  PHILISTHyEOS  BELLA   RECEN- 
SENTUR. 


1 .  "^S^^^^^^M^ACTA.  cst  quoque  fames  in  diebus  David  tribus  annis  jiigiter,  et  consuhiit 

David  oracuhim  Domini.  Dixitque  Dominus  :  Propter  Saul ,  et  domum 
ejiis  sanguinum  ,  quia  occidit  Gabaonitas.  2.  Vocatis  ergo  Gabaonitis,  rex 
dixit  adeos  :  (Porro  Gabaonitse  non  erant  de  filiis  Israel ,  sed  rehqui» 
Amorrhaeorum  ,  filii  quippe  Israel  juraverant  eis ,  et  vohiit  Saul  percutere 
|eos  zelo,  quasi  pro  filiis  Israel  et  Juda.  )  3.  Dixit  ergo  Dayid  ad  Gabao- 
nitas  :  Quid  faciam  vobis  ?  et  quod  erit  vestri  piacuhim,  ut  benedicatis 
haeredifati  Domini  ?  A.  Dixeruntque  ei  Gabaonitae  :  Non  est  nobis  siiper  argento  et  auro 
qusestio,  sed  contra  Saul,  et  contra  domum  ejus;  neque  volumus  ut  interficiatur  homo  de 
Israel.  Ad  quos  rex  ait  :  Quid  ergo  vultis  ut  faciam  vobis  ?  5.  Qui  dixerunt  regi :  Virum  qui 
atlrivit  nos  et  oppressit  inique ,  ita  delere  debemus ,  ut  ne  unus  quidem  residuus  sit  de  stirpc 
ejus  in  cunctis  finibus  Israel.  6.  Dentur  nobis  septem  viri  dc  filiis  ejus ,  ut  crucifigamus 
eos  Domino  in  Gabaa  Saul ,  quondam  electi  Domini.  Et  ait  rex  :  Ego  dabo.  7.  Pepercitque 
rex  Miphiboselh  filio  Jonathse  filii  Saul ,  propter  ju.sjurandum  Domini ,  quod  fuerat  inter  Da- 
vid  et  inter  Jonalhan  filium  Saul.  8.  Tulit  itaque  rex  duos  filios  Respha  filiae  Aia,  quos  pepe- 
rit  Sauli,  Armoni ,  et  Miphiboseth ,  et  quinque  filios  Michol  filiae  Saul ,  quos  genuerat  Ha- 
drieli  filio  Berzellai ,  qui  fuit  de  Molathi,  9.  et  dedit  eos  in  manus  Gabaonitarum ,  qui  cruci- 


U5li  COMMENTARIA  IN  LIBRDM  II.  REGUM.  Cap.  XXI. 

fixerimt  eos  in  monte  coram  Domiao  ,  et  ceciderunt  hi  septem ,  simul  occisi  in  diebus  messis 
primis,  incipiente  messione  hordei.  10.  Tollens  autem  Respha  filia  Aia  cilicium  ,  substravit 
sibi  supra  petram,  ab  initio  messis ,  donec  stillaret  aqua  super  eos  de  coelo,  et  non  dimisit 
aves  lacerare  eos  per  diem  neque  beslias  per  noctem.  1 1 .  Et  nuntiata  sunt  David  quae  fecerat 
Respha,  Glia  Aia,  concubina  Saul.  12.  Et  abiit  David  ,  et  tulit  ossa  Saul ,  et  ossa  Jonatbe 
filii  ejus  a  viris  Jabes  Galaad  ,  qul  furati  fuerant  ea  de  platea  Bethsan,  in  qua  suspenderanteos 
Philisthiim  cum  interfecissent  Saul  in  Gelboe,  13.  et  asportavit  inde  ossa  Saul,  et  ossa  Jonath» 
filii  ejus  :  et  colligentes  ossa  eorum  qui  affixi  fuerant,  14.  sepelierunt  ea  cum  ossibus  Saul  et 
Jonathee  filii  ejus  in  terra  Benjamin  ,  in  latere,  in  sepulcro  Cis  patris  ejus ,  feceruntque  omnia 
qiise  praeceperat  rex ,  et  repropitiatus  est  Deus  terrae  post  hsec.  1 5.  Factum  est  autem  rursum 
praelium  Philisthinorumadversumlsrael,  et  descenditDavid,  et  servi  ejus  cum  eo,  et  pugnabant 
contra  Philisthiim.  Deficiente  autem  David ,  16.  Jesbibenob,  qui  fuit  de  genere  Arapha ,  cuius 
ferrum  hastse  trecentas  uncias  appendebat,  et  accinctus  erat  ense  novo ,  nisus  est  perculere 
David.  17.  Prsesidioque  ei  fuit  Abisai  filius  Sarviae  ,  et  percussum  Phili"sthaeum  interfecit.  Tunc 
juraverunt  viri  David  ,  dicentes  :  Jam  non  egredieris  nobiscum  in  bellum,  ne  exstinguas  lucer- 
nam  Israel.  18.  Secundum  quoqlie  bellum  fuit  in  Gob  contra  Philisthaeos ;  tunc  percussit  So- 
bocai  de  Husati ,  Saph  de  stirpe  Arapha  de  genere  gigantum.  19.  Tertium  quoque  fuit  bellum 
in  Gob  contra  Philisthaeos  ,  in  quo  percussit  Adeodatus  filius  Saltus  polymitarius  Bethlehemi- 
tes  Goliath  Gethaeum ,  cujus  hastile  hastae  erat  quasi  licitatorium  texentium.  20.  Quartum 
bellum  fuit  in  Geth  ,  in  quo  vir  fuit  excelsus ,  qui  senos  in  manibus  pedibusque  habebat  digi- 
tos,  idest,  viginti  quatuor,  et  erat  de  origine  Arapha.  21.  Et  blasphemavit  Israel;  percussit 
autem  eum  Jonathan  filius  Samaa  fratris  David.  22.  Hi  quatuor  nati  sunt  de  Arapha  in  Geth, 
et  ceciderunt  in  manu  Dayid  ,  et  servorum  ejus. 


1.  Facta  est  quoque  fames  in  diebus  David 
TUiBUs  ANNis.]  Immisil  Deus  hanc  famem  toti 
Israeli,  quia  rexejusSaul  Gabaonitas  iniqueoc- 
ciderat.  Rex  autem  est  publica  persona ,  et 
remp.  rcpracsentat.  Quod  ergo  rexpeccat,  hoc 
resp.  peccat ;  ideoque  publicum  regis  peccatum 
publica  fame  castigavit  Deus. 

Et  co.nsuluit  David  oraculum  Domini,  ]  per 
Sadoc  ,  vel  Abiathar  Pontificem ,  induiumRatio- 
nali  in  quo  erant  Urim  et  Tummim  quasi  ora- 
culum,  ut  dixi  Exodi  28.  30. 

DlXITQUE    DOMINUS    :  PrOPTER    SaUL  ET    DOMUM 

Ejus  sansuinum;  quia  occiditGabaomtas,  ]  q.  d. 
Fames  haec  immissa  est  in  poenam  peccaii,  eo 
quOd  Saul  ejusque  familia  multum  sanguinem 
injuste  effuderit.  Hinc  peccatum  hoc  sanguine 
expiandum  erit,  ac  familia  occidens  erit  oc- 
cidenda. 

FiliiquippeIsrael  (JosueelprincipesHebrajo- 
rum,  ut  diciam  est,  Josue  9.)  juraverant  eis] 
«e  eos ,  licet  Amorrhseos,  non  occisuros;  sed 
in  suam  rempublicam  admissuros,  ut  aquato- 
res  et  lignatores. 

2.  Et  voluit  Saul  eos  percutere  zelo,  quasi 
PRO  filiis  Israel  et  Juda.  Zelus  hic  Saul  fuit, 
quod  velletGabaonitarumdomos,  vicos  et  prfe- 
dia  adjicere  TribuiJudae  caeterisqueTribubus, 
quibus  a  Deo  assignata  erant,  quasi  Josuecon- 
tra  legem  et  jussum  Dei  Gabaonitis  pepercisset, 
itaque  Judae  et  Judaeis  haereditatem  eisii  Deo  da- 
tam  ademisset.  Sed  insipiens  et  stultus  fuit  hic 
zelus;  tum  quia  erat  contra  fidem  Gabaonitis  a 
Josue  et  Hebraeis  datam  ;  tum  quia  Gabaonitae 
In  coloniam  aeque  ac  religionem  et  fidem  He- 
braeorum  sponte  transibant ,  quibus  proinde 
Deus  volebat  parci ;  tum  quia  Gabaonitae  op- 
pidaet  praedia  sua  cesserant  Hebraeis  ,  eorum- 
que  erant  servi,  atque  hac  servitute  vitam  ab 
eis  redcmcrant,  utdixi  ,  Josue  cap.  9.  Quarc  in 


hoc  zelo  Saulls  verum  fuit  istud  :  Summum  jus , 
summa  Injurla.  Porro  cum  Saul  occideret  Ga- 
baonitas  ,  David  eum  fugiens  latebat  in  sylvis 
et  antris,  et  si  forte  idpostea  rescivit,  sibi  per- 
suasit  injuriae  huic  morte  Saulis  et  filiorum 
fuisse  salisfactum ;  unde  dc  ulteriore  saiisfac- 
tione  non  cogitavit,  donec  Deus  pacato  jam 
ejus  regno  illam  ab  eo  hoc  loco  exegit.  Quaro 
minus  recte  Lyranus  et  Abulensis  censent  hanc 
famem  in  diebus  Davidis  contigisse,  eo  qui)d 
ipse  injustitiam  hanc  Saulis  non  castigasset. 

3.  Ut  benedicatis  h^reditati  Domini  ,  ]  Dt 
scilicet  bene  precemini  Israeli ;  itaque  Deus  ab 
eo  avertat  famem  triennalem,  quam  eidem 
propter  vos  induxit. 

5.  ViRUu  (Saulem)  qui  attrivit  nos  etoppres- 

SIT    INIQUE   ,    ITA    DELERE    DEREMUS,    UT    NE    UNUS 

quidem  residuus  sit  de  stirpe  ejus.  ]  Novem  su- 
pererant  e  stirpe  Saulis,  sciUcet  Miphibosetii  ejus- 
que  filius,  quinque  filii  Micliol  ex  Hadriele,  et 
duo  filii  Saul  ex  Respha  concubina.  Hos  omnes 
sibi  ad  necem  dediinilio  postuIaruntGabaonilae; 
sed  videntes  Davidem  intercedere  pro  Miphibo- 
seth  ejusque  filio  ,  utpote  prognato  ex  Jonatha  , 
cui  David  amicitiam  et  fidem  juraverat,  idcirco 
utrique  pepercerunt,  et  reliquos  septem  ad  cru- 
cem  postularunt. 

Quaeres  an  aequa  et  justa  fuerlt  haec  eorum 
postulatio  :  Respondeo  pariim  fuisse  justam,  eo 
quOd  nonnuUi  ex  posteris  Saulis  cooperati  fuis- 
sent  ei  in  caede  Gabaonitarum  ;  hoc  enim  signl- 
ficatur  V.  1.  ubi  familia  Saulis  vocatur  domus 
sanguinum  :  partim  iniquam  ,  quia  verisimile 
est  aliquos  ex  posteris  Saulis  fuissea  cicde  Ga- 
baonilarumimmunesetinnocentes,  quiproindc 
pro  peccato  patris  vel  cognatorum  jure  hu- 
mano  non  poterantoccidi.  Nam,  ut  ait  Ezechiel, 
cap.  18.  Filius  non  portabit  iniquitatem  patris , 
sed  anima  cjuce  peccaoerit ,  ipsa  morietur.  Nullus 


4 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  XXI. 


Uob 


rnim  princeps  vel  rexpoiesl  filium  conclemnare 
ad  mortem  propter  peccatnm  |)airis  soiius  ; 
unde  in  nullo  fidelium  tribunali  filius  pro  patre 
occiditur.  Dico  fidelium;  nam  apud  infideles  et 
barbaros,  uti  apud  Japones,  patre  peccante  non 
«olum  ipse,  sed  et  filii  ejus  plectunlur.  Quare 
postulatio  liaec  Gabaonitarum  aliquidhabet  ran- 
coris,  vindiciaet  furoris  insolenlis,  barbari  et 
Turcici :  nisi  dicas  ipsos  non  ex  se,  sed  exDei 
inslinclu,  id  postulasse ,  idque  innuitur  versu 
9.  cum  dicitur  :  Qui  cracifixerunt  eos  in  monle 
coram  Domino ,  et  versu  6.  ubi  ipsi  aiunt :  Ut 
crucifigamus  eos  Domino ;  Septuaginta :  Et  placa- 
bimus  in  illis  Dominum;  Chaldseus  '.El  suspendemus 
illos  ante  Dominum,  quasi  anathemala,  cathar- 
mata  et  piaculalsraelis.  Nam  ex  parte  Deijusta 
et  sancla  fuit  haecpostulalio.  Deus  enimidcirco 
famem  hanc  immiserat  Israeli,  ut  pro  peccaii 
Saulis  piaculo  occiderentur  ejusdem  posleri ; 
cum  ipse  Saul  jam  uipote  moriuus  plecti  et  oc- 
cidi  non  posset.  Deus  enim  omnium  tam  nocen- 
tum  quaminnocenium  viiaeet  mortis  est  Domi- 
nus;  quare  potest  patres  nocentes  punire  in  filiis 
innocentibus,  juxta  illud  Deut.  5.  9.  Ego  sum  Do- 
viinusDeus  tuus,  Deus  amulator  (Sepluag.  Zelotes) 
reddens  iniquitattm  patrum  super  filios  in  lertiam 
et  quartam  generalionem.  Vide  ibi  dicta. 

Deus  ergo  volebat  hic  plectereSaulem  in  filiis, 
muUis  de  causis.  Prima  est,  ut  ostenderet  quan- 
lum  sibi  displiceret  oppressio  pauperum  Gabao- 
nitarum  facia  a  Sauie,  et  violatio  juramenii  eis 
^  Josue  prsestiti;  osienderet,  inquam,  per  pu- 
blicumetinfame  supplicium  posterorum  Saulis, 
nimirum  eos  crucifigendo.  Secunda,  ut  indica- 
retquam  profunduminSaulemodiumconcepis- 
set,utpote  cujus  stirpem  funditus  vellet  exscin- 
di ,  ut  jure  dixerit  Miphiboseth  :  Neque  enim  fuit 
domus  palris  meinisimorti  obnoxia  Domino  Deo. 
Tertia,  ut  darct  exemplum  futuris  seculis,  quo 
patres  asui  offensa  et  sceleribuscohiberet,  q.  d. 
Quod  feci  Sauli  liosti  meo,  ejus  familiam  exscin- 
dendo,  hoc  faciam  cuilibet  regi,  principi,  et 
privato ,  ut,  si  ipse  me  offendat,  non  solum  ip- 
«um  ,  sed  ejus  filios  posterosque  omnes  aflligam 
ct  disperdam,  uti  hoc  seculo  saepe  factum  vidi- 
mus;  Deum  scilicet  ob  peccata  parentum  anti- 
quissimas  et  nobilissimas  familias  plane  aver- 
lisse  et  succidisse.  Quaria,  ut  consuleret  quieti 
publicse,  ne  inter  Saulis  et  Davidis  posteros 
bella  civilia  suscitarentur,  qualia  fuerant  inter 
Davidem  et  Isboseth  filium  Sauiis.  Denique  filiis 
innocentibus  non  fiebat  injuria;  lum  quia  Deus 
vitae  eorum  erat  dominus;  lum  quia  ob  pecca- 
lum  originale  omnes  sumus  rei  moriis;  tum 
quia  ipsi  alia  propria  iiabebant  peccala,  ob 
quaejuste  morte  et  cruce  puniri  a  Deopoterant; 
hancenim  apudipsum  merebantur. 

8.  TCLIT  ITAQUE  REX  DUOS  FILIOS  RESPHA.  ]  NOH 

peccavit  David  tradendo  filios  Saulis,  eliam  in- 
nocenles  Gabaonitis  ad  crucem ,  quia  videbat 
hanc  esse  Dei  volunlatem,  qui  idcirco  famem 
Israeliimmiserat.  Conformabat  igitur  se  volun- 
lati  divinac,  quae  juslissima  et  sanctissima  erat 
ob  causas  datas  v.  5.  Fecit  ergo  hoc  David  mo- 
nitu  Dei ,  et  ut  videlur,  habito  oraculo  por 
pontificem  etUrim,  de  quo  v.  1.,  fecit,  inquam, 
tanquam  executor  justitise  Dei ,  qui  peccata  pu- 
nit  in  leriiam  et  quariam  generationem.  Saul 
enim  morluus  non  poterat  puniri  nisi  in  filiis; 
ac  proinde  liic  justitiic  Dei  satisfieri  non  pote- 
rut,  nisi  cccidcndo  cjus  filios.  Scd  hac  princi- 


pibus  ,  magislralibus,  et  juslitiac  liumanse  imi- 
lari  non  licet;  quia  ipsum  caput  nocens  plec- 
tere  debent,  non  vero  cjus  filios  et  posteros.  Itu 
Abulensis,  Cajetanus  et  alii. 

Et  QUINQUE  FILIOSMlCIIOI,  FII.I^E  SAUL  ,  QUOS  GE- 

NUERAT  Hadrieli.  ]  Erail  iii  filii  non  Micliol ,  sed 
Merob  sororis  Michol,  quos  Michol,  ulpoie  ca- 
rens  prolibus  in  filios  adoptarat;  Merob  enim 
fuituxor  Hadrielis,  Michol  vero  Davidis.  Quare 
cum  dicitur  :  Quos  genuerat  Hadrieli,  intellige 
ejus  soror  Merob,  in  cujus  locum  Michol  eos 
adoptans  successerat.  Alii  censent  Merob  alio 
nomine  vocatam  fuisse  Micliol.  Cajetanus  vero 
putat  esse  mendum,  et  pro  Michol  substituen- 
dum  ,  Merob.  Verum  omnes  codices  Hebraei  , 
Grapci,  Latini,  habenl  Michol,  non  Merob.  Chald. 
tamen  habet :  Et  quinque  fiUos  Merob ,  quos  edu- 
caverat  Micliol  filia  Saul ,  quia  eos  adoptarat,  ut 
dlxi. 

9.  Qui  crucifixerunt  eos  in  monte  coram  Do- 
MiNO,]  nimirum  ad  placandum  Dominum,  vel 
inhonoremDomini,  ut  ejus  justitiae  vindicativae, 
et  offensae  a  Saule  et  familia  ejus  faclse  per  hanc 
familiae  ejus  crucifixionem  ,  quasi  perpublicuni 
piaculum,  et  hostiam  pro  peccato  saiisfieret. 
Ubi  nota  honorari  et  glorificari  Deum  exseculio- 
ne  justitiae.  Dum  enim  sonles  plectuntur,  elucet 
Dei  plecleniis  jusiitia  et  sanctitas,  utpote  qui 
peccata  et  peccatores  odit,  et  impuniios  esse 
non  sinit.  Hinc  Deut.  13.  16.  jubet  Deus  idolola- 
tras  sibi  comburi  cum  toia  urbe.  Consumes,  in- 
quit,  omnia  Domino  Deo  tuo. 

In  monte,]  scilicetin  colle  Gabaa,  quaefuerat 
patria  et  sedes  Saulis,uteo  loco  puniretur  pec- 
catum,  ubi  a  Saulefuerat  commissum,  omnes- 
que  idipsum  ex  loco  supplicii  colligerent. 

INCIPIENTE  MESSIONE  IIORDEI,]  id  CSt,   Sub  ini- 

lium  veris  in  Paschale,  ut  indicetureos  in  cru- 
ce  quasi  piaculum  mansisse  per  plures  men- 
SES ,  ut  palebit  ex  sequenti. 

10.  TOLLENS  Ai'TEM  Respiia  (duorum  crucifixo- 
rum  mater,   et  caeterorum  cognata)  cilicium, 

SUBSTnAVIT  SIBI  SUPRA  PETRAM,  AB  INITIO  MESSIS, 
DONEC   STILLARET    AQUA  SUPER  EOS   DECOELO,]    Ut 

scilicet  ipsa  manens  cubansque  in  cilicio,  ju- 
giter  custodiret  filiorum  cadavera,  ne  ab  avibus, 
canibus  et  feris  laniarentur.  Intelligeipsam  non 
solam  mansisse,  sedcum  famulisel  famulabus, 
ait  Cajeianus. 

DoNEc  sTiLLARET.]  Jusscrat  David  corpora  haec 
famis  et  peccati  expiatoria  manere  in  cruce, 
donecDeusostenderetseplacatum  perpluviam, 
quam  hactenus  negando,  sterilitatem  et  famem 
Israeli  immiserat,  itaque  seiratum  ostenderat. 
Unde  non  comprehenditur  hic  casus  lege  Deut. 
21.  23.  praecipiente  utcrucifixi  cadem  die  sepe- 
liantur.  Ibi  enim  agitur  de  eo,'  qui  ob  proprium 
scelus  crucifigilur  in  poenam  ;  hic  vero  dc  iis 
qui  ob  alienam  et  publicam  culpam,  ideoque 
totius  populi  fiunt  piaculum  ad  reducendam 
pluviam  et  feriilitalem.  Ita  Abulensis  et  alii. 
Unde  Josephus  ait :  Confestimque,  pluente  Deo , 
terra  posito  squalore  ad  pristinam  fertiiualem 
rediit.  Porro  tradunt  Hcbraci  corpora  liacc  man- 
sisse  in  cruce  per  sex  nienses  ,  scilicet  a  Marlio 
ad  Septembrem  :  lunc  enim  in  Palsesiina  pluviae 
incipiunt,  quae  per  aesiaiem  cessaruiil.  Vide  hic 
ergo  et  mirare  pielaiem  etpatieniiam  Resphae, 
qui  tandiu  sub  dio  immota  perstitit  perdia  ct 
pernox,  ut  filiorum  corpora  intacta  servarct. 
Ilicc  sunt  viscera  pielatis  maternic. 


Uo6 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  XXI. 


Myslicc,  Resplia  estpia  solliciUido  sanctorum 
Paslorum  et  Patrum  spiritualium,  qui  filios  quos 
Ciiristo  genuerunt,  mundo  crucifixos  custo- 
diunt,  eisque  succurrunt  rigore  jejunii  et  in- 
staritia  precum  ,  donec  misericordiam  Dei  im- 
petrent  super  eos  decoelo,  compescendo  pravos 
homines,  necnon  malignos  spiriius,  ne  pravis 
suggestionibus  eos  de  cruce  rapiant,  lacerent 
et  devorent.  Ita  Angelomus.  Hinc  Resplia  liebr. 
idem  estquod  prima,  vei  carbo  igniliis ,  qui  ar- 
denlis  amoris  est  symbolum;  aut  pavimentum 
in  quo  ipsa  se  aflligens  pro  filiis  cilicio  incu- 
babat. 

15.  Et  abiitDavid,  et  tulit  ossa  Saul. ]  Da- 
vid  excitatus  exemplo  pietatis  Resphae,  quae  tam 
sedulo  corpora  filiorum  suorum  custodivit,  cu- 
ravit  eorum  aeque  ac  Saulis  et  ,'onatha3  ossa 
colligi,  et  honorifice  sepeliri  in  sepulcro  Gis 
patris  ejus;  ut  ostenderet  se  injuriarum  sibi  a 
Saule  illalarum  esse  immemorem  ,  ac  illi  pro 
tantis  maleliciis  eximia  beneficia  repcndere; 
qui  est  aclus  hcroicae  charitatis. 

15.  Factum  est  autem  rursum  pr/Elium.  ]  Dein- 
ceps  recensenlur  quatuor  Davidis  contra  Phi- 
listhseos  prseUa ,  qure  eo  ordine,  quo  hic  nar- 
rantur,  conligisse  videntur.  Hoc  enim  cxigit 
simplex  hisloriac  narralio,  licet  alii  putent  hic 
non  servari  ordinemtemporis,  sed  quasdam  an- 
terius  ,  quaedam  posterius  accidisse;  sed  quod 
dixi  verius  est,itaque  censent  Josephus,  Seve- 
rus  Sulpitias,  Sigonius,  Lyranus,  Abulensis, 
Cajetanus  ,  Serarius,  Yatabius,  Dionysius,  Adri- 
comius,  Salianus. 

DeficiEi\te  autem  David,]  cum  scihcet  David 
jam  senescens,  pugnans  in  praelio,  labore,  aestu, 
fame  et  siti  fatigatus  deficeret  viribus,  nec  posset 
vim  hoslium  ingruentium  sustinere  amplius; 
lunc  irruit  in  eum  Jesbil^enob  gigas  de  stirpe 
Rapha,  sive  Raphaim,id  est,  gigantum,  prog- 
iiatorum  ex  primo  gigante  Rapha  [Araplia  enim 
idem  est  quod  Rapha).  Hebr.  enim  nsin  Ila- 
raplin,  ubi  prima  Uttera  n  he  non  est  radicalis, 
sedservilis,  gercns  vicem  articuli  sive  prono- 
minis  demonstrativi,  sed  Davidi  succurrit  Abi- 
sai,  et  giganlem  occidit.  Audi  Theodoretum  in 
manuscripto  :  Qai  faclum  est  ut  David  deficeret 
in  acie?  Senex  erat,  vincebat  aulem  animi  alacri- 
tate  corpus.  Cam  autem  inconflictu  multum  sus- 
tinuisset  laborem ,  erat  enim  primus  in  acie  pug- 
nans,  defessus  est ,  ac  defecit  non  ferens  Laborem. 
Cum  autem  in  periculum  venisset ,  ne  occideretur 
ab  eo  qui  primus  pugnabat  inler  alienigenas ,  prce- 
ter  opinionem  servatus  est ,  cum  eum  protexisset 
Abisai ,  et  maximum  illum  lioslem  interemisset. 

M.  Ne  exstinguas  lucernam  Israel,]  hoc  esl, 
splendorem  et  gloriam  Israelis,  qualis  erat  rex 
David  :  Chald.  ne  pereat  tecumregnumlsrael. 

19.  In  quo  percussit  Adeodatus  filius  Saltus 

POLYMITARIUS  BeTHLEHEMITES  GOLIATH  GeTH^UM.] 

Per  Ad€odatumm\\\\.\  cum  Chaldseo  intelligunt 
Davidcm  ,  qui  a  Deo  est  datus  Israeli  ad  ejus  sa- 
lutem  (  Sic  sanctus  Auguslinus  fiUum  suum 
vocavi  Adeodatum).  David  enim  fuit  Bethlehe- 
mites,  et  occidit  Goliath.Ita  Hebraei  apud  sanc- 
lum  Hieronymum;  Angelomus,  Lyranus,  Glossa, 
Rabanus,  Ruperlus,  Hugo,  Dionysius  et  alii. 
Audi  S.  Hieronymum  :  Adeodalus  ipse  est  David. 
Jdcirco  dicilur  Adeodalus ,  quiaci  Deo  est  eiectus 
in  regnum.  Filius  Sallus ,  quia  de  saltu,  ubi  oves 
pascebat,  esteductus.  Polyniitarius ,  quia  de  ge- 
nere  Beseleel  maler  ejus  fuit.  Betldehemiies ,  qula 


JSoem  iet  Rulh  tempore  ubertalis  reversce  sunl  in 
Belhleliem. 

Verum  melius  Vatablus ,  Abulensis ,  Pagninus, 
Cajetanus,  Serarius,  Sanchez,  Saiianus  et  aUi 
censent  Adeodatum ,  Hebr.  Elchanan  ,  fuisse 
alium  a  Davide.  Hic  enim  bella  recensentur, 
quae  David  post  inilum  regnum,  imojamsenex 
gessit :  iUa  autem  Davidis  cum  Golialli  pugna, 
non  bellum  fuit,  sed  dueUum  anle  regnum  a 
Davide  juvene  susceptum.  Adeodatus  hic  fuit  fi- 
lius  Sailus ;  llebr.  filius  lare ,  ubi  lai^e  est  no- 
men  proprium  patris  Adeodati,  ut  verlunt  Sepi. 
Valabl.  Chald.  et  alii.  lare  autem  Hebr.  signifi- 
cat  saltum,  vel  sylvam  ;unde  Noster  vertit  filius 
Saiius.  Paier  enim  Adeodati  diclus  est  lare,  id 
est  sylva,  vel  sallus,  eoquodnatus  sii  in  sylva, 
vel  quod  in  sylva  versari  et  venari  consueverit. 
To  igitur  Salius  est  nomen  proprium  patris  Adeo- 
dali,  ideoque  majuscula  iittera  scribendum,  uii 
habentRomana.  Adeodatus  yocixluv polymitarius. 
Hebr.  gregim ,  id  est,  textorum,  quia  sciUcet 
oriundus  erat  ex  lextoribus,  aut  potius  quia 
ipse  unus  erat  ex  lextoribus,  qwx  polymita ,  id 
est  licia  variegata  contexunt,  indequc  faciunt 
pannos  et  vestes  polymitas ,  hoc  est,  variorum 
colorum  et  Uciorum. 

Idem  occidit  Goliath  Getlueum  ,  hoc  est ,  fra- 
Irem  GoUath  gigantis  quem  occidit  David ,  ut 
expresse  diciiur  1.  Paralip.  50.  5.  Frater  ergo 
Golialh  pariter  vocatus  est  Goliath ;  aut  potius 
vocatur  Goliath,  eo  quod  proceriiate,  robore  ct 
viribus  simiiis  esset  GoUae  quem  stravit  David. 
yic  vulgo  de  viro  eximieforti  dicimus  :  Iste  est 
aUer  Hercules  ,  vel  alter  Samson.  Unde  Jose- 
phus  eum  vocat  Palaestinorum  robustissimum. 

21.  Percussit  autem  eum  Jonathan  filius  Sa- 
MAA  fratris  David.]  Hcbraei  apud  S.  Hierony- 
nium  censent  hunc  Jo?ifl//mn  esse  Nalhan  pro- 
phetam.  Jonaihan,  inquit  S.  Hieron.  ipse  est 
Nathan  propheta,  qui  habuit  duos  fratres  Joel  et 
Jonadab.  Idcirco  ei  hic  nomen  patris  ponitur , 
quiainler  prceiiatores  describitur.  Ubivero  de pro- 
phetia  ejus  scribitur  ,  non  ei  annotatur  pater,  eo 
quod  pater  ejus  proplietanonfuerit.  Verum,  longe 
verius,  imo  mihi  certumesl  Jona^/iaHUon  fuisse 
Nathan  prophetam  ,  nec  Adeodatum  ,  de  quo 
V.  19.  ut  volunt  alii ,  sed  ab  ulroque  diversum. 
Addit  Josephus  :  IIoc  prcelium  cum  gente  ( Piii- 
lislhoea)  fait  ultimum,  non  ausa  postea se conlra 
Israelitas  viovere. 

22.  Hi  QUATUOR  nati  sunt  de  Arapha  in  Geth.  ] 
Multi  censent /^rap/(rtm  esse  Orpham,  socrum 
Noemi  etcognatam  Rutli ,  ideoque  Goliath  quem 
occidit  David  fuisse  filium  Orphae.  Iia  Hebr. 
Philo  Biblicus  et  Prudentius  in  Hamartigenia  ; 
verum  idrefutavi,  Ruth  cap.  1.  v.  tt.  quibus 
adde  Araplia  non  esse  feminam,  ut  innuit  Se- 
rarius  et  Sancliez,  sed  virum,  nimirum  Rapha, 
a  quo  orti  dictique  sunt Raphaim  gigantes,  q.  d. 
Hi  quatuorgigantes  jam  dicti  naii  snntex  primo 
illo  potenteque  gigante  Rapha ,  qui  proinde  per 
antonomasiam  praeposito  ariiculo  Ile  dicius  est 
Ilarapha,  q.  d.  Ule  gigas,  ille  Tilan.  Id  ita  esse 
patet,  priino  ex aliis Scripturae  locis  ubi  Raphaim 
dicuntur  nati  ex  Rapha  gigante,  ut  Genes.  l^. 
6.  Josue  12.  /i ,  et  c.  13. 12.  Secundo,  quia  Scrip- 
lura  in  assignanda  stirpe  et  familia  filioruin 
assignat  eorum  patres,  non  maires;  et  hoc  sig- 
nificat  To  de  genere  Arapha.  Tcrtio ,  quia  Septuag. 
Romana  veriunt  :  quierat  de posteris  tou  paf«t,,  id 
est,  viri  Raphce  :  tou  enim  esl  masculinum,  et 


rOMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  XXII.  ^57 

rirum  significat.  Rcgia  liabent  twv  vo-/avTwv,  id  est  occiderit ,  occidit  tamen  omnes  per  suos  scrv  os 

gigantum,  el  Ttravwv  ,  id  est  Tilanmn.  lla  quo-  et  milites  jam  diclos.   Quod  cnim  milcs  facit, 

que  Josephus,  Clialda-us  et  alii.  Deni(nic,   f|ui  Iioc  dux  facil.  Adde  Davidem  hos  milites  er  u- 

hic  vocatur  ^;-«/;/irt,  1.  Paialip.  20.  v.  h.  6  et  7.  divisse  ,  eisquc  exemplo  pr;civisse  occiden  do 

vocatur /?rt/;/i«,  a  quoi?fl/j/m(m  sunt  prognali.  Golialh  gigantem.    Ita   Eucherius   el   alii.   H  oc 

Hi  Qu.ATiOH,  etc. ,   cECiuERu^T  iN  MA>u  (pcr  euim  Davidis  factum  secuti  ejus  mililes,  al  ios 

manum  ,  robur  ei  pugnam)  David  et  servorum  giganles  occiderunl. 
Ejus ;]  licet  enim  David  neminem  liorum  per  se 


CAPUT  VIGESIMUM  SECUNDUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 


HOC  CAPUT  CONTINET  Hy3INTJM,  SIVE  PsALMUM  EUCHARISTICUM  ,  QUO  DaVID  POST  BELLA, 
PARTA  PLENA  PACE  DE  TOT  VICTORHS  DeO  GRATIAS  AGIT.  PoRRO  HIC  PSALJIUS  INTER 
PSALMOS  PONITUR  ,  KSTQUE  IN  ORDINE  17.  QuARE  1BIDE3I  COMMODIUS  LOCO  SUO  ,  QUASI 
PSALMLS   INTER  PsALMOS  EXPLICABITUR. 

;  ocuTUS  est  autem  David  Domino  verba  carminis  hujus  ,  in  die  qua  libe- 
.- y  ravit  eum  Dominus  de  manu  omniura  inimicorum  suorum  ,  et  de  manu 
^ySaul,  2.  etait: 
s^g     ■(-  Dominus  pelra  mea,  et  roburmeum,  et  salvator  meus. 

3.  Deus  fortis  meus ,  sperabo  in  eura  ;  scutum  meum  ,  et  cornu  salu- 
[^  tis  mese;  clevator  meus,  ct  refugiura  meura  ,  salvator  raeus,  de  iniquitatc 
"^  liberabis  me. 
h.  Laudabilem  invocabo  Dominum  ;  et  ab  iniraicis  mcis  salvus  ero. 

5.  Quia  circumdederunt  me  contritiones  mortis  ;  torrentes  Belial  terruerunt  me. 

6.  Funes  inferni  circuradedernnt  rae  ;  prcevenerunt  me  laquei  mortis. 

7.  In   tribulatione  mea  invocabo  Dominum  ,  e(   ad  Denm  meum  clamabo;  et  exaudiet  de 
teraplo  suo  vocera  raeam  ,  et  clamor  raens  veniet  ad  aures  ejns. 

8.  Commota  est  et  contremuit  terra;  fundamenta  raonlium  concussa  sunt,  et  conquassata  , 
quoniam  iratus  est  eis. 

9.  Ascendit  fumus  de  naribus  ejus,  et  ignis  de  ore  ejus  vorabit ;  carbones  succensi  sunt 
abeo. 

10.  Inclinavit  ccelos ,  et  descendit;  et  caligo  sub  pedibus  ejus. 

11.  Et  ascendit  super  cherubira  ,  et  volavit ;  et  lapsus  est  super  pennas  venti. 

12.  Posuit  tenebras  in  circuilu  suo  lalibulura  ;  cribrans  aquas  de  nubibus  ccelorura. 

13.  Prse  fulgore  in  conspectu  ejus  ,  succcnsi  sunt  carbones  ignis. 

14.  Tonabit  de  coclo  Dominus ;  et  excelsus  dabit  vocera  suam. 

15.  Misit  sagittas,  et  dissipavit  eos;  fnlgur,  et  consumpsit  eos. 

16.  Et  appariierunt  effusiones  maris  ,  et  revelata  sunt  fundamenta  orbis,  ab  increpatione 
Domini  ,  ab  inspiralione  spiritus  furorisejus. 

17.  Misit  de  excelso,  et  assumpsit  rae ;  et  extraxit  me  de  aquis  raultis. 

18.  Liberavit  me  ab  iniraico  meo  polentissimo,  et  ab  his  qui  oderant  me  ;  quoniam  robus- 
liores  me  erant. 

19.  Prrevcnit  me  in  die  afTlictionis  mese,  et  factus  est  Dominus  firmamentum  meum. 

20.  Eteduxit  rae  in  latitudinem ;  liberavit  me,quia  complacui  ei. 

21.  Retribuet  mihi  Dominus  secundum  justitiam  meam  ;  et  secundum  raunditiara  raanuum 
mearum  reddet  mlhi. 

22.  Quia  cuslodivl  vias  Domini ,  et  non  egi  impie ,  a  Deo  meo. 

23.  Omnia  enim  judicia  ejus  in  conspcctu  nieo  ;  et  prsecepta  ejus  non  amovi  a  me. 

CORNEL.    A    LAPIDE.      TOM.    U.  58 


^58  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.   XXII. 

24.  Et  ero  perfectus  cum  eo ;  et  custodiam  me  ab  iniquilate  raea. 

25.  Et  restituet  mihi  Dominus  secimdum  justitiam  meam  ;  et  secundum  munditiam  manuum 
mearum  ,  in  conspectu  oculorum  suorum. 

26.  Cum  sanoto  sanctus  eris  j  et  cum  robusto  perfectus. 

27.  Cum  electo  electus  eris;  et  cum  perverso  perverteris. 

28.  Et  populum  pauperem  salvum  facies;  oculis^iue  tuis  excelsos  humiliabis. 

29.  Quia  tu  kicerna  mea  Domine  ;  et  tu  Domine  ilkiminabis  tenebras  meas. 

30.  In  te  enim  curram  accinctus ;  in  Deo  meo  transiliam  murum. 

31 .  Deus,  immaculata  via  ejus,  eloquium  Domini  igne  examinatum  ;  scutum  est  omnium 
sperantium  in  se. 

32.  Quis  est  Deus  prseter  Dominum;  et  quis  fortis  prseter  Deum  nostrum  ? 

33.  Deus  qui  accinxit  me  fortitudine  ;  et  complanavit  perfectam  viam  meam. 

34.  Cosequans  pedes  meos  servis ,  et  super  excelsa  mea  statuens  me. 

35.  Docens  manus  meas  ad  praelium  ,  et  componens  quasi  ar<;um  sereum  brachia  mea. 

36.  Dedisti  mihi  clypeum  sakitis  tuae ;  et  mansuetudo  tua  mukiplicavit  me. 

37.  Dilatabis  gressus  meos  subtus  me  ;  et  non  deficient  tali  mei. 

38.  Persequar  inimicos  meos,  et  conteram  ;  et  non  convertar  donec  consumam  eos. 

39.  Consumam  eos  et  confringam  ,  ut  non  consurgant ;  cadent  sub  pedibus  meis. 

40.  Accinxisti  me  fortitudine  ad  praelium;  incurvasti  resistentes  mihi  subtus  me. 

41 .  Inimicos  meos  dedisti  mihi  dorsum;  odienles  me,  et  disperdam  cos. 

42.  Clamabunt,  et  non  erit  qui  salvet ;  ad  Dominum  ,  et  non  exaudiet  eos. 

43.  Delebo  eos  ut  pulyerem  terrae ;  quasi  lutum  platearum  comminuam  eos  atque  confrin- 
gam. 

44.  Salvabis  me  a  contradictionibus  populi  mei;  custodies  me  in  caput  gentium  ;  populusi , 
quem  ignoro  ,  serviet  mihi.  ^ 

45.  Filii  alieni  resistent  mihi,  auditu  aurls  obedient  mihi. 

46.  FiUi  alicni  defluxerunt ,  et  contrahentur  in  angustiis  suis. 

47.  Vivit  Dominus,  et  benedictus  Deus  meus;  et  exaUabitur  Deus  fortis  sakitis  meae. 

48.  Deus  qui  das  vindictas  mihi ,  et  dejicis  populos  sub  me. 

49.  Qui  educis  me  ab  inimicis  meis  ,  et  a  resistentibus  mihi  elevas  me ;  a  viro  iniquo  libe- 
rabis  me. 

50.  Propterea  confitebor  tibi  Domine  in  gentibus ;  et  nomini  tuo  cantabo. 

51 .  Magnificans  salutes  regis  sui,   et  faciens  misericordiam  christo  suoDavid,   et  semini 
ejus  in  sempiternum. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  P.EGUM.  Cap.  XXIII.  Zi59 

CAPUT  VIGESIMUM  TERTIUM. 

SYNOPSISCAPITIS. 

ReCENSENTUR  ULTIMA  DaVIDIS  DICTA  AC  V.  8.  EJUS  HEROES  ,  NIMIRUM  TRES  EJUS  FOR- 
TISSLMI  MILITES  ,  E0RU3IQUE  HEROICA  FACINORA,  AC  V.  24.  C^TERI  EJUS  TRIGINTA  FoR- 
TES  NUMERANTUR.  CONFER  HOC  CAPUT  CUM.  1.  PaRAL.  11.  UBI  ALIO  ORDINE  ET  3IE- 
THODO    IDEM  CATALOGUS  F0RTIU3I  DaVIDIS  TEXITUR. 

I .  rs^j^^rTA^JJ^^^^c  autem  sunt  verba  David  novissima.  Dixit  David  filius  Isai  :  Dixit  vir  , 

lciii  constilutum  est  de  chiisto  Dei  Jacob,  egregius  psaltes  Israel :  2.  Spi- 
|ritus  Domini  locutus  est  per  me,  et  sermo  ejus  per  linguam  meam.  3.  Di- 

^xit  Deus  Israelmihi,  locutus  cst  Fortis  Israel,  dominator  hominum  , 
yustus  dominator  in  timore  Dei.  4.  Sicut  lux  aurorse ,  oriente  sole 
jraane  absque  nubibus  rulilat ,  et  sicut  pluviis  germinat  herba  de  terra. 
5.  ]Nec  tanta  est  domus  mea  apud  Deum,  ut  pactum  reternum  iniret 
niecum,  firmum  in  omnibus  atque  munitum.  Cuncta  enim  salus  mea  ,  et  omnis  voluntas;  nec 
est  quidquam  ex  ea  quod  non  germinet.  G.  Praevaricatores  autem  quasi  spinae  evellentur  uni- 
versi ,  qu?e  non  tolluntur  manibus.  7.  Et  si  quis  tangere  voluerit  eas,  armabitur  ferro  et 
ligno  lanceato,  igneque  succensae  comburentur  usque  ad  nihilum.  8.  Haec  nomina  fortium 
David.  Sedens  in  cathedra  sapientissimus  princeps  intertres,  ipse  est  quasi  tenerrimus  ligni 
vermiculus ,  qui  octingentos  interfecit  impelu  uno.  9.  Post  hunc  ,  Eleazar  filius  patrui  ejus 
Ahohites  inter  tres  fortes,  qui  erant  cum  David  quando  exprobraverunt  Philisthiim  ,  ct  con- 
gregati  sunt  illuc  in  praeiium.  10.  Cumque  ascendissent  viri  Israel,  ipse  stelit  et  percussit 
Philisthaeos,  donec  deficeret  manus  ejus,  et  obrigesceret  cum  gladio ;  fecitque  Dominus  salu- 
tem  magnam  in  die  illa  ,  et  populus  qui  fugerat ,   reversus  est  ad  cfesorum  spolia  detrahenda. 

I I .  Et  post  hunc  ,  Serama  filius  Age  de  Arari ,  et  congregali  sunt  Philisthiim   in  statione  ; 

erat  quippe  ibi  ager  lente  plenus.  Cumque  fugisset  populus  a  facie  Philisthiim,  12.  stetit  ille 

in  medio  agri  ,  et  tuitusest  eum  ,  percussitquc  Philisthaeos;  et  fecitDominus  salutem  magnam. 

13.  ISec  non  et  ante  descenderant  tres  qui  erant  prinoipes  inter  triginta,   et  venerant  tempore 

messis  ad  David  in  speluncam  Odollam  ,  oastra  autem  Philislhinorum  erant  posita  in  Valle 

gigantum.  14.  EtDavid  erat  in  praesidio;  porro  statio  Philisthinorum  tunc  erat  in  Bethlehem. 

1  5.  Desideravit  ergo  David,  et  ait  ;  O  si  quis  raihi  daret  potum  a^piae,  de  cisterna  (piae  esl  in 

Bethlehein  juxta  portam  I  16.  Irruperunt  ergo  tres  forles  castra  Philisthinorum  ,  et  hauserunt 

a(|uam  de  cisterna  Bethlehem  ,  quae  erat  juxta  portam  ,  et  altulerunt  ad  David  ;  at  ille  noUut 

bibere  ,  sed  libavit  eam  Doraino  ,  17.  diccns  :  Propitius  sit  raihi  Dorainus ,  ne  faciam  hoc  ; 

nura   sanguinem  hominura  istorum  qui  profecti  sunl,  et  aniraarum  periculum  bibam ?  Noluit 

ergo  bibere  ,   hcec  fecerunt  tres  robustissimi.  18.  Abisai  quoque  frater  Joab  filius  Sarviae, 

princeps  erat  de  trlbus;  ipse  est  qui  levavithastam  suam  contra  trecentos^tiuosinterfecit,  nomi- 

natus  in  tribus  ,  19.  et  inter  tres  nobilior  ,  eratquc  eorum  princeps  ,  sed  usque  ad  tres  primos 

non  pervencrat.  20.  Et  Banaias  filius  Joiadae  viri  fortissirai ,  magnorum  operum,  de  Cabseel ; 

ipse  percussit  duos  leones  Moab,  et  ipse  descendit,  et  percussit  leonera  in  media  cisterna  in 

diebus  nivis.  21.  Ipse  quoque  interfecit  virum  iEgyptium  ,  virum  dignum  spectaculo,  haben- 

lem  in  raanu  hastam  ;  ita(|ue  cum  descendlsset  ad  eum  in  virga ,  vi  extorsit  hastam  de  manu 

A^lgyplii ,  et  interfecit  eum  hasla  sua  :  22.  Iiaec  fecit  Banaias  filius  Joiadae.  23.  Et  ipse  nonii- 

nalus  inter  tres  robustos,  qui  erant  inter  Iriginta  nobiliores  ;  verumtdmen  iis(|ue  ad  trcs  non 

perveneral;  fecitque  eura  sibi  David  auriculariura  a  sccreto.24.  Asaelfrater  Joab  inter  triginta, 

Elehanan  filius  patrui  ejus  de  Bethlehem,  25.  Serama  de  Haiodi,  Elica  de  Harodi ,  26.  Heles 

de  Phalli ,  Hira  filius  Acces  de  Thecua  ,  27.  Abiezer  de  Anatliolh  ,  Mobonnai  dc  Husati  , 

28.  Selmon  Ahohites,  Maharai  Netophatiles,  29.  Heled  filius  Baana,  et  ipse  Netophalites , 


/,60  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  XXIII. 

Ithai  Glius  Ribai  de  Gabaath  filiorum  Benjamia,  30.  Baiiaia  Pharathoniles ,  Heddai  de  Tor- 
rente  Gaas,  31 .  Abialbon  Arbathites  ,  Azmaveth  de  Beromi  ,  32.  Eliaba  de  Salaboni ,  filii 
Jassen  ,  Jonathan  ,  33.  Semma  de  Orori,  Aiam  Qlius  Sarar  Arorites  ,  34.  Eliphelet  Glius 
Aasbai  filii  Machati ,  Eliam  filius  Achitophel  Gelonites  ,  35.  Hesrai  de  Carmelo  ,  Pharai  de 
Arbi,  36.  Igaal  fillus  Nathan  de  Soba  ,  Bonni  de  Gadi  ,  37.  Selec  de  Ammoni,  Naharai  Be- 
rothites  armiger  Joab  filii  Sarviae,  38.  Ira  Jethrites  ,  Gareb  et  ipse  Jethrites ,  39.  Urias  He- 
thaeus.  Omnes  tiiginta  septem. 


H.ECAUTEMSUNT  VEaBADAVID  NOVJSSIMA,]  quia, 

ut  ait  S.  Hieronymt^s  iii  Tradit.  post  psaUerlam 
et  ccBleva  melra  lioc  mecram  composaisse  dlcilar. 
Addit  Clialda3us  iWcinovissima ,  quia  prophetiam 
continent  de  Chrislo  in  novissima  et  ultima 
mundi  aetate  nascituro ,  juxta  illuil  S.  Joauuis, 
epist.  1.  cap.  2.  18  :  Filioli ,  novissima  hora  est ; 
et  illud  Pauli  :  Novissime  diehas  islis  locatas  est 
nobis  in  filio,  Hebr.  1.  2.  Addit  tertio  Lyranus 
dici  novissima,  quia  memoriae  maxime  coni- 
mendanda,  uli  sunt  apud  Tilios  novissima  pa- 
renlum  moniia. 

DlXIT  VIR,  CUl  CONSTITUTUM  EST  DE  CHRISTO  DEI 

Jacob.  ]  Primo,  plane  sic  de  Ghristo  exponas, 
q.  d.  Dixit  David,  cui  facta  est  proniissio  de 
Messia,  sive  Christo  ex  se  nascituro ,  qui  est 
Christus  Dei  \er\  quem  cohulJacob  Patriarcha, 
quia  unctus  est  a  Deo  in  summum  mundi  re- 
gem  et  pontificem.  Secundo,  de  ipso  Davide, 
q.  d.  Dixit  David  qui  constilulus  est,  ut  esset 
christas  Dei ,  id  est,  rex  a  Deo  unctus,  qui  re- 
geret  posteros  Jaco6,  sive  populum  Israel.  Unde 
Septuaginta  verlunt  :  Dixit  vir ,  qaeni  sascitavit 
Dominas  in  christam  Dei ;  sic  et  Ghald.  Valabl. 
et  alii.  Tcriio,  Hebr.ei  apud  S.  Hieronymum  in 
Tradit.  vertunt  :  Dixit  vir ,  cai  constitata  est 
scala  cltristo  Dei  Jacob ,  idque  sic  explicant, 
q.  d.  Scaia  eidem  christo  Dei  Jacob,  id  est  Davidi, 
conslitula  est ,  per  qaam  conscenderet  ad  Deam; 
eo  qaod  idem  scilicet  confessus  sit  se  peccasse  Do- 
mino.  Unde  additur  t6  Jacob  ,  q.  d.  Scala  Davidis 
similis  est  scalae  Jacob,  Genesis  28.  per  quam 
nimirum  ipseviditascendenles  AngelosadDeum 
scalae  innixum,  ut  per  eam  repraesenlarelur 
Filii  Dei  desceusus  in  terram  et  carnem,  per 
Jacob  et  Davidem,  qui  futuri  erant  ejus  paren- 
tes ,  ut  eos  caelerosque  homines  peccalo  Adae 
aliisque  propriis  perdilos  redimeret ,  et  per  poe- 
nitentiam  salvarel.  Scala  ergo  peccatoris  est 
poenileniia  et  confessio;  per  hanc  enim  ad  Deuni 
in  coelum  conscendit. 

Primus  sensus  planissimus  est,  eumque  exi- 
git-rorfe  Christo,  vel  ul  Hebr.  est  saper  Christam, 
et  t6  dixit ,  pro  quo  Hebr.  nN3  neam,  id  est 
diclum,  effalum,  sernso  certus  et  irrefragai)ilis, 
oraculum. 

Egregius Psaltes  ISRH^h.]  Egregius  Hebr.  aiyj 
naim,  id  est  pulcher,  speciosus,  suavis,  jucun- 
dus.  Tales  enim  sunt  Psalmi  quos  David  com- 
posuit,  et  cani  jussit  a  Levitis  in  Israel ;  unde 
iidem  canuntur  in  Ecclesia  Chrisliana  per  om- 
nia  secula,  loca  et  templa,  ipsique  sunlexsul- 
taiio  Ecclesiaeet  lidelium. 

2.  SpIRITUS  DOMINI  LOCUTUS  EST  PER  ME  ,  ET  SEU- 
MO  EJUS  PER    LINGUAM   MEAM,]    Supplc  ,  iusonuit  , 

q.  d.  Deus  locutus  est  per  me,  ac  per  meam 
linguam,  quasi  organum  et  inslrumenium  , 
Psaluios  diclavit ,  juxla  illud  :  Lingaamea  cata- 
mns  scribce  velociter  scribenlis  ,  Psalm.  kh.  q.  d. 
Ego  non  ex  me  meoque  ingenio  et  scnsu ,  sed 


afllalu  numinis,  Deo  psallcre,  Deumque  hymnis 
el  psalmis  laudare  didici  et  docui. 

3.  DixiT  Deus,  etc.  ,  Jijstus  domixator  in  ti- 
MORE  Dei.  ]  Pagniuiis  ;  dominalor  timoris  Dei , 
q.  d.  Deus  est  doniinator  eorum  qui  timent 
Deum,  sive  eorum  quos  invenit  fundaios  in  ti- 
more  Dei  ;  hos  eniin  ita  provide,  benigne  et 
amanter  regit  ac  gubernat,  ut  caeterorum  quasi 
immeinor  videatur. 

Quaeres  quid  dixit  Davidi  Deus  :  Respondeo: 
Ea  quae  dicta  sunl  v.  1  et  2.  ac  quae  diceniur 
V.  U.  et  seq.  ac  pr.Tesertim  oraculum  de  Chrislo 
ex  eo  nasciluro.  Unde  Ghald.  verlit :  Dixit  quod 
constitaeret  mihi  regem ;  ipse  est  Messias ,  qui 
futurus  est  ut  sargat,  et  dominetur  in  timore  Dei. 
Alitcr  verlit  Valablus,  nimirum  :  Dixit  Deas :  Do- 
minator  super  homines  justas  sil ,  dominator  ha- 
beat  timorem  Dei,  q.  d.  Deus  praedixit  me  Davi- 
dem  fore  doininalorem,  id  esl  regem  ,  justum 
et  limentem  Deum. 

h.  SiCUT  LUX  AUROlVI^,  OniENTE  SOLE,   MANE  ABS- 

QUE  NUBiBUs  RUTiLAT.  ]  Priuio,  Lyrauus,  q.  d.  Si- 
cut  lux  aurorae  resplendet,  sic  Deus  clare  mihi 
Davidi  locuius  est,  et  revelavit  futura.  Secundo 
el  melius,  Chaldaeus  ,  Abulensis  el  alii ,  q.  d. 
Sicut  lux  aurorae  rulilat,  subaudi,sic  rulilabit 
regnum  meuin  (Davidis)  et,  ut  v.  5.  sequitur, 
domusmea  et  alioriim  juslorum,  eriique  splen- 
dida  ,  fecunda  ,  et  gloriosa  instar  solis. 

Et  sicut  pluviis  (irrigala)  germinat  herba  de 
TERRA,]  subaudi,  sic  germinabit  etfecunda  erit 
domus  et  postcritas  mea,  iiti  explicat  versus  se- 
quens.  Ex  quo  liquet  ad  liuerain  Davidem  hic 
de  se  suaque  slirpe  loqui  ;  allegorice  vero  et 
praecipue  de  Christo  cx  slirpe  sua  nascituro; 
Ghrisli  enim  ortus  fuit  excoelesti  gratia  Spiritus 
sancti,  eoqiie  irroranleB.  Virgo  concepit  et  pe- 
perit  Christum  ,  juxta  illud  :  Virtus  ALlissimi 
obumbrabit  tibi.  El  :  Visitavit  nos  Oriens  ex  alto, 
Lucae  1. 

Mystice,  Angelomus  :  Aurora,  inqml, est  Eccle- 
sia,  qace  oriente  sote ,  lioc  est,  Christo  resurgente 
d  mortais ,  absqae  nubibas  rutilat ,  id  est ,  absque 
peccalo  infidetitatis  resptendet  in  miracutis.  Plu- 
via  est  evangetica  proedicatio  :  herba  credentem 
significat  poputam ,  terra  vero  Ecclesiam. 

Tropologice,  idem  Angelomus  :  Qui,  inquit , 
in  timore  Domini  dominationem  in  sabditis  e^cer- 
cet,  tucis  operaper  soiemjustitice  ittuminata  pro- 
fert ;  nec  in  eis  atiquid  remanebit  obscuram ,  sed 
imbre  cceleslis gratire  irrigalus,  germinavirtalum 
in  carne  vivens  fruct  ificat. 

5.  Nec  tanta  est  domus  mea  apud  Deum  ut  pac- 

TUM  yETERNUM  INIRET  MECUM,]  q.  d.  EgO  et  domUS 

mea  non  sumustam  magni,  lanlique  meriti,  ut 
ob  illud  Deus  mecum  iniret  pactum  ,  niihique 
promitteret  domam ,  id  est,  posteritatem  et  stir- 
pem  regiam  perpeiuandam  usque  ad  Christum  , 
indeque  in  aelernum;  Chrislus  enim  omnium 
hominum  dignitatem,  et  merita  longe  Irans- 


COMMENTAniA  IN  LIBRUM  11.  REGUM.  Cop.  XXllI. 


ft61 


cendit.  Hoc  ergo  pacliim  iniit  mecnm  Deus  ex 
iiiera  siia  misericordia ,  gralia  et  iiberalilale, 
(|ua  nie  uniim  e  toto  miindo  eligere  voluit,  ut 
Clirisli  generationi  subservireni. 

CUNCTA   EMM  SALUS  MEA  ,    ET  OMNIS  VOI.tNTAS,] 

repete  ,  in  omnibiis  firma  eslet  munita  ,  aut  uli 
praecessit,  aul,  impletur  et  germinat,  ut  sequi- 
lur,  q.  d.  Ciincta  mihi  ad  saiulem  proficiunt, 
omniaque  mihi  ad  votum  et  voluntatem  Deo 
prosperante  succediint. 

Nec  f.st  quidquam  ex  ea  (ita  lege  cum  Roma- 
nis,  non  eo)  quod  nongehminet,  ]q.  d.  Quidquid 
ego  volo  ,  hoc  Deus  secundat,  omnesque  aclio- 
nes,  desideria  etintenliones  meoB  prospere  pro- 
ficiunl  et  siiccrcscunl  inslar  germinis  e  terra 
pluviis  irrigala  frondose  erumpenlis  ;  persistit 
enim  in  metapliora  germinis ,  unde  Clialdseus 
vertil :  Omnes  indigentice  viece ,  et  omnes  pelitio- 
nes  mece  unle  ipsum  faclce  sunt.  Sic  S.  Dominicus 
dictabat  se  a  Deo  impetrare  quidquid  peteret. 
Idem  dixere  alii  sancli  eximii;  Deus  enim  volun- 
tatem  timentiam  se  faciet ,  Psai.  1^^.  17. 

6.  Pr.«varicatores  autemquasi  SVl^JE  evellen- 
tur  universi,]  a  Deo,  vel  in  hac  vita,  vel  in  die 
judicii  ,  ubi  eos  e  lerra  ejiciel  in  abyssum 
gehenna!. 

7.  QVJE  NON  tolluntur  manibus.  Et  si  quis  tol 

LERE  VOLUERIT  EAS,  ARMABITUR  FERRO  ET  LIGNO 
J.ANCEATO,  IGNEQUE  SUCCENS/ECOJIBURENTUR.  ]  Sig- 

nificat  impiosquasi  spinas  ,  mollis  correclionis 
esse  incapaces,  et  contactum  eorum  esse  acu- 
leatum  ;  ac  proinde  non  blande ,  sed  rigide, 
cum  eis  agendum  ut  ferro  succidantur,  vel 
igne  comburantur  :  sicut  qui  spinas  vult  loUere, 
non  manibiiseasevellit,neiispungatur;sedma- 
nus  armat  ferro  quo  eas  succidat,  vel  ligno  lan- 
ceato;  Vatabl.  hastili  lancea,  quo  eas  abigat  et 
amoveal,  ne  ab  iis  laedatur  :  denique  non  loUet 
eas,  sed  igne  comburet.  Sic  Deus  succidet  do- 
mos  impiorum  ,  easque  igne  gehennae  succen- 
det;  me  auiem  meamque  el  caeterorum  justo- 
rum  domum  prosperabit  et  perpeluabit. 

UsQUE  AD  NiHiLUM.]  Hebr.  in  habilaculo  suo ,  id 
esl,  in  stirpe  sua  exurentur  ,  et  quasi  ad  nihi- 
lum  redigentur,  q.  d.  Omnino  peribunt,  si  non 
in  hac  vita,  saltem  in  futura.  Paraphraslice  et 
eleganter  haccomnia  aversu  h.  hucusque  verlit 
Chaldaeus  jusiisque  et  sanctis ,  qualis  cral  David 
adaptat  :  Bea^/,  inquit,  erilis  vos ,  justi;  fecistis 
vobis  facta  bona,  quia  vos  futuri  estis ,  ut  luceatis 
in  luce  gloria;  veslrcB  sicut  splendor  aurorce ,  qid 
ambulatet  constal;  et  sictit  solqui  splendet  absque 
nuhibusin  splendore  glorice  suce.  Ecce  sicut  ager 
qui  exspectat  in  annis  siccilatis ,  ut  descendat 
plavia  super  tcrram.  Deinde  anlithesin  impiorum 
sanclis  opponit :  7m/)ro6< ^  ait,  factores  peccati 
erunt  similes  spinis  ,  quce  in  ortu  suo  molles  ad 
eruendum,  etomnis  filius  hominis  parcit  super  eis, 
et  sinit  eas ;  procedunt  et  invalescunt  usquequo 
non  sit  possihile  appropinquare  ad  eas  manu  ;  et 
sic  omnis  homo  qiii  incipit  appropinquare  ad  pec- 
cala  progredientia  et  se  roborantia  super  se  us- 
queqiio  operiant  eiim  tanquam  vestis  ferrea ;  non 
(quia  Chaldceus  putat  negationem  pra;ceden- 
tem  hic  esse  repetendam)  prcevalent  iUi  in  lignis 
hastarum  et  lancearum  :  ideonon  est  necesse  ultio 
eorum  in  manu  hominis ,  sed  in  igne  incendendo 
incendetur ,  cum  apparuerit  domusjudicii  magni, 
ul  sedeat  siiper  solium  judicii  ad  judicandum  se- 
ciilinn. 

8.  H/EC  NOMINA  FORTIUM  DaVII).  J  AdditUT  1.  Pa- 


ralip.  11.  V.  10.  Qui  adjuverunt  eum,  ul  rex  fieret 
supcr  omncm  Jsrael.  Porro  hi  forles  habitabant 
in  doino  una  qiKu,  Nehemi  o.  10.  vocaliir  dom«5 
fortium ,  iibi  eliam  quasi  in  palieslra  athletae  et 
piigiles,  exercilii  causa,  digladialionibus  certa- 
bant,  ait  ex  Lyrano  Adrichomius,  qui  eam  si- 
lam  ait  in  moiile  Sion  juxla  palaliiim  Davidis, 
ibique  eauidem  grai)iiicc  depingit.  Texitur  hic 
calalogus  forliiun  mililiim  sive  heroiim  Davidis, 
primo,  ad  liislorise  integrilatem,  utscilicet  con- 
slet  qui  fuerinl  milites  el  diices,  per  quos  Divid 
praelia  tanla  confecit,  et  lot  victorias  obtinuit; 
secundo,  ulvirtuli  eorum  hacclaus  detur,  quae 
onmes  ad  fortitudinem  eonim  imitandam  exci- 
let.  AUegoiice,  ut  hi  fortes  Davidis  repraesen- 
tentChristi  Apostolosetviros  Aposlolicosperquo- 
rum  heroica  facta  ipse  suae  fidei  subegit  tolum 
orbem.  Tropologice  ,  ut  eorum  exemplo  ani- 
menlur  fideles  ad  fortiler  cerlandum  contra  car- 
nem,  mundiim  et  daeinones.  Regnum  enim  ccclo- 
rumvimpatitur,  et  violenti  rapiuntillud,  Matth.  11. 
Coelum  enim  sublime  est  et  forte,  quare  a  fide- 
libus  mente  sublimioribus  et  fortioribus  expug- 
nandum  est.  Igitur  coelum  est  civitas  fortium  , 
in  qua  nemo  imbellis  et  imbecillis  admitlilur, 
jiixta  illud  Isaiae  56.  1:  Vrbs  fortitudinis  nostrce 
Sion  salvator  ,  in  ea  ponetur  murus  ,  et  antemu- 
rale.  In  vita  S.  Aslionis  el  EpictetiMartyrum,  qui 
acerba  pro  Chrisio  tormenia  fortissime  tolera- 
runt,  nil  aliud  ingeminanles  ,  quam  Christianis- 
7nH5,  referlur,  quod  Vigilaniius  Astionis  mortem 
parentibus  adliuc  infidelibus  nuntiaril  paraboli- 
ce,  dicens  eum  in  remotam  regionem  migrasse, 
in  qua  felicissime  viveret.  Rogavit  mater,  di.xit- 
que  :  Qace  est  regio  illa ,  quo  perrexit  didcissimas 
meuset  unicus  Jstion?  Vigilantius  respondit :  Re- 
giorobustoram,seoforiiumviroram,  quamdeinde 
ex  Apocal.  cap.  51.  graphice  de[)ingii;  ac  tandem 
explicans  illam  esse  coelum,  ad  quod  per  mar- 
lyrium  transieril  forlis  Astion  ,  parentes  ejus 
ad  Christi  fidem  convertit.  Abbas  Aihanasius  in 
Prato  spiritali  apud  Joannem  Moschum,  capite 
130.  narrat  se  in  ecstasi  ab  Angelo  ducium  ad 
coelum,  cumque  pulsans  illud  ingredi  vellet, 
aiidiisse  ab  osliario  :  Dlon  huc  ingredietur  quis- 
piam  in  negligentia  degens ;  sed ,  5«  inlrare  vultis  , 
abite ,  certate,  nihil  ceslimantes  vanitates  seculi. 
Hinc  in  coelo  canunt  Beati  :  Transivimus  per 
ignem  et  aquam ,  et  duxisti  nos  in  refrigerium. 

Ile  nunc  ,  forles  ,  ubi  celsa  magni 
Duxit  exempli  via  ;  quid  inerles 
Tergu  nulatis?  superata  tellus 
Sidera  doiiat. 

Ait  Boeiius,  lib.  U.  de  Consolat.  metro  7.  Vidc 
dicla  Apocal.  3.  v.  21. 

8.  SeUEISS  IN  CATHEDRA  SAPIENTISSIMUS  PRINCEPS 

iNTERTRES.]  (Juis  hicP  David  rex,  inquiunl  He- 
braei  apud  S.  Hieronym.Chald.  Eucher.  Lyran. 
Riipert.  Dion.  Valabl.  Alii  putant  esse  Joab  du- 
cem  exercilus.  Verum  dico:Hic  sedens  non  est 
David,  sedJesbaam,  primus  f  irlium  Davidis.  Id 
ita  esseclare  liquet  lam  ex  Sepluag.  qui  liic  ver- 
tunt :  Jesbaab  filiits  Techmani,  primus  triiim  hic  ; 
lum  ex  1.  Paralip.  11.  v.  11.  ubi  clare  dicitur  : 
Iste  numerus  robiistorian  David;  Jesbaam  fiUus 
Ilachamoni  princeps  inter  triginta;  tum  ex  Jose- 
pho  qui  eum  vocat  Issemum ,  vel  ut  mendose 
legit  Abulensis  Eusebium  filium  Achimac.  Re- 
censentur  enim  hic  fortes  Davidis,  quorum 
princeps  fuil  Jesbaam.  Iia  Beda ,  Angelomus, 


ttSt  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II 

Alnilensis,  qiia'Sl.  10,  Hugo,  Glossa,  Cajeianus, 
Arias,  Scrarins,  Sanchez ,  Salianus.  Uhi  nola 
prinio  :  Jesbaam  hebr.  significat  sedeiis  in  populo ; 
tjuod  liic  dicilur,  sedens  in  cathedra,  quasi 
cicteris  dignior;  et  foriiuni  princeps  :  to  ergo 
l~\2tt71  ^"£7  Josceb  basscebelh  ,  id  est,  sedens  in 
caihedra  ,  est  nomen  tam  proprium,  idemque 
(\nod  Jesbaam,  quam  appellativum;  quia  vcre 
Jeshaam  erat  sedcuis  in  calhedra,  quasi  dux  et 
■princeps  militum.  Secundo  ,  Jesbaam  qui  hic 
(\\c\[.\iv sapientissimas ,  1.  Paralip.  11.  11.  vocatur 
jilius  Ilacliamoni,  id  est  sapienlis,  tum  quia  pater 
ejus  vocabatur  Hachamoni,  id  est  sapiens  per 
excellentiam;  tum  quia  ipse  Jesbaam  erat  sa- 
pienlissimus,  ul  vere  filius  sapientis  et  sapien- 
liie  vocari  posset,  ideoque  apposite  paier  ejus 
vocalus  fuit  Hachanwni,  id  est  sapiens ;  quare 
ro  fUius  sapientis ,  hic  tam  ul  nomen  proprium  , 
qucim  ut  appellativum  accipiendum  est,  a?que 
iic  T5  sedens  in  cathedra. 

Tertio  Jesbaam  ,  qui  hic  dicitur  princeps  inter 
tres,  nimirum  primos  et  omnium  fortissimos, 
1.  Paralip.  11.  dicitur  princeps  inter  triginta; 
quia  ipseerat  primus  fortium  omnium  Davidis, 
qui  erant  iriginta. 

Ipse  (Jesbaam  sive  sedens  in  cathedra)   est 

QUASI  TENEURIMUS    LIGM    VERMICULUS.]  Hebr.    ipse 

Adino  Haetsni ,  quod  Septuaginta,  Pagninus  et 
Vatahlus  retinent  ut  nomen  proprium  ,  veriunt- 
que  Adino  Hesnita,  vel  Adino  Hasoneus,  ut 
Jesbamn  nomine  proprio  vocatus  sit  Adino ,  ex 
patria  vero  Hesnita,  ex  virlute  et  dignitate  deni- 
que  cognominatus  sit  Jesbaam,  id  est,  sedens 
in  cathedra.  Secundo,  Nosler  t6  Adino  Haetsni , 
icque  ac  t6  sedens  in  calhedra ,  accipit  vertilque 
iit  appellativum  significans  ad  verbum,  delica 


tus  lignaceus ,  hoc  est 


lenerrimus  ligni  vernii- 
culus.  Laudatur  enim  Jesbaam  hic  a  tribus  egre- 
gi.is  animi  corporisque  dolihus,  scilicet  primo 
a  sapientia;  secundo ,  ab  humilitate  et  man- 
sueiudine  ,  qua  se  aestimabat  et  gerebal  ut  ligni 
vermiculum,  id  est  ut  leredinem,  qui,  iicet 
tener  et  vilis,  tamen  rodendo  sensim  durum 
leritexeditque  lignum,indequediclus  alteredo, 
ait  Angelomus.  Terlio,  h  rohore,  quod  800  oc- 
cideril.  q.  d.  Jesbaam  amicis  erat  facilis,  mitis 
et  benignus,  quasi  vermiculus  ;  sed  idem  hos- 
tibus  erat  terrihilis  ut  leo.  Ita  Eucherius,  Lyra- 
nus,  Ahulensis  et  Beda  in  AUegoriis. 

Tropologice,  sancti  qui  in  sapienlia  et  virlute 
eminent,  apud  se  et  alios  sunt  humillimi  et 
mansuclissimi,  quasi  vermiculi;  iidem  lamen 
contra  vitia  et  da^mones  sunt  fortissimi  instar 
leonum. 

QUI  OCTINGENTOS  INTERFECIT  IMPETU  UNO.  ]  ErgO 

errat  Josephus,  qui  pro  octingemis  ponit  non- 
genlos.  Dicesprimo  :  1.  Paralip.  11.  numeran- 
tur  tantum  trecenti.  Respondeo  :  Jeshaam  una 
vice  occidisse  800,  alia  300;  sic  ut  universiin 
occiderit  1100.  Allegorice,  Jeshaam  fuit  typus 
Chrisii  <j|Mi  uno  impetu,  id  est  sermonis  impe- 
rio,  legionem  cxpulit  daemonum  ,  Lucae  8.  30. 
ait  Angelomus,  imo  in  cruce  superavii  omnes 
dafimones,  omnia  peccata,  morlemetinfernum. 
Audi  Rupertum,  lib.  2.  c.  38.  In  Chrislo  fuit  spi- 
riius  humilitatis  quasi  tenerrimus  ligni  vermicu- 
lus ,  quoduce  quasi  vermem,  et  non  hominem,  se 
ronteri  perpessus  est  :  in  hoc  verbum  Dei  est  in 
unam  eamdemque  personani  unitum  homini ,  quod 
et  forlitudo  ejus  est ,  in  qua  percussit  octingenlos 
inipelu  uno ;  mortuus  enim  semel  spoliavit  inferos. 


REGUM.  Cap.  XXIIL 

el  nunc  sedens  in  cathedra  omnes  judicaturus  est , 
vivos  etmortuos.  Ouis  omnium  fortium  angelorum 
aut  hominum  Imcusque  pervenit  ?  Fuerunl  post 
eum  tres  fortissimi,  vidclicet  Apostoli  primi  prce- 
dicatores  Trinitatis  ,  quorum  fortiludinem  ,  el  no~ 
minibus  propriis  tres  illi  primi  ordinis  fortes  pul- 
chreexprimunl.  Hi  tres  Apostoli  sunl,  SS.  Pelrus, 
Jacohus  et  .'oannes. 

9.  PosTHUNC,  FiLirsPATRUi  Ejus.  ]  Hcbr.  fiLius 
Dodo,  quod  Vatahl.  Pagninuset  alii  accipiunt  nt 
nomen  proprium  ,  quasi  Dodo  fuerit  pater 
Eleazari.  Noster  vero  cum  Sepluag.  accipit  ut 
appellaiivum,  vertitqiie/?a</7u"e/H5,  scilicet  Jes- 
baam  jam  dicti,  q.  d.  Jesbaam  et  Eleazar  erant 
filii  duorum  fratrum ,  ideoque  inter  se  conso- 
brini.  Primus  ergo  fortium  fuit  Jeshaam,  se- 
cundus  Eleazar,  tertius  Semma ,  de  quo  v.  11. 
Et  hic  fuit  primusfortium  ternio  ,  de  quo,  cuni 
de  aliis  minus  fortibus  est  sermo,  dicilur:  Fe- 
rumtamen  usque  ad  tres  non  pervenerat,  ut  palet 
V.  23.  Fuit  deinde  secundus  fortium  ternio  , 
de  quo  V.  18.  Post  hos  duos  fortium  terniones 
V.  24.  numeranlur  alii  triginta  fortes. 

Et  coNGREGATi  suNT  iLLUC,  ]  ubierat  David, 
scilicet  in  Phesdomin  .  ut  dicitur  1.  Paralip. 
11.  V.  13. 

10.  CuMQUE  ascendissent(  id  est,  fugissentut 
patet  ex  1.  Paralip.  11.  nimirum  caeteri  milites), 
TUNC  iPSE,  Eleazar,  STETIT,  ]  una  cumJesbaam, 
etfugavit  lolum  exercitum  Philisthinorum.  Unde 
sequilur. 

PeRCUSSIT  PH1LISTH.E0S  ,  DONEC  DEFICERET  MA- 
NUS    EJUS,    ET    OBRIGESCERET    CUM   GLADIO.  ]  06r/'- 

gesceret ,  stupore  et  spasmo,  ait  Vatabl.  Experi- 
niur  enim  nimio  labore  et  fatigatione  manus 
contrahi  ac  stupere,  ut  explicari  nequeant  : 
stupor  ergo  manum  Eleazar  aslrinxit  gladio  , 
ut  ab  eo  amoveri  non  posset.  Minus  recie  Jose- 
phus,  lib.  7.  cap.  10.  ait  manus  ejus  adhaesisse 
capulooh  sanguinem  ab  eoconfusum  in  gladio 
concrescentem,  manumque  Eleazarisibi  astrin- 
gentem.  Nec  enim  cruor  ita  concrescit,  ut  ma- 
num  gladio  astringat. 

11.  Et  posT  HUNC  Semma.  ]  Tertius  hic  est  in 
primo  lernione  fortium. 

Erat  quippe  ibi  ager  lente  plenus,  ]  quem  sci- 
licet  Philistini  succendere  vel  depraedari  vole- 
hant,  sed  fugieniibus  ceeteris,  tulatus  est  eum 
Semma.  Ita  Ahulensis. 

13.    NeCNON  ET    ANTE  DESCENDERANT    TRES ,  QUl 

euant  Principes  inteu  triginta.  ] 'Putant  non- 
nulli  hos  tres  non  esse  tres  fortes  primi  ternio- 
nis  jam  recensitos,  sed  tres  proxime  sequentes, 
qui  secundum  ternionem  fortium  constitue- 
bant,  nimirum  Abisai  (  hic  enim  ad  Davidem 
venit  in  speluncamOdollam,  1.  Regum,  22.  )Ba- 
naiam  et  Jonathan;  ut  sensus  sit ,  q.  d.  Ante- 
quamtres  primi  fories,  scilicet  Jesbaam,  Elea- 
zar  et  Semma,  Philisthaeos  in  agro  sternerent ; 
alii  tres  fortes,  scilicet  Ahisai,  Banaias  et  Jona- 
than  Davidi  sitienti  aquam  e  cisterna  Bethlebem 
per  media  hoslium  castra  attulerunt.  Ita  He- 
braei  apud  S.  Hieron.  Verum  melius  Josephus, 
lib.  7.  cap.  10.  Serarius,  Salianus  et  alii  hoc 
factum  referunt  ad  tres  primos,  sive  primi  or- 
dinis  fortes,  q.  d.  Praeler  particularia  horum 
trium  heroum  facta,  quae  quisque  eorum  sigil- 
lalim  gessit,  uli  jam  recensui,  hi  tres  heroessi- 
mul  juncti jam  ante  penetrarant  castra  Philistlii- 
norum,  ethauserant  aquam  de  cisterna  Bethle- 
hem,  eamque  sitienti  Davidi  attulerant. 


GOMMENTARIA  IN  LIBRUM  II 

IZj.  Et  David  erat  m  prjesidio,]  hoc  esi  in 
loco  nuinilo,  piila  in  arca  cl  spelunca  Oclollam, 
(le  qiia  scinio  proecessit,  licet  Joscph.  el  Abu- 
lensis  pcr  prcesUUum  inlcUiganl  Jernsalcm  ,  el 
arcem  Sion ,    cui  vicina  esl  Bcllileliem. 

15.  0  SI  QllS  MIHI  DARET  POTUM  AQl'/E,  DE  CIS- 
TEH>'A    QU/E     EST     IN    BETHLEnEM,  ]    Au(li    JoSCpll. 

Dixit  ad  stios  DavicL  :  O  quam  bonani  aquam  lia- 
bemus  in  patria  mea  ,  maxime  in  cistcrna  porlce 
vicinal  O  siquis  eam  milii  afferret  !  icl  certemal- 
lem  quammultum  argenti  accipere.  Omnes  enim 
amantfonies  et  bona  patriae  suae :  patriaaulem 
Davidis  erat  Bethlehem.  Verum  Davidis  ,  utpote 
cordati  regis  desiderium  ,  magis  ferebalur  iii 
ipsam  Bethlehem,  quam  in  aquam  ejus  ;  nimi- 
rum  optabaiipse  pairiam  suam  e  manibusPhi- 
listhinorum  extorqueri,  el  sibi  ac  Israeli  reddi. 
Porro  tres  forles  audito  hoc  Davidis  desiderio  , 
ut  suam  in  eum  fidem  el  promptiludinem  os- 
lenderent  ,  ipso  inscio  ,  et  ,  ul  mox  patuit , 
invito  ,  per  medios  hostes  hanc  aquam  ei  altu- 
lerunt. 

At  ille  noluit  bibere  :  sed  libavit  eam  Do- 
Mi>o,  ]  ne  aquam  bibens  vidcrctur  sudorcm  et 
sanguinem  suoium  l)eroum,quo  comparata 
eral ,  bibere  et  haurire  ,  ac  ne  milili  siliciili 
eamdem  aquam  appetendi  desideiium  injice- 
ret,  sed  ut  sitiens  doceret  illos  secum  tolerare 
silim.  Idem  fccitJuiius  Ccesar  el  Alexander  Mag- 
iius,  teste  Curlio ,  lib.  7.  qui  in  aquae  penuria, 
et  communi  miliium  siii ,  oblatam  sibi  aquani 
noluit  bibere.  Tfmc ..  ait  Curtius,  poculo  pleno, 
sicut  oblatum  est ,  reddilo.  ISec  solus,  inquit,  bi- 
bere  suslineo ,  nec  tam  exiguam  dividere  possum 
omnibus.  Sic  el  Cato  ad  suos  miliies  ait  apud  Lu- 
can.  lib.  9. 

Fatoqiie  pericula  vestra 
Praetenlate  meo  ,  sitiat  quicumque  bibenlein 
Yiderit. 

Et  paulo  anle  : 

0  quibus  una  salus  placuit  mea  castra  seculis 

Indumita  cervice  mori,  componite  menles 

Ad  magnum  virtutis  opus ,  summosque  labores. 

Quare  David  hic  heroicum  actum  elicuit  non 
unius,  sed  mullarum  virtutum.  Primo,  morti- 
ficationis  :  nam,  nt  ailAngelom.  in  sacriftcium 
Domini  effusa  aqua  conversa  est ,  qaia  culpam 
concupiscenlice  muctavit  per  pcenam  reprehensio- 
nis  sucb;  secundo,  satisfactionis  pro  pcccatis. 
Nam,  ut  ait  S.  Gregor.  lib.  9.  Registri,  Ep.  39. 
Licebat  ei  bibere ,  si  voLuisset;  sed  quia  ilLicita  se 
fecisse  meminerat  laudahiLiler  et  ii  Licilis  absline- 
bat.  Et  qui prius  pro cuLpa sua morienliummiLilum 
sanguinem  fundi  non  limuit,  postmodum  si  aquam 
biberet ,  eliam  viventium  miiilum  sanguinem  se 
fudisse  judicavit,  dicens  :  Num  sanguinem  islo- 
rum  hominum  qui  profectisunt ,  et  animarum  pe- 
ricuLum  bibam  ?  Tertio,  bonse  aedificationis  et 
exempli.  Nam,  ut  ait  Eucherius  :  f^icit  naturam, 
ut  sitiens  non  biberet ,  et  exemplum  cLe  se  prcebuit, 
quo  omnis  exercilus  disceret  silim  loLerare.  Addit 
S.  Ambr.  Apol.  1.  Davidis,  c.  7.  Exercuit  etiam 
subditos  ad  virtulisofflcium,  ut  etiam per  pericuLa 
regaLi  imperio  voLuntarii  miLites  obtemperarent. 
Quod  aulem  noLuit  bibere ,  decLaravit  probando- 
rum  viHitum  se  imperasse  gratia  ,  non  silis  vic- 
tum  necessitate ;  prospexisse  eliam  ne  cui  regum 
bibendi  usus  alienis  pericuLis  qucererctur.  Postre- 
mo ,  pice  vuLnus  comcientice  deprecatum,  eo  quod 


REGUM.  Cap.  XXllI. 


463 

aqua  tot  virorum  qucesita  sanguine ,  suauita- 
tem  bibendi  liabere  non  posset,  quce  proposilx  mor- 
lishorrore  conslaret. 

Allegoricam  causam  S.  Ambros.  ibidemassig- 
nat  :  Siliebat  Diivid ,  inquil,  non  aquam  de  Lacu 
qui  est  in  DethLehem,  sed  oriuncLum  ex  virgine 
Christum  spiritu  prcevidebal.  Volebat  crgo  bibere 
non  aqnam  fluminis,  sedpolum  gratice  spirilalis  : 
hoc  cst ,  non  aquarum  sitiebat  eLemenlum,  sedsan- 
guinemChristi.  Denique  non  bibit  obialamaquam, 
sed  Domino  Libavit ,  significans  sitire  se  Christi 
sacrificium  ,  non  naturce  fluentmn  :  illud  sacrifi- 
cium  ,  in  quo  esset  remissio  peccatorum  ;  illum  si- 
tire  se  fontem  ceternum  ,  non  qui  periculis  qucere- 
retur  aLienis;  sed  pericula  aiiena  depeHerct.  Ea- 
dem  ex  Ambros.  habcl  ct  transcripsit  Euche- 
rius  ,  Beda  et  Angelonuis.  Quocirca  Mcthodus, 
Orat.  in  Hypapantem,  Deiparamila  alloquitur  : 
Tu  BethLehemitica  ilLa  Cislerna ,  quam  veLut  vitce 
refocilLatricem  David  desideravit,  ex  qua  immorta- 
Litatis  poculum  cunclis  emanavit ! 

18.  Arisai  quoque  frater  Joab,  FiLius  Sarvi^, 

PRINCEPS  ERAT  E  TRIBUS   FORTIBUS,]  SCCUndi  gra- 

dus  etordinis.  Nam  in  primoordine  et  terniont', 
primique  ties  fortissimi  erant  Jesbaam,  Eleazar 
et  Semma.  Ad  quos  ntmo  alius  pervenit,  ut  se- 
quitur.  Hic  ergo  descril)unlur  tres  forlcs  sccundi 
ordinisj  et  primis  jam  diclis  proximi;  secun- 
dum  ergo  hunc  Vorlium  ternionem  constitue- 
hantAbisai ,  Banaiaset  Jonaihan:  dcAbisai  con- 
stat  hoc  loco  :  de  Banaia  verov.  20et  23.  et  clare 
1.  Paralipom.  11.  2Zi.  Banaias  enim  pollebat  ro- 
bore,  aeque  ac  consilio  ,  unde  praeerat  legioni- 
bus  Cerelhi  et  Phelethi ,  eralque  secretarius  Da- 
vidis  ,  ut  patelvers  23.  De  tertio  Jonalhan  ,  est 
dubium.  Nam  Abulensis  ,  qua-sl.  26.  ccnsct  tcr- 
tium  esse  Asaelem  fratrcm  Joab ,  de  quo  v.  2t\. 
hicenim  ibidem  ponitur  prinuis  inler  triginta, 
id  est,  forlioretpraesianlior  cicteris  triginlafor- 
tibus.  Serarius  verocensetterlium  esse  Joiadam 
patrem  Banaia3  :  Joiada  enim  v.  20.  vocatur  vir 
forlissimus.  Alii  censent  esse  Sobochai  de  qiio 
cap.  21.  V.  18.  Alii  esse  Joab  ex  V.  1h.  Melius 
noster  Salianus  etSanchez  censent  terlium  essc 
Jonalhan  filium  Samaa  fratris  Davidis.  Ilic  enim 
unum  gigantem  ,  imo  duos  interfecit,  uti  dic- 
tum  est  cap.  21.  v.  19  et  21.  si  credimus  He- 
braeis,  qui  dicunt  Jonalhan  eumdem  esse  cum 
Adeodato  ;  sed  verius  est  esse  diversum.  Nam 
ELehanan,  \(\  c-s,i  Adeodalus ,  Tpomliw  non  inler 
tres,  scd  inler  triginta  forles,  1.  Paralip.  11. 
V,  26.  aeque  ac  Sobochai  v.  29.  quarc  supercst 
solus  Jonathan  ex  cap.  21.  v.  19.  qui  cum  Ablsai 
et  Banaia  constiluat  secundum  lernionem  for- 
tium  ,  ideoquediversus  estaJonathan  filioSag(i 
Ararilhae  qui  pariter  1.  Paralip.  11.  v.  Zh.  inter 
triginta  forles  numeratur.  Porro  Hebraei  apud 
S.  Hieron.  in  Tradit.  Rupert.  lib.  2.  cap.  37.  et 
Lyran.  censenl  ires  hosccrorles  secundi  ordinis 
esse  tres  illos,  qui  tres,  imo  quatuor  gigantes 
interfecerunl ,  cap.  21.  nimirum  Abisai,  Sobo- 
chai  et  Adeodatum  sive  Jonalhaii  ;  putant  cniin 
ipsi  hos  duos  ullimos  non  fuisse  duos,  sed 
unum  eumdemque.  Jonathan  enim  Hebr.  idem 
est  quod  Latine  Adeodalus  :  qu<'e  sententia  est 
probahilis,  sed  prior  probabilior;  nam  Adeoda- 
tus  Ilebr.  vocatur  ELehanan,  non  JoncUhan,  fu\l- 
que  filius  Jaare,  id  est  Scdlus  ,  ut  dicitur 
cap.  21.  19.  Jonathan  vero  fuit  filius  Samaa,  ut 
ibidem  dicitur ,   v.  21. 

SeD  USQUE  AD    TRES  PRIMOS  NON    PERVENERAT,  ] 


464 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  XXIII. 


q.  d.  Abisai  noneral  cx  primo  lernioiie  fortium, 
sed  ex  secundo ,  in  eoque  eral  priuuis. 

iMyslice  :  Tres  fortes  Davidis  sunt  tres  ejus 
exiniise  virtutes,  scilicel  sapientia,  iiutnilitas 
et  fortitudo,  quas  celel)ratas  audivimus  v.  8. 
Ita  Angelomus.  Unde  Rupert.  lii).  2.  cap.  37.  To 
usque  ad  Ires  primos  nonperoenp.rat,  sic  exponil, 
q.  d.  Qaanivis  Ablsai  inter  Ires  fortes  Davidisno^ 
bilior  ,  et  eoruin  princeps  fuerit,  tanien  nec  forti- 
ludo  ejus  fortitudini  Davidis,  nec  sapicntia  ejus 
sapienlice  Davidis  ,  nec  liumililas  ejus  humilitati 
Davidis  cocBquari  poluit  :  nmlLo  minus  Sancto- 
rum  sanctitas  sanctitati  Cliristi,  a  quo  dimanat, 
comparari  potest. 

Porro  David  liic  non  nnmeratur,  quia  rex  ; 
nec  Joal),  quia  militum  et  fortium  dux,  licet 
Rupert.  lil).  2.  cap.  37.  censeat  Joal),  etsi  fortis- 
simum,  non  nominari,  eo  quodipse  inique  oc- 
ciderit  Al)ner  et  Amasam.  Ita  et  Abulensis. 

20.  Ipsii  (Banaias)  percussit  duos  leones 
MOAB,  ]  leones  enim  Moabitici  forliores  ei  fero- 
ciores  sunt  Indicis,  aeque  ac  sunt  Punici :  uti 
ex  Alberto  et  Avicenna  docet  Gesnerus,  Iract. 
de  leone,  lib.  1.  Unde  in  Hebr.  bi  leones  vocantur 
Ariel,  id  est  leones  Dei ,  id  est  magni,  vasti  et 
saevi;  qu-ne  enim  Dei  sunt,  magna  sunt.  Non- 
nuUi  per  rf«05  leones  accipiunt  duos  duces  for- 
tissimos  ,  qui  idcirco  leones  Moab  vocentur, 
quod  Moabitis  opem  tulerint,  cum  a  Davide 
oppugnarentur,  2.  Reg.  8.  2.  Ita  Ilebraei  apud 
S.  Hieron.  Joseph.  Glossa,  Lyran.  Gajct. 

Et  percussit  leonem  in  mebia  cisterna  in 
uiEiiUS  MVis.  ]  Rem  gestam  ita  narrat  Josepli. 
Cum  ningeret ,  leo  in  quenidam  puteum  illapsus^ 
est ,  cujus  os  quod  angustani  essel ,  videbat  brevi 
fore ,  ut  id  nivibus  oppleretur.  Alque  ideo  deplo- 
rato  exitu  et  salute ,  rugire  cocpil.  Banaias  autem 
forle  fortuna  iter  faciens  accurrit  ad  rugilum 
bestice ,  el  cumdescendisset  in  puteum,  repugnan- 
tem  ictabacuU,  quem  gerebat ,  exanimavil. 

IN  DiEUcs  Mvis.  ]  Addit  lioc  ad  commendan- 
dam  Banaiie  forlitudinem  ,  quod  tempore  nivis, 
quomaxime  ob  famem  et  praed;e  defectum  sae- 
virc  etiam  in  bomines  soleni  leones,  leonem 
occiderit.  Leo  enim  cum  sit  calidissiinus,  et 
igneus  tempore  nivis  et  frigoris  robustissimus 
esl;homo  vero  frigoricontrabituretobtorpescil. 

Porro  Hebr.  apud  S.  Hieroii.  et  ex  iis  Rupert. 
lib.  2.  cap.  37.  per  /eouemintelligunt  Joab,  quem 
jussu  Salomonis  occidit  Banaias ,  3.  Reg.  2.  29. 
idque  ,  inquit,  inmedia  cisterna ,  id  est  in  domo 
Domini,  ubi  cornu  allaris  tenebat.  Cisterna  ideo 
dicitur  ,  quia ,  sicut  aqua  cisternce  immunditiam 
auferl,  ita  etiam  nihilominus  hcec  cisterna ,  id 
est,  sanctuarium  Domini  peccata  expiabat  :  in 
diebus  nivis  ,  quia  per  mortem  peccatum  expiavit. 
Verum  Iioc  symbolicum  est. 

23.  QUI  ERANT  INTERTIUGINTA  (dc  quibuSV.  2/|.) 

NOBiLiORES,]  q.  d.  Banaias  inter  triginta  fovlas 
erat  primus  ,  ul  dicitur  1.  Paral.  11.  2/i. 

24.  AsAEL  fraterJoabinter  TRiGiNTA.]Pra?ter 
duos  lerniones  fortium  jam  recensitos,  hic  sub- 
jungit  tertium,  sed  decuplo  majorem  ,  con- 
tinentem  scilicet  caeteros  triginta  fortes,  qui 
lamen  cum  sexjam  dictis  nonerant  coaequandi, 
quorum  primus  erat  Asael.  Triginta  praccise 
sunt  triginta  duo,  utpatet  numeranti  ;sedScrip- 
lura  numeros  integros  assignat ,  quales  sunt  de- 
narii  vel  simplices  ,  vel  duplicali,  aut  triplicali, 
uti  sunt  triginta. 

Eleiia.nan]  hic  videlur  esse  Adeodalus  de  quo 


cap.  21.  19.  ille  eniin  ibidem  in  Ilebr.  vocalur 
Elehanan ,  fuilque  Bethlehemites. 

FiLius  PATia'1  Ejus  ,  ]  scilicet  Asaelis,  q.  d. 
Asael  et  Elehanan  erant  filii  duornm  fratrum , 
ideoque  consobiini.  Ib^br.  est  Dodo ,  quod  ut 
nomen  proprium  retinent  Sept.  1.  Paral.  11. 

Mystice  Rupert.  lib.  2.  cap.  38.  per  primum 
teriiionem  foitium  Davidis  accipit  Aposiolos , 
qui  fucrunl  fortissimi ;  nam  tolum  orbein  sube- 
gerunt  Chrislo  :  per  sectindum  ternionem  for- 
tium  accipit  Marlyres.  Causam  subdit  :  Post 
Apostolos  quippe ,  inariyres  incedunt  pugnatores 
ejusdem  Trinitutis  :  fortes  fjuidemet  ipsi ,  ut  me- 
rito  lolum  in  illis  glorietur  regnum  David ,  id  est 
omnis  Ecclesia  Christi ,  verumtamen  inferiores 
Apostolis.  Post  illos  ordinantur  et  alii  triginta 
fortes ,  omnes  videlicet  gloriosi  ejusdem  sanctce  et 
individuve  Trinilalis  confessores  ,  fidcliter  cre- 
dendo ,  et  prcccepta  Decalogi  forliler  adimplendo , 
facli  insignes ,  uc  proinde  nos  infirmiores  ac  ple- 
beios ,  magni  David  milites,  meritis  prcecipuis 
prolegere  valentes. 

32.  FiLii  Iassen  ,  JoNATHAN.  ]  FilU ,  id  est  ex 
filiis,  ait  Serarius;  vel  filii ,  id  est  filius.  Est 
enallage  niimeri.  Sic  Genes.  46.  23.  dicitur  ,  filU 
Dan  Ilusirn ,  qiiia  Dan  unicum  tantum  habebat 
filium  ,  scilicet  Chusim.  Ita  Cajet.  Verius  Emma- 
nuel,  et  ex  eo  Serarius,  censent  to  •wi  i22Bene 
lassen,  id  est  filii  lassen,  ut  vertit  Nosler ,  esse 
nomen  proprium  liiijus  viri  etherois ,  undeillud 
nomen  proprium  ei  non  datur,  sed  tantum  a 
patria  cognominatur  Gezonites,  1.  Paral.  11.  33. 
Nam  Jonatlian  qui  sequilur ,  diversus  est  a  Bene 
lassen.  Ibidem  enim  mox  vocatur  Jonathan  , 
filius  Sage,  Ararites,  non  Gezonites. 

34.  Eliam  FiLiLS  AcniTOPHEL.  ]  Hic  EUam  fuit 
pater  Bethsabce  uxoris  Uriae  ,  etpostea  Davidis, 
uti  tradunt  Hebrai. 

39.  UuiAS  Hetileus.]  Audi  Rupert.  lib.  2.  c.  39: 
Triginta  fortium  uLlimus  positus  erat  Urias 
Elhceus,  videlicet  propler  id  quod  sequitur  :  et 
addidit  furor  Domini  irasci  contra  Israel.  Jani 
enim  ultio  facta  fuil  in  David,  et  in  domo  ejus  : 
in  populo  vero,  quinoUdt  resistere  David  in  peri- 
mendo  Uria  Ethceo,  nccdum  ullio  divina  facta 
fuerat.  Ex  S.  Ilieron.  hausit  id  Rupert.  aeque  ac 
Angelomus,  Hugo  ac  Abul.  Verum  aliam  pestis 
causam  alferam  cap.  sequenti. 

Omnes  triginta  septem.  ]  Sunt  enim  Iriginta 
duo  fortes ,  deinde  quinque  (  nam  sextus  non 
noininatur)  fortissimi,  in  primis  duobus  ternio- 
nibus  jani  recensitis,qiiibus  additisfiunt  univer- 
sim  triginta  seplem.  Joseplius  numerat  38.  quia 
insuper  addit  Joab.  Porro  1.  Paral.  11.  plures 
nuinerantur  :  nam  post  37  hic  recensitos,  et 
ultimum  Uriam,  alios  sedecim  adjungit,  quia 
liber  Paral.  supplet  e  i  quae  in  libris  Regum  sub- 
ticentur.  Praecii)ui  ergo  fortes  Davidis  fuere  37 
(|ui  hic  recensentur;  sed  praeter  illos  fuere  alii 
forlitudinequoquepr^estantes,  qui  in  Paral.  ad- 
duntur.  Hi  enimsocii  fuere  Davidis  fidelissimi, 
ac  venerunt  ad  eum  a  Saule  profugum  ,  eumque 
adjuverunl ,  ut  fieret  rex  super  totum  Israel,  ut 
ibi  dicitnr  c.  11.  v.  10.  unde  expleto  horum  37 
fortium  nuiuero  dicitur  ibidem,v.  Wi-.AdinafiUus 
Siza  Rubenites,  princeps  Rubenitarum,  et  cum  eo 
triginta,q.  d.  ^i/ma  princeps  erat Rubenitaium, 
non  omnium  ,  sed  illorum  triginta  quos  secum 
ducebat ,  esto  illi  non  essent  e  numero  triginla 
fortium, 

Allegor.  Hi  forles  Davidis  reprreseniant  Heroes 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  XXIV. 


/i65 


Clirisli ,  qui  non  tanium  pro  se,  sed  et  pro  aliis 
luendis,  salvandisque  forliter  decertant.  Ita 
Euclier.  Domus  fortiumer^o  esl  Ecclesia  Cliristi 
tum  militans,  lum  triumplians,  ut  dixi  v.  8. 
Hinc  ejus  caput  est  Roma,  quae  Hel)r.  idem  est 
quod  excelsa;  Grsece  vero  idem  quod  {■'^iJ-iJ-fi , 
id  est  robur  et  fortitudo  (unde  et  Roma  primi- 
tus  vocabatur  Valeniia),qu\i\  Romana  Ecclesia 
forliler  semper  cum  suo  Ponliflce  contra  errores 
et  lisereses  omnes  decertavit,  easque  profliga- 
vit,  juxta  promissum  Cliristi ,  Mattii.  16  :  Tu  es 
Petrus ,  etsuper  hanc  petrani  cedificabo  Ecclesiam 
meam,  et  portcc  inferi  non  prcevalebant  adversus 
eam.  Et  libi  dabo  claves  regni  ccelorum,  etc.  Via 
ergo  ad  coelum  et  felicitatem  aeternam  est  fides, 
doclrina  et  virtus  Ecclesiae  Romanae;  per  hanc 
enim  pergimus  ad  Jerusalem  et  Romam  coeles- 
tem.  Unde  in  vita  S.  Dunstani  Cantuar.  Episcopi 
legimus,  eum  a  Cherubinis  et  Seraphinis  invi- 
tatum  in  coelum  ipso  die  Ascensionis  Christi , 
cum  ipsi  dicerent  :  Eia  paratus  esto ,  prcesto  sis 
liinc  nobiscum  Romam  venire  et  coram  summo 
Pontifice  (Christo)  sanctus ,  sanclus ,  sanctus , 
incBternum  cantare.  Quare  moriens  sursum  cum 
lecto  e  terra  in  altum  elevatus  est,  ac  ad  cir- 
cumstantes  ait:  Vos  videtis  quo  vocor ,  si  vuitis 
mecum  ire ,  ite^via  qua  incessi  ;  via  scilicet  forli- 
tudinis,  generose  certando  contra  cupiditates 
et  tentationes  universas. 
Symbol.  Ab  hisce  Davidis  fortibus   Gentiles 


mutuati  sunt  suos  heroes,  quibusPoeta:  Saivete 
inquil,  Heroes  Deum  genus.  Qualis  fuitHercules, 
qui  in  Gadibus  suis  staluit  columnas,  cum  lioc 
lemmaie  :  ISildl  ultra.  De  quo  Properiius,  lib.  U  : 

Auditisne  aliquem  ,  lergo  qui  sustulit  orbem 
Ille  ego  sum  ,  Alciden  terra  recepta  vocat. 

Hinc  finxerunl  Argonautas,  et  heroica  corum 
facinora  :  scilicet  quod  Jason  cum  bU  heroibus 
innavidicta  Argo  navigarit  Colchos  ad  auferen- 
dum  vellus  aureum;  quorum  prpecipui  fuerc 
Caslor,  Pollux,  Typhis,  Hercules,  elc.,de  qui- 
bus  Virgilius ,  Ecloga  U  : 

Aller  erit  tum  Typhis,  et  aitera  quiE  vehat  Argo 
DelectosHeroas. 

Vide  Diodor.  lib.  U,  el  Hyginum  Fabul.  l^. 

Porro  tales  futuros  Christi  discipulos  praedixit 
Sibylla  Cumana  ,  cujus  versus  Virgil.  loco  citaio 
ad  Pollionem  exercitus  ducem  adulando  irans- 
tulit ;  sed  revera  illi  non  nisi  Christo  congruunt; 
sic  enim  de  eo  inter  caelera  canit ; 

Te  duce  si  qua  manent  sceleris  vestigia  noslri , 
Irrita  perpetua  solvent  formidine  terras. 
IUe  Deum  vilam  accipiet  ,  divisque  videbit 
Permixtos  heroas,  et  ipse  videbitur  illis. 

£t  inferius : 

Cara  Deum  soboles ,  magnum  Jovis  incrementum. 


CAPUT  VIGESIMUM  OUARTUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

DeUS   OB   NUMERATU3I  A  DaVIDE   POPULUM  IRATUS  ,  TRIUJI  POENARUM    OPTIONEM    DaVIDI 
OFFERT  ,   SCILICET    FAMIS,  BELLI   ET    PESTIS.    DaVID    PESTEM     ELEGIT  ;    QUARE    ILLA    IN- 

GRUENS  70  millia  occidit.  Mox  ,  V.  17.  David  ORAT  UT  A  POPULO  IN  SE  poena 
transferatur  ,  ac  in  area  Areuna  sacrificat  j  itaque  Deum  SIBI  populoque 
reconciliat. 


;t  addidit  furor  Domini  irasci  contra  Israel,  commovifque  David  in  eis 
I  dicentem  :  Vade,  numera  Israel  et  Judam.  2.  Dixitque  rex  ad  Joab  prin- 
cipera  exercitus  sui :  Perambula  omnes  tribus  Israela  Dan  usque  Bersabee, 
let  numerate  populum  ,  ut  sciam  numerum  ejus.  3.  Dixitque  Joab  regi  : 
Adaugeat  Dominus Deus  tuus  ad populum  tuum,  quantus  nunc  est,  iterum- 
que  centuplicet  in  conspectu  domini  mei  regis;  sed  quid  sibi  dominus  meus 
rexvult  in  re  hujuscemodi  ?  4.  Obtinuit  autem  sermo  regis  verba  Joab,  et 
principum  exercitus  j  egressusque  est  Joab  ,  et  principes  miiitum  ,  a  facic  regis,  ut  numeraient 
populum  Israel.  5.  Cumque  pertransissent  Jordanem  ,  venerunt  in  Aroer  ad  dexteram  urbis 
quae  est  in  vaile  Gad  ;  6.  et  per  Jaser  transierunt  in  Galaad  ,  et  in  lerram  inferiorem  Hodsi , 
et  venerunt  in  Dan  siivestria.  Circumeuntesque  juxta  Sidonem  ,  7.  Iransierunt  prope  mcenia 
Tyri ,  et  omnem  terram  Hevsei  et  Chanansei  ,  veneruntque  ad  meridiem  Juda  in  Bersabee  ; 

8.  et  lustrata  universa  terra ,  affuerunt  post  novem  menses  et  viginti  dies  in  Jerusalem. 

9.  Dedit  ergo  Joab  numerum  descriptionis  popuii  regi  ,  et  inventa  sunt  de  Israel  oclingenta 
miliia  virorum  fortium  qui  educerent  gladium  ,  et  de  Juda  quingenta  miilia  pugnatorum. 

10.  Percussit  autem  cor  David  eum  ,  postquam  numeratus  cst  popuius ,  et  dixit  David  ad 
Dominum  :  Peccavi  valde  in  hoc  facto  ;  sed  precor,  Domine  ,  ut  transferas  iniquitatem  servi 

CORNEL.   A   I.APIDE.   TOM.   II.  59 


m  COMMENTARIA  IN  LlBilUM  II.  REGUM.  Cap.  XXIV. 

tui ,  (juia  stulte  egi  nimis.  11.  Surrexit  itaque  David  mane  ,  et  sermo  Domini  factus  est  ad 
Gad  proplietam  ,  et  Videntem  David  ,  dicens  ;  12.  Vade ,  et  loquere  ad  David  :  Hisc  dicit 
Dominus  :  Trium  tibi  datur  optio  ,  elige  unum  quod  volueris  ex  his  ,  ut  faciam  tibi.  13.  Cum- 
que  venisset  Gad  ad  David ,  nuntiavit  ei  ,  dicens  :  Aut  septem  annis  veniet  tibi  fames  in  terra 
lua  ;  aut  tribus  mensibus  fugies  adversarios  tuos ,  et  illi  te  persequentur ;  aut  certe  tribus  die- 
bus  erit  pcstilentia  in  lerra  lua.  Nunc  ergo  delibera  ,  et  vide  quem  respondeam  ei  qui  me  misit, 
sermonem.  14.  Dixit  aulem  David  ad  Gad  :  Coarclor  nimis,*  sed  melius  est  ut  incidam  in 
manus  Domini  ( mullae  enim  raisericordite  ejus  sunt )  quam  in  manns  hominum.  1 5.  Immisitque 
Dominus  pestilentiam  in  Israel ,  de  mane  usque  ad  tempus  constitutum  ,  et  raortui  sunt  ex 
populo,  a  Dan  usque  ad  Bersabec,  septuaginta  millia  virorum.  16.  Cumque  extendisset  ma- 
num  suam  Angekis  Domini  super  Jerusalem  ut  disperderet  eam  ,  misertus  est  Dominus  super 
aHLctione  ,  et  ait  Angelo  perculienti  populum  :  SufTicit ;  nunc  contine  raanum  tuam  :  erat 
autem  AngeUis  Domini  juxta  aream  Areuna  Jebusaei.  17.  Dixit^iue  David  ad  Dominum  ,  cum 
vidisset  Angelum  caedentem  populum  :  Ego  sum  qui  peccavi  ,  ego  inique  egi ;  isti  qui  ovcs 
sunt  ,  quid  fecerunt?  vertatur,  obsecro  ,  manus  tua  contra  me  et  contra  doraum  patris  mei. 
18.  Venit  autem  Gad  ad  David  in  die  illa  ,  et  dixit  ci  :  Ascende  ,  et  constitue  allare  Domino 
in  area  Areuna  Jebusaei.  19.  Et  ascendit  David  juxta  sermonem  Gad  ,  quem  prseceperat  ei 
Dominus.  20.  Conspiciensque  Areuna,  animadvertit  regem  et  servos  ejus  transire  ad  se;  21 .  et 
egressus  adoravit  regem  prono  vultu  in  lerram  ,  et  ait :  Quid  causse  est  ut  veniat  dominus  meus 
rex  ad  servum  suura  ?  Cui  David  ait  :  Ut  emam  a  le  aream  ,  et  aedificem  altare  Doraino  et 
cesset  interfectio  quse  grassatur  in  populo.  22.  Et  ait  Arcuua  ad  David  :  Accipiat  et  oiTerat 
dorainus  raeus  rex  ,  sicut  placet  ei;  habes  boves  in  holocaustum,  et  plaustrura  ,  et  juga  boum  in 
usum  lignorum.  23.  Omnia  dedit  Areuna  rexrcgi,  dixitque  Areuna  ad  regem  :  Dominus  Deus 
luus  suscipiat  votum  tuum.  24.  Cui  respondciis  rex  ,  ait  :  Nequaquam  ut  vis  ,  scd  emam  pretio 
a  te  ,  et  non  offeram  Domino  Deo  meo  holocausta  gratuita.  Emit  ergo  David  aream  et  boves  , 
argenti  siclis  quinquaginta  ;  25.  et  aedificavit  ibi  David  allarc  Domino  ,  et  obtulit  holocausla 
et  paciGca  ;  et  propitiatus  est  Dominus  terrse ,  et  cohibita  est  plaga  ab  Israel. 


1.  Et  addidit  furor  Domini  irasci  contra. 
ISRAEL.]  Quaeres  cur,  el  ob  qLiocl  peccaLum 
Israelis?  Resp.  Theodor.  eo  quod  Israel  cum 
Absalomo  conlra  Davideni  regem  suum  rebel- 
lasset.  Sed  ob  hoc  peccaUiui  dtsa  suul  viginli 
millia  et  amplius,  cap.  18.  licet  forte  h;cc  poena 
iant;e  culpae  non  sulTecerit,  nec  salisfecerit. 
Secundo,  Lyran.  et  Cajclan.  respondent  fuisse 
peccatum,  quo  Israel  cum  Seba  conspiravit 
contra  Davidcm  :  in  hac  enim  conspiralione 
solus  Saba  punitus  est;  populo  ergo  a  Deo  cas- 
tigatio  haec  fuit  reservala.  Tertio  ,  Abul.  ceiisent 
insuper  alia  fuisse  populi  peccata,  qualia  siepe 
grassari  solent  in  Rep. 

Cobimovitqije  David  in  eis  dicentem  (utdice- 
retei  jubereiJoabo): Vade,  nimerafimos  Israel 
ET  JuDA. )  Commovil  Deus  Davidem,  non  per  se 
suggerendo  ei ,  et  dicendo  :  Fade  et  numera  po- 
puiam  (  sic  enim  inciiasset  eum  ad  peccaium  , 
quod  facere  nequil ) ,  sed  permiltendo  diabolo 
ad  id  paralo,  et  anhelanli,  ut  Davidem  ad  su- 
peibam  hanc  populi  numerationem  incitaret. 
Deus  ergo  indirecte,  diabolus  vero  directe  exci- 
lavilDavidem  ad  hanc  numeralionem,  uli  ex- 
presse  dicitur  1.  Paral.  21.  1.  Consurrexit ,  in- 
quit ,  Satan  contra  Urael ,  et  concitavit  David, 
ut  numeraret  /5?-fle/.Tribuitur  tamen  hicidipsum 
Deo  ,  utostendalur  justo  Dei  judicio  contigisse, 
ui  permilleretur  peccare  Daviil  in  numerando 
populum,  Iioc  fine  ut  puniretur  populus.  Deus 
euim  iia  manu  sua  coniinel  dialiolos  et  malos 
homiiies,  ut,  licet  ardeant  ad  malefaciendum  , 
lamen  nusquam  erumpere  possint,   nisi  quo 


ipsos  ,  ut  eant,  miserit,  vel  positiveipse  per- 
miserit  ad  peccatorum  castigationem.  Atque 
h.ec  positiva  Dei  permissio  vocatnr  actio  et 
commolio,  ut  dixicap.  16.  10,  ubi  dicilur  De«i 
prc^cepisse  Semei ,  ut  malediceret  Davidi. 

Ilinc  sapienter  adverlit  S.  Gregorius,  lib.  29. 
Moral.  cap.  lli.  subditos  non  debere  irasciprin- 
cipibus  ,  cum  in  aliquem  errorem  vel  vitium 
labuntur,  sed  lapsus  causam  sibi  suisquepec-. 
catis  ascribere.  Ille ,  iiiquit,  Deo  altestante  lau- 
datus ,  ille  supernorum  mysteriorum  conscius,  Da- 
vid  Propliela,  tumore  repentince  elationis  inflalus, 
populum  numerando  peccavit;  et  lamenvindictam 
populus  ,  David  peccante,  suscepit.  Cur  hoc  ?  quia 
vidvlicet  secundiim  meritum  plebium  disponuntur 
corda  rectorum.  Justus  vero  Judex  peccantis  vi- 
tiam  ex   ipsorum  animadversione  corripuit ,  ex 
quorum  causa  peccavit.  Sed  quia  ipse  scilicet  sua 
voluntate  superbiens ,  a  culpa  alienus  non  fuit , 
vindiclam  culpce  etiam  ipse  suscepil.  Natn  ira  sce- 
viens,  quce  corporaliler  populum  perculit,  recto- 
remqaoque  popali  intimo  cordis  dolore  prostravit. 
Unde  concludit   subjiciens   :    Certum   vero   est 
quod  itasibi  invicem  et  rectorum  merita  connec- 
tantur  et  plebium,  ut  scepe  ex  culpa  paslorum  de- 
terior  fiat  vila  plebium,  et  scvpe  ex  plebium  merifo 
mutetur  vita  paslorum.  Sed  quia  rectores  habent 
judicem  saum ,  magna  cauteia  subditorum  esl; 
non  temere  vitamjudicare  regentium.  Eadem  ad 
verbum  ex  S.  Gregor.  transcripsit  Angelomus 
etEucherius,  vel  potius  Beda.  Nam  S.  Euche- 
rius  aetate  anlecessil  S.   Gregorium,  Beda  vero 
secutus  est. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  XXIV. 


/i67 


NUMERATK  POPUI-UM,    UT   SCIAM  M'MEKTJM    EJl'S.  ] 

ScripUira,  pr.TcedeiiU  cap.  23,  recensuerat  for- 
tes  el  heroes  Davidis  ;  iiunc  ipse  David  ca;terum 
populum  sibi  subdilum  numerari  jubet ,  ut 
scial  quot  el  quanlos  ipse  iiabeat  sui)dilos , 
quotque  ex  iis  apti  sint  ut  in  niililes  conscri- 
bantur,  iudequesciat  suum  robur,  (|uot  sciiicel 
mililes  in  aciem  educere  possil.  Peccavit  ta- 
men ,  quia  id  lecit  ex  vanitate  et  snperbia.  Audi 
S.  August.,  lib.  22  contra  Faust.,  cap.  66:  Ibiin 
gregem  sibi  commissum  lanla  diteclio  pasloralis , 
ut  pro  cis  ipse  vellet  mori,  quando  popiilo  nu- 
meraio  ,  peccalum  elationis  ejns ,  sicpunire  placuit 
Deo  j  ut  eumdem  numerum  minueret  morte  muUo- 
rum,  cujus  mulliludine  cor  regis  fuerat  superbia 
perlenlatum.  In  quo  occulto  judicio  Deus,  apud 
quem  yion  est  iniquitas ,  el  quos  noverat  indignos 
hac  vita,  sublraxit  liuic  vilce  ;  el  in  iilo  qui  de  ho- 
ininum  copia  se  extulerat ,  tumorem  animi  hu- 
mani ,  ejusdem  copice  diminulione  sanavit.  Pec- 
catum ergo Davidis  fuit superbia.  Aliud peccatum 
assignant  Josepb.  Cajet.  et  Abul.  scilicet  quod 
in  bac  .numeratione  et  censu  neglecUT  fuil  lex 
Exod.  30.  V.  13.  qucC  jubet  ut  in  censu  quisqiio 
solvat  dimidium  sicUmi.  Verum  nulla  hujus 
neglecius  fit  hic  meniio.  Adde,  licetDavid  solvi 
jussisset  dimidium  siclum  lege  praescriptum , 
populusque  eum  solvisset^  peccasset  tamen 
David,  cogens  sua  numeratione  populum  ad 
solvendum  dimidium  siclum  hunc  sine  causa  ; 
secus  fuissel  si  David  justam  habuisset  populi 
numerandi  causam  :  v.  g.  si  volens  proficisci 
ad  bellum  ,  et  scire  numerum  eorum  qui  niili- 
tare  vel  arma  ferre  possent,  censuisset  popu- 
lum  :  vel  si  tributum  fuisset  toii  populo  impo- 
nendum  ob  causam  publicam,  tunc  enim  non 
peccasset. 

Simili  modo  Romani  faciebant  lustrum  ,  et 
censum  omnlum  provinciarum,  singulaque  ho- 
minum  capita  numerabant  et  describebant  : 
lum  ut  scirent  quam  humerosae  essent  provin- 
ciae,  quolque  milites  darepossent;  tum  utcen- 
sum  ab  eis  exigerent,  uti  fecit  Augustus,  in 
pleoa  orbis  pace  jubens  describi  totum  orbeni 
sibi  subditum  ,  eique  censum  indicens,  in  qua 
descripUone  et  censu  natus  est  Christus,  qui,  ut 
ait  S.  Gregor.,  suos  fideles  numeratet  describit 
in  beata  .'cternitate  ,  Lucae  2.  1. 

3.  Et  inventa  suint  de  Israei.  octingenta 
(perperam  Josephus  habet  nongcnta)  mili.ia 
viRORUM  FORTiUM.  ]  Igilur  pucri  et  feminse  non 
fuerunl  numerali.  Dices  1.  Paralip.  21.  vers.  5. 
dicilur  :  Omnis  numerus  Israel  mille  millia  et 
cenlum  millia  virorum.  Ergo  fuere  Irecenta  mil- 
lia  amplius.  Resp.  HebraiM  apud  S.  Hieron.  hic 
tantum  recenseri  vivos  :  in  Paralip.  vero  tam 
vivos  quam  morluos,  nimirum  qui  peste  a  Deo 
percussi  mortui  sunt,  nnde  colligunt  ipsi  pesle 
mortiiorum  numerum  fuisse  irecenta  millia  ; 
sed  repugnat  Scripi.  quae  hic  v.  15.  numerai 
duntaxat  70  millia. 

Secundo,  alii  respondent  hic  non  niimerari 
tribum  Benjamin  et  Levi ;  in  Paral.  vero  nuuie- 
rari  ,  ideoque  Irecenla  millia  amplius  recenseri, 
Verum  in  lib.  Paralip.  post  numerum  undecim 
centenorum  millium,  illico  subditur  Levilas  et 
Benjaminitas  non  fuisse  numeratos.  Ergo  illi 
nec  hic,  nec  in  Paral.  numerantur. 

Dico  igitur  duplicem  hic  fuisse  descriplio- 
nem,  sive  censum  Israelis  :  prior  fuit,  qua 
principes  exercilus  persingula  oppida  ct  vicos 


in  privalis  libris  singulorum  nomina  describe- 
bant;  et  juxta  hanc  descriptionem  fuere  unde- 
cim  ceniena  millia  populi  numerata,  lU  lialiet 
liber  Paralip.  poslerior  fuit  qua  ex  privatishisce 
calalogis  sive  libris  singulorum  nomina  tran- 
scribebanUir  in  librum  majorem  ,  quem  habebat 
Joab,  ut  eum  iraderet  regi  ,  ilaque  in  fastos  et 
Annaies  publicos  referrentur,  et  horum  nume- 
rus  fiiit  tantum  octingeniorum  millium,  ut  hic 
dicitur.  Causa  fiiit,  parlim  quod  Joab  invitiis 
hanc  descriptionem  peragerel,  ideoque  in  ea 
regi  transcribenda  moras  necteret,  ut  sedaret 
fastum  regis  :  partim,  qiiod  sseviente  peste  a 
Deo  immissa  inhibila  et  incisa  fuerit  hfec  tran- 
scriptio,  quare  omittunuir  in  ea  Irecenta  mil- 
lia  jam  dicla.  Id  liqiiel  cx  1.  Paral.  27.  2^.  Joab, 
inquit,  cceperat  numerare ,  nec  complevit  (undc; 
nec  Benjamin  nec  Levi  numeravil)  quia  supcr 
hoc  ira  (peslis)  irruerat  in  Israel,  et  idcirco  nu- 
merus  eorum ,  qui  fuerant  recensili,  non  est  re- 
latus  in  fastos  regis  David.  Scriplor  vero  Par:il. 
ex  privaiis  catalogis  illa  trecenta  millia  addidit 
et  supplevil. 

Et  de  Juda  qiuivgenta  millia  pugnatorum  ,  ] 
qui  scilicel  apli  (M-ant  ad  ferenda  arma  et  pug- 
nandum  ,  ut  praecessil,  esto  aclu  non  esseiU 
milites  et  pugnatores.  Dices  1.  Paralip.  21.  5. 
numeranturduntaxat  ^70  millia  ex  Juda.  Resp. 
Abulens.  ibi  non  numerari  eos  qui  ex  Juda 
familise  et  mililicT  Davidis  eraiil  ascripii,  eo 
quod  illos  David  apud  se  jam  haberet  in  niiuie- 
ralo  :  hos  autem  fiiisse  iriginUi  millia,  quai 
juncla  cum  ^170  millibus  faciunl  quingenta  mil- 
lia.  Ita  Abulens.  etLyian.  Aliler  alii  respondeiU, 
nimirum  ,  primo  Hebnci  apud  S.  Hieron.  et  ex 
eis  Angelomus,  aiunl  noluisse  Joab  summam 
iniegram,  quse  erat  500  millium,  tradere  Da- 
vidi,  ne  ipsc  ex  sua  iribu  Juda  tam  numerosa 
superbirel;  unde  decerpsisse  ex  eis  triginla 
millia. 

Secundo,  alii  asserunt  Iriginta  haec  millia 
fuisse  proselytorum ,  id  est  Gentilium  ad  Ju- 
daismum  conversorum,  qui  se  tribui  Juda;  ag- 
gregarunt,  ideoque  illa  hic  non  numerari. 

Tertio,  Serarius  respondet  hic  selecUores 
lantum  niimerari  eosque  fuisse  Zi70  millia  :  In 
Paralip.  vero  omnes  omnino  ,  et  eos  fuisse  500 
millia. 

Quarto,  Salianus  :  iribus  Juda  ,  inquit,  seciin- 
dum  anliquos  suos  lerminos  hic  aestimaliir; 
intra  quos  tribus  Dan  et  Simeon,  quasi  in  si- 
nutn  Judae  receplae  sunt;  idque  confirmatur  ex 
eo  quod  Joab  cum  suis  dicitur  venisse  ad  ine- 
ridiem  Juda,  in  Bersabee  ,  cum  tamen  constet 
id  oppidum  fuisse  in  tribuSimeonis,  non  Judae. 
10.  Peucussit  autem  cor  David  eum,  ]  (j.  d. 
Conscientia  Davidis  momordit,  dictavitque  ei 
qiiod  male  egisset  numerando  populumex  su- 
perbia  et  praesumplione.  Josephus  addit  Gad 
|)rophetam  alios(jue  Davidi  ostendisse  quod  iii 
iiac  numeratione  peccasset ,  ac  hunc  conscien- 
tise  scrupiilum  ei  movisse. 

Ut  tra!\sfei\as  iNiQUiTATiiM,  ]  ut  scilicct  cam 
auferas  ,  remittas  et  condones. 

12.  Trium  tibi  datuu  optio.  ]  Trium,  scilicet 
cladium  elcalamitalum  ,  nimirum  pestis,  famis 
et  belli  ;  quodcumque  eiiim  ex  hislribus  elege- 
lis,  demet  el  deineltt  numerum  hunc  ingeii- 
lem  Israelis,  in  quo  lu  (|uasi  rex  superbis  el 
gloriaris,  itaque  steinet  tiiam  superbiam.  lla 
S.  August.  ,  lib.  22.  couira  Faustiim,  cap.  66. 


/.68 


COMMENTARIA  IN  LIDRUM  II.  REGUM.  Cap.  XXIV. 


13.   AUT  SEPTEM  ANNIS  VENIET  TI61  FAMES.  ]  PrO 

septem  1.  Paralip.  21.  12.  dicitur  tribas,  quia 
prior  proposilio  Dei  et  Gad  prophetae  conline- 
jjat  nepiem :  sed  hanc  deinde  Deus  petente  Gad 
aut  Davide  mitigavit  et  redegit  ad  tres  annos, 
sicut  numerum  50  justorum  in  Sodoma  ob  pre- 
cesAbrahae  diininuitet  redegitad  decem,Gen.l8. 
Unde  Joseph.  Origen.  Anibros.  Tlieodor.  et 
ahi  ires  tantum  annos  famis  Davidi  propositos 
asserunt. 
\h.  Melius  est  ut  incidam    in  manus  Domini 

(MULT.E    ENIM    MISERICORDI^   EJUS   SUNT  )    QUAM  IN 

MANUs  iioMiNUM.  ]  Bellum  ergo  hominum  ,  puta 
Philisthinorum,  Syrorum  et  Ainmonitarum  de- 
precalur;  de  c6eiero  David  resignat  se  Deo  ,  ut 
vel  famem,  vel  pestem  inlligat.  Sed  urgente  Gad 
propheta  ,  ut  alterum  horum  definile  eligeret , 
elegit  pestem  ,  nam  Septuag.  addunt  :  Et  elegU 
sibi  David  mortem ,  id  est  peslem  quam  vulgo 
mortem,  sive  mortalitatem,  appellamus.  Idem 
iradit  Josephus,  qui  et  aliam  causam  hujus 
electionis  Davidis  assignat,  quem  audi  :  Rex 
cogitans  quod  si  famem  peteret ,  sui  magis  qucim 
aliorum  rationem  liabuisse  videri  posset ,  quando- 
quidem  ipsi  nihil  pericuU  esset ;  mulluni  frumenti 
in  liorreis  liabenti ,  ilLis  non  item.  Quod  si  per  tres 
menses  ab  lioste  vinci  elegisset ,  sic  quoque  sibi 
consuluisse ,  qui  arces  et  fortissimam  circa  se 
cohortem  haberet  :  optavit  malum  regnantibus 
CBque  ac  regnatis  commune,  in  quo  omnibus  par 
metus  immineret,  prcefatas ,  melius  esse  incidere 
in  manus  Dei,  quam  in  manus  Iwminum.  Sic  et 
Theod.  Abulens.  et  Cajet.  David  ergo  eligens 
incidere  in  manus  Dei,  videtur  elegisse  peslem  : 
hsec  enim  est  plaga,  qua  homines  percuiit  ma- 
nus  Dei ,  ait  Lyran.  et  Vatabl. ;  namfames  sa^pe 
non  proxime  a  Deo  ,  sed  ab  hoslium  depraeda- 
lione,  vel  terrae  siccitate  ,  vel  aeris  intemperie 
orilur. 

Dices,  Daniel.  13.  23.  conlrarium  David  ele- 
git  Susanna  dicens  :  Melius  est  milii  absque  opere 
incidere  in  manus  vestras  ,  quam  peccare  in  con- 
spectu  Domini.  Responsio  est  facilis  :  Susanna 
enim  loquitur  de  eo  qui  incidit  in  manus  ho- 
minum  per  poenam,  ut  ab  eis  occidatur;  hoc 
enim  satius  est  quam  incidere  in  manus  Dei 
per  culpam,  puta  per  fornicationem,  ad  quam 
ipsa  a  senibus  urgebatur,  q.  d.  Satius  est  oc- 
cidi  ab  hominibus,  quam  peccare  in  Deum  : 
ca3des  enim  hominum  temporalis  est ;  offensa 
vero  et  vindicta  Dei  est  aeterna  :  quare  praestat 
offendere  homines  ,  quam  Deum.  At  vero  David 
loquilur  de  puena,  non  de  culpa,  q.  d.  Satius 
est  puniri  a  Deo,quam  ab  homine  ,  puta  ab 
hoste  :  hic  enim  saepe  ssevus  est  et  implaca- 
bilis;  Deus  autem  misericors,  et  poenitentia 
placatur.  Hinc  S.  Chrysost.  hom.  29.  in  Ep.  ad 
Rom.  ostenditDavidem  fuissebonum  pastorem, 
quia  juxta  Ghristi  Domini  sententiam,  Joan.  10, 
V.  11  ,  animam  suam  dabal  pro  ovibus  suis  : 
Propterea,  mquit,  in  optione  suppLiciorum  iLloram 
non  famem  eLegit ,  non  liostiLem  perseculionem ; 
sed  immissam  a  Doniino  mortem  ,  per  quam  spe- 
rabat  aLios  quidem  fore  securos ;  sed  vero  ante 
relicjuos  omnes  ^  medio  toLlendum.  Unde  ait :  Ego 
sum  qui  peccavi :  ego  inique  egi:  istiqui  oves  sunt, 
quid  fecerunt?  Vertatur,  obsecro ,  manus  tua 
conira  me.  Nam ,  ut  bene  D.  Chrysost.  addit  , 
velLicabantur  viscera  ipsius  cadentibus  iLLis  ,  tan- 
quam  si  genuini  necarentur  fiLii.  Unde  S.  Ambr. 
Apolog.  1,  David  cap.  7:  Quo  facto,  inquit  ( id 


est,  oratione  pro  subditis)  ,  statim  dignus  sacri- 
ficio  judicatus  est ,  qui  absoLulione  astimabatur 
indignus.  Et  inferius  :  ISec  mirum  ,  inquit,  si 
taii  obLalione  pro  popuLo  ,  peccali  sui  adeptus  est 
veniam;  cum  Moyses  offerendo  se  Domino  pro  pLe- 
bis  errore ,  eliam  plebis  peccatadeieverit. 

15.  IMMISITQUE  DOMINUS  PESTILENTIAM  IN  ISRAEL, ' 
DE  MANEUSQUE  ADTEMPCS  CONSTirUTUM.  ]Septuag. 

ci  mane  usque  in  lioram  prandii.  Chald.  a  tempore 
quo  mactalur  juge  (sacrificium)  usquequo  ado- 
Leatur ,  id  est  usquequo  adolendo  plene  combu- 
ratur  ,  quod  erat  sub  tempus  prandii.  Sic  et  Jo- 
scphus.  Hinc  muUi  pulant  pestem  l)anc  durasse 
tanium  per  sex  lioras  :  tot  enim  sunt  a  mane  ad 
prandium.  Ita  Theodorelus:  Trium  dierum  ,  in- 
quil,  mortem  Deus  minabatur ,  sex  aulem  horis 
soLam  mortem  intuLit.  Si  dies  numerentur  cum  noc- 
tibus  ,  invenitur  pars  soLum  duodecima  minarum 
iLLata  esse  popuLo.  Ila  Deus  benignus  et  cLemens 
majoribus  quidem  usus  est  minis  peccatores  ter- 
rens  ,  minis  autem  Longe  minora  inferl  suppLlcia. 
Idem  Ambros.  in  Psal.  37.  Qui  proposuerat ,  in- 
quit,  mortem  triduo  exercere  in  terra  :  ne  unum 
quidem  diem  passus  est  prceterire ,  sed  ad  lioram 
prandii  libenter  induLsit ,  et ,  ut  verbo  Scripturee 
utar,  habuit  pcenitentiam  supermaLitiam.  Et  ali- 
quanlo  post  :  Vide ,  inquit  ,  Domini  gratiam , 
quod  et  ipse  a  proposila  conditione  deflexit.  Num- 
quid  aLiquod  miseralionis  est  crimen  ,  quia  pLus 
minatur  ,  et  minus  exigit,  qui  in  remuneratione 
prcemiorum  sua  promissa  custodit ,  in  exactione 
poenar um prcescriplumremordet? k\\\,  ut  Lyranus, 
Rupertus,  Vatablus,  Sanchez  per  tempus  consii- 
tutum  accipiunt  tempus  statumsacrificii  vesper- 
tini,  quo  scilicet  vespere  alter  agnusDeooffere- 
batur  injugesacriflcium,  quasi  vi  istiussacrificii 
cessarit  pestis:  Hebr.  enim  lyta  moed  ,  signifi- 
cat  tempus  statum,  quale  estfestorum  et  sacrifi- 
ciorum.  Verum  simpliciuset  aplius,  per  tempus 
constitutum  accipias  triduum  a  Deo  constitutum 
plagae  pestis  v.  13.  Iia  Abulensis  qui  in  idipsum 
ratione  confirmat :  Quia,  inquit,  si  nulla  prius 
facta  fuisset  mentio  temporis  quo  durare  de- 
beret  pestilenlia ,  esset  divinationi  locus,  et 
nominato  mane  quo  coepit  pestis  ,  posset  intel- 
ligi  durasse  ad  tempus  vespertini  sacrificii  a  lege 
definiti;  praesertim  cum  eo  tempore  David  sa- 
criflcasse  videatur.  At  cum  paulo  ante  dictum 
fuerit ,  triduo  duraluram  ,  moxque  dicatur  du- 
rasse  ad  tempus  conslitutum ,  vis  utique  affertur 
Scripturae  ,  si  tempus  constitutum  ,  alio  quam 
ad  praedictum  triduum  referatur,  ita  quoque 
Cajetanus  ,  Dioiiysius ,  Salianus  et  alii ,  qui  cen- 
sentpesiemhancdurasse  per  duos  iutegrosdies, 
et  per  partem  diei  leriiae,  donec  Deus  dixit  An- 
gelo  percutienti  :  Sufficit ,  versu  16. 

Et  mortui  sunt  ex  popolo,  etc. ,  septuaginta 
MiLLiA  viRORUM.  ]  Pcrperam  ergo  Rabbini  nume- 
rant  trecenta  millia  ,  ut  dixi  versu  9. 

16.  CUMQUE  extendisset  manum  suam  Angelus 
DOMiNi  (  hinc  patet  Angelum  hunc  infiigentem 
pestem  fuisse  bonum  ,  non  malum.  Sic  bonus 
Angelus  cremavit  Sodomam  Genesis  19  ;  idem 
magis  patet  versu  17  ,  ubi  David  ab  Angelo  ve- 
niam  precatur)  super  Jerusalem  ut  disperderet 

EAM  ,   MISERTUS  EST  DOMINUS.  ]   HiuC  patCt   Auge- 

lum  prius  peste  percussisse  caeteras  tribus  ,  ex 
eisque  occidisse  70  millia,  ac  tandem  tertiodie 
percussisse  quoque  Hierosolymam  multosque 
in  ea  necasse :  nam  et  Hierosolymitae  peccarant 
inDeum,  conspirando  cum  Absolomo  contra 


COMMENTARIA  IN  LIBRCM  II.  REGUM.  Cap.  XXIV. 


469 


Daviilom  suum  regcm  ,  aliisque  pluribus  pec- 
catis. 

Et  ait  Angelo  percutienti  populum  :  Suffi- 
ciT.  ]  Hiuc  colligilur  Deum  ,  antequam  oraret 
David,  ex  spontanea  misericortlia  jussisse  An- 
gelo,  ut  plagam  peslemquc  sisteret.  Porro  An- 
geius  liic  inHigebat  Israelitis  peslem,  apiAlcando 
coruin  corporiet  cordi  aliqaid  valde  pestiferum  , 
ait  Abulensis,  quod  subilo  corrumperet  viscera  , 
idque  sine  sensu  ,  sicut  non  sentitur  aer  infectus 
cum  attrahitur ;  el  quia  illud  quod  applicabat  An- 
gelus  ,  erat  magis  corruptum  quam  aer  qui  in 
tempore  pestilcntict  attraliitur ,  velocius  et  insen- 
sibilius  komines  cadebant  ,  tanquam  nuUum  lia- 
buissent  languorem.  Hinc  vocatur  peslis  haec 
gladius ;  tiim  quia  qui  perculiebanlnr  peste  ab 
Angelo,  sentiebant  quasi  ictum  gladii  ;  tum 
quia  in  Scriplura  omne  quod  pungit,  cruciat , 
aflligit,  per  calachresin  vocatur  ghulius.  5imile 
contigii  in  peste  Romana,  quae  PelagiumPonlif. 
suslulit  ,  ad  quam  sedandam  S.  Gregorius  pu- 
blicas  Liianias  ad  Basilicam  S.  Petri  instiluit , 
ipseque  geslabalimaginem  B.  Mariae  a  S.  Luca 
depiclam  ,  de  qua  andi  Baronium  anno  Christi 
590  ;  Tunc  vero  et  mirandum  istud  accidisse  tra- 
dunt  ,  ut  cum  pervenisset  procedendo  Gregorius 
ad  molem  Hadriani  Tiberi  adjacentem ,  in  sig- 
num  reconciliati  numinis  ,  visus  fuit  Angelus 
nudatum  gladium  in  vaginam  reponere  ,  eoque 
symboio  morbum  cessasse  ,  significare  voluisse  , 
quemadmodum  (  ut  superius  ex  eodem  Grego- 
lio  ,  Dialog.  lib.  U.  cap.  36diclum  est )  per  sagit- 
tas  visas  ccelitus  lapsas  idem  fuerat  divinitus 
praemonstralus. 

Simile  factum  in  pesle  illa  universali  per 
Orientem  ,  imo  per  totum  orbem  ,  quae  contigit 
aono  Christi  bdU  qui  fuit  18  Jusliniani  Imperat. 
de  qua  ita  scribit  Procop.  lib.  2.  de  Bello  Per- 
sico ,  et  ex  eo  Baronius  :  Phantasmata  dcemonum 
multis  humana  specie  visa  sunt  :  quot  enim  in  ipsa 
inciderent ,  percuti  se  ab  aliquo  viro  putabant  , 
morbusque subiloirruebat.  iSonnulli  ab  initio  verbis 
sanclis  ac  aliis  (  ut  poterant )  suppiicalionibus  eum 
avertere  fruslra  qucerebant  :  ac  tanquam  lym- 
phati  seu  spiritu  maligno  agilati ,  amicos  vocantes 
mininie  audiebant :  in  locis  quoque  angustis  coer- 
cebantur.  Nonnuilis  vero  in  somnis  hcec  eadem  ac- 
cidebant.  Et  inferius  :  Tribus  igitur  mensibus  liu- 
juscemodi  lues  ConstantinopoU  prcsvatuit ,  et  ab 
inilio  quidem  pauci ,  deinde  in  singulos  dies  quin- 
que  scepius  etiam  decem  mitlia  efferebantur  : 
adeo  ul  plures  etiam  divites ,  ministris  Jam  omni- 
bus  exstinctis  curatorum  penuria  magis ,  quam 
morbo  perirent ,  et  insepulti  manerent.  Reme- 
dium  fuit  imploratum  B.  Virginis  auxilium , 
quo  lues  pxstincta  <'st,  unde  in  memoriamlanti 
beneficii  Gracci  instituerunt  Festum  •jTzuTzx-jrr.i ,  id 
est  occursus  Domini ,  quod  nos  feslum  Purifi- 
calionis  B.  Virginis  nuncupamusj  die  2  Fe- 
bruarii.  Vide  Baron.  in  Mart.  et  in  Annalibus 
anno  Chrisii  5UU  in  fine.  Similis  pestis  contigit 
annoDomini605,  dequa  ila  Regino  in  Chronico  : 
Tunc ,  ait ,  visibililer  multis  apparuit  quod  bonus 
et  malus  Angelus  noclu  per  civitatem  pergerent , 
et  ex  Jussu  boni  Angeii  maius  Angelus ,  quivide- 
batur  venabulum  munu  ferre ,  quoties  de  venabulo 
ostium  domus  cujuscumque  percussisset ,  tot  de 
eadem  domo  sequenti  die  komines  interirent.  hlcm 
prorsus  Romae  contigissc  sub  Agalhone  Poniif. 
anno  Domini  089  ,  iisdem  verbis  ,  quibus  utitur 
Regino   (unde  suspicio  esl  unum  idemque  ab 


utroque  narrari,  sed  alio  anno  consignari ),  scri- 
bit  Paulus  Diaconus,  1. 6.  c.  5.,  el  Anastasius  Bi- 
blioihec.  in  Agathone  ,  atque  ex  iis  Baron.  anno 
Christi  jam  diclo  ,  qui  et  addunt :  Tunc  per  re- 
velalionem  cuidam  dictum  est,  quod  pestis  ipsa 
prius  non  quiesceret ,  quam  in  basilica  quceB.  Pe- 
iri  ad  vincula  dicitur ,  S.  Sebastiani  marlyris  al- 
tarium  poneretar.  Factumque  est ,  et  deiatis  ad 
urbem  Romam  beati  Sebastiani  martyris  retiquiis, 
mox  ut  injam  dicta  basilica  altarium  constitutum 
est ,  pestis  ipsaquievit.  Hucusque  Paulus  :  Exstat 
culhuc  integrum  ipsum  altare ,  nec  non  ejusdem 
sancti  marlyris  imago  inciso  opere  expressa,  Sed 
ex  lioc  propagata  ad  posleros  religio  est ,  ut  pestis 
tempore  voti  causa  imago  ejusdem  sancli  Sebas- 
tiani  diversis  in  iocis  pingi  soleret ,  sed  et  in  ejus 
memoriam  altaria  erigi,  imo  etiam  et  Ecclesias 
fabricari.  Eadem  detempore  et  pesteliabet  Anasta- 
siasin  Agalhone  Pontif.  HaecBaronius. 

17.  DlXITQUE  DAVID  AD  DOMINUM  ,  CTJM  VIDISSET 
ANGELUM  C/EDENTEM  populum  :  Ego  sum  qui  pec- 
CAVi.  ]  Angelus  jam  jussu  Dei  stiterat  plagam  ; 
quo  facto ,  ostendit  tamen  se  Davidi  vultu  truci 
et  igneo,  cum  stricio  gladio, quasiminans  adhuc 
populum  ferire  :  quare  territus  David  cum  suis 
supplex  in  terram  procidit,  petiitque  populo 
veniam  et  impetravit.  Ita  Abulensis ,  Salianus  et 
alii.  Hebraeitradunt  Davidem  ex  hac  visione  et 
dolore  populi  percussi  perculsum  incurrisse 
morbum  incurabilem.  Quare  ipsum  ad  Deum 
ingemuisse  :  Miserere  mei ,  quoniam  infirmus 
sum ,  Psalm.  6.  3.  Infirmum  se  appellat ,  inquit 
Lyrmosjuxta  sententiam  veterum  Rabbinorum  , 
qui  ex  visione  Angeii  percutientis  populu77i  pro  nu- 
meratione  prcedicta  fuit  ita  perte^-ritus  ,  ut  de  cce- 
tero  ianguidus  re^na^ieret :  adeo  ut  nallis  vestibus 
calefieret ,  ut  3.  Reg.  1.  v.  1.  dicitur.  Aiunt  He- 
bra;i,  inquit  Hieronymus  ,  Sadoc  sacerdotevi  in- 
fulatmn  Domi7iu77i  deprecatum  fuisse  et  iviitalu77i 
faisse  patrem  suu77i  Aaron,  et  iilius  preces  et  devo- 
ti07iem  Domi7iuvi  vidisse  et  viisertU77i  fuisse. 

Egosum  QUt  PECCAVi,  ]  scilicct  numerando  po- 
pulum  ,  a  quo  peccato  immunis  erat  populus  , 
qui  tamen  reus  ob  alia  scelcra  ab  eo  commissa, 
quae  hiccasligare  volebatDeus.  Considerenthic, 
admirentur  et  imitenlur  Principes  et  Prrelali 
profundam  humililatem  ,  poenitentiam  et  cha- 
ritalem  Davidis  pro  populo  supplicaiuis,  et  pce- 
nam  ab  eo  in  se  transferri  poslulantis.  Audiant 
S.  Ambrosius  in  Apol.  Davidis,  cap.  7:  Qua^niiiud 
ad77iirabiie  quod  A7igelo  ferienti  piebe77i  seobtulit. 
Hoc  faclo  stalit7i  dignus  sacrificio  Judicatus  est , 
qui  absotulione (estiviabatur  indig77us.  Necmirum, 
cum  el  Moyses  offerendo  se  Domino  pro  piebis  er- 
rore ,  etiam  plebis  etTala  deieverit.  Eadem  pene 
Theod.  q.  37.  Digna,  ait,  sunt  ad77iiratione  ipsu 
verba  regis,  ignorans  caasam ,  suu77i  peccalum  vo- 
cavit ,  quod  fuerat  factuvi;  et  ut  in  suut7i  genu.9 
Justa  ferrelar  senletilia.  supplicavil,  utetis  verbis 
boni  pasloris ,  i^nitatis  Filiutn  suut7i  el  Do77iinam  , 
qai  cmimcati  saaitiposuit  pro  ovibus.  Additur  1.  Pa- 
ralip.  21.  l6:£7  ceciderunt  ta77i  ipse  (David)  qua7ii 
majores  7iatu  vcstiti  ciliciis  ,  proni  in  te7-ram.  Sic 
S.  Carolus  Borromaeus  ad  avertendam  pestem  , 
aliiisque  clades  in  publica  supplicalione  nudis 
pedibus  ,  fune  in  collum  injecto  ,  bajulans  cru- 
ccm  processii. 

18.  Ascende  (in  montem  Aloria,  qui  est  pars 
moiUis  Sion  )  et  constitue  altare  Domino  in 
AREA  Areuna  JEP.usyEi ,  ]  quia  ol)  Augclum  gladio 
minanlem  adliuc  crat  peslis  mcius ,  imo  reli- 


/i70  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM 

quiae.  Licet  enimDeus  dixisset  Angelo  :  Sufjiclt , 


ut  neminem  ulierius  peste  inficeret;  tamen  qui 
jam  ab  eo  pesie  infecti  fueranl,  non  erant  sa- 
iiaii.  Jubet  ergo  Gad  propiiela  Davidi  Dei  in- 
stinciu,  ut  allare  erigat,  ut  libertalem  a  se  con- 
cessam  conlirmet.  Aliitamenexboclococensent 
necdum  cessasse  Angelum  a  percussione  eiin- 
fliciione  pestis,  ideoque  peslem  necdum  ces- 
sasse,  nec  Deum  adliuc  dixisse  Angelo  :  Safficli, 
sed  iddixisse  postpreces  et  sacrificium  Davidis. 
Quamvis  enim  jam  anie  id  narrarit  Scripiura, 
versulG,  tamen  id  fecisse  videtur  per  aniicipa- 
tionem,  qua  voluit  prius  complere  narrationem 
gestorum  et  dicloruminier  Deum  et  Angelum; 
deinde  subdere  media  praevia  ad  id  a  Deo  or- 
dinata ,  scilicet  supplicationem  et  viciimam 
Davidis,  quibus  placatus  Deus  dixit  Angelo  : 
Sufficit ,  slititquepestem.  Haec  exposilio  estpro- 
babilis  ,  eique  favel  quod  ail  David  versu  51  : 
Et  cesset  interfeclio  qace  grassatur  in  popuLo  ;  et 
versu  25  :  Et  propitiatus  est  Dominus  terrce ,  et 
cohibita  est  plaga  ab  Israel.  Ita  Cajetanus. 

Inarea  Aueuna  JEBus^Ei.]Fuit^re(ma  princeps 
Jebusaeorum  j  unde  versu  23.  in  Hebraeo  vocatur 
rex  ,  fuitque  amicus  et  familiaris  Davidis,  quare 
videlur  factus  proselylus  ,  et  ad  Judaismum 
Deumque  verum  conversus.  Ita  Abulensis,  Dio- 
nysius,  Salianus.  Porro,  qui  ab  Hebraeis  voca- 
batur  Areuna ,  id  est  coilectio ,  vel  arca,  a 
Jebusaeis  pauUilum  inflexo  nomine  dictus  est 
Ornan,\\t  patel  1.  Paral.  21.  18.  Hinc  Valablus 
putat  eumfuisse  regem  Jebusaeorum,  antequam 
Jerusalem  a  Davide  caperetur,  qua  capla  fac- 
lum  Davidi  iribuiarium.  Idem  docet  S.  August. 
serm.  198.  de  Tempore,  Serarius  et  alii. 

Quseres  cur  aream  lumc  Areunee  prse  aliis 
elegilDeus  ad  sacrificium  ?  Respond.  primo, 
quia  haec  area  erai  in  monle  Moria  ,  ubi  olim 
anle  850  annos  Abraham  jussus  fuit  a  Deo  im- 
molare  filium  suum  ,  Genes.  22.  Secundo,  quia 
ineodem  loco  decreverat  Deus  a  Salomoneccdi- 
ficari  templum ,  cujus  hic  quasi  specimen  et 
prseludium  a  Davide  jaci  darique  voluit.  Id  pa- 
let  2.  Paral.  3.  1.  ubi  dicitur:  Et  ccepit  Salomon 
cedificare  domum  Domini  in  Jerusalem,  in  monle 
Moria ,  qui demonstratus  fuerat  Davidi  palriejas, 
in  locoquem  paraverat  David  in  area  Ornan  Je- 
buscBi.  Symbolice,  significare  voluii  Deus  ia 
area  Jebuscei,  id  est ,  in  regione  Gentilium  a 
vero  Davide  et  Salomone  ,  id  est  Chrisio ,  lem- 
plum  ,  id  est ,  Ecclesiam  Calholicam  verorum 
Israelitarum  et  Abrahfe  filiorum  per  fidem,  ex 
vivis  fidelium  lapidibus  cedificandam  fore.  Ila 
Angelomus,  et  S.  August.  serm.  198.  de  Temp. 

Tropologice,  idem  Angelomus  :  Areuna,  in- 
quit,  interpretatur  arca,  et  Ornan  Laline  reso- 
nat  lumen  nobis.  Bene  ergo  cum  Deumpro  offenso, 
quo  peccavit ,  placare  vellet ,  altare  Jubelur  in 
area  Areuna  vel  Ornan  conslruere ,  Ut  inde  unus- 
quisque  conjiciat,  quia  aliter  divinitas  ab  homine 
placari  non  potest ,  nisi  in  arca  cordis  ,  per  iumen 
reclcB  fidei  et  verce  ditectionis,  altare  iili  devotce 
humilitatis  constituat ,  in  quosacrificium  picecon- 
fessionis  ac  laudis  Deo  acceptabile  offerat.  Quod 
recte  per  eumdem  Prophetam  in  Psalmis  mani- 
festatur ,  ubi  dicitur  ex  persona  Domini  :  Sacri- 
ficium  laudis  honorificabit  me.  Et  iterum  :  Sa- 
crificium,  inquit ,  Dco  spiritus  contribulatus,  cor 
rontrilum  et  humiliatuni  Deus  non  spernit. 

Allegorice  ,  David  hic  sacrificans  in  area 
AreunaeiramqueDei  placans  ,  et  pestemsedans, 


Cap.  XXIV. 

typus  erat  Chrisli ,  qui  eodem  in  loco  (Calvari.c 
enim  mons  vicinus  est  monli  Moriae  ejusque 
quasi  pars  et  jugum)  seipsum  in  hosliam  pro 
peccatoPatriimmolalurus,  iramejus  eratplaca- 
lurus  ,  morlemque  praesentem  el  aeternam  a  no- 
bis  ablalurus. 

21.  Et  cessit  i.nterfectio.  ]  Nesciebat  David 
Deum  dixisse  Angelo  perculienti :  Sufficit :  imo 
post  hoc  dictum  Angelus  apparuit  Davidi  striclo 
gladio  quasi  minans  percuiere ,  unde  David  pii- 
tabat  eum  revera  adhuc  perculere;  imo  nonnulli 
pulant  eum  revera  adhuc  percussisse  ,  uli  dixi 
versu  18;  idque  salis  innuit  Scriptura  dicens  ad 
preces  et  sacrificium  Davidis  Deum  piacatun) 
sustulisse  peslem  hic  v.  ult.  et  1.  Paral.  21.  ubi 
post  sacrificium  Davidis  subditur  versu  Tl-.Prce- 
cepilque  Dominus  Angeio  ,  et  converlit  gludium  in 
vaginam.  Ut  ul  est,  cerlum  esl  ante  preces  et 
sacrificium  Davidis,  necdum  Deum  fuisse  re- 
conciliatum,  sed  per  Angelum  slriclo  gladio 
adhuc  minitalum  populo  ;  verum  per  preces  et 
hostias  Davidis  plene  fuisse  placatum,  ac  jus- 
sisse  Angelo  ut  gladium  fulminanlem  in  vagi- 
nam  recondcret. 

2^.   EMIT  ERGO   DaVID  AREAM    ET   BOVES    ARGENri 

sici.is  QuiNQUAGiiNTA.  ]  DJccs  :  1.  Paral.  21.  25. 
dicitur  :  Dedit  ergo  David  Ornan  pro  loco  sicio^; 
auri  Justissimi ponderis  sexcenios.  Facilis  el  piana 
est  communis  responsio  ,  Davidem  pro  area 
altaris  ei  bobus  dedisse  siclos  argenteos  50,  ut 
hic  dicitur  :  at  vero  postea  pro  tota  area  Areu- 
nae  ut  in  ea  a  Salomone  fabricaretur  templum 
illud  orbis  miraculum  ,  dedisse  siclos  aureos 
sexcentos.  Ita  S.  Hieronymus,  Glossa,  Lyranus, 
Hugo,  Dionysius,  Cajetanus,  Salianus,  Serarius 
et  aiii. 

Alitcr  respondent  Andr.  Masius  inJosue,  c.  7. 
versu  2/i.  Alcazar.  de  ponderibus  et  mensuris 
propos.  22.  p.  60.  Vilulpando  tom.  S.  pag.  UV\. 
scilicet  hos  50  siclos  vocari  argenti,  id  tsl  p^'- 
cuniae  (Hebraei  enim  aeque  ac  Franci  pecuniam 
vocant  argentum),  revera  tamen  fuisse  aureos. 
Jam  50  sicli  aurei  valent  600  siclos  argenti ;  una 
enim  libra  ,  drachma  vel  uncia  auri  valet  duo- 
decim  argenteos,  teste  Plalone  in  Hipparcho. 
Quare  siclos  sexcentos  ,  quorum  sit  nientio  iu 
Paralip.  fuissearg<Miieos,  eos  lainen  vocari  auri, 
quia  in  auro  persoluti  sunt,  nam  utdixi  50  sicli 
aurei  dali  a  Davide  valent  sexcentos  siclos  ar- 
genteos.  Hic  sensus  subtilis  est  el  profundus, 
eique  faventHebraei,  Septuag.  etChald.  qua3  hoc 
loco  habent  :  Emit  boves  ,  etc,  in  argento  (id  esl 
pecunia  )  siciis  quinquaginta,  scilicet  aureis,  (|ui 
valent  600  argenieos  ,  uli  fusius  in  fine  Penla- 
leuchi  dixi  tr.  de  Ponderibus.  Verum  hic  sensus 
dure  et  difficuller  applicatur  versioni  Vulgalae  , 
quae  habet  hoc  loco  :  Emil,  elc,  argenti  siclis 
quinquaginta.  Quare  prior  sensus  uti  commu- 
nior,  ita  siniplicior  et  clarior  est. 

25.  Et  PROPITIATUS  est  Dominus  terr^.  ]  Sig- 
num  hujus  propitiationisfuit  ignis  a  Deo  e  coelo 
missus,  qui  hoslias  Davidis  consumpsit  et  quasi 
ad  Deum,  cui  offerebaniur,  assumpsit.  Id  patet 
ex  1.  Paral.  21.  26.  ubi  dicitur  :  Et  exaudivit 
eum  in  igne  de  ccelo  super  aitare  hoiocausti.  Sic 
Deus  osiendit  sibi  placere  sacrificia  Abelis  , 
non  Caini,  Aaronis  ,  non  Nadab  ,  Eliae  ,  non 
sacerdotum  Baal ,  per  ignem  e  coelo  in  eo- 
rum  victimas  missum  ,  Gen.  h.  U.  Levit.  9.  2/4. 
3.  Reg.  18.  29. 


COMMENTARIA  liN  LIBRU 

Simul  lioc  if^nis  siguo  oslendii  Driis  velle  se 
eodcm  loco  erig:!  a  Salomone  lemplum  ,  in  qiio 
hosliae  sii)i  oirerrentur  ,  et  igne  coelesli  crema- 
renlur  ,  idque  David  populo  nuntiavil,  cum  ,  ut 
(licitur  1.  Paralip.  22.  1,  ail :  Ilac  esl  domusDei , 
ct  hoc  est  altare  in  liolocausttmi  Israel,  Unde  mox 
blomos,  ferrum,  ligna,  cspteramque  maleriam 
ad  fabricam  templi  necessariam  comparavii,  tit 
ibidem  subditur.  Audi  Josephum  lib.  7.  cap.  20  : 
David  autem  cum  animadverlisset  se  exaudilum  , 
et  gratumfuisse  sacrificium ,  deaxvit  (otum  illum 
locum  ,  altare  universi  populi  appeliare  ,  et  Dco 
templum  ibiexKdificari.  Quam  cjus  vocem  Deus  in 
futurum  ratam  esse  voluil.  Mox  enim  Prophcta  ad 
eummisso  ,  illic  templum  exstruendum  prcedixit  d 
filio,  quem  regni  successorcm  esset  rclicturus.  Jam 
autem  idipsum  Deus  revelaverat  Davidi  volenii 
aedificare  tcmplum  ,  ut  dictum  est  cap.  7.  sci- 
licet  se  velle  in  monle  Moria  et  Sion  a^dificari 
lemplum  ,  sed  hoc  ipsum  David  hic  populo  an- 
nuntiavit,  et  locum  ab  Areuna  emitCOO  siclis  , 
ui  patet  ex  ioco  Paralip.  jam  citato.  Ita  Pineda 


M  II.  REGUM,  Cap.  XXIV.  hli 

lib.  de  Salomone  cap.  5.  num.  31.  et  ex  eo 
Salianus. 

Hic  lerminantur  acla  politica  Davidis,  quae 
scilicei  speclant  bella  et  regimen  populi.  Acta 
enim  Ecclesiasiica  ,  ei  spiritualia  hic  omittun- 
lur,  uti  sunt  compositio  Psalmorum;  distribu- 
lio  Levitarum  et  sacerdotum,  ad  sacrificandum 
et  psallendum,  praeparatio  auri,  argenti,  a^ris, 
lerri,  operarum  ad  fabricam  lempli,  quoe  pro- 
inde  supplenturet  fuse  enarrantur  1.  Paralip. 
cap.  23.  usque  ad  linem  libri.  Insuper  in  eo- 
dem  libro ,  cap.  27.  recensentur  nomina  prae- 
fectorum  tum  exercitus ,  lum  tribuum ,  ac 
cacterotum  oflicialium  Davidis. 

Hic  ergo  finitur  liber  secundus  Regum,  qui 
toius  continet  Acta  et  gesta  politica  Davidis,  ab 
inito  regno  usque  ad  finem  vitac.  Ea  per  singu- 
los  ipsius  annos  apposile  et  probabiliter  (  uil 
enim  certi  hicdefiniri  potest)  dislribuuntnoster 
Salianus,  Torniellus,  Gordonus  caeteriqueChro- 
nologi ,  ex  quibus  hacc  pauca  sed  praecipua  ac- 
cipe. 


Anni  Davidis. 


Anni  Samuelis. 


Anni  Saidis. 


Pi  imus  :  nascitur  David  undecimo  anno  Samuelis  Judicis    Saul  agros  colit  et  pascit  asinos. 

Aniioaetatisl3,  Davidpascitoves,quifuit23  annus  SamuelisJudicis,  quo  Hebraei  petunt  regem.  Saul 

creatur  rex ,  et  varia  bella  fe- 
liciter  conficit. 

Saul  k  daemone  vexatur. 

Saul  Davidi  invidet. 

Saul  prophetat. 

Saul  occidit  sacerdotes  in  Nobe. 

Saul  persequitur  Davidem. 

Saul  se  occidil  in  Gelboe. 

Decem  tribuum  regem  Abner 
constituit  Isboseth  Saulis  fi- 
lium. 


fucit  ad  Samuelem  in 


Anno  20,  a  Samuele  in  regem 

privatim  ungitur. 
Anno  22  ,  duellat  cum  Goliat  ei- 

que  capui  ampuiat. 
Anno  23,  fit  tribunus  et  gener 

Saulis 
Anno  26 

Naioth 
Anno  25 ,  fugit  in  Ceilam  :  latet 

in  deserlo  Engaddi. 
Anno  28,  parcit  Nabalo ,  et  ducit 

Abigail. 
Anno30,  vindicat  cladem  Sice- 

leg  :  audit  moriem  Saulis. 
Anno  31,  Davidcreaturungitur- 

que  rex  Juda  in  Hebron. 


Samuel  Saulem  regno  privat. 
Samuel  pergit  judicare. 

Samuel  prophetat. 

Samuel  luget  lapsum  Saulis. 

Samuel  moritur. 


Isboseth  dolose  occiditur. 


Anno38,  ab  omnibus  tribubus 

rex  creatur. 
Anno39,  arcemSionisexpugnat, 

in  eaqueregni  sedem  locat. 
Anno  62  ,    transfert  Arcam  in 

Sibn  ,  ante  eam  sallat,  acci- 

pit  oraculum  de  nascituro  Sa- 

lomone. 
Anno  U2>  et  seq.  bello  superat  Philisthaeos  ,  Ammonitas ,  Syros ,  Idumaeos. 
Anno  68,  Hanon  regem  Ammon  ob  violatos  legatos  castigat  et  subjugat. 
Anno  50 ,  Beihsabee  violat ,  et  Uriam  occidit. 
Anno  51 ,  a  Nalhan  correplus  pcenilet. 

Anno  52,  nasciiur  Salomon.  Amnon  violat  sororem  suam  Thamar. 
Aimo  56,  Absalom  orcidil  Amnon,  fugilque  in  Gessur. 
Anno  59,  Absalom  post  quatuor  annos  exsilii  a  regno,  et  duos  ab  aula  patris,  plane  pleneque  re- 

concilialur  Davidi. 
Anno  61  aeiatis,  qui  fuit  regni  31,  Absalom  regnum  invadit ,  fugit  David,  praclium  parat,  cumAb- 

salomo  confligil  et  vincit;  Absalom  fugiens,  capillis  arbori  impleciilur,  et  tribus  lanceisti  Joab 

configiiur. 
AnnoGS  eeiatis ,  qui  ftiit  regni  33,  ob  famem  i»  Deo  immissam  David  Gabaonitis  tradit  septemSau- 

lis  filios  crucifigendos. 


kll  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  REGUM.  Cap.  XXIV. 

Anno  6i  aelatis,  qui  fuitregni  3i,  quatuor  bella  cum  Philislhaeis,  csesis  totidem  eorum  gigantibus 
feliciter  conficit.  Narrantur  cap.  21.  v.  15  et  sequentibus. 

Anno  67  eetatis,  qui  fuit  regni  37,  lustrum  agittoiius  populi :  quare  Deus  immissa  pesle70  millia 
occidit ;  sed  David  suppjicans  et  sacrificans  in  area  Areuna  Dei  iram  et  pestem  sedat. 

Anno  69  eeiatis,  qui  fuit  regni  39,  David  Salomoni  agenti  annum  .Tetatis  19 ,  uxorem  dat  Naamam 
Ammonitidem ,  ex  qua  ipse  eodem  anno  generat  Roboam  ,  qui  ei  post  iO  annos  in  regnosuc- 
cessit. 

Anno  70  oetatis,  qui  fuitregni  40,  David  Salomonem  regem  constituit,  ac  paulo  post  moritur,  qiii 
fuita  mundo  condito  annus  2929,  ante  Romam  conditam  270,  ante  Christi  ortum  1021,  juxia 
tabulam  Chronologicam  quam  praefixiPentaleucho.  Hanc  annorum  Davidicorum  seriem  digessi- 
mus  ex  Annalibus  Saliani ,  Gordoni  et  Tornielii ,  qui  omnes  eum  anno  retatis  70  mortuum  do- 
cent.  Synchroni  autemreges  ei  fuerunt  :  Codrus  quidam  apud  Athenienses  annis  aliquot,  inde 
Medon  annis  20  postque  eum  Acaslus  :  apud  Assyrios,  Dercikis  ac  post  eum  Eupales;  apudLa- 
tinos  Sylvius  :  Ixion  apud  Corinthios  ,  ut  ex  Eusebio  coUigere  est ;  atque  in  his  liber  secundus 
Regum  terminalur. 


C  0  M  M  E  N  T  A  R I  A 


hlZ 


IN 


LIBRUM  TERTIUM  REGUM. 


ARGUMENTUM. 


iBRO  primo  Regum  aiulivimus 
acla  duorum  uliimorum  Ju- 
(licum,  scilicet  Ileli  l^ouiifi- 
cis  el  Samuelis  prophet.T,  ac 
gesla  Saulis  primi  regis  Is- 
raelis.  Continet  ergo  primus 
liber  clironologiam  octoginia 
annorum  :  nam  Heli  praefiiit 
Israeli  annis  40,  lotidem  Sa- 
muel  ei  Saul  simul.  Hisce  aclis  intexunlur  gesta 
Davidis  in  adolescentia  ,  anlequam  crearetur 
rex,  nimirum  unciio  ejus  in  regem  facla  a  Sa- 
muele,  duellum  cum  Goliath,  bellum  cum  Plii- 
listhaeis  ,  fugie  et  laiebrae  cum  eum  persequere- 
tur  Saul. 
Libro  secundo  Regum  audivimus  acta  Davidis, 


ab  iniio  regno  usque  ad  ejus  fincm  etmoricm, 
(luod  fuit  spatium  /iO  annorum  ;  tot  annis  enim 
regnavil  David. 

Sequuntur  jam  duo  libri  ultimi ,  scilicet  ter- 
lius  et  quartus  Regum  ,  qui  gesta  Salomonis 
c.Tlerorumque  Davidis  posterorum  Regum  om- 
nium  enarrant ,  usque  ad  capiiviialem  Babylo- 
nicam,in  qua  a  NabucliOdonosor  et  Chaldaeis 
eversa  est  Jerusalem  ,  JudEeique  traducli  sunt 
in  Babylonem,  quod  fuitspaiium  iSOannorum. 
Tot  ergo  annorum  historia  Regum  Israelis  his 
duobus  libris  pertexilur,  ideoque  hi  duo  libri 
al)  Hebraeis  proprie  Regum ,  a  Graecis,  Regno- 
rum  vocantur,  cum  priores  duo  libri  Samuelis 
appellentur. 


Accipe  korum  Regum  Ordlnem  ,  ceque  ac  lemporis  quo  regnarunt  seriem. 


1.  Salomon  regi 

lavit 

ZiO  annis. 

3.  Reg.  11. 

V.  /i2. 

2.  Roboam  ejus 

filius 

17  annis  , 

3.  Reg.  l/i. 

v.  21. 

3.  Abia 

3  annis, 

3.  Reg.  15. 

V.    2. 

U.  Asa 

Ul  annis , 

3.  Reg.  15. 

V.  10. 

.=>.  Josaphat 

26  annis. 

3.  Reg.  22. 

V.  42. 

6.  Joram 

8  annis,  sed  iribus  cum  patre, 

ac 

post  eum  solus 

quinque  annis. 

U.  Reg.    8. 

V.  17. 

7.  Ochozias 

uno  anno  partini  ciun  paire,  p 

ar- 

tim  solus , 

4.  Beg.    8. 

V.  26. 

8.  Aihalia 

6  annis. 

U.  Reg.  11. 

V.    U. 

9.  Joas 

liO  annis, 

li.  Reg.  12. 

V.     1 

10.  Amasias 

29  annis, 

U.  Reg.  2Zi. 

V.    2 

11.  Azarias ,  sive  Ozias 

62  annis, 

U.  Reg.  15. 

V.     2 

12.  Joatham 

16  annis. 

U.  Reg.  15. 

V.  33 

13.  Achaz 

16  annis , 

U.  Reg.  16. 

V.    2 

lU.  Ezechias 

29  annis , 

U.  Reg.  18. 

V.    2 

15.  Manasses 

55  annis, 

U.  Reg.  21. 

V.     1 

16.  Amon 

2  annis. 

U.  Reg.  21. 

V.  19 

17.  Josias 

31  annis. 

U.  Reg.  22. 

V.     1 

18.  Joachaz 

tribus  mensibus 

} 

U.  Reg.  23. 

V.  31 

19.  Joakim 

11  annis. 

U.  Reg.  23. 

V.  36 

20.  Joachin 

tribus  mensibus 

j 

U.  Reg.  2U. 

V.    8 

21.  Sedecias 

11  annis, 

U.  Reg.  2Zi. 

V.  18 

Collige  hos  omnes  annos  et  invenies  430, 
quos  dixi  hisce  duobus  libris  periractari. 

Porro  plerique  horum  regum  fuere  impii, 
pauci  tamen  pii ,  scilicet  Josaphal,  Joalham  , 
Ezcchias ,  Josias. 

Rursum  duodecim  praecessere  Romuliim  et 
Romam  ;  haec  enim  condi  coepit  sub  annum  un- 
decimum  Joaiham.  Unde  sequilur  primos  un- 
decim  reges  pr.xcessisse  initium  Olympiaduui. 

COUNEL.    A   LAriDK.      TOM.    II. 


Olympiades  enim  celebrari  et  computari  coDj^e- 
runt  sub  annum  40  Azariae  sive  Ozi.'c  :  quare 
Olympiades  23  annis  praecedunt  condilioiiem 
Ronue  ,  uli  omnes  Chronologi  falcnlur.  Vide  ta- 
bulam  chronologicam  quani  piaefixi  Pcniateu- 
cho.  Favel  S.  Hieronymus  ,  qui  in  cap.  1.  Isaiae, 
versu  1.  asserit  Fzechiam  regnare  coepisse 
anno  12  Romuli  :  eigo  Ronuilus  Romae  regnare 
ca-pil  anno  4  Achaz,  qui  fuit  pater  EzechicE.  IUo 

60 


U7U  COMMENTAI\IA  IN   LIBRUM 

igiiur  aiiiio  jatii  conrtita  Ronia  ;  nimiruni  sub 
annum  undecimum  Joailiam  illa  condi  coepit , 
duraviique  ejusfabrica  per  seplem  vel  octo  an- 
nos,  ila  ut  ruiila  sit  sub  annum  quartum  Acliaz, 
ac  tum  in  ea  regnare  coepit  Romulus.  Eusebius 
tamen  paulo  posterius  haec  consignat ,  nimi- 
rum  initium  Olympiadum  coilocat  anno  49 
Azariae,  condilionem  Romse  anno  5  Achaz.  Alii 
aliter,  sed  exiguo  paucorum  annorum  discri- 
mine, 

Auctorem  libri  terlii  et  quarti  Regum  fuisse 
Jeremiam  ,  qui  eos  ex  antiquis  Annalibus  et 
Diariis  collegerii ,  censent  Procopius,  Isidor. 
Abulensis  et  R.  Moyscs  Kimchi,  quos  citat  Sixius 
Senensis,  iib.  l.unde  etcaputultimum  Jeremiae 
idem  est  cum  cap.  ultimo  lib.  k.  Regum.  Verum 
hac  de  re  dixi  in  procemio  ,   lib.  1. 

Denique  quia  sub  Roboam  regnum  Israelis , 


III.  REGUM.  ARGUMENTUM. 

siye  duodecim  tribuum,  scissum  et  divisum  cst 
induo,  nam  decem  tribus  consliluerunt  sibi 
regem  Jeroboam  ;  sola  vero  tribus  Juda  cum 
Benjamin  adh:esit  regi  Roboam  :  unde  hoc  reg- 
num  ejusque  reges  vocantur  Juda  ,  ca^teri  vero 
vocantur  reges  Israel  sive  duodecim  iribuum  , 
()uorum  pariter  gesta  his  duobus  ullimis  Regun» 
libris  recensentur  ;  liinceorum  pariter  ordinem 
et  tempus  quo  regnarunt  sul)jiciam.  Praefuerunt 
ipsi  decem  tribubus  per  annos  256.  Nam  coepe- 
runt  anno  1  Roboam,  et  destiterunl  anno  G 
Ezechiae  ,  quo,  ut  dicilur  k  Reg.  18.  10,  Samaria 
et  regnum  Israeleversum  est  aSalmanazar  rege 
Assyriorum,  ac  decem  tribus  abduclse  sunt  in 
Assyriam.  Quare  haec  decem  tribuum  captivitas 
Assyriaca  praecessit  captivitatem  Babylonicam, 
in  qua  Juda  et  Benjamin  abductae  sunt  in  Baby- 
lonem  anno  ultimo  Sedeciie  ,  annis  \oU. 


Primus  igitur  Rex  Israet  sioe  decem  tribuum  fuit 


1.  Jeroboam,  qui  regnavil 

2.  Nadab 

3.  Baasu 
h.  Ela 

5.  Zambri 

6.  Amri 

7.  Achab 

8.  Ochozias 

9.  Joram 

10.  Jehu 

11.  Joachaz 

12.  Joas 

13.  Jeroboam 
\l\.  Zacharias 
1&.  Sellum 

16.  Manaliem 

17.  Phaceia 

18.  Phacee 

19.  Osee 


22  annis, 
2  annis , 
24  annis  , 
2  annis , 
seplem  diebus, 
12  annis, 
22  annis  , 
2  annis, 
12  annis, 
28  annis, 
17  annis , 
16  annis, 
^l  annis, 
sex  mensibus , 
uno  mense, 
10  annis, 
2  annis , 
20  annis, 
9  annis, 


3.  Reg.  U. 
3.  Reg.  15. 
3.  Reg.  16. 
3.  Reg.  16. 
3.  Reg.  16. 
3.  Reg.  16. 
3.  Reg.  16. 
3.  Reg.  22. 
Ix.  Reg.  3. 
k.  Reg.  10. 
k.  Reg.  13. 
k.  Reg.  13. 
k.  Reg.  l/i. 
k.  Reg.  15. 
k.  Reg.  15. 
k.  Reg.  15. 
k.  Reg.  15. 
k.  Reg.  15. 
k.  Reg.  17. 


V.  20. 
V.  25. 
V.  33. 
V.  8. 
V.  15. 
V.  23. 
V.  29. 
V.  52. 
V.  1. 
V.  36. 
V.  1. 
V.  10. 
V.  23. 
V.  8. 
V.  13. 
V.  17. 
V.  23. 
V.  27. 
V.     1. 


Addendum  est  interregnum  undecim  anno- 
rum  quod  interZachariam  et  Jeroboam  inter- 
cessit,  uiiostendam  lib.  k.  Rcg.  c  15.  v.  8. 


Denique  hi  reges 
impii  fuere  ,  ulpote 
irie. 


Israel  ad    unum   omnes 
schismatici    et   idolola- 


COMMENTAIilA  IN  LIBRU.VI  III.  I\EGUM.  Cap.  I.  475 

CAPUT  PRIMUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

DaVIDI  SENl    FRIGIDO  QU./ERITUR   UXOR  PUELLA.    MOX ,    V.    5.  AdONIAS    AMBIT    INVADITQUE 
REGNUM   ADJUTUS  AB  AbIATHAR   PoNTIFICE  ET  JoAB  MILITUM    DUCE.    VeRUM    DaVID    AD 

PRECES  Bethsabee,  v.  30.  JUBET  PER  Sadoc  Pontificem  ,  Nathan  Prophetam  ET 
Banaiam  Ducem  ungi  et  coronari  regem  Salomonem.  Quare  Adonias  fugit  ad 
altare;  sed  eum  Salojion  domum  suam  remittit. 

|t  rex  David  senueral,  habebatque  setatis  plurimos  dies  ;  cumque  operire- 
jtur  veslibus ,  non  calefiebat.  2.  Dixerunt  ergo  ei  servi  sui  :   Quseramus 
|(lomino  nostro  regi  adolescentulam  virginem  ,  et  stet  coram  rege,  et  fo- 
'veat  eum,  dormiatque  in  sinu  suo,  et  calefaciat  dominum  noslrum  regem. 
r3.  Quaesierunt  igitur  adolescentulam  speciosam  in  omnibus  finibus  Israel , 
1'et  invenerunt  Abisag  Sunamitidem ,  et  adduxerunt  eam  ad  regem.  4.  Erat 
^autera  puella  pulchra  nirais,  dormiebatque  cum  rege  ,  et  ministrabat  ei ; 
rex  vero  non  cognovit  eam.  5.  Adonias  autem  filius  Haggith  elevabatur,  dicens :  Ego  regnabo. 
Fecitque  sibi  currus  et  equites,  et  quinquaginla  viros  qui  currerent  antc  eum.  6.  Nec  corripuit 
eum  paler  suiis  aliquando,  dicens  :  Quare  hoc  fecisti?  Erat  autem  el  ipse  pulcher  valde  ,  secun- 
dus  natu  post  Absalom.  7.  Et  sermo  ei  cum  Joab  filio  Sarviae,  et  cum  Abiathar  sacerdote, 
qui  adjuvabant  partes  Adonige.  8.  Sadoc  vero   sacerdos,   et  Banaias  filins  Joiadse,  et  Nathan 
prophela  ,  et  Semei  et  Rei  ,  et  robur  exercilus  David,  non  erat  cum  Adonia.  9.  Immoialis 
crgo  Adonias  arietibus  et  vitulis,  et  nniversis  pinguibus ,  juxta  Lapidem  zohelelh,  qui  crat 
viciiius  Fonti  rogel ,   vocavit  universos  fratrcs  suos  filios  regis  ,  et  omnes  viros  Juda  servos 
regis.  10.  Nalhan  autem  prophetam  ,  et  Banaiam  ,  el  robustos  quoque  ,  et  Salomonem  fralrcm 
suum,  non  vocavit.  1 1.  Dixit  itaque  Nathan  ad  Bellisabee  raatrcm  Salomonis :  Num  audisti, 
quod  regnaverit  Adonias  Glius  Haggith,  el  dominus  noster  David  hoc  ignorat  ?  12.  Nunc 
ergo  veni ,  accipe  consiliura  a  rae  ,  et  salva  animam  luam  ,  filiique  tui  Salomonis.  13.  Vade  , 
el  ingredere  ad  regem  David^  et  dic  ei  :  Nonne  tu  ,  domine  mi  rex  ,  jurasti  mihi  ancillae  tuae, 
dicens  :  Salomon  filius  tuus  regnabit  post  me,  et  ij)se  sedebit  in  solio  meo  ?  quare  ergo  regnat 
Adonias  ?  14.  Et  adhuc  ibi  te  loquente  cum  rege  ,  ego  veniam  post  te  ,  et  complebo  serraones 
luos.  15.  Ingressa  est  itaque  Belhsabee  ad  regeni,  in  cubiculura  ;  rex  autem  senuerat  nimis  , 
et  Abisag  Sunaraitis  ministrabat  ei.  16.  Inclinavit  se  Belhsabee  ,  et  adoravil  regem.  Ad  quain 
rcx  :  Quid  tibi ,  inquit,  vis?  17.  Quse  respondens  ,  ait  :  Domine  mi  ,  tu  jurasti  per  Domi- 
num  Deum  tuum  ancillae  tuse :  Salomon  filius  tuus  regnabit  post  me  ,  et  ipse  sedebit  in  solio 
meo.  18.  Et  ecce  nunc  Adonias  regnat,  te  ,  Domine  mi  rex  ,  ignorante.  19.  Mactavit  boves , 
ct  pinguia  quaeque  ,  et  arietes  pluriraos,  et  vocavit  oranes  filios  regis  ,  Abialhar  (|uoque  sacer- 
dotem,  et  Joab  principem  militiae  ;  Salomonem  autem  servum  tuum  non  vocavit.  20.  Verum- 
tamen,  Doraine  mi  rex,  in  te  oculi  respiciunt  totius  Israel ,  ut  indices  eis ,  quis  sedere  debeat 
in  solio  tuo  ,  domine  mi  rex,   post  te.  21.  Eritque  cum  dormierit  dominus  meiis  rex  cum 
palribus  suis  ,  erimus  ego  et  filius  raeus  Salomon  peccatores.  22.  Adhuc  illa  loquente  cum 
rege  ,  Nathan  propheta  venit.  23.  Et  nuntiaverunt  regi  ,  diccntes  :  Adest  Nalhan  propheta. 
(>umque  inlroisset  in  conspectu  rcgis  ,  et  adorassel  eum  pronus  in  tcrram  ,  24.  dixil  Nathan  : 
Doraiae  mi  rex  ,  lu  dixisli  :  Adonias  reguet  post  me  ,  et  ipse  sedeat  super  thronum  meum? 
25.  Quia  descendit  hodie,  et  immolavit  boves  ,  et  pinguia  ,  et  arietes  plurimos,  et  vocavit 
universos  Olios  regis,  et  principes  exercilus  ,  Abiathar  quociue  saceidotem  :  illisiiue  vescenti- 
bus,  et  bibentibus  coram  eo,  et  dicentibus  :  Vivat  rex  Adonias !  26.  Me  scrvum  tuum,  et 
Sadoc  sacerdotem,  et  Banaiam  filium  Joiadae ,  et  Salomonem  famulum  tuum  ,   non  vocavit. 
27.  Num(|uid  a  domino  meo  regc  exivit  lioc  verbum  ,  et  mihi  non  indicasti  servo  tuo  ,  (juis 


^76  COMMKNTARIA  IN  LIDRUM  III.  REGUM.  Cap.  1. 

sessurus  esset  supcr  thronum  domini  mei  regis  post  eum  ?  28.  Et  respondit  rex  Davld,  dicens : 
Vocale  ad  rae  Betlisabee.  Qure  cum  fuisset  ingressa  coram  rege  ,  et  sLetisset  anle  eum  , 
29.  juravit  rex  ,  et  ait :  Vivit  Dominus ,  qui  eruit  animam  meam  de  omni  angustia  ,  30.  quia 
sicutjuravi  tibi  per  Dominum  Deum  Israel,  dicens  :  Salomon  filius  tuus  regnabit  post  me  ,  et 
ipse  sedebit  super  solium  meum  pro  me  ,  sic  faciam  hodie.  31.  S!immisso((ue  Bethsabee  in 
lerram  vultu  ,  adoravit  regem  ,  dicens  :  Vivat  dominus  meus  David  in  aeternnm  !  32.  Dixit 
quoque  rex  David  :  Vocate  mihi  Sadoc  sacerdotem  ,  et  Nathan  prophelam  ,  et  Banaiam  filium 
Joiadse.  Qui  cum  ingressi  fuissent  coram  rege  ,  33.  dixit  ad  eos  :  Tollite  vobiscum  servos 
domini  vestri  ,  et  imponite  Salomonem  fihum  meum  super  mulam  meam  ,  et  ducite  eum  in 
Gihon.  34.  Et  ungat  eum  ibi  Sadoc  sacerdos ,  et  Nalhan  propheta  ,  in  regem  super  Israel  ; 
et  canetis  buccina  ,  atque  dicetis :  Vivat  rex  Salomon!  35.  Et  ascendetis  post  eum  ,  et  veniet  , 
et  sedebit  super  solium  meum,  et  ipse  regnabit  pro  me,  illique  praecipiam  ut  sit  dux  super  Israel 
et  super  Judam.  36.  Et  respondit  Banaias,  filius  Joiadae,  regi,  dicens  :  Amen  ;  sic  loqualur 
Dominus  Deus  domini  mei  regis.  37.  Quomodo  fuit  Dominus  cum  domino  meo  rege ,  sic  sit 
cum  Salomone  et  sublimius  faciat  solium  ejus  a  solio  domini  mei  regis  David.  38.  Descendit 
ergo  Sadoc  sacerdos ,  et  Nalhan  propheta  ,  et  Banaias  filiiis  Joiadce  ,  et  Cerelhi ,  et  Phelethi , 
et  imposuerunt  Salomonem  super  mulam  regis  David  ,  et  adduxerunt  eum  in  Gihon.  39.  Sump- 
sitque  Sadoc  sacerdos  cornu  olei  de  tabernaculo,  et  unxit  Salomonem  ;  et  cecinerunt  buccina  , 
et  dixit  omnis  populus :  Vivat  rex  Salomon!  40.  Et  ascendit  universa  multitudo  post  eum  , 
et  populus  canentium  tibiis  et  Iselantium  gaudio  raagno  ,  et  insonuit  terra  a  ciamore  eorum. 
41 .  Audivit  autera  Adonias ,  et  omnesqui  invitati  fuerant  ab  eo  ,  jamque  convivium  finitum  erat ; 
sed  et  Joab  ,  audita  voce  tubae ,  ait  :  Quld  sibi  vult  clamor  civitatis  tumultuantis  ?  42.  Adhuc 
illo  ioquente  ,  Jonatiias  filius  Abiathar  sacerdotis  venit ;  cui  dixit  Adonias  :  Ingredere  ,  quia 
vir  forlis  es  ,  et  bona  nuntians.  43.  Responditque  Jonalhas  Adonise  :  Nequaquam  ;  dominus 
enim  noster  rex  David  regem  constituit  Salomonem  ,  44.  misitque  cum  eo  Sadoc  sacerdotem  , 
et  Nathan  propiietam  ,  et  Banaiara  filiura  Joiadae,  et  Cerethi,  et  Pheicthi,  et  imposuerunt  eura 
super  nuilara  regis.  45.  Unxeruntque  eum  Sadoc  sacerdos  etNathan  propheta  regem  in  Gihon, 
et  ascenderunt  inde  Isetantes  ,  et  insonuit  civitas  ;  h.Tec  est  vox  quam  audistis.  46.  Sed  et  Sa- 
lomon  sedet  super  soliura  regni.  47.  Et  ingressi  servi  regis  benedixerunt  doraino  nostro  regi 
David  ,  dicentes  :  Amplificet  Deus  nomen  Salomonis  super  nomen  tuum,  et  magnificet  thro- 
num  ejus  super  thronura  tuum.  Et  adoravit  rex  in  lectulo  suo  ;  48.  et  locutus  est  :  Benedictus 
Dominus  Deus  Israei  ,  qui  dedit  hodie  sedentem  in  solio  meo  ,  videntibus  ocuiis  meis. 
49.  Territi  sunt  ergo  ,  et  surrexerunt  omnes  qui  invitati  fuerant  ab  Adonia ,  et  ivit  unusquisque 
in  viam  suam.  50.  Adonias  autem  timens  Salomonem  ,  surrexit,  et  abiit  ,  tenuitque  cornu 
altaris.  51.  Et  nuntiaverunt  Salomoni  ,  dicentes :  Ecce  Adonias  tiraens  regera  Saiomonem  , 
tenuit  cornu  allaris  ,  diccns  :  Juret  mihi  rex  Saloraon  hodie,  quod  non  interficiat  servura  suum 
gladio.  52.  Dixitque  Saiomon  :  Si  fuerit  vir  bonus,  non  cadet  ne  unus  quidem  capillus  ejus 
in  terram  ;  sin  autem  maium  inventum  fuerit  in  eo,  morietur.  53.  Misit  ergo  rex  Saiomon  ,  et 
eduxit  eum  ab  altari,  et  ingressus  adoravit  regem  Salomonera  ;  dixitque  ei  Salomon  :  Vade  in 
domum  tuam. 

1.  Et  rex  David  senuerat.  ]  Erat  70  anno-  cetads  pUirimos  dies  ;    atque  illos  in  continuis 

vum  ,  quae  etiam  lum  eral  periodus  et  lermiiius  senminis  ,  l)ellis  ,  laboribus  expenderat,  vires- 

communis  vitae  humanje  ,  ut  ipse  ait  Psalm.  89.  que  exliauseral.  Addil  Abul.  eum  morbo  fuisse 

10.  dicens  :  Dies  annorum  noslrorum  in  ipsis  ,  afflictum. 

septuaginta  anni  ;   qui  etiamnum  est  terminus  3.  QU/ESIERunt  igitur  adolescentxjlam.  ]Hujus 

vitae  hominis  :  quareabselate  Davidishucusque  historiiTe  naturalem  medicam  causam  dai  Gale- 

(  quod  est  spatium  2600  annorum)  vix  decrevit  nuset  Franc.  Valesius  Medicus  Philippi  I.  Regis 

hominum  .'Etas  et  vita.  Hispan.   Causam  moralem  assignai  S.   Hieron. 

2.  Cumqueoperireturvestibusnoncalefiebat.]  Tropologicam   S.   Prosper.    Audi  Valesium  sa- 

Fabulantur  Rabbini  hanc  poenam  a  Deo  intlic-  crae  Fhilosophiae  cap.  29.  Suaserunt  ,   inquii  , 

lam  fuisse  Davidi  ;    eo  quod  ipse  in  spelunca  Davidi  adolescentulam  potius  quam  vinum  aul 

clam  resecuisset  veslem  Saulis  regis  sui  se  per-  vestes  pelliceas  accipere  ,   quia  ille  calor  hu- 

sequeniis,  1.  Reg.  2^.  Alii  causam  frigiditatisas-  manus  in  subslanlia  est  simillimuscalori  homi- 

signant  quod  ii  parenlibus  senibus  el  frigidis  nis  naturali ,  ejusque  gradum  non  superal.  Unde 

ultimo  ioco  esset  genitus.  Verum  Scriptura  hic  Galenus,  lib.  7.  Melhodi,  ubi  imbecilliiatem  fri- 

causam  dat  aelatem    senilem  :  Ilabebai  ,  ail  ,  gidi  el  sicci  ventris  curat ,  ait:  Ex  iis  vero  qace 


I 


COMMLNTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  1. 


kll 


extrinsecus  applicantur ,  boni  habilus  pueilus  una 
sit  accubans ,  ut  semper  abdomen  ejus  contin^al ; 
quod  ,  ul  ait  Vaiesius  ,  in  ea  ?clate  Davidis  effec- 
Uini  est,  qua  non  poluerilvirginem  cognoscfre; 
alioqui  multo  uingis  eum  i.esisset  congressus 
et  copuJa  maritalis  ,  quam  conlulisset  admolio 
adolcscentulae.  Sic  Rudolplius|  Habspurgensis , 
prinius  Auslriac;e  faniiliae  Imperalor,  solebat , 
inquit  Serarius  ex  Cuspin.  filiolas  nobilium  el 
principum  ,  eliam  uxores  ,  ipsis  praesentibus 
caste  osculari ,  quod  hectica  febre  el  senio  con- 
fcclus  dicerel  se  suaveolentes  spiritus  ex  earimi 
ore  haurire.  Ilaec  ergo  est  litteralis  et  communis 
expositio  Abul.  Dion.  Lyran.  Serarii ,  Saliani  , 
Sanchez,  cic. 

Moralem  dat  causam  S.  Hier.  epist.  2.  ad  Ne- 
potianum  :  Nonne  ,  ait ,  tibi  videtur  ,  si  occiden- 
tcm  sequaris  litleram  ,  vei  figmentum  esse  de 
mimo  vel  atellanarum  iudicra  ?  frigidus  senex  ob- 
volvitur  veslimentis  ,  et  nisi  complexu  adolescen- 
tulce  non  tepescit.  Vivebat  adhuc  Bethsabee  ;  su- 
pererat  Abigail  ,  et  ^-eliquce  uxores  ejus,  et  concu- 
binoc ,  quas  Scriptura  commemorat ;  omnes  quasi 
frigidce  repudiantur ,  el  in  unius  tantum  grandoi- 
vus  calescit  amplexibus.  Abrahum  muilo  David  se- 
nior  fuit  ,  et  tamen  vivente  Sara  aliam  non  quce- 
sivit  uxorem  ;  Isaac  dupUces  David  annos  habuit , 
et  cum  Rebecca  jam  vetula  nunquam  friguit.  Ubi 
adverte  S.  Hieronymum  ,  oeque  ac  Angelomum 
el  alios  ,  elevare  hic  ,  cl  quasi  evei  tere  sensum 
litteralem  ,  qui  omnino  loco  fundamenli  sla- 
tuendus  est  :  quan)  hisce  verbis  tantum  signi- 
ficant  litteralem  ut  minus  ulilem  hic  obiler 
pr.-elereundum  esse,  ac  morali ,  qui  praecipuus 
est ,  inhaerendum  ,  quem  sic  assignat  ibidem 
S.  Hicron.  :  Qua;  est  igiiur  ista  Sunamitis  uxor 
et  virgo  ,  tam  fervens  ut  frigidum  caiefaceret  , 
tam  sancia  ut  caientem  ad  libidinem  non  provo- 
caret  ?  Exponal  Salomon  sapientissimus  palris  sui 
delicias  ,  et  pacificus  bellatoris  viri  narret  am- 
plexus.  Posside  sapienliam  ,  posside  inteliigen- 
tiam.  Ne  obiiviscaris  ac  ne  declinaveris  a  verbis 
oris  mei ,  neque  derelinquas  iliam  ,  et  apprehen- 
det  te  ;  ama  iliam,  et  servabit  te.  Principium  sa- 
pientice,  posside  sapientiam ,  et  in  omni  possessione 
tua  posside  inteliigenliam  ;  circumda  illam  ,  et 
exaltabit  te  ;  honoraiilam,  et  amplexabiturte  ,  ut 
del  capiti  luo  coronam  gratiarum.  Coronaquoque 
deliciarum  proieget  te  ;  omnes  quoque  virtutes 
corporis  mulanlur  in  senibus  ,  et  cressente  sola 
sapientia  decrescunt  ccetera. 

Probat  idipsum  ex  elymo  nominis  Abisag 
el  Sunamitis  ,  dum  post  plura  subjicit  :  Sed  et 
ipsius  nominis  Abisag  sacramentum  ,  sapientiam 
senum  indicut  antpiiorem  ;  interprelatur  enim  pa- 
ter  meus  siiperjluus  ,  vel  patris  mei  rugitus :  ver- 
bum  superflui  ambiguum  est ,  sed  in  prcesenti  loco 
virtutem  sonat ,  quod  amptior  sit  in  senibus  ,  et 
redundans  ac  targa  sapienlia.  In  alio  autem  ioco 
supcrfluus  ,  quasi  non  necessarius  ponitur.  Abisag 
autem  ,  id  est  rugitus  ,  proprie  nuncupatur  ; 
quod  ut  maris  fluctus  resonat ,  et  ,  ut  ita  dicam  , 
de  peiago  venicns  fremitus  auditur.  Ex  quo  oslen- 
ditur  abundanlissimum  ,  et  ullra  humanam  vo- 
cem  divini  sermonis  in  senibus  tonitruum  commo- 
rari,  Porro  Sunamilis  in  iingua  noslra  coccinea 
dicilur  ,  ut  significet  calere  sapienliam  ,  et  dioina 
leclione  fervere  ;  quod  licet  Dominici  sanguinis 
indicet  Sacramenlum  ,  tamcn  el  fervorem  osten- 
dit  sapientias  :  mule  oplando  concludit  :  Am- 
plexelur  me  modo  sapicnlia  ;  et  Abisag  nostra  , 


quce  nunquam  senescit  ,  in  mco  requiescat  sinu. 
Impolluta  est ,  virginitatisque  perpetucB  et  quce  in 
similitudinem  Marice  ,  cum  quotidie  generet  seni- 
perqite parturiat ,  incorrupla  est.  Uincreor  dixisse 
Aposlolum  :  Spiritu  ferventes. 

H;cc  omnia  ad  verbum  ex  S.  Hicron.  transcrip- 
sit  Angelomus  ,  (|ui  et  addit  :  Hinc  Dominus  ait 
Lucae  12  :  Ignem  veni  miltere  in  terram  ,  et  quid 
volo  nisi  ut  ardeat  ?  qui  discipulorum  corda  suc- 
cendens  cogebat  dicere :  Nonne  cor  nostrum  ardens 
erat  in  nobis  ,  dum  loqueretur  in  via  et  aperirel 
nobis  Scripturas?  Ilanc  siquidem  pueliam  amplecli 
ac  diligere  debemus  ,  quce  sapientiam  significat  se- 
num  ampliorem  ;  non  pueriles  declamationes  ,  et 
sapientium  flosculos  dialecticorum  ,  ac  verborum 
lenocinia.  Deinde  idipsum  probal  exemplis  Phi- 
losophorum  :  Si  enim  Cato  ,  inquit  ,  Romani 
generis  disertissimus  (  ut  quiclam  doctorum  pro- 
tulit )  ,  octogenarius  jam  et  senex  Grcecas  litteras 
nec  erubuerit  ,  nec  discere  desperaverit  ;  et  si 
certe  ,  ut  aiunt  ,  Homerusrefert ,  quodde  linguii 
Nestorisjam  vetidi  et  pene  decrepiti  dulcior  meile 
oratio  fluxerit  ;  et  sapiens  quidam  Grcecice  ,  cum 
completis  cenlum  et  seplem  annisse  cerneret  mori, 
dixisse  fertur  ,  dolere  quod  tunc  egrederetur  k 
vita  ,  quando  sapere  cccpisset;  Piato  eliam  octoge- 
simo  anno  scribens  mortuus  est  ;  Socrates  septua- 
ginla  el  novem  annos  in  docendi  scribendique  ia- 
bore  compievit  :  quanto  magis  ,  calescente  corpo- 
risjuventute  inler  beila  corporis  et  inter  incentiva 
vitiorum  sapienliam  ediscere  debemus  ;  ut  in  se- 
nectute  etiam  frigescentibus  ,  in  sinu  menlis  nos- 
trce  requiescat ,  et  foveat  dormiatque  nobiscum  , 
imocibum  spiritalis  inteiiigentice  nobis  ministret ! 
Polest  nimirum  eliam  isla  mulier  contemptativce 
vitce  gestare  figuram  ,  quam  omnes  perfecti  inrre- 
dibili  amore complectentes,  inejus  dilectione  flam- 
mescunl.  David  ergo  ducit  Abisag  ,  quae  sapien- 
liam  senilis  aelalis  propriam  repraesenlat.  Nam 
Abisag ,  interprete  D.  Hieronymo  proxime  ci- 
tato  ,  idem  est  quod  abundans  et  quod  rugitus. 
In  senibus  autem ,  inquit,  abundantissimum  et 
ullra  Immanam  vocem  divini  sermonis  tonitruum 
commoratur. 

Tropologicam  causam  dat  S.  Prosper  lib.  2. 
Prsedestinal.  cap.  27.  Abisag,  ait,  significat  ani- 
mam  Dei  graiia  casiiiatis  calore  succensam  , 
quse  frigidas  in  lide  potenlias  ,  ut  membra  re- 
gis  magni  suo  accendit  alTectu. 

Symbolicam  dat  Angelomus  et  Rupertus  :  Da- 
vid,  inquiunt,  id  est  Christus  ,  morlua  et  rc- 
jecta  veleri  Synagoga  Jud;eorum  ,  despondit  sibi 
adolescentulamAbisag  ,  id  est  Ecclesiamnovam 
Christianorum  :  Et  lanto  ardore  fidei  in  ejus  di- 
lectione  catuit  ,  ut  propter  illius  amorem  variis 
periculis  se  uttro  committeret ,  et  ad  uttimum  pro 
ejus  nomine  mori  non  recusaret. 

h.  Erat  autem  puei.la  pulciira  nimis.  ]  Phy- 
sici  tradunt  ,  ait  Dionys.  puellas  virgines  cali- 
diores  esse  corruptis  quae  pepereruntj  pulchras 
quoque  plus  movere  appelitum  ,  et  adducendo 
hilaritatem  calorem  naturalem  exsuscitare  ; 
eliam  cilra  venereum  congressum.Plura  hac  de 
re  vide  apud  Abulens.  qu;est.  h  el  5. 

DORMlEliATQUE  CUM  REGE  ,     ET  MINISTRABAT  EI.  ] 

Ouaeres  an  Abisag  fuerit  uxor  Davidis  ,  an  an- 


negat 


Abulens.  cap. 


cilla  ?   Uxorem   fuisse 

q.  23.  piobal(|ue,  primo  ,  quia  si  fuisset  uxor 
Davidis,  Adonias  ejus  filius  non  poluisset,  ncc 
ausus  fuissci  eam  sibi  posciM^:  uxorcm  :  hoc 


tjilS  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM 

enini  velitum  csl.Levit.  18.  7.  quod  lameii  ipse 
fecil,  cap.  2.  vers.  17. 

Secundo  ,  quia  David  frigidus  inipolcns  erat 
ad  copulam  conjugalem  ;  ergo  iniiabilis  adcon- 
iraliendum  malrimonium. 

Verum  Abisag  fuisse  uxorem  Davidis  passim 
docentcietcrilnlerpreles  ,  utS.  Hieronym.  Pro- 
cop.  Theodor.  Angelom.  Lyran.  Dionys.  Sera- 
rius,  Cajetan.  Salianus  el  Pineda,  lib.  5.  de  Sa- 
lomone ,  cap.  1.  numer.  U.  Hoc  enim  insinuat 
Scriptura  cum  ait :  Dormiebalqne  cum  rege,  elc, 
et  noii  cognovU  eam;  q.  d.  Poterat  eam  cognos- 
cere  ut  maritus  ,   sed    reipsa   non   cognovil , 


Cap.  I. 


utpote  IVigidus  et  inhabiiis  ad  gcnerandum. 
Adde,  honestas  hocexigebat ,  ut  non  doi-miret 
cum  muliere  ,  nisi  quae  essel  uxor  ;  ut  scilicet 
periculum  tenlationis  et  adulierii  evilaret,  si 
tenlatio  copulae  in  prcTsentia  virginis  lam  pul- 
chr.e  eum  invasisset. 

Ad  primum  argumenlum  Abulens.  respondet 
Cajetan.  legem  illam  Levitici,  ut  filius  non  ducat 
uxorem.  palris  ,  intelligi  de  ea  quae  perfecle 
fuit  uxor  ,  nimirum  quye  per  copulam  matrimo- 
nium  cum  eo  consummavit :  aut  certe  Adoniam 
fuisse  legis  hujus  ignarum  ,  eo  quod  esset  lai- 
cus,  etjuvenis  aulicus ,  regisque  filius  ;  qui  non 
lam  legem  quiim  regnum  spectabat ,  ideoque 
Abisag  petiit  uxorem  ,  ut  per  eam  quasi  palris 
iixorem  et  reginam  in  regnumevaderet ,  palri- 
que  succederet;  quod  nonpoiuisset  sperare,si 
Abisag  Davidis  fuisset  ancilla  dunlaxat  ,  non 
uxor.  Verum  hac  de  re  plura  dicam  c.  2.  v.  17. 

Ad  secundum  resp.  Davidem  non  fuisse  natu- 
ra  frigidum  aut  impotenlem  ad  copulam  ,  imo 
poluisse  uti  aciii  conjugali  ;  hoc  enim  insinuat 
Scriptura  cum  ait  :  Et  non  cognovil  eam  ;  quasi 
dicat  :  Potuit  eam  cognoscere  ,  at  reipsa  non 
cognovit ,  ne  ei  virginilatem  adimeret ,  sed  con- 
servareL  Multi  enim  frigida?  complexionis  po- 
lentes  sunt  ad  actum  conjugii.  Unde  in  senibus, 
el  slerilibus  ,  non  est  impotentia  impediens  et 
irritans  matrLmonium. 

Pro  quo  noia.  In  senibus  ,  qiii  ita  frigidi  et 
exhausti  sunl ,  ut  nec  natura  nec  arte  juvari 
possint  ad  emittendum  semen,  nullum  est  ma- 
trimonium  si  quod  ineant  ;  ai  vero  in  senibus  , 
qui  seminare  possunt ,  licet  non  generare  ,  eo 
quod  semen  eorum  ineplum  sit  ad  generandum , 
validum  est  matrimonium  ,  uli  docet  Sylvesler 
v.  Matrimoniam  ,  Scotus  et  Domin.  de  Soto 
in  U.  tract.  de  Malrimon.  Sanchez  et  alii  :  sed 
hoc  vitium  et  impotentia  seminandi  rara  est 
Unde  Ecclesia  ordinarie  concedit  senibus  eliam 
decrepitis  facultalem  contrahendi  matrimo- 
nium.  VidenoslrumThomam  Sanchez,  traci.  de 
Matrimon.  lib.  7.  disp.  92.  num.  19.  el  seq.  imo 
Navarrus  ,  Vega  et  alii  opinanlur  semper  in  se- 
nibus  valere  contractum  malrimonii  ,  eo  quod 
jpsiretineanlpotentiam  inirinsecam  seminandi, 
et  per  accidens  sit ,  quod  illa  senio  impedialur 
ne  in  acium  exire  queat.  Sed  verius  est ,  quod 
ail  Sanchez  et  alii ,  ad  matrimonium  requiri  ve- 
ram  et  propriam  potentiam  ad  copulam  conju- 
galem  ,  quae  fit  per  seminationem. 

5.    AUOMAS    AUTEM  FILIUS   HAGGITH  ELEVABATUn 

DiCENS  :  Ego  regnauo,  ]  quia  ipse  licet  essel 
quartus  Davidis  filius  ,  mortuis  tamen  jam  tri- 
bus  primis  Davidis  filiis  ,  erat  ejus  primogeni- 
lus;  unde  jureprimogeniturae  videbatur  adeum 
legnum  s|)ectare  ;  sed  quia  illud  superbe  am- 
bivii  et  praepropere  adiit ,  idcirco  codem  cxci- 


dit ,  illudque  Salomon  animi  sui  modesiia  me- 
luit  oblinere  ,  ad  se  Iranslata  primogeniluraB 
diguilate  et  honore.  Unde  S.  Ambros.  Apolog.  1. 
de  David.  c.  5:  Eousque ,  inquil,  prchcavil  Davitl, 
ut  cum  Adoniam  filium  regnum  sibi  usurpare  com- 
perisset ,  conventus  ,  non  eum  qui  prceripere  ges- 
liebat ,  sed  eum  qui  exspectaret ,  eligeret.  Sciebat 
enim  Salomoni  deberi  regnum  ex  Dei  ordina- 
lione  et  decreto  ;  hoc  enim  ei  Deus  revelaral, 
lib.  2.  cap.  7.  vers.  12.  idcoque  David  Bethsabee 
jurarat  quod  ejus  filium  Salomonem  ad  regnum 
eveheret. 

10.  Et  SaI.OMONEM  FRATREM  SUUM  NON  VOCAVIT,] 

utpote  suum  in  regno  aemulum.  Sciebat  enim 
ei  a  Davide  et  a  Deo  promissum  esse  regnum  , 
ideoque  illud  ei  praeripere  saiagebaL 

21.    ErIMUS   EGO  ET  FILIUS    MEUS  SaLOMON    PEC- 

catores  ,  ]  quasi  dicat  ;  Ego  et  Salomon  habe- 
bimur  ,  et  ab  Adonia  puniemur  ut^peccatores 
et  rebelles  ,  eo  quod  ipsi  regnum  invadenli  non 
consenserimus.  Rursum  peccalores  ob  adulte- 
rium  ,  quod  olim  tecum  commisi ;  hujus  enim 
peccali  infamia  ab  Adonia  renovabatur  el  exag- 
gerabatur  ,  ut  Salomonem  regno  privarel ,  di- 
cendo  populo  :  Cavele  ne  Salomonem  ,  uipote 
aduliei^ie  filium  ,  ideoque  infamem  vobis  regem 
creetis.  Ita  Cajetan.  Unde  S.  Hieron.  in  Tradii. 
legit  :  Erimus  manzeres  ,  id  est  ,  habebimur 
spurii  et  infames. 

36.  Sic  LOQUATUR  DoMiNus  Deus  ,  ]  q.  d.  Appro- 
bei  et  confiimet  Deus  id  quod  tu  loqueris  ,  sci- 
licet  ut  Salomon  tibi  in  regno  succedat. 

39.  SUMPSITQUE  Sadoc  sacerdos  cornu  olei  de 
Tabernaculo  (eratergooleum  hocsacrum  ,  quo 
ungendus  et  consecrandus  erat  rex  Salomon  ,  ] 
ET  UNXiT  Salomo>'em.  ]  Nola.  Unctio  regum  Juda 
ordinarie  videtur  facta  a  Pontifice  oleo  sanclo. 
Id  probatur  ,  ciuia  de  Davide  dicilur  :  Olco 
sanclo  meo  unxi  eum  ,  Psalm.  88.  vers.  21.  Idem 
patet  de  Salomone  ,  quem  hic  unxit  Sadoc  oleo 
tabernaculi  quod  erat  sanclum.  Erant  enim  re- 
ges  quasi  christi  Domini ,  utpoie  vicc  Dei  duces 
et  rectores  populi  Dei  fidelis  et  sancti.  Extraor- 
dinarie  tamen  a  Prophela  aliqui  uncti  sunt ,  et 
tum  subinde  usi  videniur  oleo  non  tabernaculi, 
sed  aliocommuni,  quodtamen  a  Propheta  be- 
nedictum  videiur  ,  v.  g.  si  a  lemplo  ,  ubi  erat 
hoc  oleum  ,  longius  abesset ,  uti  Elias  aberat 
agens  in  Samaria  etmonte  Carmelo,  cum  misit 
Eliseum  ut  ungeret  Hazael  Damasci ,  et  Jehu  in 
Ramoth  Galaad  ;  imo  communiier  reges  Israel , 
utpote  schismatici  et  hosles  Juda,  videntur  uncti 
oleo  non  tabernaculi ,  quod  erat  in  Jerusalem  , 
sed  alio.  Sic  Absalom  2.  Regum  cap.  19.  v.  10. 
unctus  est,  sed  non  oleo  sancto  ,  utpote  in  re- 
bellione  absente  Pontifice  ,  etfugienle  eum  Da- 
vid.  Josue  quoque  non  fuii  unctione  ,  sed  impo- 
sitione  manuum  consecralus  a  Mose  dux  po- 
puli ,  Niimer.  cap.  27. 

Porro  David  ,  ait  Abulens.  in  prima  unctione 
uon  fuit  a  Samuele  unclus  oleo  sancto  ,  quia 
privata  fuit  hsec  unctio;  et  si  Saul  illam  rescis- 
set ,  omnes  male  mulclasset  :  nec  in  secunda  , 
cum  a  iribu  Juda  fuit  unctus  in  Hebron  ;  quia 
tunc  tabernaculum  ,  in  quo  erat  oleum  sanc- 
lum  ,  erat  in  Gabaon  ,  ubi  regnabat  Isboselh 
hosiis  Davidis  ;  sed  in  lertia  ,  cum  a  loto  Israele 
fuil  unclus  acceptusque  in  regem. 

Denique  alio  oleo  ungebantur  reges  ,  alio 
Ponlifices  et  sacerdotes  ;  reges  enim  oleo  sim- 
plici ,  sacerdoies  vero  oleo  composito  ex  aro- 


GOMMENTARIA  IN  LIDRUM  III.  REGtJM.  Cap.  t. 


/»79 


malibus  ,  scilicet  ex  myrrha  ,  cinnamomo  , 
casia  ,  calamo  ,  quse  oleo  olivarum  miscebau- 
tur  ,  ul  patel  Exodi  cap.  30.  vers.  23  el  31  ac  32. 
ubi  hoc  oleum  vocatur  sanctum  ,  vetaturtiue 
sub  pcena  capitis  ue  quis  laicus  eo  uugatiu-. 
Quare  rex  eo  uugi  uou  potcrat  ,  sed  oleo  laico 
t'i  vulgari  ,  quod  tamen  dicebatur  sauctum  , 
quia  c  sanclo  tabernaculo  acceptum  ,  et  ccrto 
ahquo  ritu  sanctificatum  ad  ungendum  regem 
lidelem  ,  qui  populo  Dei  imperaret ,  a  Pontince 
consecrato  adhibebalur.  Longe  ergo  sanclior 
erat  consecratio  Sacerdoium  ,  quam  Regum  ,  ut 
patetex  ejusrilu  ,  quidescribitur  toto  capite  29. 
Exodi  et  8.  Levilici.  Ita  censent  Oleaster  ,  CajeL 
Ystella  et  Lipoman.  in  Exodi  30.  et  favet  S.  Au- 
guslin.  q.  135.  in  Exodum  ac  Loriuus  in  Psal.  88. 
vers.  21.  Contrarium  tamen  opinaniur  Ral)bini  , 
quos  cilat  et  sequitur  Genebrardus  inPsalm.  88. 
vers.  21.  Lyran.  Dionys.  hic  ellsidoruSj  lib.  3.  dc 
OfTic.  cap.  25.  qui  censent  eodem  oleo  unctos 
fuisse  Davidem  et  Salomonem  eorumque  postc- 
ros  j  quo  ungebantur  Pontifices.  Aiuntenim  ex 
Samuelis  et  prophetarum  illius  seculi  consilio 
dispensatum  fuisse  in  lege  id  vetante,  Exodi  c.  30. 
31  et  32.  cum  regibus  Davidicre  familise  ,  in 
Christi  Domiui  exeaorituri  gratiam,  cujusspi- 
rilualis  el  divinae  unctionis  illa  exterior  typus 
fiiit,  etcujus  tum  illi  ,  tum  poslca  eliam  reges 
omnes  cognoscerent  se  vicarios  ct  ministros 
esse.  Addit  Isidorus  eos  idcirco  cognominatos 
csse  Cin-islos  ,  quia  eodem  chrismate  quo  Sa- 
cerdotcs  ungerentur ,  ut  ideo  nefas  esset  illos 
tangere  ,  Psalm.  lOZi.  vers.  15.  Idem  censet  Pi- 
neda,  lib.  2.  de  Salomone,  cap.  6.  et  Barradius 
tom.  2.  lib.  3.  cap.Zil.  Verum  hi  omnes  nituniur 
iraditione  Hebraeorum  ,  qua^  s.nepe  falsa  est  et 
fallax  ,  praesertim  hoc  loco  ,  ubi  fingit  dispcn- 
sationem  legi  Dei  directe  contrariam.  Quare 
prior  senteniia  ,  uti  S.  Scripturne  conformior  , 
sic  et  verior  est. 

Deniquehacnnctionesignificabaturregem  de- 
bere  induere  misericordiam  ,  caeterasque  vir- 
tules  ,  quae  oleo  repr.-esentantiu-  ,  seque  debere 
subditorum  esse  medicum  ,  ut  ait  Isaias  cap.  3. 
7.  Vide  de  Christianorum  Regum  unctione  nos- 
irum  JoannemAzor,  tom.  2.  Instit.  mor.  iib.  10. 
cap.  5.  q.  1.  art.  3.  et  Ub.  11.  cap.  5.  q.  3. 

Quaeres  quot  annorum  eral  Salomon  cum 
unctus  fuit  in  regem  ?  Ilebrsei  tradunt  eum 
luisse  duodecim  annorum.  Hebrieos  secutus  est 
S.  Ignatius  Epist.  adMagnesianos  ,  S.  Hieronym. 
Epis!.  132.  ad  Vitalem  ,  Euseb.  lib.  9.  dePraepar. 
cap.  6.  Clemens  Roman.  lib.  2.  Constit.  Apost. 
cap.  1.  Cedrenus  ,  Zonaras  ,  Abulens.  et  Sena- 
rius.  Rursum  Josephus  ait  Salomonem  regem 
creatum  anno  aetatis  \l\.  Severus  Sulpitius  vero 
anno  16.  Josephus  enim  lib.  8.  cap.  2.  infine  ait 
Salomonem  vixisse  9i  annis  ,  regnasseSO;  coe- 
|)it  ergo  regnare  anno  aetalis  Ih-  Sed  hic  mani- 
feslus  estiMTor. 

Dico  igitur  Salomonem  ,  cum  rex  crealus 
est,  fuisse  vigiuti  annorum.  Probatur  ,  quia  jam 
uxorem  dux<M'at  ,  el  ex  ea  geuuerat  Roboam  ; 
hic  enim  ,  cum  post  /tO  annos  ei  in  regnum 
successit  ,  erat  h\  annornm  ;  ergo  uuo  anie- 
quam  paler  regnaret,  ab  eo  genitus  fuit.  Quod 
enim  Rabbini  et  eorum  sequaces  diciint,  Salo- 
rnonem  genuisse  Roboam  anno  ;etatis  duode- 
cimo,  incredibile  est ,  et  cominuiiilcr  habelur 
impossibile.  Et  quis  credal  sapieutissimum  Da- 


videm  uxorem  dedisse  Salomoni  non  nisi  duo- 
deni  ? 

Secundo  ,  quia  David  eum  vocat  virum  c.  2. 
9.  dicens  :  Vir  sapiens  es  ,  ut  scias  quce  fa- 
cies  ei. 

Tertio  ,  quia  Salomon  mortuus  est  senex  ,  et 
in  seneclutc  corruptus  fiiit  a  feminis.  Ergo  fuit 
tunc  circiter  60  annorum.  Ipsc  autem  Z|0  annis 
regnavit.  Igilur  creatus  est  rex  anno  a^iatis  vi- 
gesinio.  Ita  Lyran.  Torniellus  ,  Gordonus  ,  Sa- 
lianus  ,  Pineda,  lib.  8.  cap.  h.  et  alii ,  qui  cen- 
sentSalomonem  ineuntem  regnum  fuisse  20  vel 
plurium  annorum.  Natus  ergo  est  Salomoii 
paulo  post  adulterium  Davidis,  cum  ipse  agerei 
annum  aetatis  quinquagesimum  ,  ut  ostendi  2. 
Regum  ,  cap.  12.  2^.  Si  enim  regnare  co^pissel 
anno  12  ,  mortuus  esset  auno  52  :  quae  aetas  est 
virilis  ,  non  senilis. 

Dices  :  1.  Paral.  29.  vers.  1.  Salomon  vocatur 
puer.  Resp.  pucr  ,  id  est  juvenis  ,  ut  vertunt 
Sepluag.  quia  respectu  templi  tam  magnifici 
quod  fabricare  debebat  Deo ,  erat  instar  pueri 
ad  tantum  opus. 

39.  Et  dixit  omnis  popULtis  :  Vivat  rex  Salo- 
MOJi !  ]  Hinc  paiet  Salomonem  publice  unctum  , 
etti  lolo  populo  acceptum  in  regem  illico  reipsa 
regnare  coepisse  ,  ac  Davidem  jam  senio  fes- 
sum  regnum  regnique  administrationem  in  euni 
transiulisse.  Id  docent  sequentia.  Nam  moxSa- 
lomon  ut  rex  Adoniaepepercit  ,  eumquedomuni 
remisiL  Unde  S.  Ambros.  lib.  3.  in  Lucam. 
S.  Augustin.  lib.  17.  de  CivilaL  cap.  8.  S.  Hie- 
ronym.  Epist.  132.  Severus  Sulpitius  et  alii  asse- 
runt  Salomonem  vivenie  adhuc  patre  regnare 
coepisse  ;  ac  diserle  Joseplius  ,  lib.  7.  c.  10.  iii 
fine  :  Deducto  ,  inquit  ,  cleinde  in  regiain  Salo- 
mone  ,  et  in  soLio  palerno  coUocato  ,  ex  ea  die  in 
fiosterum  obedienles  ei  fuerunl. 

Symbol.  Rupert.  :  Vivente  adliuc  patre ,  in- 
quit ,  i'ex  Sulomon  constituitur  ;  quia  profecto 
Deus  Pater ,  qui  Christum  constituit  Regem  hce- 
redem  universorum,  nunquammorluus ,  nunquam 
est  morilurus. 

Porroiia  David  transtulit  regnum  in  Saiomo- 
nem  ;  uttamen  ipse  auctorilatemetjusregium  , 
ieque  ac  onus  curamque  regni  non  deposuerit, 
sed  usque  ad  mortem  retinuerit  ,  ita  tamen  til 
Salomouem  secum  regnare  permiserit  ,  et  iu 
eum  multa  regni  negolia  transmiserit.  Id  patct 
ex  cap.  2.  ubi  David  moiiens  multa  mandata 
dat  Salomoni. 

/|5.     UNXEnUNTQUK  EUM  SadOC    SACERDOS  (  SIUll- 

mus  ,  scilicet  Pontifex)  etNathan  Propheta  ke- 
GEM  iN  GiHON.]  Gihon  erat  mons  ,  etin  eo  fons  vi- 
cinus  monti  Calvariae ,  in  quo  Cliristus  crucifixiis 
regnavit  a  ligno  I>e»5,  utexS(;ptuag.  canit  Eccle- 
sia.  Unde  in  cruce  hunc  ei  Pilatus  dedit  litulum  : 
Jesus  Nazarenus  rex  Judceorum.  Hoc  ergo  Chrisli 
ex  se  nascituri  regnum  pr.xfiguravit  liic  Salo- 
mon  unctus  in  Gihon  :  Salomon  enim  ,  id  est  pa- 
cificusrex,  expressus  fuit  typusChristi ,  qui  est 
Paxnostra,  qai  fecit  utraque  unum ,  Ephes.  2.  Ih: 
scilicet  tam  Judaeos  quamgentes  inseipsouniens 
et  reconcilians  Deo.  PorroSalomonis  nomen  sibi 
usurparunt  Turcarum  Imperalores,  aSalomone 
dictiSelymietSoliuianni;  GermanorumFriderici 
(  fridericus  enim  Gcrmanice  idem  est  quod  pacis 
dives  )  ;  Gra,'Corum  Irene  (>t  Iren<'ei. 

Deni(|u(!  bis  unctus  fuil  Salomon  :  primo  ,  hic 
coram  Iribii  Jiida  siibito  et  tumultuarie  ,  ut  a 
regno  excluderel  Adoniam  ;  secuiido  ,  pubiice 


/480  COMMENTARIA  IN  F.lBIl 

coram  loio  Israclc,  ul  is  cuni  regem  acceplaret, 
quem  acl  lioc  paulo  anle  mortem  convocavit 
David  ,  qiiando  et  Sadoc  unctus  est  in  pontifi- 
cem  ,  ulexpresse  dicitur  1.  Paral.  29.  vers.  22. 
Coepil  rcgnare  Salomon  anno  mundi  2930  ,  ante 
Romam  conditam  anno269,  anteorlum  Clirisli 
1020,  juxta  tabulam  Ghronologicamquam  pric- 
fixi  Pentateuclio. 

h7.    Et  Ii\GRESSI  SERVI  REGIS  BENEDIXERUNT  DO- 

MiNO  isosTRO  REGi  David  dicentes  :  Amplificet 
Deus  ^omen  Salomoms  super  nomen  tuijm  ,  et 

MAGMFICET  THUONUM   EJUS  SUPER  TlIROiNUM  TUUM.  J 

Sciebant  hoc  Davidi  non  fore  invidiosum  ,  sed 
gratum  et  opiatum.  Optant  enim  parenies  ut 
lilii  opii)us  et  gloria  crescant ,  ac  a  se  reiicta 
superent.  Crescente  enim  gloria  filii  crescit  et 
gloria  palris.  Porro  voto  huic  populi  respoiidit 
eventus  :  Salomon  enim  Davidem  regni  ampli- 
ludine  ,  opibus  ,  deliciis  ,  magnilicentia  ,  sa- 
pientia  et  gloria  superavit  ,  at  non  virtute  et 
sanciitate  ,  saltem  in  senecta.  Sic  Honorio  Im- 
per.  accinit  Claudian.  in  quartoejus  Consuiatu  : 

Aspice  ,  complctur  votum  ,  jam  natus  adaequat 
Te  meritis  ,  et  quod  magis  est  optabile  ,  vincit. 

Et  Sidonius  Apollinaris,  lib.  8.  Epistol.  7.  Audaci 
Pracfecto  :  Deum  posco ,  inquit ,  ui  le  fdii  coiise- 
quantur ,  aut  ,  quod  viagis  decet  velle ,  trans- 
cendanl.  Vide  Senecam ,  I.  3.  de  Beneficiis,  c.  36 
et  37.  ubi  et  varia  filiorum  exempla  recenset , 
qui  parentes  suos  virtuteet  beneficiis  vicerunt, 
ac  posteros  ut  idem  faciant  adhorlatur,  addit- 
que  :  Felices  qui  vicerint  ,  felices  qui  vincentur. 
Et  causam  dat :  Natura  enim  gloriosa  virlus  est , 
et  anteire  priores  cupit. 

Porro  1.  Paral.  29.  2/i.  additur  :  Sed  et  universi 
principes  ,  et  potentes  ,  et  cuncti  fiUi  regis  David 


UM  111.  REGUM.  Cap.  II. 

dedcrunt  manum ,  et  subjecti  fuerant  Salomoni 
rcgi.  Hebr.  habetur  :  Dederunt  manam  sub  Su- 
lomone  ^-eg-e.  Vulgata  exponendoaddidit  ^^w/yec/t 
fuerunt  ,  ut  illa  porreclio  manus  fueritin  sig- 
num  subjectionis  ;  secundo,  dederunt  manum  , 
id  est ,  data  manu  fideliiaiem  promiserunt  Sa- 
lomoni  ,  ait  Lyran  ;  tertio  ,  dederunt  manum  , 
in  signum  gralulationis  et  exsullationis  ;  con- 
gratuIantesscilicetSaloinonifratri  suode  adepto 
regno. 

Et  adoravit  rex  in  lectulo  suo  ,  ]  q.  d.  David 
Deuin  adorans  laudavit  eique  gratias  egit ,  quod 
dedisset  sihi  ante  inorlem  videre  successorem 
filiuin  Salomonem  ,  sedeniem  in  throno  regio 
cum  tanto  populi  applausu. 

52.  Sl  FUERIT  VIR  RONUS  ,  NON  CADET  NE  UNUS 
QUIDEM  CAPILLUS  EJUS  IN  TEURAM  ,  ]  q.  d.  Si  AdO- 

nias  deinceps  probe  ,  fideliter  el  obedienter  se 
erga  me  gesserit ,  ut  me  regem  agnoscat ,  nec 
quid  rebellionis  contra  me  moliatur,  condonabo 
ei  quod  regnuin  invaserit ,  nec  quid  mali  ei  in- 
ferain.  Sin  autem  rursum  per  artes  et  insidias 
regnum  ambiverit  ,  puniam  eum  pro  meritis. 
Et  quia  hoc  fecit  Adonias  ,  ideo  a  Salomone  oc- 
cisus  est ,  ut  audiemus  cap.  seq. 

53.  Vade  in  domum  tuam  ,  ]  sunt  verba  Salo- 
monis  Adoniae  subofFensi  ,  ejusque  ambitionem 
castigantis  ,  ac  minitantis  si  quid  novi  moliatur 
jusluin  supplicium,  q.  d.  Ego  tibi ,  o  Adonia  , 
hac  vice  ambitionem  luam  et  injuriam  mihi  il- 
latam  condono  ;  sed  si  deinceps  quid  tale  at- 
tentaris  ,  scito  me  hujus  iiijuriae  memorem 
fore  ,  ac  te  pro  utraque  acrius  castigaturum. 
Vade  ergo  in  domum  tuam  ,  ibi  quiesce  ,  et  res 
tuas  age  ,  nec  le  publicis  regni  mei  negotiis 
immisceas  ,  alioqui  justam  meam  vindiclam 
experieris. 


CAPUT  SECUNDUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

DaVID  MORITURUS  ULTIMA  SaLOMONI  DAT  MONITA.  PrIMUM  ,  UT  DeI  PR^CEPTA  OBSERVET  ; 
SIC  ENIM  IN  REGNO  FORE  FELICEM  ;  SECUNDUM,  UT  SCELERA  JoAB  ET  SeMI  CASTIGET  ; 
TERTIUM  ,    UT    FlLllS  BeRZELLAI   SIBI    BENEFICI    GRATIAM    REPENDAT.    DeNIQUE   BIORTUO 

Davide  begnat  Salomon  ,  V.  1 1 .  Qui  Adoniam  petentem  Abisag  SIBI  DARI  IN  UXOREM 
JUBET  occiDi.  Mox,  V.  26.  Abiathar  Pontificem  cubi  Adonia  conspirantem  ablegat 
in  Anatoth,  et  V.  28.  mandat  trucidari  Joab;  denique  ,  v.  36.  Semei  sua  jussa 
violantem  necari  imperat. 


ppropinquaverunt  aulcm  dies  David  ut  moreretiir,  praecepitqiie  Salomoni 
filio  suo ,  dicens :  2.  Ego  ingredior  viam  iiniversee  terrse  ;  confortare  et 
esto  vir.  3.  Et  observa  custodiasDomini  Dei  tui  ,  ut  ambules  in  viis  ejus, 
iit  cuslodias  ca^remonias  ejus,  et  proecepta  ejus,  et  judicia  ,  et  testimonia, 
sicut  scriptum  est  in  lege  Moysi  ;  ut  intelligas  iiniversa  qnse  facis ,  et 
quocumque  te  verteris  ;  ^.  ut  confirmet  Dominus  sermones  suos  quos  lo- 


Cutus  est  de  me  ,  dicens :  Si  custodierint  filii  tui  vias  suas  ,  et  arabulaverint 
coram  me  in  verilate  ,  iu  omni  corde  suo  ,  et  in  omni  anima  sua,  non  auferetur  tibi  vir  de 
solio  Israel.  5.  Tu  quoque  nosti  quae  fecerit  milii  Joab  filins  Sarviae  ,  quee  feccrit  duobus  prin- 
eipibus  exercitus  Israel ,  Abner  filio  Ner,  et  Amasae  filio  Jether,  quas  occidit  ,  et  effudit  san- 
guincm  baili  in  pace ,  et  posuit  criiorem  pr«iii  in  balteo  suo  ,  qui  erat  circa  iumbos  ejus ,  ct 


COMMENTARIA   IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  II.  481 

in  calceamento  suo  qnod  erat  in  pedibus  ejns.  6.  Facies  ergo  jnxla  sapienliam  liiam  ,  et  non 
deduces  canitiem  ejus  pacilice  ad  inferos.  7.  Sed  el  Hliis  BtTzellai  Galaaditis  reddes  gratiam  , 
eruntque  comedentes  in  mensa  tua  ;  occnrrcrunt  enim  milii  quando  fugiebam  a  facie  Absaiom 
fratris  tui.  8.  Habes  quoque  apud  te  Semei  filium  Gera  filii  Jemini  de  lialiurim  ,  (|ui  maledixit 
mihi  maledictione  pessima  ,  quando  ibam  ad  castra  ;  sed  quia  descendit  milii  in  occursum  cum 
transirem  Jordanem  ,  ct  juravi  ei  per  Dominum  ,  dicens  :  Non  te  intcrficiam  gladio  ;  9.  tu  noli 
pali  eum  csse  innoxium.  Vir  autem  sapiens  es,  nt  scias  quae  facies  ei  ,  deducesque  canos  ejus 
cnm  sanguine  ad  inferos.  10.  Dormivit  igitur  David  cum  patribus  suis  ,  et  sepultus  est  in  civi- 
tate  David.  11.  Dies  autem  quibus  regnavit  David  super  Israel  ,  (juadraginta  anni  sunt  :  in 
Hebron  regnavit  septem  annis;  in  Jerusalem  ,  triginla  tribus.  12.  Salomon  autem  sedit  super 
thronum  David  patris  sui  ,  et  firmatum  est  regnum  ejns  nimis.  13.  Et  ingressns  est  Adonias 
filius  Haggith  ad  Bethsabee  matrem  Salomonis.  Quce  dixit  ei  :  Pacificusne  est  ingrcssus  tuus? 
Qui  respondit  :  Pacificus.  14.  Addidit(|ue  :  Sermo  mihi  est  ad  te.  Cui  ait  :  Lo(|uere.  Et  ille  : 

15.  Tu  ,  inquit ,  nosti  quia  meum  eral  regnum  ,  et  me  praeposuerat  omnis  Israel  sibi  in  regcm  ; 
sed  translatum  est  regnum  ,  et  faclum  est  fratris  mei  ;  a  Domino  enim  constitutum  est  ei. 

16.  INunc  ergo  petitionem  unam  precor  a  te ,  ne  confundas  faciem  meam.  Quae  dixit  ad  eum  : 
Loquere.  17.  Et  ille  ait  :  Precor  nt  dicas  Salomoni  regi  ( neque  enim  negare  tibi  quidquam 
potest)  ut  det  mihi  Abisag  Sunamitidem  uxorem,  18.  Et  ait  Bethsabee  :  Bene  ,  ego  loquar 
pro  te  regi.  19.  Venit  ergo  Bethsabee  ad  regem  Salomonem  ,  ut  loqueretur  ei  pro  Adonia  ; 
et  surrexit  rex  in  occursum  ejus,  adoravitque  eam  ,  et  sedit  super  thronum  sunm  ;  positusque 
est  thronus  matri  regis,  quse  sedit  ad  dexteram  ejus.  20.  Dixitque  ei  :  Petitionem  unam  par- 
vulam  ego  deprecor  a  te  ;  ne  confundas  faciem.meam.  Et  dixit  ei  rex  :  Pete ,  mater  mea  ; 
neque  enim  fas  est  ut  avertam  faciem  tuam.  21 .  Quae  ait  :  Detiir  Abisag  Sunamitis  Adoniae 
fratri  tuo  uxor.  22.  Responditque  rex  Salomon  et  dixit  matri  suae  :  Quare  postulas  Abisag 
Sunamitidem  Adoniae  ?  poslula  ei  et  regnura  ;  ipse  est  enim  frater  meus  major  me  ,  et  habet 
Abiathar  sacerdotem  ,  et  Joab  Clium  Sarviae.  23.  Juravit  ilaquc  rex  Salomon  per  Dominum  , 
dicens  :  Haec  faciat  mihi  Deus ,  et  haec  addat ,  quia  contra  aniraam  suam  locutus  est  Adonias 
verbum  hoc.  24.  Et  nunc  vivit  Dorainus,  (|ui  firmavit  me,  el  collocavit  me  super  solium  David 
patris  mei ,  etqnifecit  mihi  domum,  sicut  locutus  est,  quia  hodie  occidetur  Adonias.  25.  Misit- 
que  rex  Salomon  per  manum  Banaiae  filii  Joiadae ,  ({ui  interfecit  eum,  et  raortuus  est.  26.  Abia- 
Ihar  quoque  sacerdoti  dixit  rex :  Vade  in  Anatlioth  ad  agrum  tuum  ,  equidem  vir  mortis  es  ; 
sed  hodie  te  non  interficiam ,  quia  portasli  arcam  Domini  Dei  coram  David  patre  raeo  ,  et 
sustinuisti  laborem  in  omnibus  in  (luibus  laboravit  pater  meus.  27.  Ejecit  ergo  Salomon 
Abialhar^  ut  non  essel  sacerdos  Domini  ,  ut  impleretur  sermo  Domini  quera  locutus  est  super 
domum  Heli  in  Silo.  28.  Venit  autem  nunlius  ad  Joab  ,  quod  Joab  declinasset  post  Adoniam, 
et  post  Salomonem  non  declinasset ;  fugit  cigo  Joab  in  tabernaculnm  Doraini ,  et  apprchendit 
cornu  altaris.  29.  Nuntiatnraque  esl  regi  Salomoni ,  quod  fugissef  Joab  in  tabernaculum 
Doraini  ,  et  esset  juxta  altare ;  misitque  Saloraon  Banaiara  filium  Joiadae  ,  dicens  :  Vade  , 
interfice  eum.  30.  Et  venit  Banaias  ad  tabernaculum  Domini ,  et  dixit  ei  :  Hsec  dicit  rex  : 
Egredere.  Qui  ait :  Non  egrediar,  sed  hic  moriar.  Kenunliavit  Banaias  regi  sermonem ,  dicens  : 
Haec  locutus  est  Joab  ,  et  haec  respondit  mihi.  31 .  Dixitque  ei  rex  :  Fac  sicut  locutus  est  ,  et 
interfice  eum,  et  sepeli ,  et  amovebis  sanguinem  innocentem  qui  effusus  est  a  Joab  ,  a  me  ,  et 
a  domo  patris  raei.  32.  Et  reddet  Dominiis  sanguinera  ejus  super  caput  ejus ,  quia  interfccit 
duos  viros  justos  ,  melioresque  se  ;  et  occidit  eos  gladio  ,  patre  meo  David  ignorante  ,  Abner 
fUium  Ner  principem  militiae  Israel ,  et  Amasara  filium  Jether  principem  exercitus  Juda  :  33.  ct 
revertetur  sanguis  illorum  in  caput  Joab  ,  et  in  caput  scminis  ejus  in  sempiternnm.  David 
autem  et  semini  ejus  ,  et  domiii  et  tlnono  illius  ,  sit  pax  usqne  in  aeternum  a  Domino. 
34.  Ascendit  ilaque  Banaias  filius  Joiadae ,  et  aggressus  eura  interfecit  ,  sepultusque  est  in 
dorao  sua  in  deserlo.  35.  Et  constituit  rex  Banaiam  filium  Joiadee  pro  eo  super  exercitiim  ,  et 
Sadoe  sacerdotem  posuit  pro  Abiathar.  36.  Misit  (|UO(iue  rex  ,  et  vocavit  Semei  ,  dixitquc  ei  : 
i1i.dilica  libi  domuin  in  Jerusalera  ,  ethabila  ibi ;  et  nonegredieris  indehucat^iueilluc.  37.  Qua- 
cum^iue  autem  die  egressus  fueris  ,  et  transieris  torrcntem  Cedron  ,  scito  tc  inlcrficicndum  : 
Sxinguis  tuus  erit  super  caput  tuum.  38.  Dixitque  Semei  regi  :  Bonus  sermo  ,  sicut  locutus  est 

COr.NEL.    A    I.APIUF..       lOM.    II.  61 


^85  C0MA!ENTAI\1A  LN  LIBi\UM  III.  r.EGUM.  Cap.  H.      . 

domiiuis  meiis  rex  ,  sic  faciet  servus  tuus.  Habitavit  itaciue  Semei  iti  Jerusalem  diebus  multis. 
39.  Factum  est  autem  post  annos  tres ,  ut  fugercnt  servi  Semei  aJ  Acliis  filium  Maacha  regem 
Gclh;  nuntiatumque  est  Scmei ,  quod  servi  ejus  issent  in  Gcth.  40.  Et  surrexit  Scmei  ,  et 
slravit  asinum  suum  ,  ivit(|ue  ad  Achis  in  Gelh  ad  re(|uircndum  servos  suos ,  ct  adduxit  eos  de 
Gclh.  4i .  Nuutiatum  cst  aulcm  Salomoni  ([uod  isset  Scmei  in  Geth  de  Jcrusalem,  ct  rediisset. 
42.  Et  mitlens  vocavit  eum,  dixil([uc  ilii  :  Aonnc  testificatus  sum  tibi  [icr  Dominum  ,  et  prae- 
dixi  tihi  :  Quacum([ue  die  egressus,  ieris  huc  et  ilhic  ,  scito  te  esse  moriturnm  ?  Et  res[)ondisli 
raihi  :  Bonus  scrmo  qucm  audivi.  43.  Quare  ergo  non  custodisti  jusjurandura  Domini  ,  et 
j)ra3ccplum  quod  prseceperam  tibi?  44.  Dixitquc  rex  ad  Semei  :  Tu  nosti  omne  mahim  cujus 
libi  conscium  cst  cor  tuura  ,  quod  fccisti  David  patri  meo  :  rcddidit  Dominus  maliliam  tuam 
in  caput  tuum.  45.  Et  rex  Salomon  benedictus  ,  et  thronus  David  erit  stabilis  coram  Domino 
usque  in  sempilernum.   46.  Jussit  itaque  rex  Banaise  filio  Joiadse  ,  qui  egressus ,   percussit 


eura  ,  et  mortuus  est. 


2.  Ego  ingredior  viam  univers/E  terr/E,  ]  Id 
esl  omnium  leriigcnarum  ,  siv(;  liomiuiim  om- 
nium  in  lerra  liabiianiium,  q.  d.  Ego  lendo  ad 
morlem,uli  CcTlerihomiuesqui  lerramincolunt, 
ut  a  lerra  e  qna  psahnalns  sum  in  terram  ct 
puiverein  redcam.  Est  mcionyinia  significans 
idem  qnod  alibi  dicilur  :  Ego  Ingredior  viamuni- 
ve7'S(e  carnis ,  iA  est  viam  mortis,  quani  ingrc- 
diuntur  omnes  qui  carne  consianl.  Sahibris 
csl  hcEC  moriis  et  scpulcri  memoria ,  juxta  illud 
Eccles.  7.  ^O  :  In  omnibus  operibus  memorare  no- 
vissima  lua,  el  in  ceternum  non  peccabis.  Elcap. 
l^.  12:  Memorcslo  quoniammorsnon  tarclal,{ilc., 
teslamentum  enim  liujus  mundi  est ,  quod  oinnis 
homo  morte  morietur.  Simili  inodo  S.  Antonius 
niorilurus,  icsteS.  Alhanasio,aitdiscipii]is :  Ego 
quidem,  fiiioLi,  secundiun  eloquia  Scripturarum, 
patrum  gradiorviam.  Jam  enim  Dominus  me  in~ 
vitat ,  jam  cupio  videre  ccclestia  ,  sed  vos,  6  vis- 
cera  mea,  adinoneo ,  ne  lanli  lemporis  laborem 
repente  perdaiis.  Uodie  vos  religiosum  studium 
arripuisse  arbilramini ,  et  ccepta  voluntatis  forti- 
tudo  succrescat.  Et  S.  Paulus  piimus  Ercmila 
sub  inortcm  Dei  instinciu  visitatus  a  S.  AntoniOj 
teste  S.  Hicron.  En,  in^iuit,  quem  tanto  iabore 
qucesisli,  pulridis  senectute  mevibrisopcrit  inculla 
canities.  En  vides  liominem  pulverem  mox  futu- 
rum.  Et  paulo  post  :  Quia  dormitionis  viece  tem- 
pus  advenit ,  et  quod  semper  cupiebam ,  dissolvi 
et  esse  cum  Cliristo ,  peracto  cursu  superest  milii 
coronajustitice  ;  tu  missus  es  d  Domino,  qui  limno 
corpusculum  meum  tegas ,  imo  terrce  terram  red- 
das.  Et  S.  Maria  /Egypliaca  ad  Zosimam:  Sepeli , 
inquit,  Abba  Zosima  miserre  Marice corpuscuium. 
Redde  terra^  quod  suum  est ,  et  pulveri  adjice  pui- 
verem.  Ora  tamen  Dominum  pro  me.  El  Bailaam 
ad  Josaphat : /Voyi_/(7?n  ,  inquit,  cliarissinie  fili , 
nos  in  liac  vila  eadem  domus  ac  mensa  conjungel. 
Jam  enim  ullimam  palrum  meorum  viam  ingrc- 
dior.  Quocirca  tibifaciendnm  esl ,  ut  per  mandalo- 
rum  divinorum  observationem,  atque  in  lioc  loc.o 
ad  extremam  usque  viln'.  diem  commorationem  , 
tui  erga  me  amoris  specimen  e.vliibeas  ;  sic  nimi- 
rum  vitce  tuce  rationes  inslituens  quemadmodum 
didicisti ,  nec  unquam  abjectce  atque  ignavce  ani- 
mm  mece  memoriam  intermittens.  Mullum  ilaque 
vale  ,  atque  in  Cliristo  delectare  etexsulla;  quo- 
niam  terrena  et  interitui  obnoxia  cum  sempiter- 
nis  et  ab  interitu  cdienis  bonis  commutasli ,  ac 
propinqua  est  operum  tuorum  merccs,  ac  Jam 
jamque  adest  qui  mejxedeni  7'efert.  Ua.  Damasce- 
nus  in  eorum  hisloria. 


3.  Er  OBSERVA  cusToniAs  DoMiNi  Dei  tui.  ] 
Cuslodias,.  id  cst,  praecei)ta  quae  Deus  h  le  ct 
caetcris  observari  et  custodiri  jussit.  Patet  ex 
sequent.  Custodice  ergo  vocantur  liic  res  cus- 
lodicndie,  per  metonyiniam. 

Ut  intelligas  umvkrsa  qu/E  facis,  ]  hoc  est, 
ut  inlelligenler  et  prudcnter  agas  quaecumque 
ages  ;  iioc  cnim  signiQcat  Hcbr.  hoVJn  baskel: 
unde  Chald.  vertil,  ut  prospera  reddas  omnia 
qtice  feceris ;  alii,  ut  feiix  sis  in  omnibtis  quce  agis. 
Qui  enim  priidcntcr  sua  agit,  hic  prospcre  ea 
agit.  Priidcnlia  enim  est  mater  prosperitatis  cl 
felicilalis,  sicut  imprudcntia  infclicilatis. 

5.  Et  effudit  sanguinem  belli  (qui  scilic(!t 
polcrat  esse  causa  belli)    in  pace,  et   posuit 

CRUOREM  PR^LII  IN   BALTEO   SCO.  ClC.  ,  ET  IN  CAL- 

CEAMENTO  suo,]q.  d.  Joab proditoric occidit  Ab- 
ner  el  Amasain,  pr.-e  sc  ferens  amicum  ct  arc- 
tum  adco  eoriim  complcxum,  ul  in  complcxii 
hoc  dolose  eos  transfodicns ,  balicus  et  calcei 
ejus  sanguine  ca'sorum  tingercnlur.  Ila  Lyran. 
Vaiabl.  et  alii  :  vocat  auicm  liiiiic  sanguincin 
belii  ct  prcelii,  quia  pcriculum  bclli  erat  cx  hac 
caede  ;  ne  scilicct  totus  LsraelDavidi  rebellarci, 
vellelquculcisci  prodiloriam  hanc  csedem  suo- 
riim  diiciun  Abner  ct  Amasoe  factam  a  Joab  , 
idcoqiie  David  cum  hic  jubct  occidi.  Pairsum  -a 
belli  alludit  ad  belliim,  in  quo  juste  Abncr  occi- 
dit  Asaelcm  fratrem  Joab,  cujus  ncccm  proinde 
Joab  ultus  cst  csed(!  Abncris  ,  q.  d.  Joab  ulcisci 
voluit  sanguinem  fratris  sui  Asaelis  occidendo 
Abner,  sed  perperam  cliniquc.  Nam  Abncr  jusle 
in  bcllo  occidit  Asaelem  ;  Joab  aulcm  inique  et 
prodiioric  occidit  Abncr  in  pace,  ciiin  Abner 
jam  rcconcilialus  essct  Davidi,  imo  lolum  Ls- 
racl  ad  cum  r(>duccrct.  Qiiarc  Joab  Abnerem  et 
Amasain  in  pacc  occidit  quasi  in  praslio,  adeo- 
qucpaccm  proditoric  convcrlit  in  pr;clium,  qiio 
praelians  ct  gladium  stringcns  utrumque  frau- 
dulcntcr  occidii ,  cum  ipsi  putarent  se  esse  in 
pace,  omniaque  sibi  cum  David  ct  Joab  essc 
pacifica  ,  ob  paccm  cum  eo  initain,  idquc  proe 
se  fcrret  Joab  iitrumquc  dolose  complcxans  ct 
osculans,  qu;B  magna  fuit  Joabi  fraus,  injuslitia 
et  pcrfidia. 

6.  Facies  ergo  jnXTA  sapientiam  T'JAM  (  ut 
quoesita  commoda  occasione  ,  ct  justo  pr.ietcxtu 
eum  punias) ,  etnon  deduces  canitiemejus  pa- 
ciFiCE  AD  iNFEROs,]  q.  d.  Nou  siucs  eum  scnem 
pacificc  in  leclo  mori ,  scd  violcnta  morte  plec- 
lcs  ;  nain  anie  Clirisium  oinncs  moricntcs  des- 
cendebant  ad  infcros,  saltem  ad  limbum  pa- 


COMMEiMARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  II. 


m 


triim.  Lcx  onim  lalionis  ii  Ivge  naiin\T  divina 
et  huinana  lataesl,  ni ,  qiii  aliuni  occidit,  occi- 
ilalur. 

Dices  :  Cur  David  non  occidil  Joab,  sed  id 
mandavitSalomoni?  Resp.  Quia  cumJoabocci- 
dit  Abnerem  el  Amasam,  David  non  liabebat 
polentiam  et  vires  ad  id  sufficientes.  Necduni 
enim  in  regno  eral  plane  conrn-nialus  ,  sed  nie- 
luebatjoab,  neiscontra  se  Israelem  concitaret, 
uti  |)aulo  anle  concilarat  Abner  ;  postea  vero 
David  l)ellis  continuis  implicitus  id  facere  non 
potuit,  pra\«e)lini  fjuia  Joabo  egeba  ;necenim 
aliuin  iKibebat  lam  idoneum  quem  caslris  |)rir- 
liceret.  iMandavit  ergo  idSalomoni,  qni  plena 
pace  poiiebaiur  ,  ideoque  plena  digniiate  et 
auctorilate  poUebaL  Ila  Josephus.  Aliam  cau- 
sam,  cur  David  jusserit  occidi  Joab^affert  Theo- 
dorelus,  quia  limuit,  inquit,  ne  is  solila  usus 
nialitia  despiceret  juventutem  Salomonis  ,  el 
vel  eum  per  spccien)  benevolenlise  inlerficeret, 
sicul  praedicios  occiderat  ;  vel  aperlam  inslrue- 
rel  aciem  ,  el  divideret  Israelem  intrudcndo 
regem  A/loniam,  cui  favebat,  qui  regni  spem 
non  plane  abjecerat ,  ut  sequentia  declarabunt. 

8.   QUI  MALEDIXIT  MIHl  MALEDICTIONE  PESSIMA.  ] 

Septuag.  «Svv/jio.' ,  id  est  doloiosa,  ChM.  ama- 
ra  ;  Uebr.  est  nyiCJ  nimrescet,  quod  Hebraei 
apud  S.  Hieronym.  sic  explicant ,  ut  per  quin- 
que  liiteras,  qujbus  ha?c  vox  constat,  quinque 
convicia  qua3  Semei  jecit  in  Davidem,  signifi- 
cenlur.iNiiniriini  perprimam  nwn  significeisix*^ 
hoeph,  id  esl  aduller,  propter  adulterium  cum 
Bethsabee  ;  per  secundam  mem  iiNTCMoabi, 
iii  *^f-  -^'^''^^'fa  '  t^o  quod  David  ex  ignobili  Rulh 
Moabilide  genus  duceret  ;  per  tertiam  resh  , 
ni"""!  rolhseach  ,  id  est  homicida  ,  propler 
Uriam  et  loi  alios  e  medio  sublalos  ;  per  quarlain 
tsude ,  y^^'j  tsarva  ,  id  est  leprosus  ,  eo  (|uod 
David  jain  non  aliter  ejeclus  ex  urbe  videretur 
quam  soU-ant  leprosi  ,  quorum  consorlium 
omnes  borrenletexseeraiilur ;  per  quinlanWa», 
nzy.n  designalur  lohubu  ,  quod  abominabile 
significat. 

i\Oi\  TE  TNTEUFiciAM  GLADio.  ]  Hinc  palct  Davi- 
dem  ciin)  dixit  Semei  :  !\on  morieris ,  non  plc- 
nani  ei  dedisse  veniam  et  impunitalem,  sed 
limitalam  etrestrictam  adtempus  viloe  Davidis, 
q.  d.  Kgonon  inlerriciam  le,  peromnem  vit:im 
nieain  tibi  condonabo  vilam  ;  sed  posl  morh  m 
meam  cave  tibi,  quia  Salomon  filius  meus  nieo 
inslinctu  quaret  occasionem  tuum  scelus  et 
maledictum  casiigandi:  cum  enim  hsec  promis- 
sionoii  sit  debita,  sed  graluila  etliberalis,  ex 
menle  proniiiienlis  inlerpretanda  el  limitanda 
est,  ait  Abulensis.  Commendat  ergo  David  li:c 
Salomoni  jusiiiiam  in  omnes,  sed  praeseiiim  in 
malencos,  quos  ipse  hucusque  clementer  vi- 
vere  permiseral,  ut  nunc  ipse  salisiaceret  jusli- 
tiee  ;  (juae  in  sua  clenienti  permissione  tacile 
intelligebalur  ,  juxta  illud  Psalm.  71.  1.  Dcas 
judicium  tuiim  regi  da ,  et  Justitiam  tuam  fUio 
regis. 

10.  DORSIIVIT  IGITCR  DaVID  CUM  VATRIBUS  SCIS, 
ET   SEPULTUS    EST    IN    CIVITATE    DAVID,  ]    puta     ill 

Sion  dormivit.  S.  Scripiura  mort<;m  vocat  som- 
num,  ob  fidein  et  spem  r('surrectionis.  Nani  in 
diejudicii  a  morle  quasi  e  somno  evigilabiiiiiis 
ad  ^  iiam  aeternam.  liiiic  |)ia  fidelinm  consuetudo 
habel ,  ut  cum  quis  morilur  dicanl :  Obdormivit 
in  Domino. 
Porio  Josephus  in  fine  lib.  7.  Davidi  hoc  dat 


elogium  quasi  epitaphium  :  Da\idfuitv(V  opU- 
muset  vnuiibiis  virlalibus  prcediLus ,  quasregem 
tot  gcnlitim  iucolumilali  prospicientem  habere 
oporlcbat.  [\amforlis  erut,  ul  nemo  alius  :  el  in 
ccrlaminibus  pro  subjeclorum  lutela  susceptis 
primus  se pcriculisobj iciebat ,  exemplo  snomililem 
ad  prceciara  facinora  excilans ,  et  non  tanquani 
dominus  pro  imperio  ad  officium  cogens.  Idem  in 
consiliis  prudcntissimus  ,  el  egregie  callens  quid 
iti  prcesensquidve  in  futurum  conducerct.  ^ld  ha'c 
sobrius,  mitis,  benignus  erga  calamitosos ,  j ustus, 
humanus  :  quce  quidem  prcecipucB  sunt  regum  vir- 
tutes  ,  nec  in  tanta  potestate  unquam  ab  a^quilale 
deflexit ,  nisiquod  ad  Urice  uxorem  altinet.  Tan- 
tas  prcetcrea  divitias  reliquit,  quuntas  nullus 
cUius  rex  ,  vei  Hebrceorum  ,  vet  aliarum  gen- 
lium. 

DesepuUura  dcinde  ejusdem  iia-c  illico  sui)- 
jicit  :  Sepelivil  eum  Salomon  Hierosolymis  mag- 
nifice ,  prceter  solemnia  Ula  in  regum  funcribus , 
itlalis  eliuni  in  monumcntum  ejus  maximis  divitiis, 
quarummagnitudinem  facilesit  conjectare  ex  hoc 
qiiod  diccmus.  JSam  post  annos  mccc  Hyrcanus 
pontifexoppugnatus  ab  Antiocho  cognomine  Pio, 
Demetrii  fUio,  volens  pecuniain  ei  dare,  ut  ab- 
ducto  exercitu  obsidionem  solveret,  nec  valens 
cUiunde  sumere,  apertacella  monumenti  Davidis, 
et  prolatis  inde  tribus  talentorum  miUibus,  eo- 
rumque  parte  Antioclio  numerata,  oppugnationis 
periculo  se  exemit ,  sicut  et  alibi  indicavimus.  Ac 
rursumpost  multos  annos  elapsos  Herodes  rex  aUa 
cella  aperla  magnum  pecunium  sustulit :  ad  locu- 
lostamen,  qiii  regum  cineres  continebant ,  neuter 
eo)um  pervenit.  Singulari  enim  arte  ilaerant  sub 
terram  conditi,  ul  ab  ingredientibus  monumen- 
tum  inveniri  ncquirent.  Verum  horuin  fides  sil 
penes  Josephum  :  lot  enim  talentorum  multi- 
tudo  in  sepulcrum  defossa  videtur  pene  incre- 
dibilis;  ac  cellae  eam  aegre  capere  potuissent. 
Porro  1.  Paral.  29.  28.  de  Davide  dicitur:  Et  mor- 
tuiis  est  in  seneclute  bona,  pknus  dieriim,  et  di- 
viliis,  et  gloria.  Fuit  enimipse  regum  omnium 
idea  etexemplar,  ideoque  in  omnibus  fere  typus 
Chrisli,  uli  jier  singula  fuse  oslendit  nostcr  Sa- 
lianus  anno  niundi  .S021,  numer.  92.  et  seq.  Vide 
elogia  Davidis  Eccles.  hl.  v.  2.  et  scqq.  ubi  ca- 
deu)  explicui. 

17.  Ut  det  mihi  AmsAG  Sunamitidem  uxorem.  ] 
rueral  Abisag  uxor  Daviciis  legis  :  unde  eam 
posiulal  Adoniasfilius  Davidis,  utper  eani  quasi 
reginam  evadat  ad  regnum,  et  a  populo  sibi 
favenie  acclametur  rex.  Consilium  hoc  Adoniae 
suggessisse  Joab,  qui  ejus  partes  fovebat,  erat- 
(|ue  vir  sagax  et  callidus,  censenl  Tlicodor. 
Hugo,  Abulensis,  Dionysius;  Joab  enim  sibi  a 
Salomone  n)eiue))ai,  el  merito,  uti  mox  pale- 
hii. 

Oufcres  :  O"omodo  Adonias^aiisus  est  petere 
uxorem  patris  sui,  cum  id  veletur  Levit.  18.  7? 
Resp.  Joseplius,  Cajeian.  et  Serarius,  ibi  lan- 
iiim  velari  ne  quis  uxorem  ducat  illam  (\use 
C(>gnila  esl  a  palre.  Abisag  autem  non  fuit  cog- 
iiila  a  Davi(U',  sed  niansit  virgo.  Unde  ejus  ma- 
irimonium  illa  Levit.  lege  non  fuisse  vetiliim. 
Ut  ut  est,  Adonias  hujus  legis  ignaius  videliir 
pulas>=(5  1)0C  imatrimoniiim  esse  licitum  ,  aut 
certe  amore  pulrliriludinis  Abisag,  el  aiiibi- 
tionc  regnandi  excacatus  illam  parvipendil. 

Porro  an  jure  nattirac  licitum  ratumqiie  sit 
malrinioniuin  lilii  ducenlis  uxorem  palris,  va- 
rice  sunl  Docloriim  s(-iilentiae.  Nam  iioster  '1  ho- 


hSk 

mas  Sanchez  lib.  7.  de  iniped.  aialrimon.  disp. 
66.  docet  malrimonium  in  primo  gradii  affini- 
talis  in  linea  recla ,  |)ula  soceri  cum  nuru,  vel 
socrus  cum  genero,  non  esse  irritumjure  na- 
lur.^e,  ideoque  esse  dispeiisabilc;.  Probal,  quia 
lale  fuisset  matrimonium  Adoniae  cum  Abisag 
uxore  patris  sui  Davidis.  Si  enim  lioc  fuisset 
irritinn,  ulique  Adonias  non  posiulasset  illam 
sibi  in  uxorem.  Citat  Sanchez  in  hanc  senten- 
tiam  S.  Thomam,  Alensem,  Abulensem,  Ga- 
brielem,  Tapperum,  et  plures  alios. 

Ex  adverso  Bellarm.  Hb.  1.  de  Malrim.  c.  28. 
docet  matrimonium  tale  esse  irritum  jurae  na- 
turae  et  indispensabile,  quia  nunquam  in  eo  dis- 
pensatum  iegimus.  Est  enim  plane  contra  ho- 
neslatem  naturalem  et  pudorem  paternum 
maternumque.  Idem  tcnet  P.  ^gidius  Coninclc , 
(jui  cx  Josepho  a  Costa  lib.  6.  [ndic.  cap.  21. 
narrat  PauUim  IV.  Pontifex  cum  concilio  Li- 
mensi  ita  decidisse,  scilicet  ut  hidi  Peruani, 
qui  matrinionium  conlraxerant  cuni  noverca 
vel  cum  nuru,  uon  admitterenlur  ad  Baptis- 
mum,  nisi  prius  solverent  tale  matrimonium, 
velut  jure  naturae  irritum.  Ad  Abisag,  respon- 
det  Bellarmin.  primo,  illam  non  fuisse  uxorem 
Davidis  ;  non  enim  in  Script.  vocatui-  uxor,  sed 
tantum  calefaclrix  senis;  secundo,  si  fuituxor, 
Adoniam  illicite  petiisse  uxorem  ,  utpote  con- 
tra  legem,  Levit.  18.  vers.  7  et  15.  ideoque  justea 
Salomone  jussum  occidi  :  plus  enim  hic  valere 
debet  sententia  Salomonis  regis  sapieniissimi , 
(luam  postulatio  Adonise.  Hanc  sententiam  se- 
quitur  Paludanus  ,  Sotus  ,  Valentia  ,  Navarr. 
Covarruv.  Sylvester,  Vasquez  et  plurimi  alii, 
quos  citat  Sanchez  loco  citato  et  ^Egidius  Co- 
ninck,  dispul.  32.  de  Imped.  malrimon.  dubio/i. 
conclus.  3. 

Problema  ergo  est,  an  malrimoniimi  soceri 
cum  nuru,  vel  generi  cum  socru  sit  jure  natu- 
rae  irrilum.  Utrimque  enim  sunt  graves  aucto- 
res  ,  his,  et  quidcm  pluribus  asserentibus  ,  illis 
negantibus.  Ulraque  ergo  sententia  probabilis 
est,  etulramque  in  praxi  sequi  potest  Ponlifex, 
ut  in  eo  vel  dispenset,  si  justa  praegnansque 
causa  subsit  ;  vel  dispensationem  neget,  sicut 
hucusque  negavit  (etquidem  adhuc  recenter 
his  diebus,  quibus  Roma3  versor)  ob  rei  inde- 
centiam  ;  certe  publicum  hujus  dispensationis 
non  exstat  exemplum,  quod  sciam. 

Illud  certum  est  apud  omnes  matrimonium 
hocjure  naturcne  vetari ,  ac  multo  magis  lege  ve- 
leri,  ut  patet  Levit.  18.  15.  etc.  20.  l^.  et  Deut. 
27.  vers.  20.  Quare  Adonias  volens  hanc  legem 
violare,  juste  a  Salomone  repelU  et  |)lecli  po- 
tuit  ac  debuit,  prieserlim  quia  per  hoc  tacite 
ambiebat  regnum.. 

Multo  magis  jurc  naturae  vetitum  et  irritum 
ost,  ideoque  indispensabilc  malrimonium  in 
primo  gradu  consanguinilalis  linete  rectae  ,  ut 
si  pater  velit  ducere  filiam ,  vel  mater  suum 
filium,  utiomnes  doctores  docent.  Quocircaab 
Ecclesia  colitur  et  celebratur  S.  Dymphna,  quae 
cum  essetfiliaregis  Hiberni;e,  abeo  ob  formam 
in  conjugem  appetita,  cum  Ipsa  id  constanter 
abnueret,  a  patre  gladio  obtruncata  pro  cas- 
lilate  Martyr  occubuit,  cujus  sanctitaiem  Deus 
multis  illustravit,  et  etiamnum  illustrat  mira- 
culis ;  unde  niagnus  energumenorum  et  mania- 
corum  ad  sepulcrum  ejus  (  quod  Geelae  in 
Brabantiaexslal)  ostcoucursus,  uti  oculis  meis 
conspexi. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  111.  REGUM.  Cap.  II. 


Infamis  igiturci  porcina  fuit  responsio  illius 
aulici  et  adiilatoris,  qui  Henrico  VIII,  Angliaj 
regi,  volenti  ducere  AnnamBolenam  (quam  ejus 
esse  (iliam  spuriam  vchemens  erat  suspicio) 
rogatiis  quod  et  quale  peccatum  foret ,  si  quis 
matrem  cognosceret  et  (^jus  filiam,  respondit  : 
Tale,  ac  si  quis  pullum  comedal  cum  gallina. 
Sed  Deus  contrarium  ostendit,  cum  Henricum 
toiamque  Angliam  ob  hoc  conjugium  gravissi- 
me  adlixit,  omnemque  Henrici  prosapiam  fun- 
ditus  exstinxit.  Ita  Sanderus,  lib.  1.  de  Schism. 
Anglic. 

19.  Et    SURUEXIT  REX    IV   OGCURSUM     EJUS,    ADO- 

R.wiTQUE  E/VM,  ]  sc  ei  incUuando,  et  reveren- 
tiam  filialem  exhibendo.  Privatim  cnim  eam 
excepit  et  honoravit  ut  matrem.  Nam,  ut  ait 
Taurus  Philosophus  apud  Gellinm,  lib.  2.  c.  2  : 
Privatlm  inter  filitim  maglstratum  et  patrem  pri- 
valum  publici  honores  ccssant ,  nalarales  et  ge- 
naini  exoriuntur.  Secus  faciendum  in  publico. 
Unde  Gellius  ibidem  laudal  filium  Fabii  Maximi, 
qui  Consul  existens  ,  ac  patri  Proconsuli  in  pu- 
blica  via  occurrens,  jussit  eum  ex  equo  descen- 
dere  ;  atqueFabius  imperio  filii  paruit,  eumque 
collaudavit,  cum  imperium,  quod  populiesset, 
retineret. 

Hinc  apud  Persas  filio  coram  matre  sedere 
non  licebat,  nisi  illa  annuente.  Unde  Alexander 
Magnus  Darii  matnmi  Sisigambim,  quam  cole- 
bat  ut  matrem,  sic  aUoquitur  apud  Curlium,  lib. 
5  :  Quoties  ad  leveni,  donec  ut  consedereni  annue- 
res,  restili, 

20.  Pete,  mate(\  mea  :  neque  emm  f.\s  est  ut 
AVERT.\M  FACiEM  TUAM.  ]  Hcbr.  reverti  faciem 
tuam,k\  est,  ut  te,  tuamque  faciem  confun- 
dam  et  pudore  afTiciam  negando  quod  postulas. 
Cum  enim  quid  alicui  negatur,  ille  confusus 
faciemsuam  retraiiit,  avertit,  et  domum  redit. 
Promittit  Salomon  omnia  se  couj^ysSurum,  qiige 
maier  postulabit;  intellige,  si  cequa  et  utilia  pos- 
tiilet :  non  autein  si  sibi  matrique  noxia.uli 
orat  de  danda  Abisag  uxore  Adoni;o. 

Si  Salomon  oinnia  matris  posiulata  implel , 
multo  magis  Christus  concedit  malri  suai  om- 
nia  quae  pro  nobis  supplicando  polit.  IUam 
ergo  adeamus,  et  per  illam  omnia  impetrabi- 
mus.  Nec  enim  Christus  confundot  ot  pude- 
faciet  faciem  matris  siue,  uti  siepe  inculcat 
S.  Bernardus;  nec  enim  ipsa  aliquid  petit  aut 
peterepotesl,  quod  sit  praeler  dignitalem  filii  et 
stiam. 

22.  PosTULA  Ei  ET  REGNUM,]  q.  d.  Si  poslulas 
Abisag  dari  uxorem  Adoni;e ,  postulas  ei  reg- 
nuni.  Ipse  enim  ambit  uxorem  patris  nostri 
regis  Davidis,  ut  per  eam  quasi  reginam  eleve- 
tur  in  celsitudiDom  regiam,  fiatque  rex  ;  prae- 
sertiin  quia  ad  hocei  auxiliantur  Abiatliar  Pon- 
tifox  ,  et  Joab  dux  militiae.  Ita  Ruperlus  ct 
alii. 

25.  MisiTQUE  REX  Salomon  per  manum  Banai^e,  ] 
hoc  ost,  misit  Banaiam,  ut  per  manum  ojiis 
occiderotiir  Adonias.  Est  hebraismus.  Cajolan. 
assorit  Salomonen  peccasse  tomeritate  judicii , 
quod  unico  judicio  fratrem  laesae  m;ijestalis 
clamnarit,  nisi  tamen  id  moris  fuorit.  Al  vel 
unicum,  aitSerarius,  si  id  cortum  sit,  hodie 
suITiciat,  pr.Teserlim  ubi  periculum  est  rogi ,  ne 
regno  ab  aemulo  privetur,  utihicerat.  Adde  Sa- 
lomonem  hic  punivisse  primam  regni  invasio- 
nem  factam  ab  Adonla,  qua  so  curaverat  ungi 
ct  coroi^iari  regem.  Licel  eniiu  Salomou  illam 


COMMENTARIA  IN  LIBP, 

«■i  condon.Tssel,  tnmen  id  fecil  sub  condilione, 
,si  tloinceps  sibi  forel  fideiis  ,  ac  donii  qiiicle  sr 
eonlinens  nullam  deiiiceps  an)])ilionis  el  affec- 
lali  regni  de  se  darel  suspicionem;  quod  si 
illam  darel ,  puniretur  non  lantum  ob  suspicio- 
nem ,  sed  el  oh  invasionim  regni  pr.Tterilam. 
Adonias  autem  poslulans  Abisag  uxorem,  jus- 
lam  dedit  Saionioni  occasionem  suspicandi  ip- 
sum  rursus  ambire  regnum.  Cur  enim  invere- 
cunde  et  arroganter  contra  legem  natura)  et 
(livinam  poslulal  reginam  uxorem  patris  sui  , 
nisi  ut  per  eam  ihronum  patris  occupet,  fial- 
que  re\  ?  quare  jure  merilo  plexus  est  a  Salo- 
mone.  Timebal  enim  Salomon  eum,  ulpole 
ambiliosum  el  inquielum  ,  seniper  res  novas 
moliturum,  el  ad  regnum  jure  primogenilune 
sibi  debitum  aspiralurum  :  quare  se  eo  vivente 
nunquam  in  regno/ore  securum.  Occidit  ergo 
eum  ut  sibi  securitalem  et  reguo  quietem  pa- 
reret.  Vide  liic  rursum  quam  Davitl  infelix  fue- 
ril  in  filiis.  Amnon  enim  vitiavit  Tbamar,  Ab- 
salom  eum  occidit  et  palri  rebellavit,  Adonias 
ambivit  regnum,  ideoquea  fralre  interemptus 
esl.  Fuit  hacc  poenu ,  el  pceuilenlia  Davidi  ob 
adullerium  et  homieidium  Uriae  a  Deo  inllicta  , 
2.  Reg.  12.  10.  diceute  :  Quamobrtm  non  recedel 
gtadius  de  domo  laa.  En  modica  brevisque  vo- 
luptas  quantas  ei  peperit  clades,  acquanlarum 
calamitalum  posl  se  syrma  caudamque  pro- 
traxit. 

26.  ABIAXnAR    QUOQUE    SACERDOTI    (  ponlifici    ) 
DIXIT  KEX  :    VaDE  1N    AiNATUOTH  AD    AtlRUM  TUUM , 

EQuiDEM  viR  MORTis  ES,  ]  q.  d.  Mcrcris  occidi, 
quia  conlra  me  conspirasti  cum  Adonia,  eum- 
quein  regemunxisti.  Egolamen  te  nonoccidam, 
quia  ponlifex  Davidipatri  meofidelis  exstitisli  ; 
sed  tantum  a  Jerusalem  teablegabo,  ne  in  ea 
rursum  res  novas  inier  fralres  et  cives  meos 
conlra  me  moliaris.  Vade  ergo  ad  agrum  luum 
in  Anathoth,  ihique  quiesceet  res  luas  age,  nec 
rebus  meis  et  regni  le  deinceps  immisce.  Porio 
lioc  ipso  Salomon  indirecteexaucioravit  etpri- 
vavit  Abiathar  pontificatu ,  quia  ponlifex  debe- 
bai  residere  Jerosolymis,  ut  sacerdotes  in  lem- 
plo  ministrantes  dirigeret,  Synagogae  et  concilio 
Sanhedrim  praesideret ,  regi  foret  a  consiliis  , 
popuhimdoceret,  etc.  Quare  ablegato  Abiathar, 
Salomon  surrogavit  ei  Sadoc. 

27.  Ut  IMPLEnETDR  SERMO  DEI,  QUEM  LOCUTUS 

KST  SUPER  DOMUiki  Heli  in  Silo.  ]  1.  Rcg.  2.  30.  ubi 
Deus  minaiur  HeU  et  posteris  ejus  privationem 
vitte,  ieque  ac  ponlificatus  ,  addilque  vcrs.  85: 
El  suscilabo  milii  sacerdolem  fidelem ,  scilicet 
Sadoc.  Igitur  Salomon  virsapiens  usushac  oc- 
casione  rebcllionis  Abialhar,  ex  Dei  instinctu 
has  ejus  contra  Heli  minas,  liocque  ejus  de  Sa- 
doc  in  poniificatum  restituendo  promissum  im- 
plevit,  itaque  pontificatum  a  familia  Ithamar  et 
Heli ,  ex  (|ua  erat  Abiathar,  ad  prima^vam  el 
genuinam  Eleazar  stirpem,  ex  qua  erat  Sadoc, 
reduxit.  Fecit  hoc  in  poenam  peccatorum  tiuii 
Hcli ,  lum  Ahiathar  ;  hic  enim  reus  erat  capilis 
et  laesae  majeslalis,  quia  faveral  Adoni.-e  conlra 
Salomonem  ,  qui  a  Deo  et  a  patre  Davidc  consli- 
lutus  erat  rex  :  quarc  eumt^jccil  inexsilium,  sed 
honeslum  ;  misil  enimeum  in  palriam  adpra- 
dia  8ua,ul  ibi  vitam.quam  eicondonabat,  quietc 
iraducerel.  Nemo  ergo  hinc  conchulat  Impera- 
lores  ct  Reges  habere  jus  in  Pontificcs,  ut  eos 
cieare  et  exauclorarepossinl.  Nani  Salonion  ex- 
aucloravit  Abiaihar  auclorilale  non  sua,   sed 


UM  III.  REGUM.  Cap.  II.  6S6 

Dci.  Deus  enim  primitus  Aaroni,  indequc  Elea- 
zaro  (|uasi  primogenito,  ejusquc  postcris  pon- 
tificatum  assignarai.  Inde  dcviavit  pontificalus 
ad  Heli ,  (lui  erat  ex  llliamar,  jussil  ergo  Deus 
eum  reduci  ad  familiam  Eleazar,  puta  ad  Sa- 
doc ;  id(|ue  fecit  Salomon  inslinctu  jussuque 
Dei  ,  non  ul  Rex ,  sed  ut  Propheia,  ut  divinse 
justitise  exsecutor,  uti  ostendit  Bellarm.  lib.  2. 
de  Poniif.  cap.  29.  Adde,  nunc  in  lege  nova 
longe  sanctior  et  sublimior  esl  ponlificatus  , 
quam  fueritinlege  veteri  :  quare  etiamsi  tunc 
pontifex  fuisset  subdilus  regi  ,  ut  censet 
Ahulcnsis,  jam  lamen  non  est,  quia  Pontifex 
esl  jam  vicarius  Christi ,  qui  est  Rex  regum  ,  et 
Dominus  dominantium.  Vide  dicta  Numer.  27. 
21. 

28.  VeMT  AUTEM  NUNTICS  AD  JOAB,  (CO)  QUOD 
JOAR  DECLINASSET  POST  AdONIAM,    ET  POST   SaLO- 

monem  isON  DECLiNAssET,  ]  ita  lcgcndum  cum 
Hebr.  Chald.  Septuag.  Romanis  et  caeleris  :  pei- 
peram  ergo  in  regiis  et  aliis  nonnuUis  legitur  : 
Fenit  aulem  nunlius  ad  Salomonem.  Sensus  est 
q.  d.  Venii  nuntius  ab  Joab,  nuntians  ei  occi- 
sum  esse  Adoniam,  ut  ipse  qui  faverat  Adoniie, 
et  cum  eo  contra  Salomonem  conjurarat,  fuga 
sibi  consuleret,  ne  ipse  quoque  ut  socius  et 
particeps  conjuialionis  Adoniae  occideretur  a 
Salomonc. 

PosT  Salomonem,]  iia  legendum  cumSeptuag. 
Roman.  et  caeleris.  At  vero  Hebr.  etChald.  jam 
habent,  post  Absalomem,  quod  Valabl.  sic  expli- 
cat,  q.  d.  Joab  etsi  initio  fuerit  Davidi  fidelis  , 
nec  declinarii  posl  Al)saloinem  ;  tamen  postea 
fuil  infidelis,  quia  ciim  Adoniaconjuravit  conlra 
Salomonem  ,  qui  a  Davide  constilutus  erat  rex. 
Alii  censenl  Salonionem  vocari  Absulomem,  eo 
quod  Absalom  Ilebr.  idem  sil  quodpater  pacis: 
Salonion  vero  idem  sit  (luod  pacificus,  ideoque 
paler  et  arbiier  [jacis.  Sic  Ochosias  per  meta- 
thesin  dictus  est  Joacliaz. 

Verisimilius  est  Hebr.Ta  et  Chald.  moderna 
esse  corrupta  ,  ac  S.  Ilieron.  in  Hebrseopro  poA^ 
Absalome77i ,  ]ijg\ss(i  post  Salomonem.  Sic  enim 
legerunt  Septuag.  et  antithesis  id  exigit.  Ita 
Sanchez. 

30.  NoN  EGREDiAR.  ]  Spcrabat  Joab  quod  loci 
sanctilas  eum  tularetur,  nec  Salomonis  religio 
permitteret  eum  ihidem  occidi ,  ideoque  eo 
egredi  noluit.  Sed  euni  fefellil  0|)inio  :  ob 
scelerum  enim  atrocitatem  ibidem  occisus  esl. 

31.  FaC  SICUT  LOCUTUS  EST  ,  ET  INTERFICE  EUM,  ] 

m  Tabernaculo,  ex  quo  Joab  egredi  nou  vull, 
sed  in  eooccidi  et  mori.  Homicida  enim  volun- 
tarius,  qualis  eiat  Joab,  dolose  occidens  Abner 
et  Amasam  ,  non  gaudebalimpuniiate  et  immu- 
nitate  loci  sacri^juxta  illud:  Si  quis  per  indus- 
triam  occiderit  proximum  suum  et  per  insidias , 
abaltari  meoevelles  eum,  ul  moriatur,  Exodi  21. 
IZi.  Multo  magis  id  sancitum  est  lege,  non  di- 
vina  ,  sed  humana  in  novo  Testamento  ,  in  qua 
Chrisliani  sanctiores  esse  debeni  Judaeis^  et  ab 
homicidio  sponlaneo  magis  alieni.  Vide  c.  incer 
alia,  de  Immuhitale  Ecclesiarum,  ac  Franc. 
Suarez,  tracl.  de  Immunit.  Ecclesiasl.  c.  9ell0. 
Porro  lunc  non  crat  laia  lex  quod  Tahernacu- 
lum  pollueretur  caede  humuna  ,  sicut  jam  lala 
est  ut  Ecclesia  (lirisliana  ,  in  qua  commissa  est 
csedes  ,  censeatur  polluta  ,  iierumque  debeat 
benedici.  Necjusie,  aiiSalianus,  fusosanguine 
profanari  polerat  allare  illud,  quotl  perpeluo 
solcbal  sanguine  crucnlari  :  loia  loci  violalio 


hS6  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  III. 


consisiebat  in  vi,  quae  directe  loci  privilegium 
irriiabal;  indeenim  Asyla  dici  certum  est,  quod 
ab  eorum  quasi  sinu  r(!0s  abslraliere  non  lice- 
cerel.  Ideoque  recle  credidit  Salomon  |)erinde 
esse  Joabum  ad  aram  occidere,  vel  eum  inde 
extractnm  alibi  jugulare  ;  ulrovis  enim  modo 
locns  violabatur,  nisi  legis  dispensatio  interve- 
nisset,  qnae  hic  ob  sceierum  enormilatem  non 
requirebalur,  ntdixi. 

tik.  REDDIDIT  DOMINUS  MA.LrriAM  TUAM  Ii\  CAPUT 

TUUM, ]  q.  d.  Fecit  Deus  ut  poena  mulitiae  et  ma- 
ledictionis,  qua   maledixisli  palri  meo  Davidi, 


tua  te  sententia  condemnaris,  et  Iranseundo 
Jordancni  reum  mortis  effeceris.  Diiplici  ergo 
tilulo  Semei  rens  erat  moriis.  Primo ,  quod 
Jordanem  contra  praeceptuin  Salomonis  snb 
poena  niortis  datum  et  a  se  acceptatum  trans- 
gressus  esset.  Ita  Tiieodor.  Josephns,  Serarius 
et  alii.  Secundo,  qnod  Davidi  maledixisset,  et 
hoc  maxime  hic  pnnire  ex  patris  proecepio  in- 
tendebat,  Salomon  ;  sed  tamen  quia  David  pa- 
ter  per  omnem  snam  vitam  ei  veniam  dederat, 
noluil  Salomon  eam  a  patre  datam  simplicilei- 
mntare,  sed  honesta  conditione  limitare,  quam 


in  caput  luum  noxium  rccideret.  Ita  enim  om-     quia  violavit  Semei,  liinc  Salomon  veniam  pa 
nia  disposuit,  ut  tu  poenam  mortis  a  me  libi     tris  abrogavit,   ac   Semei   culpam   et  poenam 
propositam  ,  si  Jordanem  transires,  acceptans,     revocavit. 


GAPUT  TERTIUM. 


SYNOPSIS  CAPITIS. 


SaLOMON  POSTULANS  A  DeO  SAPIENTIAM  l3IPfiTRAT.  MoX  ,  V.  1G.  LITEM  DUARUM  PUERPE- 
RARU3I  DE  FILIO  VIVENTE  LITIGANTIUM  MIRA  SAGACITATE  DIRIMIT,  ITAQUE  SUMiMAM  SIBI 
AUCTORITATEM  ET  GRATIAM  APUD  OMNES  CONCILIAT. 

IiONFiRMATUM  est  igitiir  regnum  in  manii  Salomonis ,  ei  affinilate  conjunctiis 
|est  Pliaraoni  regi  ^Egypti  ;  accepit  namque  filiam  ejus ,  et  adtluxit  in  civi- 
.>^^iatem  David ,  donec  compleret  sedificans  domum  suam  ,  etdomum  Domini, 
'"Met  niurum  Jerusalem  per  circuitum.  2.  Atlamen  popuhis  immolabat  in 
excelsis ;  non  enim  sedificatum  erat  templum  nomini  Domini  usque  in 
diem  illura.  3.  Dilexit  autem  Salomon  Dominum  ,  ambulans  in  praeceplis 
M'David  patris  sui  ,  excepto  quod  ;n  excelsis  immoiabat  ,  ot  accendebat 
tbymiama.  4.  Abiit  itaque  in  Gabaon  ,  ut  immolaret  ibi ;  iilud  quippe  erat  excelsum  maxiraum  : 
mille  hostias  in  holocaustum  obtulit  Salomon  super  allare  iiliid  in  Gabaon.  5.  Apparuit  autcm 
Dominus  Salomoni  per  somnium  nocte,  dicens  :  Poslula  quod  vis  ut  dem  tibi.  G.^Et  ait  Salo- 
mon  :  Tu  fecisti  cum  servo  luo  David  palre  meo  misericordiam  magnara  ,  sicut  ambulavit  in 
conspeclu  tuo  in  veritate,  et  justitia,  ct  reclo  corde  (ecum  :  custodisti  ei  misericordiam  tuani 
i^randem  ,  et  dedisti  ei  filium  sedentem  super  thronura  ejus,  sicut  est  hodie,  7.  Etnuiic,  Dominc 
Deus ,  tu  regnarc  fecisli  servum  tuum  pro  David  palre  meo  ;  ego  autem  sum  pner  parvulus , 
et  ignorans  egressum  et  introilura  meum.  8.  Et  scrvus  tuus  in  medio  est|)opuli  quem  elegisli  , 
populi  infiniti ,  qui  nuraerari  et  supputari  non  potest  prae  multiludino.  9.  Dabis  ergo  servo  tiio 
cor  docile ,  ut  populum  tuum  judicare  possit ,  ct  discernere  inter  bonnm  et  malum  ;  quis  enim 
polcrit  judicare  populum  istura  ,  populum  tuum  hunc  multum  ?  10.  Placuit  crgo  sermo  coram 
Domino  ,  quod  Salomon  postulasset  hiijnscemodi  rem.  11 .  Et  dixit  Dominus  Saloraoni  :  Quia 
postulasti  verbura  hoc  ,  et  non  petisti  tibi  dies  multos ,  ncc  divitias ,  aul  animas  inimicorura 
tuorum  ,  sed  postulasli  tibi  sapientiara  ad  discernendnm  jndicium  ,  12.  ccce  feci  tibi  secundum 
sermones  tuos ,  et  dedi  tibi  cor  sapiens  et  intelligens,  in  tantnm  ut  nulius  ante  te  similis  (nl 
fuerit,  nec  post  te  surrecturus  sit.  13.  Sed  et  haec  quae  non  postulasti  ,  dedi  libi  :  divitias 
scilicet ,  et  gloriam  ,  ut  neino  fuerit  similis  tui  in  regibus  cunctis  retro  diebus.  14.  Si  autem 
ambulaveris  in  viis  meis  ,  et  custodieris  praecepta  mea,  et  mandala  mea,  sicut  ambulavit  pater 
tuiis ,  longos  faciam  dies  tuos.  15.  Igitur  evigilavit  Salomon  ,  et  intellexit  (juod  esset  somnium  ; 
cumque  venisset  Jerusalem  ,  stetit  coram  arca  fjederis  Domini ,  et  obtulit  holocausta  ,  et  fecit 
victimas  pacificas  ,  et  grande  convivium  universis  faraulis  suis.  16.  Tunc  venerunt  duae  mu- 
liercs  moretrices  ad  regein  ,  steteruntquc  coram  eo ;  17.  quarum  una  ait  :  Obsecio  ,  mi 
Doinine  ,  ego  et  innlicr  haec  habitaraus  in  domo  una,  ct  peperi  apud  eam  in  cubiculo.  18.  Tcrlia 
autem  die  postqnam  ego  peperi ,  peperit  et  haec ;  et  eramus  siraul  ,  nullnsque  alius  nobiscum 
in  domo  ,  exccptis  nobis  duabus.  19.  Morluus  cst  autem  filius  mulicris  liujiis  nocle  ,  dormiens 


COMMEiMARIA  IN  LIBRUM  111.  REGUM.  Cap.  lil.  /^87 

([liippe  oi»)"rcssit  eum.  20.  Et  coiisuigens  inlempcslae  noctis  silenlio  ,  tulit  (ilium  meum  de 
lalere  meo  aucill?e  tuse  dormientis ,  ct  colloeavil  in  sinu  suo  ;  suum  autem  filium ,  qui  erat  mor- 
luus,  posuit  in  sinu  meo.  21.  Cumque  surrexisscm  mane  ut  darcm  lac  filio  meo  ,  apparuit 
mortuus  :  quem  diligenlius  intucns  clara  luce  ,  deprehendi  non  esse  meum  quem  genueram. 
22.  Respondilque  allcra  mulier  :  Nq^p  est  ila  ut  dicis;  sed  filius  tuus  mortuus  est  ,  meus  au- 
lem  vivit.  E  contrario  ilia  diccl:j^t :  Mentiris ;  filius  quippe  meus  vivit  ,  et  filius  tuus  mortuus 
«•st.  Atque  in  Iiunc  modum  contendebant  coram  rcge.  23.  Tunc  rex  ait  :  Uaec  dicit  :  Filius 
iueus  vivit,  et  filius  tuus  mortuus  est.  Et  isla  respondit  :  Non;  sed  filius  tuus  mortuus  esl , 
mcus  autem  vivil.  2A.  Dlxit  ergo  rex  :  AfTerte  mihi  gladium.  Cumque  attulissent  gladium 
coram  rege  ,  25.  Dividite,  inquit,  infantem  vivum  in  duas  partes,  et  dale  dimidiam  partem  uni  , 
et  dimidiam  parlcm  allcri.  2(3.  Dixit  autem  mulier  cujus  filius  erat  vivus  ad  regem  (commota 
sunt  quippe  viscera  ejus  super  filio  suo  )  :  Obsccro  ,  Domine  ,  date  illi  infantem  vivum  ,  et  no- 
lile  intcrficere  eum.  E  contrario  illa  diccbat :  Nec  mihi  nec  tibi  sit ,  sed  dividatur.  27.  Respondit 
jcx,  et  ait  :  Dale  huic  infantem  vivum  ,  et  non  occidalur;  hsec  est  cnim  mater  ejus.  28.  Au- 
divit  ilaque  omnis  Isracl  judicium  quod  judicassel  rex,  et  lirauerunt  regem,  videntes  sapientiam 
Dei  esse  in  eo  ad  faciendum  judicium. 


1.  Affimtate  conjunctus  est  Pharaoni  nF.GI 

jFx.YPTI    :   ACCEPIT    NAMQIE  FIMAM   EJIS    ]    iu   UXO- 

rcni.Eupolenius  apud  Eusobium,!.  9.dePia?|)ar. 
cap.  nll.  asscril  PlKiraoiicni  liunc  fuisse  eum  , 
(jui  cogiiominalus  esi  Vapiires  ,  (jui  divcrsus 
csl  ,  el  longe  anlerior  Pharaone  Vaplires  ,  si\e 
Epliree  ,  vel  Apries  ,  qui  luil  nepos  Pharaonis 
Necliao  occisoris  Josite  regis  Juda  ,  ullimus^jue 
riiaraonuin  ,  ulpote  a  Kahucliodonor  viclus  el 
subaclus  ,  uli  dixi  Jerem.  Zi^.  v.  30. 

Voluit  Salomon  per  boc  malrimonium  devin- 
cire  sibi  Pbaraonem  ,  ulpole  regcm  vicinum  et 
l)oienlem  ,  cujus  ope  regnum  suum  slabiliret  , 
illudque  conlra  Ciialdaeorum  ,  Assyriorum  , 
Jledorum,  elc.  ,  vim  et  polenliam  luerelur. 

Porro  licitum  fuit  boc  malrinionium  fidelis 
cum  infideli  ,  lum  quia  Deus  expresse  tantum 
vetuerat  Judceis  ne  ducereiU  iii  iixores  filias 
CbananiTorum  ,  ii  quibus  majus  perversionis  et 
idololalriai  pericuhmi  ,  non  aiilem  caeleraiiim 
genlium  ,  etsi  id  quoqne  sibi  non  placere  ob 
simile  periculum  salis  osleiidebal  ,  ut  palebil 
cap.  11.  1.  t(im  quia  verisimile  (>st  ^.gyi)tiam 
banc  sponsam  Salomonis  ad  judaismum  esse 
conversam  :  quo  facio  liciium  eral  eam  ducere; 
boc  enini  permiliit  Deus  Deuler.  21.  vers.  20. 
et  seqiienl.  Sic  eriim  Salomon  jam  duxerat  Naa- 
man  Ammonilideu)  ,  et  David  liliam  Tbolmai 
regis  Gessur,  el  Booz  Rulb  Moabilidem  ,  et  Sal- 
mon  Raab  Jerucliunlinam  ,  ct  Josepb  filiam 
Pulipbaris  yEgyplii  ,  el  Moyses  fiiiam  Jelbro 
Madianitidem.  lla  Abulens.  Pincda  ,  Serariiis  , 
Salianus  ,  Sancbez  et  alii.  Minus  recte  ergo  He- 
l)r.'eiin  Sederolam,  Tiieodor.  elProcop.  censent 
Salomonein  peccasse  diicendo  alifnigcuam  , 
eo  quod  Deus  id  veluisset  Exod.  3^.  et  Deu- 
leron.  7.  3. 

Putant  Hebrapi  bariim  nupliariim  Salomonis 
cum  filia  Pbaraonis  Epiiliaiamium  concini  in 
Canlico  canlicorum  ;  sed  erranl  ,  uli  in  Caiit. 
ostendi.  Fateor  lamen  ibidem  ad  eas  alludi  ,  ut 
cum  ait  Cant.  1.  8  :  Equiiatui  meo  in  curribus 
Pharaonis  assimilavi  lc.  VA  cap.  o.  11  :  Egrcdi- 
vxini ,  cl  videle,  fiUiB  Sion  ,  regcm  Salomoncm  in 
diademale  ,  quo  coronavil  eum  malcr  stia  in  die 
dc.sponsationis  illius;  qu.T  licet  ad  lilleram  com- 
peianl  nuptiis  Cbristi  cum  Ecclesia ,   alludunt 


tamcn  ad  connubium  Salomonis  cum  jf  gyptia  , 
quod  illarum  fuit  lypus. 

Denique  Salomonem  banc  i^Egyptiam  duxisse 
anno  regni  sui  primo  ,  vivente  adbuc  Davide  , 
opinatur  Joseplius  ,  Serarius  ct  Sancbez  ,  licet 
Al)ulens.  Cedrenus  el  Salianus  in  annum  ter- 
liiim  id  conrerant. 

DONEC    COMPLERET    /EDIFICANS    DO!\IU!\l    SUAM.     ] 

Salomon  enim  postaedificalum  templumdomum 
propriam   aedificavit  fili.T   Pliaraonis  ,    de  qua 
cap.  7.  8.  inierim  locum  ei  assignavii  in  palatio 
suo  ,  quod  erat  in  arce  Sion. 
2.  Attamex  ropuLus  immolabat  in  excelsis  : 

NON    FINIM    yEDIFlCATUM    ERAT  TEMPLUM.  ]  OUffTCS 

qucTuam  fuerint  Ii.tc  excelsa  ,  quorum  tam 
crebra  in  libris  Regum  et  Fropbetarum  fil  mcn- 
tio  ?  Resp.  Excelsa  erant  luci  ,  sivc  sylvae  et 
nemora  in  excelsis  montibus  ,  coUibus  et  um- 
brosis  recessibus  consita  ,  in  quibus  gentes 
pleraeque  solebant  sacella  ct  altaria  erigere  ; 
teste  riomero  ,  Virgilio  el  aliis  ,  qui  docent  ve- 
teres  in  nemoribus  sepulcra  suis  defunctis 
cxstruxisse,  in  (iiiibus  primo  paienlalia  celebra- 
bant ,  sive  parenlabantberoibus  populi ,  ac  mox 
iisdcm  quasi  diis  sacrilicare  cocperunl.  Id  fecc- 
runt ,  tuni  quia  loca  excelsa  c.Tteris  alliora  sunt 
et  viciniora  coclo  ,  ideoque  plus  veneralionis 
apud  rudem  populum  obtinent.  Unde  altare 
dictum  esl  ab  altitudine  ,  quasi  cdta  ara  ,  in  qua 
aitissimo  Deo  sacrificalur  :  el  Gr.TCum  jio>/j.ai , 
id  est  allare,  dictum  est  ab  Hebraio  T\)22  Bama  , 
id  est  excelsum  ;  quanquam  altare  proprie 
non  eral  excelsum.  ]\am  Scriptura  4.  lieg.  23. 15, 
dislinguil  inter  altarc  et  excelsum  ,  scd  potius 
allare  eral  in  excelso  ,  scilicet  colle  aul  monte. 
Rursum  nemora  ,  quia  condensa  ct  silentia  , 
sacrum  quemdam  borrorem  Gcniibus  injicic- 
banl  ,  qui  superstitiose  censcbant  ibi  babitare 
deos  ,  quos  Salyros  et  Faunos  quasi  sylvarum 
deos  nuncupani.  Uiide  templa  dicia  sunl  fana 
a  Faunis  ;  nisi  malis  ii  fando  ,  id  esl  oracula 
dando,  nomen  sorliia.  Terlio  ,  sylvse  copiosam 
suppedilanl  lignoi  um  materiam  ad  fabricandum 
sacella,  altaria  et  strues  pyrariim  ,  quibus  vic- 
timai  comburaniur  ,  idcirco  in  iis  cxcelsa  eri- 
gehant. 
Dcnique  sylva),    quia  frondosaj  el  amcenaj, 


^88  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III 

cxcilabant  Gentiles  ut  in  els  sacra  sua  carnalia  , 
quibus  Baccho  per  symposia  el  crapiilani  , 
Veneri  et  Priapo  per  liixuriam  serviebant  , 
cxercerent. 

Sic  Cyrus  et  Persre,  teste  Xenophonte,  lib.  8. 
sacrificabantin  locis  excelsis.  Ideni  cle  aUis  do- 
cet  Apoilonius,  lib.  2.  deRoraanis.  Idipsum  con- 
stat  ex  Capitolio  ,  in  quo  colel)ant  Jovem  Capi- 
tolinum.  Audi  Virgil.  lib.  8.  ^neid.  : 


P.EGUM.  Cap.  III. 


Hinc  ad  Tarpeiam  sedem  el  Capitolia  ducit , 

Aurea  nunc  ,  olim  sylveslribus  horrida  dumis. 

Jam  tum  relligio  pavidos  terrebal  agrestes 

Dira  loci  :  jam  lum  sylvam  ,  saxumque  tremebant. 

IIoc  nemus  ;  hunc  inquit  frondoso  vertice  collem 

(Quis  Deus  incertum  est  )  babitat  Deus  ;  Arcades  ipsum 

Credunt  se  vidisse  Jovem. 

Idem  Virgil.  Ecloga  7.  arbores  proprias  ,  quas 
Gentiles  diis  suis  in  his  lucis  sacrabant ,  ita  re- 
censet : 

Populus  Alcidaj  gratissima  ,  vitis  laccho  (  Baccho  )  , 
Formosae  mjrlus  Veneri ,  sua  Laurea  Phoebo. 
Pliyllis  amat  corylos. 

Chananseos  pariter  in  excelsis  lucis  sylvisque 
suos  deos  coluisse  patet  ex  eo  quod  Deus  ct^e- 
hro  jubeat  Hebraeis  ut  illas  succendant  et  exstir- 
pent ,  ut  patet  Exodi  oU.  13.  Deuteron.  7.  5.  et 
c.  12.  versu  2.  et  c.  16.  21.  quibus  locis  direcie 
quidem  et  expresse  vetat  Deus  ne  excelsa  ha- 
beantlaliaqualia  habebantChananaH  ,  in  quibns 
scilicet  suos  deos  falsos  colebant ;  indirecte  ta- 
men  velat  quoque  ne  sibi  pariterin  excelsis  syl- 
vis  et  lucis  sacrificent ,  sed  tantum  in  Taberna- 
culo  et  altari  ad  id  a  se  destinato  ,  et  a  Moyse 
fabricato,  ac  pra3sertim  in  templo  mox  a  Salo- 
mone  fabricando. 

Excelsa  ergo  Hebrasorum  ,  de  quibus  in  libris 
Regum  et  Prophetarum  crebra  estmentio ,  erant 
duplicis  generis.  Una  in  quibus  instar  Gentium 
colebant  earum  deos  et  idola.  Haec  manifeste 
erant  illicita  ,  quia  idolis  dicata  in  Dei  veri  in- 
juriam.  Unde  in  ea  gravissime  invehuntur  et 
delonant  Prophetse,  ut  Jerem.  cap.  7.  31.  Eze- 
chiel,  c.  6.  3.  Osee,  10.  8.  Hinc  Salomon  gra- 
vissime  peccavit  ,  quod  in  graliam  uxorum 
suarum  Gentilium  earum  diis  et  idolis  fecerit 
lucos  et  excelsa  ,  ibique  eos  adorarit ,  quse 
proinde  Ezechias  rex  dissipavit ,  Manasses  ejus 
filius  impius  restituit ,  Josias  fundiius  abolevit. 

Aitera  excelsa  erant,  in  quibus  Hebraei ,  non 
idolis,  sed  Deo  vero  sacrificabant.  Sic  Gedcon 
inexcelsapelra  sacrificium^Deo  oblulit,  Judic.  G. 
26.  Idem  fecit  Samuel  in  excelso  ,  1.  Reg.  9.  19. 
et  Salomon  hic  sacrificavit  in  excelso  Gabaon  , 
id  est  in  Tabernaculo  Moysis,  quod  lum  situm 
erat  in  excelso  et  frondoso  coUe  Gabaon. 

Port^o  Deus  hoec  secunda  excelsa  non  amabat 
ob  periculum  genlilismi  et  idololalriae  ;  tolera- 
bat  tamen  ,  donec  aedificaretur  fixum  et  slabile 
Templum  a  Salomone  in  Jerusalem  ;  nam  ante 
illud  Tabernaculum  Moysis  erat  mobile,  et  ab 
uno  loco  transportabatur  in  alium  ,  imosepa- 
ratum  erat  ab  altari  ,  ut  siiperius  dixi.  Unde 
multis  incommodum  erat  et  dilBcile  in  eo  sacri- 
ficare ,  ideoque  alio  loco  excelso  suas  hoslias 
immolabanl. 

Hinc  pii  reges,  ut  Asa  et  Josaphat  ,  permi- 
serunt  excelsa  Deo  vero  erecla  :  vel  si  iila  erant 
idolis  siaiula  ,   permiseruni  ea  ,   quia  ob  iiivc- 


teraiam  populi  idololalrantis  consueludinem  , 
metuenies  ejus  seditionem  et  rebellionem  ,  ilia 
impedire  et  tollere  non  potuerunl.  Verius  tamen 
est ,  quod  censet  Abulens.  quaest.  2  et  5.  hos 
reges  lanium  permisisse  excelsa  ,  in  quibus  Dco 
vero  sacrificabatur  ,  non  idolis;  quae  tamen  non 
permiserunt  reges  pientiores  ,  sed  everterunt  ; 
scilicet  David  ,  Ezechias  et  Josias  ,  qui  proinde 
soli  e  caeteris  regibus  Juda  dicuntur  non  pec- 
casse,  Eccles.  Ud.  5.  Forro  quod  Samuel  in  Ra- 
matiia  ,  Bethlehem  ,  aliisque  in  locis  sacrifi- 
cavil,  1.  Reg.  cap.  16.  vers.  U  et  5.  ac  Elias  in 
monte  Carmelo,  3.  Reg.  18,  2?.  et  David  in  area 
Ornan,  2.  Reg.  ult.  18.  credendum  est  id  eos  fe- 
cisse  ob  graves  et  urgentes  causas  ,  idque  ex 
Dei  instinctu  et  dispensatione  ,  ut  palet  de  Da- 
vide  loco  citato. 

Hac  de  causa  ,  ut  scilicet  excelsa  omnia  tol- 
lerentur  ,  voluiit  Deus  a  Salomone  aedificari 
templum  ,  in  eoque  solo  sibi  sacrificari ,  ut  in 
uno  templo  servaretur  unitas  religionis  et  Ju- 
daismi,  ac  Jiidsei  plane  arcerentur  a  profanis 
et  excelsis  sacrificiis  Gentilium.  Idem  ante  tem- 
plum  jusserat  Deus  fieri  in  Tabernaculo  a 
Moyse  fabricato,  Levit.  17.  vers.  3  et  U.  vide  ibi 
dicta. 

3.  ExcEPTO  QUOD  iN  ExcELSis  (  Dco  vero  dica- 
tis  dequibnsjam  dixi )  immolabat.  ]  Hinc  Theod. 
Proc.  Abulens.  et  Ribera  ,  I.  1.  de  Templo,  c.  2. 
censent  ante  fabricam  templi  in  excelsis  sacri- 
ficare  fuisse  illicitum  ,  et  peccatum  saltem  ve- 
niale  ,  eo  quod  hic  carpatur  Salomon  quod  in 
excelsis  immolarit  ,  esto  in  caeleris  dilexerit 
Dominum  ,  et  praecepla  ejus  servarit.  Hebrcei 
lamen  ,  Lyran.  Serarius  et  alii  censent  id  fuisse 
licitum  ,  non  qnasi  Deo  absolute  graium  ,  sed 
tanquam  ab  eo  concessum  et  permissum  ,  donec 
yedificaretur  templum  firmum  et  stabile.  Sic  et 
S.  August.  quaest.  36.  in  Judic.  :  Deus  ,  ait  ,  con- 
suetudinem  populisui ,  quce  prceter  ejus  Taberna- 
culum  ,  tanien  non  diis  alienis  offerebant  ,  sed 
Domino  Deo  suo  ;  sustinebat  polius  quam  vetabat , 
etiam  sic  exaudiens  offerentes.  Post  templi  vero 
fabricam  excelsa  fuere  illicita  ,  ideoque  David  , 
Ezechias  et  Josias  ea  sustulerunt  ,  licet  Asa  , 
Amasias  et  Josaphat  ea  tolerarint  metu  majoris 
mali ,  ne  scilicet  si  excelsa  Dei  tollerentur  ,  po- 
pulus  ad  excelsa  deortmi  et  Geniium  ,  hoc  est 
ad  idola  dellecteret.  Unde  de  iis  dicitur  :  Fecit 
rectum  ante  conspeclum  Domini  ,  etc. 
tanien  excelsa  non  abstulit ;  cap.  15. 
et  \U ,  etc. 

U.    ABIIT  ITAQUE  IN  GABiON  UT  IMMOLARET  IBI ,  ] 

quia  in  Gabaon  erat  Tabernaculum  et  altare 
Moysis  ,  unde  ibi  immolare  licebat ,  ideoiiue 
mox  vocatur  excelsum  magnum,  id  est  maxi- 
mum  et  religiosissimum  ,  licet  Arca  foederis 
non  esset  in  Gabaou  ,  sed  e  Cariathiarim  a  Da- 
vide  iranslata  in  Sion  ,  ut  diserte  dicitur  2.  Pa- 
ral.  1.  vers.  liet  5.  Nota  hic  pietatem  Salomonis  , 
qui  regnum  auspicaiur  a  cultu  et  invocatione 
Dei  ;  obtulit  enim  mille  hostias  ,  ut  sequitiir  , 
ideoque  a  Deo  obtinuit  sapientiam  tantam  , 
quantam  nulli  unquam  concessit  Deus. 
5.  Apparuit  AUTEM  DOMiNus  Salomom  per  som- 

NIUM  NOCTEDICENS  :P0STULAQU0D  VIS  UT  DEMTIBI.] 

Quaeres  quale  fuerit  hoc  Salomonis  somnium, 
et  an  in  eo  habuerit  usum  arhitrii  ,  ut  libere 
postularit  a  Deo  sapientiam  ,  ideoque  eam  im- 
petrarit  ? 

Quoestio  haec  est  problema.  Multi  enim  affir- 


,   verum- 
vers.   11. 


GOMMENTAl\IA  liN  LIBUUM  III.  RliGUM.  Cap.  III. 


/i80 


niaiU  ,  miilli  negant ,  ct  ulriquc  pro  sc  raliones 
alTerunl  probabilcs. 

Primo  ergo  nonnulli  censcnt  hoc  somnium 
fiiisse  naluralc  ,  ex  specicbus  diurnis  nociu  in 
somnis  naturalitcr  recurrcnlibus  ;  aut  natura- 
liler  ii  Deo  iuKnissum  ,  ad  boc  ui  scirelur  sa- 
pientiam  omnibus  bominibus  ,  sccl  pr.nescrtim 
regibus  et  principibus  acl  sapienler  gubernan- 
(lum  pric  aliis  rebus  expetendam  essc  ,  ulpole 
ad  bonum  rcgimcn  summe  neccssariam.  Ita 
Abulens.  Quia  enim  Salonion  in  Gabaon  orans 
Kl  sacrificans  per  diem  crc])ro  et  inslanter  a 
Deo  llagilarat  sapientiam  ,  binc  effc-cit  Deus  ut 
uaturaliler  noctu  ipsi  Ccedem  cogitationum  spe- 
cies  recurrerenl ;  ut  scilicet  Salomon  dormiens 
vidcretur  sibi  poslulare  sapicnliam  ,  Dcumc|ue 
illam  ipsi  annuere  ,  juxla  iliud  Claudiani  : 

Omnia  qune  sensvi  volvunlur  sensa  diurno  , 
Tempore  nocturno  redclit  amica  quies. 

Idcmcjue  docel  Aristot.  lib.  dc  Somniis  et  Hip- 
pocr.  lib.  dc  Insomniis. 

Si  dicas  posiuiaiioncm  Iianc  Salomonis  pla- 
cuissc  Dco,  acipsum  pcrcam  rcipsa  impetrasse 
sapicntiam  ,  respondent  illam  poslulationem  in 
somnis  pcr  se  non  placuisscDco  ,  quia  cral  ac- 
tus  somniantis  ,_  non  libere  postulanlis  ;  sed  ob 
aliam  Salomonis  cjusdem  in  vigilia  sapicnliae 
postulalionem  ,  ex  qua  illa  in  somnis  ornun 
liabuii ,  ct  quasi  cfTeclus  ex  causa  ,  naturalilcr 
prolluxil.  Ita  S.  Thomas  1.  2.  q.  113.  art.  3.  ad2: 
Salomon  ,  ait,  dormlendo  non  mcriut  saplenllam  , 
nec  acceplt ,  sed  in  somno  dcclaralum  est  qudd 
per  prceccdens  desiderium  ei  a  Dco  sapientia  infun- 
deretur.  Idcm  repetit  de  veritate  ,  quaest.  28. 
arl.  3.  ct  2.  2.  qu;esl.  loi\.  art.  5.  ad  1.  Favet 
S.-  Augusl.  lib.  12.  de  Genesi  ad  Lilter.  cap.  15. 
<|uem  cital  S.  Thom.  Item.  S.  Bonav.  in  2.  dist.  15. 
q.  6.  num.  72.  Alcnsis  in  it.  quicst.  101.  mem- 
bro  3.  art.  3.  Richardus  quodl.  1.  cjuacst.  17. 
Sanchez ,  Salianus  ,  Serar.  Pineda  libr.  3.  de 
Salomone  cap.  8.  Pererius  libr.  1.  in  Daniel. 
qusest.  7. 

Probatur  primo  ,  qiiia  Salomon  dormiebat , 
eraique  in  somnio ;  omnia  ergo  hcec  non  revcra, 
scd  per  somnium  ei  rcpricsentabaniur. 

Secundo  ,  ciuia  versu  15.  diserle  ait  Scripi.  : 
Eoigilavit  Salomon,  et  inleilexit  qaod  essct  som- 
nium. 

Verum  contraria  sentenlia  non  minus  est  pro- 
babilis  ,  imo  validiores  affcrt  raliones  ,  nimi- 
rum  somnium  hoc  non  fuisse  nalurale,  seddi- 
vinum  ,  ac  propric  a  Deo  (  licct  naiura  quoque 
el  ualuralibus  pcr  dicm  cogilationibus  Salomo- 
nis  Dco  subservienlibus  )  immissum  ,  ideoquo 
non  tam  fuissc  somnium  ,  quam  visionem  pro- 
pheticam  velextasin,  qualis  fuil  somnus  Adre, 
cum  cx  ejus  costa  Deus  formavit  Evam  ,  quem 
Sepluag.,  vocant  extasin  ;  in  eo  enim  Adam  Deo 
revclanle  cognovit  Christi  incarnationem  ,  et 
Ecclesiae  ex  ejus  latere  formationcm  ,  uti  do- 
cent  S.  August.  S.  Thomas  ,  nupert.  ct  alii  pas- 
sim.  Tale  quoque  fuit  somnium  Abrabc-e  Gcnes. 
15.  12.  in  quo  Deus  Abrah^e  revelavit ,  et  pro- 
misit  magnam  postcritalem  et  Chananacae  pos- 
sessionem.  Tale  quoquc  fuit  somnium  Josephi 
de  fuluro  suo  principatu  in  yEgyplo  Gencs.  37. 
5.  et  Jacobi  Genes.  28.  12.  ubi  Dcus  in  somnis 
idem  ei  promisit  quod  Abraha; ,  imo  plura. 

Probalur  primo,  quia  hoc  discrlc  significat 
Script.  cum  ail :  Apparuit  aulem  Dominus  Sulo- 

COPNEL.    1    LM'IDE.      TOM.    IL 


vioni  per  somnium  nocle,  dicens.  Ergo  fuit  Iiccc 
vera  Dci  apparilio  et  loculio  ,  quam  Salomou 
excepit ,  uli  Prophet?e  cxcipicbant  Dci  oracula 
pcr  visioncs  lam  noclurnas  ,  quam  diurnas  ; 
Ergo  non  fuit  somnium  commimc  et  nalurale. 
Sccundo  ,  quia  sequens  prolixa  narralio  re- 
censet  historiam  veram  ,  non  somuialam.  Ait 
enim  Deus  rcvcra  loquens  Salomoai  :  Postulu 
quodvis,  ut  demjibi;  ac  Salomon  rcspondct  pro- 
lixc  ,  postulalquc  sapicnliam  ,  ac  luijus  postu- 
lationis  su;e  multas  ct  graves  causas  affert , 
idque  tam  sapienler  et  prudenter  ,  ut  vigihms 
prudcnlius  loqui  non  potuisset.  Ex  qua  uarra- 
lione  ,  etex  longo  Salomonis  scrmonc  ad  Deum 
constat  ipsum  habuissc  perfeclissimum  dis- 
cursumetjudicium  ,  cum  consideralione  divin;c 
m;ijcstatis  ,  et  bcneficiorum  ejus  ,  et  propri;e 
infirmitalis  ac  necessitatis  in  illo  rcgio  stalu  , 
in  qiio  crat  constitulus  ;  etex  hoc  perfecio  dis- 
cursu  ac  judicio  pelilionem  illam  Deo  propo- 
suisse  ,  ei  ideo  illi  placuissc. 

Terlio  ,  quia  versu  11.  Deus  Salomoni  prae- 
mium  hujus  suae  poslulalionis  tam  sapientis  ct 
sanctae  iargilur  ,  ct  YOlis  ejus  annuit  dic(!ns  : 
Quia  postulasti  verbum  koc  ,  etc.  ,  ecce  feci  tibi. 
secundiim  sermones  tuos  ,  ncc  tantum  hoc  ,  scd 
ct  longc  plura  adjicit,  scilicet  divitias  ,  glo- 
riam  ,  longsevitalcm  et  magnificcntiam  pr;c  om- 
nibus  regibus  :  quae  omnia  ut  revera  ,  el  non 
pcr  somuiimi  gcsta  fusc et  accurale  narratScript. 
ut  vix  alio  lorqueri  possint ,  ac  omne  somnium 
supcrcnt  ct  transccndant.  Et  hoc  voluil  Script. 
dicens,  versu  15  :  Evigiiavit  Salomon  et  intcUexit 
quud  csset  somnium  ,  scilicel  non  humanum  , 
scd  divinum  ,  uti  eo  versu  oslendam. 

Quarto  ,  quia  revera  Deus  irt  somno  hoc  Salo- 

moni  indidit  sapicntiam  ,   ut  significat  Script. 

nec  enim  aliud  tempus ,  quo  eam  acceperit  Sa- 

lomon  ,  reperire  vel  assignare  possumus  ;  ergo 

paritcr  rcvera  Salomon  in  somno  oravit ,  petiit- 

que  sapicniiam  ;  nam  pcrorationcm  eam  impe- 

travit,  ut  dicitur  vcrs.  11  et  12  :  Ecce  ,   inquit , 

feci  secundtim  sermones  tuos  ,  et  dedi  tibi  cor  sa- 

piens.  Ita  sentilLyran.  Dionys.  Salmeron.  tom.  3. 

iract.  22.  Anton.  Fcrnandius  lib.  dc  Visionibiis 

Prc-cludio  7.  num.  8  et  seq.  Hugo  ,  Glossa  ,  Con- 

salvus  Cervanles  in  Sapien.  cap.  7.  vcrsu  7.  ac 

fuse  et  solide  Suarcz  lomo  2.  de  Rclig.  lib.  2.  dc, 

Orat.  cap.  19.  ubi  docet  primo  ,  Deum  in  somno 

posse  elevare  intellectum  et  phanlasiam  ad  pcr- 

feclum  usum  ralionis  ,  ct  ad  plcnum  judicium 

de  veritalc  sivc  speculativa  sive  praclica,  idqiic 

•  fccisse  in  somno  Adami  Gencs.  2.  Posse  cnim 

Deum  ita  conforlare  ct  clarificare  phanlasiam  , 

et  vaporcs  omnes ,   qui  illam  in  somno  impc- 

diunt  ,    depellere  ,    ut  vere  res   non   taniuni 

apprehendere  ,  sed  et  recie  de  iis  judicare  pos- 

sit  ,    conservatis  interim  sensibus  exlcrnis  in 

eadem  dispositione  ,  quam  in  somno  naturali 

habenL  AcceditS.  Ambros.  in  Psalm.  118.  Oc- 

lonariolS.  in  finc ,  ubi  asserit  Salomonem  orassc 

lunc  et  promeraisse.  Imo,  Octonario  2.  versu  2. 

addit  :  Ex  toto  corde  exquirens  Deuvi  sapientiam 

postulavit,  et  quia  non  opes  sibi  regias,  seddioina: 

vianus  gratice  depoposcit  ,    accipere  meruit  sa- 

pientice  disciplinam.  Terlull.  eliam  lib.  U.  contra 

-  Marcion.  cap.  15.  aperle  sentil  habuisse  tunc 

Salomoncm  liberam  electionem,  diccns  :  <?««? 

permissa  sibi  optione  ,  vialuit  ea  postulare  ,  quce 

sciebat  Deo  grata  ,  sapientiam,  vieruit  etiam  di- 

vitias  conseqai.  Ad  cum  modum  ioquilur  Euclicr. 

C2 


/lOO  COMMENTAIIIA  IN  LIBR 

qiiaest.  2.  in  3.  librum  Reg.  diccns  Salomononi 
deprccaiuni  csse  Deum  ,  ctc. 

Denique  2.  Paralip.  1.  vcrs.  7.  ubi  eadem  haec 
Jiistoria  narratur,  nulla  soninii  fit  mcntio  :  Ecce, 
inquit ,  in  Ipsa  nocte  apparidt  cl  Deus.  Fuilcrgo 
somnium  hoc  vera  Dei  apparitioel  visio,  qualem 
lial)ucre  caelcri  Proplietae. 

In  hanc  quoque  senlenliam  tandem  propen- 
dent  S.  Bonavcnt.  Allensis  ct  Ricliardus  locis 
jam  citalis  ,  dum  addunl  Salomoncni  ex  divino 
privilegio  potuisse  in  somnis  uli  ratione  et  me- 
reri  ,  atque  S.  Thom.  qui  1.  2.  q.  113.  arl.  3. 
ad  2.  secundam  dat  responsionem  ,  dicens  : 
Velpotest  dici  quod  ilie  somnus  non  fuil  naturalis, 
sed  somnus  prophetice  ,  secundiim  quod  dicitur 
Num.  12.  Si  quis  fueril  inter  vos  proplieta  Domini, 
persomnium  aut  in  visione  loquar  ad  eum.  Inquo 
casu  aliquis  usum  liberi  arbitrii  habet. 

Diccs  :  Somnus  impedit  usum  ralionis  cl  li- 
heri  ai  biirii ,  quia  in  somno  sopiunlur ,  el  quasi 
ligantur  sensus  cl  pliantasia  ,  sine  quihus  ralio 
iion  poiest  liherc  operari.  Rcsp.  naturalitcr,  et 
in  somno  naturali  hoc  verum  cst ,  at  non  in 
supcrnalurali  ct  divino  ,  quale  fuit  hoc  Salomo- 
iiis.  In  co  cnim  Dcus  Prophetis  infundcre  polest 
spccies  sinc  convcrsione  ad  phantasmata  som- 
jium  non  impcdienles  ,  sicut  nec  visionem  in 
Cliristo  somnus  impcdiel)at,  quideseaitCant.  5. 
2  :  Ego  dormio  ct  cor  meum  vigiiat.  Sic  ct  B.  Vir- 
gincm  dormicntem  libcre  Deum  amasse,  ila- 
<|ue  mcruisse  censel  S.  Bernardinus  et  alii  , 
idque  probahile  judicat  Suarcz  3.  p.  q.  37.  art.  Ix. 
disp.  18.  sect.  2.  Aut  potius  Deus  Adoc  ,  Salo- 
moni  et  Prophclis  ita  roborahat  ct  clarificabat 
l)hantasiam  in  s^mnis  ,  ut  libcre  intcUigere  , 
eligere  et  operari  posscnt  ,  iit  paulo  anle  dixi 
ox  Suarcz.  Hoc  cnim  magis  est  liomini  con- 
naturalc. 

Porio  toium  hoc  somnium  Deus  Salomoni 
immisit  per  Angeluni ,  qui  Dcum  repr.-esenta- 
hat ,  ac  nominatim  Dcum  filium  ex  Salomonis 
stirpc  incarnandum  ,  uli  doccnlS.  Chrysoslom. 
homil.  IG.  in  Acla  ,  S.  Lco ,  S.  Ambros.  TcrtulL 
Origen.  Thoophyl.  Euseh.  Clemens  ,  Niccpli.  ct 
alii ,  quos  citat  Pineda  lih.  3.  de  rcbus  Salomo- 
nis  cap.  8.  num.  h. 

Ouaeres:Curergohaec  visio  Salomoni  cxhibita 
rsi  per  noctem  ,  non  pcr  dicm  ?  Resp.  causa 
liilcralis  cst ,  quia  pcr  diem  Salomon  occupalns 
1'uerat  in  immolationc  mille  hosliarum.  Unde 
tuiic  indisposilus  erat  ad  hanc  visionein  ;  pcr 
hosiias  tamen  hasce  se  disposuit,  cl  dignum 
reddidit  ad  visionem  hanc  recipiendam  ;  quarc 
in  procmium  suae  pietatis  hanc  visionem  nocle 
sequenii  ,  uipote  quicscens  ,  a  Deo  acc(>pit. 

Symbolica  causa  fuit  ,  quia  Dcus,  licct  in  se 
sit  lux  summa  et  infmila  ,  mcns  tamcn  creata  , 
l)r;eserlim  humana  ,  ad  eam  caligal ;  sicul  ocu- 
luscaligat  el  liebetatur  ad  intuilum  solis.  Quare 
Dcus  sanctis,  prseseriim  vcteris  Testainenti,  ut 
Ahrahae  ,  Mosi ,  Jacobo  apparebat  noctu  ,  vel  in 
raligine.  Unde  S.  Dionys.  lib.  de  Mystica  Theo- 
iog.  docel  eum  qui  Dcum  vult  conlemplari  , 
ingrcdi  debcre  cum  Mose  in  caliginem  ,  qua 
Deus  lcgilur  ct  velalur. 

Mysticc  S.  Gregor.  lib.  2.  Moral.  cap.  2.  notat 
noctem  sigiium  csse  mali  ominis  et  infelicis 
exiliis  :  !Son  redilurus ,  inquil ,  ad  veniam  Judas, 
quod  ad  traditionis  perfidiam  nocle  exiisse  per- 
hibeiur ,  dicente  Joanne  cap.  13 :  Erat  autem  nox. 
El  iniquo  diviti dicitur,  Lucct  12;  llac  nocte  rrpc- 


UM  III.  REGUM.  Cap.  IIL 

tent  animam  tuam  abs  te  ;  anima  quippe  quce  ad 
tenebras  ducitur  ,  non  in  die  repeti ,  sed  in  nocle 
memoraiur.  Ilinc  est  quod  ScUomon  ,  qui  sapien- 
tiam  non  persevcraturus  accepit ,  in  somnis  hanc 
ct  nocte  accepisse  describitur.  Hocc  Gregor.  rx 
qiio  Rupert.  Eucherius  el  alii  eadem  descrip- 
serunt. 

Addit  Rupert.  carpitque  Salomonem  ,  quod 
sapientiam  ,  non  sanctitatem  pelieril  :  Tamen 
in  eo  ,  inquit,  reprehensibilis  esl ,  quod  datasibi 
oplione,  tamprona  ad  dandum  largitate  Domini 
bonmn  illud  ,  quod  veriim  et  summum  est ,  non 
postulavit. 

Veriim  hoc  bonum  includilur  in  sapienlia  , 
quam  postulavit  Salomon  ,  uii  docet  S.  Ambros. 
in  Psalmo  118.  ad  illa  :  In  toto  corde  meo  exqui- 
sivi  te.  Unde  Sapient.  9.  Salomon  postulans  a  Deo 
sapienliam  ait :  Vt  sciam  quid  acceptum  sit  coram 
teomni  tempore  ;  dequo  mox  plura. 

7.  Ego  autem  sum  pueu  pauvulus  ,  ]  q.  d.  Sum 
valde  jiivenis  ,  rudis  el  inexpertus  ,  ideoque 
quasi  puer  ad  lantum  onus  ,  scilicet  ad  regimen 
lanii  populi  Israelis,  exmcinidoneus  ;  Salomon 
cnim  hoc  lempore  erat  viginti  annorum  ,  ut  su- 
perius  dixi  ;  unde  explicans  subdit. 

Ignorans  egressum  et  i.ntroitum  meum.  ]  Est 
Hehraica  plirasis  significans  omncs  hominis  ac- 
tiones  ,  q.  d.  Ncscio  quo  modo  mc  gcrere  de- 
heam  in  administratione  tanli  regni.  Unde  2. 
Paralip.  1.  10.  ail  :  Da  inilii  sapientiam  et  intel- 
ligentiam  ,  ut  ingrediar  et  egrediar  coram  populo 
luo  ,  quasi  ejus  rex  et  pastor.  Chald.  verlil  : 
Non  ego  scio  egredi  nec  ingredi.  Alludit  ad  pue- 
rum  (  quem  se  vocavit )  qui ,  doccnte  matre  , 
discit  egredi  et  ingredi  in  domum. 

9.    DAias  EP.GO  SERVO  TUO  COR  DOCILE  ,  ]  id  CSt  , 

docirinam  cxcipiens  ,  quod  scilicet  doctrinam  , 
id  esl  ,  prudentiam  ct  sapienliam  ,  i»  le  audiat 
ctin  se  hauriat  ,  puta  cor  prudens  ,  intclligens 
et  sapiens  :  Hebr.  esl  cor  audiens  ,  quod  iiimi- 
riim  audiat  et  accipial  sapientiam.  Unde  2.  Pa- 
ral.  1.  10.  hdc  explicans  ail :  Da  mihi  sapientiam 
et  inteliigentiam.  Et  hic  vcrsu  11.  rcspondens  ei 
Deus  dicil  :  Postulasli  tibi  sapientiam  ,  etc. 

Porro  Salomon  poslulans  hic  sapicntiam  pro- 
prie  postulaiprudenliam  ,  qiia  sapicnlcrtam  sc 
quam  lolum  populum  rcgcre  possit,  ut  scilicet 
prudenter  omnes  suas  aciiones  instituat  ,  tum 
privatas,  tum  publicas ,  juxta  legem  et  volun- 
tatem  Dei.  Unde  Sapient.  9.  h.  ct  10.  explicans 
hanc  suam  sapienliae  poslulalionem  ah-.Damihi 
scdium  tuarum  assislricem.  sapientiam  ,  etc.  ,  ut 
mecum  sit ,  et  mecum  laboret ,  ut  sciam  quid  ac- 
cepiumsit  apud  te.  Causam  subdit  v.  17.  dicens: 
Sensum  tuum  quis  sciet ,  7iisi  tu  dederis  sapien- 
tiam  ,  et  miseris spiriium  sanctum  tuum  dealtissi- 
inis?  Vide  ibi  dicta.  Sapientia  enim  in  libris  Sa- 
pienlialibus  praccipue  practicam  sivc  ethicam 
significat,  (|uae  docet  nos  sapicnter,  idestjuslc 
sancleque  vivere  ,  quae  proindc  Sapient.  10. 
vocatur  scientia  Sanctorum  ,  ct  Lucae  1  :  Pru- 
dentiajusiorum.  Dcus  tamen,  qui  suorum  preces 
superai  ct  vota  ,  longe  ampliorcm  sapientiam 
Salomoni  concessit  ,  ul  jam  dicam. 

12.  Dedi  TiBi  coR  (  id  est  miuiiem  )  sapiexs 
ETiXTELLiGENS.  (Cliald.  el  considerans ;  Sepluag. 
et  perilum)  IN  tantum  ut  nullus  ante  te  similis 

TUI    FUERIT    ,     NEC    POST    TE     SURRECTURUS     SIT.   ] 

2.  Paral.  1.  i%A\c\\.i\v'.  Sapienliaet  scientia  data 
sunt  tibi.  Per  quae  primo  :  intellige  Elhicam  <'t 
Polliicam  ,  ad  gubernandum  lam  se  quiim  po- 


COMMENTARIA  LN  LICRUM  IIL  REGUM.  Ciip.  UL 

puliim  ;  luinc  eliam  prcecipue  postulajjat  Salo-     asserii  S.  Hieron.  iii  cap 

iiion  ;  sccuiulo  ,  Pliysicam  ,  Mediciiiam  ,  F-ogi- 

cam  ,  Rlictoricam  ,  Poelicam  ,  Malliemalicam, 

Arcliilectonicam  (liac  enim  egel)at  ad  fabrican- 

dnm  templumj,   omnesque  scientias  et  arles 

iiaturales.  H;e  enim  ab  Hebrseis  vocanlur   Sa- 

pientia  ,  nt  patet  Exodi  3L  3.  Nam  de  liis  ipse 

ait  Sopient.  7.  17  ;  Ipse  enim  dcdit  miki  horam  , 

qute  suiit ,  scientiam  veram  ,  ut  sciam  disjwsitio- 

nem  orbis  terrarum  ,   et  virtules  elemenlorum  , 

inilium  et  consummalionem  et  medietutem  tem- 

porum ,  vicissitudinum  permulationes  et  comma- 

lationes   temporum  ,    anni  cursus  et  stellarum 

dispositiones,  naturas  animalium  et  iras  bestiarum, 

vim  venlorum  et  cogitaliones  hominum  ,  differen- 

tias  virguUorum  ,  et  virlules  radicum  ,   et  qace- 

cumque  sant  absconsa  et  improvisa  didici  :  om- 

nium  enim  artifex  docuit  me  sapienlia  ;   tertio  , 

sapicntiam  et  prudentiam  supernaturalem  tidei 

mysteriorum  ,  imo  et  donum  propheiise.  Salo- 

monem  enim  eximium  fuisse  Tlieologum  patct 

€x  ejus  Proverbiis  et  Sapientia  :  Prophelam  qiio- 

que  exslilisse  patet  Proveib.  30.  versu  1.  Videibi 

dicta.  Horum  ergo  omnium  scienliam  infusam 

a  Deo  bac  nocte  accepit  Salomon  ,   idque  in 

gradu  valde  intenso  ,   ut  eorum  oblivisci  non 

posset.  Ua  Abulens.  Serarius,  Pineda,  Salianus 

et  alii.  Addit  Josephus   Salomonem   a  Deo  di- 

dicisse  exorcismos  ad  conjurandum  expellen- 

dumque  daemones  ,  et  alia  plura  ,  quorum  me- 

minit  Origen.    tractat.    35.   in  Mallh.   Justinus 

Dialog.  de  Veritate  Chrislianoe  Relig.  Epiphan. 

in  liaeresi  Ebroniiarnm.  Vide  Baronium  anno 

Chrisli  56  ,    et  Sixtum  Senensem  in  Biblioih. 

verbo  Salomon.  Unde  nonnulli  pulanl  Salomoni 

indictam  gratiam  gratis  datam  ,  ad  componen- 

dum  exoicismos  ,    quibus  pellerelur  daemon. 

Addidit  Josephus  Salomonem  incantaliones  ad 

morbos  abigendos  composuisse  ,  quod  est  ma- 

gicum  ;   sed  Josephus  per  incantationes  forle 

accepit  preces  ,  f|uasposteavuIgus  superstiliosc 

veriit  in  incaniationes  vel  carmina  magica. 

Addunt  ,  vel  polius  fabulanlur  Rabbini  Salo- 
monem  cognovisse  garriius  avium  ,  lairalus 
canum  ,  cicterarumque  besliarum  voces  et  ser- 
mocinationcs  intellexisse.  Verum  ,  qiiis  inlelli- 
galiirutorum  voces  ,  quic  ratione  el  inlellectu 
carenl  ?  frustra  ergo  id  de  sc  jactiiant  magi. 

Ut  KCLLUS  ANTt:    TE   SIMILIS  TUI   FDERIT.  ]  SalO- 

mon  ergo  sapieniia  superavii  non  tantum  Tris- 
megistum  ,  Orpheum  ,  Homerum  ,  Plalonem  , 
Solonem  ,  Lycurgum  ,  Aristoielem  ,  omnesque 
Graecorum  ,  /Egyptiorum  ,  Chanan.TOrum  ,  elc, 
Sapienles  ,  ulpote  quorum  sapienlia  lueritstu- 
tiio  acquisita  ,  cum  Salomoni  fuerit  a  Deo  im- 
mediaie  infusa  ;  sed  etiam  Abraham  ,  Moysen  , 
Davidera  ,  Adamum  ,  saltem  post  lapsum.  Elsi 
enim  hicerlis  in  rebus  excelluerint  ut  Abraham 
in  eminenti  fide  ,  Moyses  in  accipiendis  a  Deo 
legibus  ,  David  in  psalmis  dictandis  ,  tamen  Sa- 
lomon  eos  superavii  amplitudine  sapieniiae  , 
quia  omnem  omnino  complexus  est  ,  i\£,  Chris- 
lum  Dominum  ,  ejusque  sapieniiam  ,  unionem- 
que  cum  S.  Ecclcsia  ,  ad  vivum  tam  verbis 
quam  faclis  expressii. 

Nec  post  te  surrecturus  sit.  ]  Hiiic  recte  in- 
feri  Abulensis  Salomonem  sapienliorem  fuisse 
non  lantum  Adanio  el  Moyse,  sed  eliain  Pro- 
pbetis  et  Apostolis  ,  solunique  Christum  cxci- 
pil  ,  ejusque  malrem  B.  Virginem  ,  licel  de  ea 
(lubilei  Suarez  lomo  2.  disput.  18.  seci.  5.  Idem 


Zi9l 

3.  Ephes.  8  :  Salonw~ 
nem  ,  iiupiit  ,  omnibus  Aposlolis  supienliorem 
fuisse  ,  ut  relro  Palriarchis  vox  divina  pollicitu 
est  ,  qui  de  se  ipso  quoque  loqailur  confidenter  ; 
Deas  docuit  me  sapientium  ,  ct  intelleclum  sanc- 
toram  cognovi.  Sapient.  7.  Inlelligein  rebus  na- 
luralibus  et  polilicis  ;  nam  in  mysteriis  lidei  et 
Evangelii  Salomone  sapienlior  erat  Paulus  et 
Apostoli.  Lyran.  tamen  ,  Dionys.  et  Pererius 
lil).  5.  in  Genes.  q.  3.  censent  hic  Salomonem 
dici  sopientiorem  omnibus  ,  sed  ila  ut  pauci 
aliqui  excipiantur,  scilicet  Apostoli  ,  etc.  Alii 
sic  limitant:  ISuUus  similis  tui ,  scilicet  iii  regi- 
bus  ;  sed  hoc  nimis  est  arctum.  Alii  cum  Serario 
melius  sic  :  JSatlus  ,  scilicet  eoruni  qui  humano 
studio  suaque  induslria  sapientes  evaserunt  , 
simiiis  erit  tui,  qui  eam  accepisti  a  Deo  infu- 
sam  ;  quare  hic  non  lieri  comparationem  cuin 
Adamo  ,  B.  Virgine  et  Aposlolis  ,  quorum  sa- 
pientia  fuit  a  Deo  infusa.  Vide  Pinedam  lib.  3. 
de  Salom.  cap.8.  qui  et  addit  Salomoni  cum  sa- 
pientia  datum  fuisse  spirilum  sanctum  ,  idest, 
majorem  gratiam  et  sanctilatem  ;  hanc  cnim 
ipse  iii  sapientia  et  cum  sapienlia  prcecipue. 
postulabat.  Audi  Remigium  ,  qui  ad  illud  Co- 
loss.  2.  9  :  In  ipso  habilat  omnis  plenilado  divi- 
nitalis  corporaliler  ,  sic  scribit  :  Aiiter  habitat 
in  singalis  eiectorum  ,  aliter  in  Ckristo  ;  quia 
illis  datur  spiritas  ad  mensuram  ,  in  illo  autem 
pleniter  habitat.  Habitavit  enim  in  Salomone  per 
sapientiam  ,  in  Danieie  per  caslitatem  ,  in  Pro- 
phelis  per  sanciitalem ,  in  Moyse  per  mansuetu- 
dinem  ;  in  Cliristo  vero  per  omnem  virtatem  et 
innocentiam. 

13.    SeD    ET  H;EC  ,    QU/E   NON^POSTULASTI  ,    UEDI 

(  id  est  ,  dare  decrevi  el  illico  sensim  dabo) 

TII5I  ,  DIVITIAS  SCII.ICET  ET  f.LORIAM  ,  XJT  NEMO 
FUERIT  SIMILIS  TUI  IN  REGIBUS  CUNCTIS  RETRO  DIE- 

Dus.  ]Hinc  Ahulens.  putatSalomonem  superasse 
opihus  et  gloria  jSemrod  ,  Ninum  ,  Saulem  , 
Davidem  ,  cceterosque  Reges  anteriores  ,  noii 
aut<'m  posteriores,  qui  Salomonem  seculi  sunt, 
uli  fuit  Alexander  Magnus  ,  Julius  Csesar  ,  Au- 
gustus.  Verum  Serarius  et  alii  meliiis  censent 
Salomonem  omnibus  omnino  regibus  tam  fti- 
turis ,  quiim  prceterilis  anteferri  ,  omnesqiu; 
superasseopibus  et  gloria.  Nam  2.  Paralip.  l.v.  12. 
clare  dicitur  ;  Divilias  aulem  et  subslanliam  et 
gloriam  dabo  libi ,  ita  ut  nullus  in  regibus  ,  nec 
ante  te  nec  post  te  fuerit  similis  libi ;  ubi  ex  Ile- 
braeovertas:E(  gioriamqucenon  fiiit  sic  (  similis) 
regibiis  anle  et  post  te  non  erit  sic ,  id  est  ,  si- 
milis  tui. 

Moral.  disce  hic  quantum  bonum  Deique  do- 
num  sit  sapientia,  quainque  cseleris  omnibus 
anteferendum  ,  imo  caetera  omnia  secum  ad- 
ducat  ,  aique  illud  comparari  oratione  magis 
quam  studio.  Auctor  enim  datorque  sapienliau 
esl  Deus  ,  qui  est  pater  luminum.  Jacobi  1. 
vers.  5  et7.  Vide  ibi  dicta  ;  et  S.  August.  Praefat. 
in  lib.  1.  de  Doctrina  Christi. 

15.    IGITUR  EVIGILAVItSaLOMON  ,    ETINTELLEXrr 

QUOD  ESSET  soMNiuM.  ]  Vatablus  et  alii  exponunt, 
q.  d.  Evigilans  Salomon  recordatus  est  sui 
somnii,  sivc  se  somniasse  de  sapienlia  ,  puta 
noii  fuisse  rem  veram  ,  sed  somniuin  fugax  , 
mendax  el  cvanidum.  Verum  lioc  dici  ncquil  : 
Salomon  enim  vere  hic  adeplus  est  sapientiam, 
ut  patet  ex  vcrbis  Script.  vers.  12  '.Dedi,  inquit, 
tibi  cor  sapiens  et  inlelligens ,  etc. ,  quarc  hic 


/j92  COMMENTARIA  IN  LlCr. 

sensus  direcle  adversalur  S.  Scriptnrae  eamque 
elidil  el  evcrtit. 

Dico  igiUir  :  Evlgitans  Salomon  inleUexit  qiidd 
essct  soiiiniam  ,  scilicet  rjon  nalurale  ,  sed  su- 
pernaturale  et  divinum  ,  puta  visio  realiter  et 
etTicaciler  unii  cum  re  ipsa  ,  scilicet  cum  sa- 
liieniiaaDeoimmissa  sibiqueindila.  Unde  Hebr. 
SepUiag.  et  Chald.  habent :  Igiiur  evigilavit  Sa- 
lomon  ,  et  ecce  somnium ;  scilicel  consecutum 
est  cffeclum  suum  ,  ac  verum  apparuit,  q.  d. 
Salomon  evigilans  vidit  revera  se  sapientem  ef- 
lectum  sicuii  somniarat,  idesl,  sicut  dormiens 
per  visum  divinum  viderat.  Vidit  enim  omnium 
rerum  spocies  menli  suac  sese  ingerentes  et 
obvolilanlcs  ,  quibiis  clare  res  quaslibet  pers- 
jiicicbat,  quas  anle  non  cognoveral;  inlellexit 
ei'go  somnium  hoc  fuisse  reale  et  verum ,  ulpoie 
supernalurale  ,  et  h  Deo  simui  cum  re  somniala 
jmmissum.  Unde  mox  intricalam  mcretricum 
litem  sapienlissime  diremit,  ac  ca3lera  omnia 
sapicntissime  administravit  ,  ut  palet  ex  se- 
quenti.  Iia  Suarez  ,  Serarius  ,  Pincda. 

Similia  somnia  non  somniala  et  falsa  ,  sed 
realia  el  vora  exstant  in  S.  Script.  ut  cum  S.  l'e- 
irus,  ab  Angelo  liberandus  e  carcere,  jubebatur 
se  veslire  et  exire,  exislimabat  sevisumvidere  , 
vA  somniare  ,  Aclor.  12.  9.  et  lamen  vere  se  ves- 
liebat  et  exijjal.  Sic  Hebroei  e  Babyione  liijcrati, 
redeunles  in  Jerusalem  ,  dicunt :  In  converlendo 
Dominus  captivilatem  Sion  facti  sumus  sicut  con- 
solati ;  Hebr.  sicul  somniantes  ,  q.  d.  Adeo  In3- 
lus  ,  novus  ,  mirus  ct  inexspectatus  fuil  nobis 
reditus  ab  exilio  in  patriam  ,  ut  videretur  esse 
somnium  ,  ul  non  revera  redire  ,  sed  redilum 
somniare  nos  puyiremus.  Sic  Salomon  hic  evi- 
gilans  videbaiur  sibi  somniasse  ;  sed  mox  vidit 
somnium  versum  essein  rem  veram.Sic  sanctus 
Hieron.  in  somnio  correplus  a  Dco  qu6d  Cice- 
ronem  prce  S.  Script.  legeret  ,  audiensque  : 
Cicernnianus  es  ,  non  Cliristianus  ,  acriter  vapu- 
lavii  et  llagellalus  est ,  non  per  somnium  ,  sed 
reipsa.  Audi  eum  Epist.  18.  ad  Euslochium  : 
Ncc  vero  sopor  ille  fuerat  ,  aut  vana  somnia  , 
quibus  scepc  dciudimur ;  leslis  est  tribunal  illud 
anle  quodjacui  :  leslis  judicium  trislc  ,  quod  ti- 
mui.  Ita  mihi  nunquam  conlingat  in  laiem  inci- 
dere  qua^slionem.  Liventes  fateor  habuisseme  sca- 
pulas  ,  plagas  sensisse  post  sotnnum  ,  et  tanlo 
dehinc  studio  divina  legissc  ,  quanlo  non  ante 
7noralia  legeram. 

CmiQUE  VEMSSET  (  cx  Gabaon  ,  ubi  a  Deo  pos- 
lulaverat  sapienliam  et  impetraveral )  Jerusa- 

I.I:M   ,     STETIT  CORAM   AUCA   FOEDERIS   DOMINI  ,    ET 

OBTULiT  HOLOCAUSTA,  ]  iu  graiiarum  actionem 
])ro  tanto  sapientiae  dono  sibi  a  Deo  indito.  Arca 
enim  erat  in  Sion  ,  Tabernaculum  vero  et  allare 
in  Gabaon  ,  uti  dictum  est  versu  ti, 

IG.    TUNC    VENERUNT  DU.E   MULIERES   MERETRICES 

AD  REGEM,  ]  Deo  ita  disponenle  ad  Israeli  pate- 
faciendam  Salomonis  sapieniiam  illi  paulo  anle 
ab  eo  indilam  ,  per  solertem  liiis  meretricum 
(liremptionem.  Pro  meretrices.  Hebr.  est  mJTT 
zoyiot  ,  quod  Chald.  vertit  :  tabernarias  sive 
cauponas  ;  zona  enim  ,  sive  merelrix  ,  dicitur 
illa  quae  meretur  proslituendo  vel  edulia  ,  vel 
operas,  velcorpus,  qualisestcaupona ,  lolrix, 
sartrix ,  texlrix ,  purpuraria  quae  arle  et  opificio 
suo  victum  lucratur.  Et  lales  has  duas  fuisse 
censet  noster  Sanchez  ,  quia  mereirices  proprie 
diciee  vix  suscipiunt  fdios  ob  vagum  concubitum 
ct  seminum  commislionem  :  nain  cuilibel  se 


UM    III.  REGUA].  Cap.  III. 

proslituunt ;  secus  est  de  concubinis  ,  quae  uni 
soli  amasio  adhaerent ;  hae  enim  concipiunt  pe- 
rinde  ui  uxores. 

Verum  S.  Gregor.  Ambros.  Prosper  ,  Pineda  , 
Salianus  et  alii  passim  censent  has  duas  fuissi; 
merelrices  proprie  diclas  ,  ut  verlunl  Sepluag. 
el  Nosler ;  idque  arguit  quod  marilorum  nulla 
hic  fit  mentio  ,  sed  i()s;e  per  se  litem  conteslan- 
tur.  Mcrelriccs  enim  ,  quia  sunt  avarac  ,  cupidse, 
impudentes,  iracundae  ,  liinc  pariter  sunt  lili- 
giosae,  imo  multarum  litium  ,  rixarum  , 'duel- 
lorum  ,  csedium  et  bellorum  causa  ,  uli  expe- 
rienlia  quolidiana  docet. 

19.  DoRMiENs  QuippE  OPPRESSIT  EUM  ,  ]  quia 
scilicet  volvendo  se  incubuit  super  infantem  , 
eumque  mole  corporis  sui  suffocavit.  Quocirca 
Jure  Canonico  velatur  nefflatres  cum  infanlibus 
dormiant  ,  ob  periculum  oppressionis  eorum- 
dem  ,  ut  |)atet  2.  q.  6.  Can.  Consuluit. 

CoNTENDEBANT  coRAM  REGE  ,  ]  quia  dcerani 
tesles  ,  alieeque  probationes  et  indicia  ;  hinc 
vocis  et  clamoris  conlentione  more  suo  certa- 
bant  inler  se  hsemuliercula?. 

Ailegor.  duae  hae  muliercs  reprcesenlant  Syna- 
gogam  Judaeorum  ,  el  Ecclesiam  Christianorum, 
qu.o  inter  se  contcndunt  de  puero  Jesu  et  Messia 
vivn  et  vero  ;  sed  Salomon  ,  id  est ,  Christus  , 
litem  dirimit  dicens  Matlh.  10  :  Nonveni  paceni 
mittere  ,  sed  gladium.  Veni  euim  dividerc  legem 
ct  gratiam  ,  Jiidseos  ct  Ciuislianos  ,  fuleles  el  in- 
fideles  ,  uti  pulchre  docct  S.  Hieron.  Epist.  131. 
ad  Ruflinum,  ubi  et  addit  Salomonem  hoc  judi- 
cium  peregisse  anno  aetalis  suae  duodecimo  , 
hoc  enim  regnare  coepisse ;  scd  superius  ostendi 
id  factum  anno  aetatis  vigesimo. 

Rursum  repraeseniant  Ecclesiam  Catholicam, 
cthaercsim  Arianam  ,  Ncstorianam,  et  caeteras  , 
quae  Chrislum  dividuni  in  duos  ,  ut  alius  in  eo 
sit  Deus,  alius  homo,  ac  veros  fideles  qui  sunt 
vivi  Ecclesiac  filii ,  sibi  arrogare ,  et  ad  suam 
haeresim  perirahere  ,  ideoque  perdere  et  inte- 
rimere  satagunt.  Ita  S.  Aiigust.  serm.  200.  de 
Temp.  :Impia  ,  ait ,  et  cradeiis  liarcsis  ciamat  ul 
dividalur.  Quid  est  dividatur  ,  nisi  non  Fiiius 
cequaiis  sit  Patri?  dum  cnim  Filio  subtrakit  cequa- 
litatem  ,  el  bonum  oninipotentemque  denegavit 
Patrem,  Deus  enimPatcr,  si  poluit  filium  sibisimi- 
iem  gignere  et  noiuit  ,  non  est  bonus  ;  si  voiuit , 
et  non  poiuit ,  non  est  omnipoiens.  At  vera  ma- 
ter  ,  scilicet  Ecclesia  Calholica,  clamat  :  Date 
ilii  puerum  ,  et  nolile  dividere  eum.  Filius  meus 
cst ,  sed  meiius  apud  iiiam  migret  natus  ,  migret 
totus  ,  tamen  apud  me  maneat  maternus  affectus. 
Dale  ilii  puerum ,  non  auferantur  vota  membro- 
runi ,  itlius  integritas  non  dividatur  ,  ne  mihi 
pietas  auferatur.  Quod  dicit  :  Date  itli  puerum  et 
nolite  dividere ,  ecce  et  ego  dico  :  Totum  posside  , 
et  noli  dividere  Deum.  Haec  ad  verbum  ex  sancto 
August.  transcripsit  Ang^elom.  Eucher.  vel  po- 
lius  Beda  ,  et  S.  Prosper.  lib.  de  Praedict. 

Tropol.  S.  Gregor.  lib.  21.  Moral.  cap.  8.  per 
duas  has  mulieres  accipit  veros  et  falsos  docto- 
res  ;  veri  enim  et  boni  discipulorum  salutem, 
falsi  et  mali  suam  gloriam  et  lucra  quaerunl, 
cum  discipulorum  perditione.  Quia  nimirum, 
ait  S.  Gregor.  magistrivigilanles  quidem  scientia, 
sed  vita  dormientes  ,  auditores  suos,  quos  per  ve- 
gitias  prcedicationis  nutriunt ,  dum  quod  dicunt 
facere  negtigunt ,  per  somnam  torporis  occidunt, 
et  negiigendo  opprimunt ,  quos  alere  verborum 
lacte  videbantur,  Unde  plerumque  dum  ipsi  repre- 


COM.MENTAI\IA  LN  LIBRUiM  111.  REGUM.  Gap.  IH. 


hcnsibililer  vivunt  ct  liabere  cUscipalos  vilce  lauda- 
hilis  nequeunt ,  alienos  sibi  ultralicre  conantur  : 
quatcnus  cluni  bonos  se  luibere  sequaccs  ostcndunt , 
upudjudiciahoniinuvi  excuscnt  mala  quce  agunt, 
( t  quasi  per  subdilorumvitani  mortiferam  tegant 
negligenliam.  Unde  illic  muUer  (Uium ,  quia  ex- 
stinxit  proprium ,  qucesivit  alienum :  sed  tamen 
vcram  matrem  Scdomonis  giadius  invenit  ;  quia 
videlicet  cujus  fructus  vivat ,  vel  cujus  intereat , 
f.vtremo  examine  ira  dislricli  judicis  demonstrat. 
Solertcr  dcinde  acUerlendum  nionel  S.  Gregor. 
quod  vivens  filius  prius  dividi  prcecipitur ,  ut  soli 
postmodum  malri  reddatur  ;  quia  in  hac  vila 
quasi  partiri  concedilur  vita  discipuli,  dum  exiila 
nonnunquam  alter  apud  Deum  mcritum ,  alter 
vero  apud  liomines  laudem  liabere  permiltitur. 
Scdfalsa  malcr  eum  quem  non  genuit,  occidi  non 
metuil  ;  quia  arroganles  magistri  ct  cliarilatis 
ignari ,  si  plenissimum  nomcn  laudis  ex  alienis 
discipulis  consequi  nequeunt ,  eorum  vitam  crude- 
liter  insequuntur.  Invidioi  enim  face  succensi,  no- 
lunt  cUiis  vivere,  quos  se  conspiciunl  non  posse 
possidere.  Eadem  ex  S.  Grcgorio  Iranscripsit  An- 
gelomus  et  Euclieriiis. 

Symbolice,S.  AmJjros.  lib.  3.  de  Virgin.  Duce, 
i\\{,mulieres  suntfules  et  tentatio ,  quce  poslquam 
posterilatem  suam  carncdis  vitio  conversalioniset 
somno  mentis  amisit ,  posterilatis  fructus  auferre 
conatur  alience.  Itaque  dum  tentatio  litigat,  fides 
^luctuat ,  donec  macliwra  Christi  lulentes  clistin- 
guat  affeclus.  Quce  est  hcBC  macluera  Cliristi?  illa  de 
ijuascriptum  est :  Gladiumveni  mittere  in  terram. 
Est  enim  gladias  de  quo  scriptum  est  :  Et  tuani 
ipsLus  animam  pertransibit  glcidius.  Quis  cuitem 
sit  hic  gladius,  qucemachcera,  cognosce  :  Verbum, 
inquit ,  acutum  et  validum,  et  penelrabilius  omni 
gladio  acutissimo ,  pcnetrans  usque  ad  divisio- 
nem  animce  et  spiritus  artuumque  et  medullarum. 

25.   DiviDiTE,  inquit,  i>fai\tem  vivum  in  duas 

PAUTES,  ET  DATE  DIMIDIAM  PARTEM  UM  ,  ET  DIMI- 

DiAM  PAr.TEM  ALTEUi.  ]  Dixil  iioc  Salomon  non 
serio  ut  ferens  sententiam  ,  sed  simulalc,  ut 
exploraret  in  ulra  resideret  maierniis  afFectus, 
ut  illi  filium  vivum  adjudiraret;  nccenim  alia 
probalio,autaliudmediumlitem  hancdecidendi 
suppeiebat.  Nam  a  natura  insita  est  mairi  arca- 
nus  erga  prolem  suam  amor  et  commiseralio, 
cujus  expers  est  illa  qua;  non  est  mater.  Natu- 
ramergo  hic  interrogavit  Salomon,  el  illa  res- 
pondens  matrem  genuinam  suo  alTectu  mons- 
iravit.  JSam,  utaitS.  Ambros.  lib.  3.  de  Spirilu 
Sancio  cap.  7  :  Consideravil  Salomon  quod  vera 
mater  plus  consuleret  fiiio  qucim  solatio,  et  gra- 
tiam  juri ,  non  gratice  jura  prceferret.  At  vero 
iilaquce  matris  simuiarat  affectum,  vincendi  stu- 
dioccxca  parvi  duceret  ejus  exitium,  in  quonesci- 
ret  pietatis  dispendium.  Ilaque  vir  ille  spiritaiis 
qui  dijudicarel  omnia  (  spirilcdis  enim  dijudicat 
omnia)  naturam  in  affectibus  qucesivit,  quce  late- 
bat  in  vocibus,  et  pietatem  interrogavit  ut  pro- 
deret  veritatem.  Vicit  itaquc  maler  charitalis 
affectu,  quce  fructus  est  spiritus. 

Dices  ;  Matri  veree  injiciebatur  hic  melus  ini- 
quus  disseclionis  filii.  Resp.  id  neccssarium 
erathoc  loco  et  tempore  ad  bonum  matris  ;  ut 
scilicet  hac  ratione  perpelua  liie  cum  sua 
aemula  ,  et  jugi  periculo  perdendi  filium  libera- 
relur,  quod  longe  majus  ei  crat  malum.  Quare 
melius  erai  illam  modico  tempore  hunc  melum 
pali,  ut  per  cum  matcr  esse  agnoscerelur,  eiquc 
lilius  suus  rcddcrclur. 


493 

Simili  indicio  veritatem  veramque  matrem 
vel  palrem  explorarunt  et  deprebenderunt  Im- 
peralores.  Claudius  enim  Caesar,  ait  Sueton.  in 
ejus  Vila  cap.  15  ,  Feminam  non  agnoscentem  fi- 
liumsuum,  dubia  ulrimque  argumentorum  fide , 
ad  confessionem  compulit  ,  incUcto  matrimonio 
j uvenis ;  {:ocvi\m  negaio,  quod  hoi'rebal  natura, 
filium  agnovii.  Claudius  igitur  malrcm  negan- 
tcm  quemdam  juvenem,  qui  vere  ei  filius  erat, 
proprium  filiuin  esse  coegit  ad  confessionem 
veritaiis,  indicio  ei  cum  ipso  juvene  malrimo- 
nio.  Carolus  item  Magnus  certus  quod  vel  pater 
vel  filius  ,  quos  captos  deiinebal ,  quemdam 
occidisset,  incertus  tamen  uter  eorum  id  fecis- 
set,  jussit  utrumque  suspendi.  At  cuni  pater, 
qui  vere  dereliquerat,  nullam  vidcret  redemp- 
tionis  spem  ,  fassusest  et  agnovit  propriam  cul- 
pam,  etila  filium  ab  imminente  supplicio  libc- 
ravil.  Ita  ex  Vita  Caroli  refcrt  Joannes  Molaniis 
Docior  Lovan.  lib.  1.  dc  fide  hceret.  scrvauda 
cap.  8.  et  Mari.  Delrio  tom.  2.  disquis.  Magic. 
lib.  h.  in  praeamb.  ex  Andrsea  Barbatio  in  cai). 
Vrccscnti,  de  Probalione. 

Tertio,  hoc  Salomonis  judicium  imiialus  cst 
Alpbonsus,  rexAragonum,  qui,  utscribil  Anlon. 
Fanorm.  in  cjus  geslis  lib.  2.  cap.  39.  cuni  scrva 
qusedam  cx  hero  suo  concepisset,  et  filium 
pcperisset ,  ideoque  cx  legc  Hispaniensi  ad 
libcrtalcm  proclamarct  ;  herus  vcro,  nc  malre 
cum  filio  privarctur,  negaret  puerum  ex  se 
nalum,  decrevit  ut  infans  sub  hasla  vendere- 
tur  ;  cumque  uni  qui  majus  pretium  obiulerat 
infans  iraderetur ,  paler  pielate  naturali  victus 
a  lacrymis  lemperarenon  potuit,  et  suum  esse 
filium  fassus  est.  Quare  rex  et  patri  filium  ,  et 
debitam  mairi  libertalem  illico  adjudicavit. 

Ilucpcrtinetjudicium  Ariopharnis  regis  Thra- 
cia3,  qui,  cum  tres  Cimmeriorum  regis  filii  de 
paterno  regno  allcrcarenlur,  jussitpalris  cada- 
vcr  e  scpulcro  extractum  arbori  alligari,  et  cos 
arcu  conlendere,  ut  qui  palris  cor  Iransfigerci , 
ci  in  regno  succederet.  Primogenilus  gultur 
transfixit,  secundus  peclus  ;  lertius  junior, 
scd  pientior,  noluit  in  cor  patris  jaculari,  diccns 
impium  esse  cor  patris  transfigcrc.  Itaque  huic 
Thrax  regnum  adjudicavit.  Hoc  exemplum  re- 
censet  Theatrum  vitce  humanae  vol.  7. 1.  h.  post 
initium,  ac  auctorem  citat  Diodorum  lib.  20. 
Sed  Diodorus  prcXter  nomina  Ariopharnis  et  fi- 
liorum  regis  Cimmcriorum  nil  talehabet;  quare 
mihi  idipsuin  de  fide  hislorica  suspeclum,  el 
mythicum  vidclur. 

26.  DlXIT  AUTEM  MULIER  CUJUS  ERAT  FILIUS  VIVUS 
AD  REGEM  (COMMOTA  SUNT  QUIPPE  VISCERA  EJUS  SU- 
PER  FILIO  SUO)  :  OUSECRO,  DOMINE,  DATE  ILLl  h\- 
FANTEM  VIVUM,  ET  NOLITE  INTERFICERE  EUM.  E 
CONTRARIO  ILLA  DICEBAT  :  NeCMIHI  ,  NEC  TIRI  SIT, 

SED  DiviDATUR. ]  Hinc  palet  hanc  non  tantuin 
falsam  fuissenialrem,  scd  etiam  invidia  et  odio 
laborasse  in  veram  mairem,  ideoque  peliisse 
utejus  filius  occideretur,  sicut  suus  erat  mor- 
tuus ;  alioqui  enim  petiisset  sibi  servari  infan- 
tem,  cum  mater  vera  illum  ei  dari  a  rege  pos- 
tularet,  nefilius  suus  occideretur.  Voluitergout 
filiusejus  morcrelur.  sicut  ejus  filius  crat  mor- 
luus.  Ita  Abul.  AudiS.  Ambr.  I.  3.  deVirg.  Quo  au- 
(Uto,  illaquce petebat alienumnon  soium  acquievit, 
sedetiamcUvisionemparvulidepoposcit,nuiioaffecta 
commotamaterno.Illaqucesuumsciebalinfantem, 
non  vinci  metuens ,  sed  orbari ;  nec  jam  solatio 
suo  proprio,  sed  pignori  suo  consulens  orare  oc- 


hn 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  IV. 


cepit ,  ut  incolumis  magis  puer  iraderetur  aliena;, 
qiuun  seC.us  in  partes  matri  proprice  redderetar. 
Vnde  Salomon  qui  non  majeslate  divina,  sed  ar- 
gumends  ut  liomo  interiorem  interrogabat  affec- 
tum,  illi  polius  judicavit  parvulum  esse  redden- 
dum,  quam  verammatrem  dolor proprius  prodidis- 
set ;  illamvero  quammoriluriparvulimisericordia 
nonmovebat ,  exortem  pronunliavit  esse  naturce, 
quam  exortem  vidit  esse  pietatis.  Veritas  ergo  non 
latuit,  sedtamenpersimulationemalteriusfluctua- 
vit :  diuque  eliam  bona  mater  eventu  licesit  ambi- 
guo  ,  dumjadicii  periclilatur  incerto. 

Tropol.  S.  Gregor.  21.  Moral.  c.  8.  per  duas 
lias  mulieres  accipiensfalsos  et  veros  cloclores: 
Perversa  mulier  ,  inquit,  clamat  :  Nec  meus  sit , 
nec  istius.  Ut  enim  diximus,  quos  sibiobsequinon 
vident  ad  gloriam  temporalevi  ,  eos  atiis  invident 
videre  per  veritatem.  Vera  autem  mater  salagit 
ut  ejus  filias  saltem  apud  extraneam  sit ,  et  vivat; 
qtiia  concedunt  veraces  magislri  ut  ex  eorum 
discipulis  alii  quidem  magisterii  laudem  liabeant, 
si  tamen  integrilatem  vitce  iidem  discipuli  non 
amitlant.  Per  quce  pietalisvisceralicEceadem  vera 
mater  agnoscitur  ,  quiaomne  magisterium  in  exa- 
mine  charilatis  approbatur  ;  et  sola  recipere  to- 
tum  meruit ,  quce  quasi  totum  concessit ;  quia 
fideles  prcepositi  pro  eo  quod  ex  bonis.  discipulis 
suis  non  soliun  aliis  laudem  non  invident ,  sed 
ntilitatem  eis  etiam  profectus  exorant ,  ipsi  et 
integroset  viventes  filios  recipiunt,  quando  in  su- 
premo  examine  ex  eorum  vita  perfeclce  retributio- 
nis  gaudia  consequuntur. 

Simili  modo  j  sed  dissimili  affectu  ,  et  disparl 


effeclu  matcr  Antonini  Caracalifle  et  Gseta^  Gte- 
sariim,  ait  Herodianus,  ut  eos  discordes  el  ini- 
perium  dividenles  uniret ,  se  al)  illis  dividi  pos- 
tuiavit,  ui  uierque  corum  sui  partem  in  suo 
regno  lial)eret.  Sed  frustra  ;  Caracalla  enim 
meiuens  fralrem  suum  Gsetam  ,  ulpote  populo 
gratum,  eum  in  sinu  mairis  occidit ,  atque  ut 
scelus  velamine  pietalis  tegeret  ,  eum  inter 
Divos  retulit  dicens  :  Ut  non  sit  vivus,  sit  Divus. 
27.  Responditrex  et  ait  :  Date  huic  infan- 

TEM    VIVUM  ,    ET    NON    OCCIDATUn  ;  ILEG  EST    ENIM 

MATF.R  Ejus.  ]  Natura  enim  et  naturalis  compas- 
sio  certo  indicat  lianc  esse  matrem.  Vide  hlc 
soleriiam  el  sapientiam  Salomonis.  Itaque  non 
immerito ,  ait  S.  Ami)ros.  lib.  2.  de  Offic.  cap.  8. 
cestimatus  est  intellectus  Dei  in  eo  esse ,  in  quo 
occulta  sunt  Dei.  Quid  autem  occullius  quam  in- 
ternorum  viscerum  lestimonia ,  inquiv  sapientis 
intellectus ,  velut  quidam  pietatis  descendit  arbi- 
ter ,  et  velut  quamdam  genitalis  alvi  vocem  eruit , 
qua  maternus  patuit  affectus  qui  elegerat  filium 
suumvel  apucl  cdienam  vivere,  quam  in  conspeclu 
matris  necari.  Sapientice  igitur  fuit  latenles  dis- 
tinguere  conscienlias ,  ex  occultis  eruere  verita- 
tem,  etvelut  quadam  maclicera,  ita  spiritus  gla- 
dio  penetrare  non  soiiim  uteri ,  sed  etiam  animce 
et  mf.ntis  viscera.  Jastiticc  quoque ,  ut  quce  suum 
necaverat ,  alienum  non  tolleret,  sed  vera  mater 
reciperet  suum.  Denique  etiam  Scriptura  hoc 
pronunliat :  Audivit  ,  inquit,  oninis  Israel  hoc 
j adicium  qaod  j udicavit  rex;et  timuerunt  a  facie 
regis,  eoquod  intellectus  Deo  in  eo  esset  ut  face- 
ret  Justitiam. 


CAPUT  QUARTUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

Kecensentur  V.   1 .   Officiales  et   Principes  Salomonis  ,  ET  V.  7.  Pr^fecti  anno- 
N^   12  per  singulas  Tribus.  Mox,  V.  20.  Israelis  pax  et  felicitas,  ac  Salomonis 

QUOTIDIANiE  IMPENS^  ,  REGNI  AMPLITUDO  ,  OPULENTIA  ,  MAGNIFICENTIA  ,  PRiESERTIM 
EQUORUM  ET  CURRUUM.  DeNIQUE  ,  V.  29.  EJUS  SAPIENTIA  ,  PARABOL.^  ,  CARMINA  ET 
LIBRl. 


[RAT  autem  rex  Salomon  regnans  super  omnem  Israel ,  2.  et  hl  principes 
quos  liabehat :  Azarias  filius  Sadoc  sacerdolis  ;  3.  Elihoreph  et  Ahia  filii 
Sisa  soribse ;  Josaphat  filius  Ahilud  a  commenlariis ;  4.  Banaias  filius 
i  Joiadae  superexercilum  ;  Sadoc  autem  ,  et  Abialhar  sacerdotes.  5.  Azarias 
]Qlius  Nathan  ,  super  eos  qui  assistebant  regi  ;  Zabud  Glius  Nathan  sacer- 
fdos ,  amicus  regis ;  6.  et  Ahisar  praepositus  domus ,  et  Adoniram  filius 
JAbda  super  tributa.  7.  Habebat  autem  Salomon  duodecim  praefectos  super 
omnem  Israel ,  qui  prccbebant  annonam  regi  et  domui  ejus ;  per  singulos  cnim  menses  in  anno, 
singuli  necessaria  ministrabant.  8.  Et  haec  nomina  eorum  :  Benhur,  in  monte  Ephraim  ;  9.  Ben- 
decar,  in  Macces  ,  et  in  Salebim  ,  et  in  Bethsames  ,  et  in  Elon  ,  et  in  Bethanan  ;  1 0.  Benheseth 
in  Arubolh  :  ipsius  erat  Socho  ,  et  omnis  lerra  Epher ;  1 1 .  Benabinadab  ,  cujus  omnis  Nephalh 
dor,  Taphet  filiam  Salomonis  habebat  uxorem  ;  12.  Bana  filius  Ahihid  regebat  Tiianac  et  Ma- 
geddo  et  universam  Belhsan,  quae  est  juxta  SarLhana  subter  Jezrael,  a  Bethsan  usque  Abelme- 
liula  e  regionc  Jecmaan  ;  1 3.  Bengaber  in  Ramoth  Galaad  ;  habebat  Avothiair  filii  Manasse  in 
Galaad  ;  ipse  pr<eerat  in  omni  regione  Argob  ,  (\ux  est  in  Basan  ,  sexaginla  ciyitatibus  magnis 


COMMENTARIA  IN  LIBI\UM  III.  REGUM.  Cap.  IV.  /^Oo 

alqiie  muralis,  quse  hahebant  scias  aercas  ;  14.  Ahinailal)  filius  Addo  prseerat  in  Manaim  ; 
1 5.  Achimaas  in  Nephlhali ;  scd  ct  ipse  habehat  Bascmalh  filiam  Salomonis  in  conjugio  ; 
1G.  BanaafihusHusi  ,  in  Aser,  et  in  Balolh  ;  17.  Josaphat  filius  Pharue  in  Issachar.  18.  Semei 
filius  Ela  ,  in  Benjamin  ;  19.  Gaber  filius  Uri ,  in  terra  Galaad,  in  lerra  Sehon  rcgis  Amorrhsei 
et  Og  regis  Basan  ,  super  omnia  quae  erant  in  illa  terra.  20.  Juda  et  Israel  innumerabiles , 
sicut  arena  maris  in  multitudine  ,  comedentes  ,  et  bibentes,  atque  hxtantes.  21 .  Salomon  aulem 
crat  in  ditione  sua  liabens  omnia  rcgna  a  ilumine  terroe  Philislhiim  usque  ad  tcrminum  /Egypti, 
ofTercnlium  sibi  munera  ,  et  servienlium  ei  cunctis  diebus  vit?e  ejus.  22.  Erataulcm  cibus  Sa- 
lomonis  per  dies  singulos  ,  triginla  cori  simila3  ,  et  sexaginta  cori  farinse  ,  23.  decem  boves 
pingues ,  et  viginli  boves  pascuales ,  et  cenlum  arietes ,  excepla  venalione  ccrvorum  ,  caprea- 
rum  ,  atquc  bubalorum  ,  et  aviiim  allilium.  24.  Ipse  enim  obtinebat  omnem  regionem  qure  erat 
Irans  llumen  ,  a  Thaphsa  usque  ad  Gazan ,  et  cunctos  rcges  illarum  regionum  :  et  habebat 
pacem  ex  omni  parte  in  circuitu.  25.  Habilabatque  Juda  el  Isracl  absque  timore  ullo  ,  unus- 
quisque  sub  vite  sua  ,  et  sub  ficu  sua  ,  a  Dan  usque  Bersabee  ,  cunctis  dicbus  Salomonis.  26.  Et 
habebat  Salomon  quadraginta  millia  praesepia  equorum  currilium  ,  et  duodecim  millia  eques- 
triura.  27.  Nutriebanlque  eos  supradicti  regls  pr?efecti  ;  sed  et  necessaria  mensre  regis  Saio- 
inoiris,  cum  ingcnti  cura  prabebant  in  tempore  suo.  28.  Hordeum  quoque  ct  palcas  equoruin 
ct  jumentorum^  deferebant  in  locum  ubi  erat  rex,  juxla  conslitutum  sibi.  29.  Dcdit  quoquc 
Deus  sapientiam  Salomoni ,  et  prudentiam  mullam  nimis  ,  et  latitudinem  cordis  ,  quasi  arenain 
quae  est  in  litlore  maris.  30.  Et  praecedebat  sapicnlia  Salomonis  sapientiam  omnium  Orienta- 
lium  et  ^gypliorum  ,  31.  et  erat  sapicnlior  cunclis  hominibus  ,  sapientior  Elhan  Ezrahita  , 
ct  Heraan  ,  et  Chalcol ,  et  Dorda  filiis  Mahol ;  et  erat  nominatus  in  universis  genlibus  per 
circuitum.  32.  Locutus  cst  quoquc  Salomon  Iria  millia  parabolas,  et  fuerunt  carraina  cjus 
(luinque  et  mille.  33.  Et  disputavit  super  lignis ,  a  ccdro  quae  est  in  Libano  usque  ad  hyssopuai 
<|uae  cgreditur  de  pariete  ,  et  disseruit  dc  jumcntis  ,  ct  volucribus  ,  et  reptilibus  ,  et  piscibus. 
34.  Et  veniebant  de  cunctis  populis  ad  audicndam  sapientiam  Salomonis ,  et  ab  univcrsis 
regibus  terrae  qui  audiebant  sapicnliam  ejus. 


U.  Sadoc  autem  et  Abiatiiar  sacerdotes,  ] 
sciliccl  summi,  id  est,  PoiUinces.  Diccs  :  Snlo- 
nioii  jani  ablcgaral  Abialliar,  cumque  poulifi- 
<alu  privaral  cap.  2.  27.  Resp.  icccnsenlur  liic 
omncs  oincialcs  Salomonis,  sivc  {|ui  jani  luui 
fraiil,  sive  qui  fueranl,  sive  qui  fuUiri  erant, 
nl  palebil  vers.  11  et  15.  Voluitenim  oos  omiies 
Sciipt.  hic  simul  enuincrare.  Nouiinat  crgo 
Abialhar,  quia  is  lcmporc  Davidis  fuerat  i)on- 
lifex,  eumque  ut  sibi  ndclcni  David  Salomoni 
commcndarat;  sed  quia  ipsc  cum  Adonia  con- 
iraSalomoncin  conspiraral,  liinc  eum  Salomon 
l)onlincalu  privavit.  Ita  Abulcnsis.  Alii  respon- 
dent  Abialhar  ab  exilio  a  Salomone  revocalum  , 
non  ad  pontilicalum,  sed  ad  simplcx  saccrdo- 
tium,  iili  Deus  niinando  proedixcrat  cjus  abavo 
Heli  1.  Rcg.  36.  Futuvum  est  ut  quicavique  re- 
manserit  in  dovio  lua  ,  ctc,  dicat :  Dimilte  inc  ad 
unam  partem  sacerdolalem,  Ita  Tlicodorelus  ct 
l'rocopiu9.  Terlio,  Scrarius  rcspondct  Abiathar 
vocari  saccrdolem  ,  quia  fueratsaccrdos. 

5.  Zauud  filics  Natuan  sacep.dos,]  id  cst, 
princeps  intimus  rcgi ,  ul  vcrlunt  Scpluag.  Sic 
lilii  David  vocantur  sacerdotcs,  id  est,  auloi 
principcs  el  proximi  regi  2.  Reg.  8.  vcrsu  ulli- 
mo. 

ll.TAPIlETHFILIAMSAI.OMOMSIIABRIiATUXOUEM.] 

Esl  prolepsis,  nccdum  cnim  cam  JiabcJ^ai,  sed 
poslea  liabuil.  NamSalomon  Iioc  lcmporc  eiat 
duntaxat20  annorum  circilcr.  Undc  non  poic- 
ralhabere  niiam  quae  essct  nubilis.  Idcm  dico 
Ue  Acliimaas ,  qui  allcraoi  Labuil  Salomonis  ft- 


liam  vcrs.  15.  Recensenlur  cnim  Iilc  omnes  olTi- 
ciales  ct  priucipcs  Salomonis  simul,  sivc  qui 
lum  crant,  sivc  qui  poslca  facli  sunt,  uti  dixi 
vcrsu  k. 

20.  JUDA  ET  ISRAEL  INNUMERADILES  SICUT  ARENA 

iMAUis,]  q.  d.  Tcmpore  Salomonis  crcvit  Tribus 
Juda  ct  caclerae  undccim  Tribus  Israclis  in  innu- 
mcrabilcm  quasi  inuliiiudinem  :  cratque  tuui 
summa  rerum  omnium  abundanlia  ,  ila  ut  oni- 
ncs  in  suis  opibus  ct  dcliciis  gaudcrcntct  cxul- 
larent.  Allcgor.  rcgni  Salomonis  fclicitas  rcprie- 
scnlavit  fclicilalein  sununam  regni  Chrisli  iu 
Ecclcsia  pcr  gratiam,  in  ccelo  pcr  gloriam. 

21.  Salomon  autem  erat  in  ditione  sua  habens 
omnia  regna  a  flumine  terrye  plulisthiim,  usquk 
AD TERMiNUM  iEoYPTi.  ]  Quaercs  quoduam  sil  fhanen 
terrce  Philisthiim:  Primo,  Gaspar  Sanchezccnsct 
cssemarePal;cstinorum;huiccniin  adjaceniPhi- 
listhini.  Secundo,  Abiil.  ccnsct  essc  P.inocoluric 
rivum, qui  distcrminalPhilisthteain  ab Aiabibus. 
Tertio,  aliiccnsenlcssc  Jordancm,vcI  poliusori- 
ginem  Jordanis  in  Libano  ;  uJji  oriuiitur  duo  rivi 
Jor  cl  Dan,  qui  mox  counucnles  faciunt  Jorda- 
ncm.  Verum  dico  Jlumen  Iioc  csse  Euphratcm. 
Nam  t6  terra  Philisthiim  non  cstrcfcudum  ad  ro 
jlumine,  ut  patet  cx  Hcbrico  ( in  Hebr»o  cnim 
est  inj  nahar  in  absoluto ,  non  nehar ,  uti 
essc  dcbcret  in  rcgiminc  gcnitivi ,  si  rcgcrct 
gcnitivum  tcrr.-c  )  scd  ad  Toregna,q.  d.  Salomon 
obtinebat  omnia  rcgna  terrse  Philisthiim,  ii  JIu- 
minc,id  cst,  quae  inlerjacenlanumineKuphraic 

usquu  ad  lcrram  Philislhiim  inclusivc,  sivc  Sa- 


69G 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  IV. 


lomon  obLincbat  omnia  regna  regionum  in- 
clioando  ii  iliimine  Euphrale  usque  ad  terram 
riiilislhiim.  Maluit  dicere  terrce ,  qiiam  usqae  ad 
terram;  tum  ul  indicet  in  lerra  PhilisLhinorum 
iion  fuisse  finiLum  regnum  Salomonis,  sed  per 
jllam  extensum  usque  ad  fines  /Egypti ,  q.  d. 
a  tlumine  tendendoperierram  Philisthiimusque 
ad  fines  ^gyp^i  ;  tum  quia  loquilur  concise,  et 
ex  aliis  Script.  locis  quasi  pervulgalis,  concise 
terminos  regni  Salomonis  i\  Deopromissos  con- 
signat.  Script.  enim  lerminos  lerrse  Sanctoeju- 
dseos  promissis  assignat  llumen  Euphralem  ab 
Oriente,  ct  Hiilislhaeam  ab  Occidenie,  ^gyp- 
tumii  Meridie.  Hocenim  promiserat  Deus  Abra- 
liae  Genes.  15.  18.  dicens  :  Semlni  tuo  dabo 
terram  lianc  a  fluvio  yEgypli  usque  ad  fluviuni 
magnum  Eupliratem.  Ilaque  se  explicat  Auctor 
liujus  li])ri  Regum  mox  v.  2/i.  diccns  :  Ipse  enim 
oblinehat  omneni  regioneni ,  quce  erat  trans  flu- 
men,a  Tliaplisa  usque  ad  Gazan ,  quae  est  ulLima 
satrapia  Philislhinorum.  Ita  clare  non  tantum 
intelligit,  sed  et  legit  S.  August.  in  quicst.  in 
Josne,  qucest.  21.  Et  erat  dominans ,  mqiul,  in 
omnibus  rcgibus  d  fiumine  usque  ad  lerram  PliiUs- 
tliiim,  et  usque  ad  fines  /Egypti.  Ecce  ubi  imple- 
tum  est ,  quod  in  Genesi  Deus  ad  Abraham  loquens 
promitlens  qae  prcedixerat.  A  flumine  qaippe  luc 
inteliigilur  ab  Euphrale.  Neque  cnim  de  Jordane 
liic  accipi  potcst,  cum  et  cilra  Jordanem  et  ultra 
Jordanem  jam  terras  Israoliiaeobiincrent  cliam 
anieregnnmSalom.  SicctChald.  A Peratli['n[esl, 
Euphrate) ,  inquit,  terrcePhilisthiim  usque  adfines 
Mgypti.  Sic  et  Bcnedictus  :  A  flumine  terrce ,  in- 
c|uit,  id  est,  asque  ad  terram  Philislhiim.  Et  Isi-, 
dorus  Clarius  :  A  flamine  usque  ad  terram  Vhi- 
listhiim.  Sic  et  Lyranus  ac  Mariana.  Vatablus  :  A 
flamine  et  terroe  Palcestinorum  usqae  ad  Mgyptaui. 
Dat  enim  hic  tres  terminos  regni  Salomonis  , 
scilicet  Enphratem  ab  Oriente,  Philisthinos  ab 
Occidente  ,  et  yEgyptum  a  Mcridie  ,  utdixi. 

22.  Erat  autem  cibus  Salomo.ms  (hoc  estau- 
liie,  sive  aulicorum,  puta  principnm,  assecla- 
rum  ct  famulorum  Salomonis)  tuiginta  cori 

SIMIL^  ET  SEXAGINTA  CORI  FARIN,E  ,  DECEM  ROVES 
PINGUES,   ET    VIGINTI    BOVES    PASCUALES     (  aliti    Ct 

saginati  in  pascuis)  et  centum  arietes.]  Ilinc 
l)atet  multiiudo  eorum  quos  alebat  Salomon, 
ejusque  magnificenlia. 

Simila  est  llos ,  sive  albior  et  purior  farina 
iriiici,  ex  qua  fit  panis  similiganeus  et  dciica- 
lus  ,  de  qua  Martial.  lib.  13. 

Non  poleris  similae  dotes  numerare  nec  usus. 

Et  Plinius  lil).  18.  c.  10.  Similago  ex  tritico  fit 
laadatissinia.  Ex  Africojaslam  est  d  modiis  redire 
semimodios,  et  pollinis  sextarios  quinqae.  Ita  enim 
appellant  in  tritico ,  qaod  floreni  in  siligine.  Unde 
Seneca  Epist.  119.  Utriim  panis  hic,  inquit,  ple- 
heius  ,  ansimiliganeas  adnaturani  nihil perlinet. 
Sic  nobiles  comedunt  pancm  similiganenm , 
plebcii  et  rustici  triticcum  et  siligineum.  Porro 
corus  est  mensura  continens  modios  Romanos 
triginla.  Vide  dicta  de  Mensuris  in  ftne  Penta- 
leuchi. 

EXCEPTA  VENATIONE  CERVORUM,  CAPREARUM  AT- 

QUE  BU.BALORUM.  ]  Bubalus  hic  uou  cst  is  quem 
vulgus  Buffalum  vocat,  animal  stolidum  et 
pauperum  cibus,  cum  hic  inter  dclicias  ccrvo- 
rum  ct  caprearum  venalione  captas  ponatur. 
Undebubalum  esse  acaprearum  gcnerc  asserit 
Oppianus  lib.  2.  de  vcnatione.  Et  Plinius  lib.  8. 


ait  Africam  gignere  bubalos,  vilali  cervioe  po- 
tias  similitadine,  bobus  autem  syioestribus  impe- 
ritum  vulgus  nomen  bubalorum  imponere.  H<'l)r. 
est  "i-i^^n''  iachmar ,  quod  R.  Jona  vertit:  ca- 
pram  magnam;  Tiguriaix,  ibicem;  alii,  damam; 
alii ,  hircam  sylvsslreni. 

2;i.  IpSE  ENIH  OBTINEBAT  OMNES  REGIONES  TRANS 

flumenaTiiapiisa  usqueadGazan.  ]Thaphsaop- 
ponitur  hic  Gaze  ;  undc  videtur  sila  fuissejuxta 
Enphratem.  Hicenim  limitabat  rcgnum  Salomo- 
nis  ad  Oricntcm,  sicut  Gaza  ad  Occidcntem. 
ISionnulli  suspicaftlur  Thaphsa  csse  illam  quae 
TlKirsacns  dicilura  Plolem.TO,  Strabone,  Xeno- 
phonte  ct  Stephano.  Alia  fuit  Thapbsa  cis  Jor- 
dancm,  cnjus  incolas  Manahcm  occiditZi.  Reg. 
15.  16.  Hinc  videtur  Salomon  regnasse  ultra 
llumen,  scilicet  ultra  Euphratcm,  ac  parlem  Mc- 
sopotamiaeobtinuisse,  a  Thaphsa  scilicct  usquc 
ad  Gazam. 

26.  Et  IIABEBAT  SaLOMON  QUADRAGINTA  MILLIA 
PRJ3SEPIA   EQUORUM  CUURILIUM,  ET  DUODECIM  MIL- 

LIA  EQUESniiuM,  ]  hoc  cst,  habcbat  ZiO  millia 
equorum  in  pr.usepiis.  Sic  enim  explicatur  2. 
Paralip.  9.  25.  Habait ,  inquit,  Saiomon  qaadra- 
ginta  millia  eqaoram  in  stabulis,  et  currauni 
equilumque  (tum  ad  pompam,  lum  adbcUum) , 
duodecimmiliia.  Est  hypallage:  Habebat  prcesepia 
eqaorum,  idest,  liabcbat  equos  in  praescpiis, 
siveinequilibus.  knlcevlc [-}cv praisepia,  intclligo 
scpta,  qu.-cin  cquiliciiiqu(;  equo  ad  manducan- 
dum  assignantur  ;  praesepiuai  cnim  communc 
in  varia  septa,quie  cuique  equo  dcputantui-, 
dividitur,  ut  unus  eqnus  ab  aliosive  muro  exi- 
guo,  sive  trabe  inlerjecta  separetur,  ne  equi 
vicini  septum  et  pabuium  invadat,  cum  eoquc 
pugnet  ci  calcitrei.  Ito  Vatablns. 

Porro  2.  Paral.  9.  25,  in  Hcbr.  jain  est :  Ha- 
bebat  Salomon  quatuor  miilia  prcesepium,  quia 
scilicet  in  quolibet  praesepi  sivc  equili  habebat 
decem  equos,  ula  ut  univcrsim  haberct^O  millia 
equorum  currilium,  ut  verlit  Nostcr  ct  Sept. 
Nam  quatuor  millia  muliiplicata  per  decem  fa- 
ciunt^O  millia.  Ita  Vatablus. 

Curriles  cqui  vocantnr,  qui  currus  trahunt , 
equestres  qni  eqiiitem  sustinent.  Currilibus 
tot  opus  habuit  Salomon  ad  vehcndum  suas  re- 
ginas,  quas  habuitVOO  et  concubinas,  id  est, 
secundarias  uxores ,  quas  habuit  trecentas. 
Iteni  ad  annonam,  aquam,  ligna,  lapides,  etc. 
ad  fabricam  templi  et  palaliorum  suorum  con- 
vehenda.  Equestribus  ad  milites  et  equites  , 
itcm  ad  principes  el  famulos  honorarios  ,  qui  in 
iis  se  honoris  et  magnificenlicecausa  stiparent 
et  comitarentur. 

Censent  nonnulli  Salomonem  in  copia  tot 
equorum  peccasse  contra  legem  Deut.  17.  16. 
Cum  faerit  conslitutus  rex,  non  maltipiicabit  sibi 
eqaos,  sed  magis  peccavil  in  causa,  scilicet  in 
multiplicatiouc  tolreginarum  et  uxorum,  tan- 
toque  fastu  ct  pompa  regia,  quam  alcre  debe- 
bat  populus.  Undc  ct  murmuravit  contra  Ro- 
boam  Salomonis  filium  ,  imo  ab  eo  defecit  ad 
Jeroboam  ,  ut  andiemus  cap.  12.  versu  ix.  Abu- 
lensis  tamen  excusat  Salomonem  a  peccato  , 
sallem  graviore,  quc)d  bona  intentione  id  fcce- 
rit,  ct  ob  neccssitatem  ,  idque  in  rcrum  om- 
nium  abundaniia  et  summa  opulentia.  Volebat 
enim  Deus  in  Salomone  siiam  et  Israeli» 
gloriam  et  magnificcniiam  loti  mundo  oslen- 
(lere. 

29.  Dedit  quoque  Deus  sapientiam  Salomoni, 


V.T    PP.CDl^NTIAM   Mll.TAAI  NIAIIS,    ET    LAT1T(!DI.\E1\I 

(Chald.  dilalalionem)  conuis ,  quasi  AniiNAM, 
QU.E  EST  i.\  LiTTonE  iMAnis.  ]  Laliludinem  cordis 
vocal  nKignincontiam  (-t  niagnaniuiilaleiu, 
l)ula  corregium,  ainplum,  magniricum  ,  niag- 
iianimum  ;  ad  laiUum  regimen  ac  (anla  oiiera 
elopera  ,  labricarum  pr.Tsertim,  niagno  animo 
sustinenda  ol  superanda,  ul  sicutarena  pUiriina 
esl  latissime  se  porrigil,  sic  cl  cor  Saloiuonis 
piiirima  eliam  minutissima  compleclerelur  ,  et 
ad  omnia  quae  inente  concipieljal  oj^ere  cxse- 
(|uendum  sese  exlenderct.  rarum  enini  pro- 
(iest  miilla  meule  concipereel  inlelligere  ,  nisi 
adsil  virlus  et  slrenuilas  ad  ea  in  praxim  redi- 
gcndum. 

31.  Sapientior  Etii.\n.]  HicEtlian  fnitinsignis 
poela  et  musicus,  ut  patet.  1.  Paraiip.  15.  19. 
undeet  Psalm.  88.  lioc  tilulopraenolalur :  Iniel- 
leclLis  Elhan. 

32.  LocuTus  EST  (diclavitetscril)i  fecil)  quoque 
Sai.omo.n  TniA  MiLLiA  PAnABOL  \s.  ]  ParteiTi  earum 
liabemus  in  Proveibiis,  ul)i  a  c.  10.  incipiunt 
paraboiac,  et  se  porrigunt  ad  libri  finem  per 
versusGoSqui  totidem  quasi  continent  para. 
bolas. 

Etfuerunt  carmina  ejus  quinque  et  mille.  ] 
Vatabl.  quinque  super  milie.  Sic  et  Hebr.  Chald. 
el  Joseph.  q.  d.  Liber  Odarum  Salomonis  con- 
linebat  mille  odas  et  quinque.  Septuag.  vero 
verlunt :  Eranl  carmina  ejus  quinqae  millia.  Hinc 
patet  Salomonem  fuisse  poeiam  ,  Poesis  prisca 
Hebraeorum  interdicit  :  nec  jam  numeros  car- 
minis  in  psalmis,  aliisque  carminibus  adverli- 
mus,  nisi  in  rythmo. 

33.  Et  disputavit  super  lignis  a  cedro  qvm  est 

INLiBANO,  USQUE  AD  IIYSSOPUM  QU/EEGnEDITUn   DE 

parikte,  ]  liocest  a  maximis  usque  ad  minimas. 
Uyssopum  hicintellige  parietariam,  quam  non- 
nulli  apud  Abulensem   vocant  origanuni   vel 


COM-MENTAniA  IN  LIBHUM  111.  r.EGUM.  Cap.  V.  /i97 

spartum.  Levinus  Lcmnius,  capite  56.  de  liei 


))is  et  Pineda  vocant  adiantluun  ,  Serarius  sa- 
lurliam  ,  qu;c  idcirco  Arabice  nuncupatur  isa- 
tar. 

Er  DISSEnUIT  DE    JUMENTIS,     ET   VOLUCniBUS  ,  E  T 

REPTiLiiius,  ET  pisciBus.]  Verisiniilc  est  heec 
olim  in  libris  fuisse  conscripta,  uti  dciisdem 
niiper  fiise  scripsil  Llysses  Aldrovandus,  Con- 
ratlus  Gesnerus,  Gulielmus  Rondeletius,  Julius 
Scaliger  et  alii.  Verumlitec  omnia  pene  intcrci- 
deruiit  tot  seculorum  intervallo,  pricseriim 
quia  tmn  non  crat  typograpliia,  sed  pauca 
exemplaria  manuscripta  duntaxat ,  quae  facile 
intereunl.  Sic  et  inlerciderunl  omnia  Patriar- 
charum  ciSapienlum  Hebrseorum,  /Egyptiorum, 
Chaldaeorum,  Arabum,  Graecorum  scripia  anle 
Moysen,  cujus  fere  solius  ex  prisco  illo  icvo 
libri  et  scripta  exslant.  Addit  Abulensis  Dei 
provideniia  eos  inleriisse,  eo  quod  nimis  cu- 
riosa  continerent,  vel  quod  nos  tanta  scientia- 
rum  luce,  quam  ipse  per  revelationem  acce- 
perat  ,  incligni  cssenuis.  Glossa  censet  (^os 
combustos  fuisse  h  Glialdeeis  ;  Eusebius  vero 
etex  eo  Glycas,  ab  Ezechia  regc. 

Hinc  palet  Salomonem  tum  privatim  suos , 
lum  publiceomnes  docuissePhysicam  etscien- 
liam  rerum  naluralium,  lioc  enim  significat  to 
dlspalavil  et  disseruil.  Ad  hoc  enim  ipse  csdifi- 
cavit  scliolam  sive  academiam  in  monle  Sion, 
in  qua  ipse  docebat,  ut  dixi  Proverb.  9.  v.  1. 
undeabeo  suani  doclrinam  hauserunt  Pytha- 
goras,  Socrates,  Plato,  Arislolel.  leslc  Euse- 
l)io,S.  Ambrosio,  Glemente,  Alexandro  et  aliis. 

.  Addit  Psellus  Salomoncm  scripsisse  libros  de 
gemmis,  et  gcniis  sive  d;cmonibus  evocandis , 

cerlo  loco  afligeiulis,  etadopera  cogendis.  Sed 

ct  magi  nonnulli   proferunt  Salomonis  incan- 
taliones,  claviculam  et  annulum  ;  verum  lieec 

magica  sunt  et  Salo.none  indigna.  Vide  Pine- 

dam. 


CAPUT  QUINTUM. 


SYNOPSIS  CAPITIS. 


PaCISCITUR  SaLOMON  CUM   HiRAMDE  LIGMS  ET  OPERARIIS  AD  FABRICAM  TE3IPLI. 


1 .  r®^^5^1i>^^^isiT  quoquc  Hiram  rcx  Tyri  scrvos  suos  ad  Salomoncm  ;  audivit  eniin 

quod  ipsum  unxissciit  regem  pro  palre  ejus ,  quia  amicus  fuerat  Hirain 
David  omni  tcmpore.  2.  Misit  autem  Salomon  ad  Hiram ,  dicens  :  3.  Tu 
scis  volunlalem  David  palris  mei  ,  ct  quia  non  potuerit  sediGcare  domum 
|nomini  Domini  Dei  sui  propter  bella  imminenlia  per  circuitum  ,  donec 
daret  Dominus  eos  sub  vcstigio  pedum  cjus.  4.  Nunc  autem  requiem  dcdit 
Dominus  Deus  mcus  mihi  per  circuitum  ;  et  non  est  satan,  ncque  occur- 
sus  malus.  5.  Quamobrem  cogito  tedificare  templum  nomini  Domini  Dei  mei ,  sicut  locutus 
est  Dominus  David  patri  meo,  dicens  :  Filius  tuus,  quem  dabo  pro  tc  super  solium  tuum  , 
ipse  aedificablt  domum  nomini  meo.  6.  Praecipe  igitur  ut  pra^cidant  mihi  servi  tui  cedros  de 
Libano  ,  et  servi  mei  sint  cum  servis  tuis  ;  mcrcedcm  autem  servorum  tuorum  dabo  tibi  quam- 
cumque  petierls  :  scis  enim  qiiomodo  non  est  in  populo  meo  vir  qui  novcrit  ligna  caedcrc  siciit 
Sidonii.  7.  Cum  crgo  audissct  Hiram  verba  Salomonis  ,  Ixlaltis  est  valdc  ct  ail  :  Benedictus 

COBNKL.    A    L.APIDE.    TOM.    II,  63 


/i98  COMMENTARIA  IN  LIDRUM  III.  REGUM.  C;ip.  V. 

Dominus  Deus  hodie,  qui  dedit  David  filium  sapientissimum  super  populum  hunc  pUn-imum. 
8.  El  misit  Hiram  ad  Salomonem  ,  dicens  :  Audivi  quaecumque  mandasti  mihi  ;  ego  faciarn 
omnem  vohuitatem  luam  in  hgnis  cedrinis  et  abiegnis.  9.  Servi  mei  deponent  ea  de  Libano  ad 
mare  ,  et  ego  componam  ea  in  ratibus  in  mari ,  usque  ad  locum  quem  significaveris  mihi  ,  et 
applicabo  ea  ibi  ;  et  tu  tolles  ea  ,  praebebisquc  necessaria  mihi ,  ut  detur  cibus  domui  meae. 
10.  Itaque  Hiram  dabat  Salomoni  ligna  cedrina ,  et  hgna  abiegna,  juxta  omnem  vohmtatem 
ejus.  11 .  Salomon  autem  prsebebat  Hiram  coros  tritici  viginli  millia  iu  cibum  domui  ejus ,  et 
viginti  coros  purissimi  olei ;  hsec  tribuebat  Salomon  Hiram  per  singulos  annos.  12.  Dedit 
(juoque  Dominus  sapientiam  Salomoni ,  sicut  locutus  est  ei  ;  et  erat  pax  inter  Hiram  et  Salo- 
monem  ,  et  percusscrunt  ambo  foedus.  13.  Elegitque  rex  Salomon  operarios  de  omni  Israel ,  et 
erat  indictio  triginta  millia  virorum.  1 4.  Mittebalque  eos  in  Libanum  ,  decem  millia  per  menses 
singulos  vicissim  ,  ita  ut  duobus  mensibus  essent  in  domibus  suis ;  et  Adoniram  erat  super 
hujusceraodi  indictione.  15.  Fuerunt([ue  Salomoni  septuaginta  millia  eorum  qui  onera  porla- 
bant,  et  octoginla  millia  latomorum  in  monte ,  16.  absque  prrepositis  qui  prseerant  singuhs 
operibus,  numero  trium  raillium  et  trecentorum  ,  praecipientium  populo  ,  et  his  qui  faciebant 
opus.  17.  Prsecepitque  rex  ut  tollerent  lapides  grandes ,  lapides  pretiosos ,  in  fundamenlum 
templi,  et  quadrarent  cos  ,  18.  quo  dolaverunt  caementarii  Salomonis  et  caementarii  Hiram  ; 
porro  Giblii  pra?paraverunt  hgna  et  lapides  ad  aediQcandam  domum. 


1.  MlSlT  QU0QI'C  HlRAM  BEX  TYRI  SERVOS  SUOS 

AD  Salomonem,]  ut  ci  quasi  novo  regi  deinau- 
gurationc  graiulareiur.  Lilicras  Hiram  et  Salo- 
monis  ex  Arcliivis  Tyriorum  acccpias  recenset 
Josephus  el  Eupolemus  apud  Eusebium,  lil).  9. 
(ie  Prnepar.  Earum  litulus  est :  Siwon  Salomoni 
liegi  magno  saLuiem,  ubi  vocat  eum  regem 
magnum,  quasi  regem  regum,  ob  sapieniiam 
leque  ac  opes  et  potentiam.  Hiram  enim  Hebr. 
et  a  Sepluag.  vocalur  Cliiram  vel  Cliuram  , 
quasi  Chirom  vel  Tyrom  ,  id  est  Tyriorum  rex, 
ait  Serarius.  A  PhcEuicibus  Hiram  vocalur  Sa- 
rom  (Tyrus  enim  Hebr.  dicitur  IW  sor,  id 
est  petra,  quia  in  rupe  sita.  Unde  Sarranum 
oslrum  vocatur  Tyria  purpura) ,  a  Theophylo 
Antiocheno  Hieromus  et  Hieromenus,  cujus  fi- 
liam  Salomoni  nupsisse  asserit  Tatianus.  A  Jo- 
sepho,  1.  8.  Aniiq.  cap.  2.  etlib.  1.  contra  Apio- 
nem  vocalur  Iromus  Abibali  filius. 

U.  Et>on  est  satax,  ]  q.  d.  Non  cst  adversa- 
riusj  non  estmihi  hostis,  cum  quo  bella  geram, 
vel  qui  me  a  fabrica  tempU  impediat. 

7.  BENEDICTUS    DOMINUS   DeUS  IIODIE  QUI  dedit 

David  fii.ium  sapientissimum.  ]Hinc  videtur  quod 
Hiram  partimex  familiariiale  cumDavidC;,  par- 
lim  exsapienlia  et  felicilatc  Salomonis  cogno- 
verit  Deum  verum  ,  quem  ipsi  colebant.  Vocat 
enim  eum  Jeliova  (ut  habent  Hebr. )  quod  est 
uomen  proprium  Dei ,  Moysis  et  Hebraeorum. 
HincquoquestrenuecooperalusestSalomoni  ad 
fabricam  Templi  Dei  veri,  millendo  lotmillia 
operariorum,  ligna,  iapides  ;  quod  utique  non 
fecissel,  si  ipse  putasset  Deum  Salomonis  nou 
esseverum,  sed  falsum  ;  pro  templo  enim  cEdi- 
ficassel  idolum.  Simile  fecilSeleucus  rex  Asiae 
2.  Machab.  3.  v.  S.  Antea  enim  Hiram  coluerat 
Herculem  et  Astartem  deos  Tyriorum  ,  eisque 
templa  aedificarat,  uti  asserit  Josephus,  lib.  1. 
contra  Apion.  Forle  eliam  Hiram  cum  hisce  diis 
suis  patriis  simul  coluit  Deum  Hebrajorum,  uli 
fecerunt  Assyrii  translali  in  Samariam,  ut  au- 
diemus  lib.  U-  cap.  17. 

Hinc  Eucherius  et  Angelomus  allegor.  per 
Hiram  inteliigunt  reges  Gentium,  ut  Conslan- 
linum,  Thcodosium ,  Gratianum  ,  Carolum  ,  qui 


Christum  et  Apostolos  in  aedificanda  et  propa- 
ganda  Ecclesia  adjuverunt.  Unde  et  Hiram  vel 
Chiram  Hel)r.  itlem  esl  quod  vita  cxcelsus,  aui 
viKe  celsitudo  ;  vel  principalus ,  aut  nobililas  ,  aul 
candor  eorum,  ait  Pagnin.  in  Noniinib.  Hebr. 

10.  ItAQUE    HiRAM   DABAT    SaLOMGNI   l.IGNA    CE- 

DRiNA,  ET  LiGNA  AniEGNA,]  sciUcet  ccdros  ei 
abietes.  Addit  lib.  2.  Paral.  2.  8  :  Ligna  arceu- 
tliina,  id  est  juniperina,  ut  vertunt  Sepluag. 
scilicet  juniperos  qua3  ibi  in  magnam  altitudi- 
nem  et  crassitiem  excrescunt  ,  ut  inde  fiant 
trabes  pro  fabricis.  Licetenim  David  ligna  reli- 
quamque  materiam  adfabricam  lempli  praepa- 
rarit,  ut  dicilur  1.  Paralip.  22.  l^,  tamen  liaec 
uon  suffecerunt  Salomoni,  majora,  et  plures 
fabricas  palatiorum  suorum  meditanii.  Ita  Abul. 
Allegor.  Eucher.  et  Angel.  Conversa  Genlilitas, 
in(|uit,  misit  ad  Ckristum  viros  quosdam,  et  se- 
cundam  seculum  claros ,  sed  securi  DominiciB  in- 
crepationis,  de  monte  suce  superbice  Jam  dejectos 
et  liumiliatos ,  qai  ad  normam  evangelicce  verita- 
tis  instituti,  in  cedificatione  Ecclesice  pro  suo  quis- 
que  merito  vel  tempore  collocarentur.  Misit  etiam 
artifices  :  quia  conversos  ad  veram  sapienliam  plii- 
losoplws  ,  qui  gratia  erudilionis  populis  quoque 
regendis  Jure  prceponerentur ,  Domino  Genlilitas 
obtulit ,  qualis  fuit  ipsis  Apostolorum  temporibus 
Dionysius  Areopagita ,  qualis  deinceps  Doclorsua- 
vissimus  et  fortissimus  Marlyr  Cyprianus  ,  aliique 
quamplurimi.  Misit  et  aurum,  quod  in  eadem 
pene  significatione  accipitur  ,  quia  nimirum  viros 
sapientiaet  ingenio  p)-ceclaros  ostendit,  pro  quibus 
cunclis  oblationibus  Gentilitas  a  Deo  donaexspec- 
tat  gralias  ccclestis. 

11.  SaLOMON  AUTEM  Pn/EBEBAT  HlRAM  COROS  TRI- 

Tici  viGiNTi  millia.  ]  Tyrus  enim  tunc  erat  in- 
sula  et  undique  cincta  mari,  ut  in  ea  nec  seri 
nec  meli  posset.  Unde  Hiram  pelens  a  Salomone 
Iriticum  in  sua  epistola  apud  Josephum  ait : 
Tritico  indigenius ,  quippe  insulares  sumus  :  pos- 
tea  vero  Tyrus  a  Nabuchodosor  per  iredecim 
annos  obsessa,  comportatis  in  mare  terrae  ag- 
geribus  ,  ut  adiri  et  expugnari  posset,  facla  est 
Peninsula,  ut  dixi  Ezech.  29.  v.  17  et  18.  el 
Isaiae,23. 10. 


I 


COMMENTAP.IA  IN  LIBP» 
13.  Elegitque  nE\  Sai.omon  oPEn.vKios  de  omm 

ISUAEL,  ET  ERAT  1.M)1CT10   TRIGINTA    IMII.LIA   VlUO- 

RUM.  J  l'er  operarios  intclligc  pi  inmrios  cl  urli- 
fices,  vel  prsefectos  operiini.  Nom,  ut  dicilur 
oap.  9.  22.  dc  filiis  Israel  non  conslilait  Salonion 
servire  quemquam,  sed  cranl  viri  bellalorcs,  et 
minislri  ejus,  et  principes  ,  et  duccs  ,  et  prcefccli 
curruum  ct  cquorum. 

15.  FUEUUKTQUE  SALOMOM-.SEPTUAGINTA  MILLIA 
EOaiM  QUI  ONERA  POKTAliANT ,  ET  OCTOGIKTA 
MILLIA  LATOMORUM  IN  MONTE,  ]    llOC  CSt  lapicicla- 

rum,  qui  lapidcs  ex  monic  sive  rupc  excide- 
rent.  Hi  enim  non  erant  Israelilce  ,  uli  jam  dixi ; 
sed  proselyti,  ut  palct  2.  Paralip.  2.  v.  17  et  18. 
Froselyti  igitur  lii  crant  Gabaonitoe,  caetcrique 
Cliananan  Hebraeis  subjecli,  et  ad  judaismum 
conversi.  Proselylorum  ergoonera  portantium 
<H  lalomorum  in  fabrica  templi  erant  universim 
150  millia,  Hebr;eorum  vero  triginta  millia,  ut 
dictum  est  v.  13.  quac  addc  150  millibus  ,  lient 
180  millia.  His  adjicc  Tyrios  ct  Sydonios,  quos 
Salomon  ab  Hiram  posuilarat,  ipscquc  ei  sub- 
iniserat,  ut  palet  v.  6  ct  9.  ac  ^gypiios  ,  quos 
Pharao  socer  Salomonis  ci  deslinarat,  evaclent 
ducenta  millia  ct  amplius  corum  qui  labora- 
runt  in  fabrrca  lempli ;  imo,  si  credimus  Eupo- 
lemo  apud  Eusebium,  lib.  9.  de  PicTpar.  evadent 
trecenta  et  quadraginta  millia  :  Eupolemus 
enim  asscrilHiram  misisse  Salomoni  octoginia 
milla  Tyriorum,  ac  Pbaraonem  toiidem  millia 
/Egyptiorum  ,  qui  juncti  faciunt  160  millia  ,  quee 
si  addas  180  millibus  a  Salomone  desiinaiis, 
fient  2>hO  millia.  Yerum  liic  nunierus  videtur  ni- 
mius  el  quasi  incredibilis.  Undc  nonnulli  opi- 
nantur  errorem  esse  in  numeris  Eupolcmi  vel 
Eusebii,  ut  octoginta  miliia  irrepscrint  pro  octo 
vel  octodecim  millibus.  Sub  lalomis,  id  est  la- 
picidis,  intelligelignorum  ceesores;sed  hic  lato- 
mi  soli  numerantur,  quia  erant  plures  lapicidae 
quam  lignicidae.  Sicsubonera  portanlibus  inlel- 


UM  lir.  REGUM.  Cap.  \T. 


ZiOO 


ligc;  aurigas,  naulas,  muhoncs,  agasoncs,  eic. 

16.  AbsQUE  PR/EPOSlTIS,  CtC,  NUMEUO  TRIUM  MIL- 

LiuM  ET  TUECENTORUM.  ]  Diccs  :  2.  Paral.  2.  nu- 
meranlurtriamilliaeisexcenii.  Resp.  Exsexcen- 
liscranltreccnti ,  qui  ipsis  prcepositis  pr;eeranl, 
quos  addit  et  suj^plet  liber  Paralip.  Ita  Valabl. 
Dion,  Cajet.  et  Salianus. 

17.  Ut  tollerent  lapiues  guandes,  lapides 

PUETIOSOS,     IN    FUNDAMENTUM    TEMPLl.  ]    ErgO     lli 

lapides  preliosi  non  eranl  adamantes,  carbun- 
culi,  smaragdi,  sed  marmorei  :  hi  enim  sunt 
duri  et  forles,  ut  in  fundamenta  miltaniur  ibi- 
quc  fabricam  omnem  suslineant.  Porro  mar- 
mor  est  magni  prelii  et  varii  generis.  Aliud' 
cnim  dicitur  ophites,  eo  ((uod  habeat  maculas 
inslar  serpenlum  :  ofi;  enim  est  serpcns.  Aliud 
dicitur  porphyriies  ,  quod  rubcat,  ac  candidis 
punciis  dispungatiir.  Aliud  est  Parium  el  album, 
aliud  nigrens,  aliud  viride.  Aliud  dicitur  sphen- 
giles  ,  quod  splendet  et  tralucet. 

18.  POUUO  GlULII  PR/EPARAVEUUNT   LIGNA  ET  LA- 

piDES.  ]  Putant  nonnulli  fabros  hos  dictos  Gi- 
blios  ab  Hebr.  Sl^J  gebul ,  id  est  terminus, 
quod  dolando  lapides  cos  eleganli  figura  ternii- 
narent.  Verum  dico  Giblios  sive  Biblios  (littera 
enim  g  subindc  commutatur  cum  littera  b)  dici 
ab  urbe  Biblo,  de  qua  Adrichom.  p.  185.  n.  11. 
Biblus ,  inquit,  siue  Byblos ,  et  Biblium ,  olim  Eve 
seu  Evcea  ,  nunc  Gibel,  Giblec  et  Biblelli  dicta, 
inclyta  Phceniccs  civitas  est ,  quce  Ilebraice  Gebal 
et  Gobcl;  incolcevero  ejus  Bibliiseu  Giblii  insacris 
litteris  vocantur.  IIcec  versus  Aquiloneni  ii  Cane 
flavio  tribus ,  contra  Justrum  vero  ii  civitate 
Bolro  quatuor  milliaribus  super  mare  sita  ,  ab 
Evceo  sexto  filio  Clianaan  fundata  scribitur ,  de 
qua  in  tertio  Regumlibro  Iwcmodo  legimus.  Porro 
Biblii  prceparaverunt  [Salomoni)  ligna  et  lapides 
ad  cedificandam  domum  Domini.  Denique  in  Biblo 
erant  Adonidis  templa,  aitStrabo,  lib.  16.  Hodie 
Gaeta  dicilur. 


CAPUT  SEXTUM. 


SYNOPSIS   CAPITIS. 


Salomon  fabricat  templum. 


|actlm  est  crgo  quadririgentesimo  ef.  oclogesimo  anno  egressionis  niioiTim 
^lsrael  de  terra  JLgypli,  in  anno  qiiarto  ,  mense  Zio  (ipse  cst  mensis  se- 
^cimdus) ,  regni  Salomonis  super  Israel,  sediGcari  ccepit  domus  Domino. 
^2.  Domus  autem  quam  sedificabat  rex  Salomon  Domino ,  liabebat  sexa- 
>ginla  cubitos  in  longitudine  ,  et  viginti  cubitos  in  latitudine  ,  et  triginta 
^^cubitos  in  altitudine.  3.  Et  porticus  erat  ante  templum  viginti  cubitorum 
iongitudinis ,  juxta  mensuram  latitudinis  templi ,  et  habebat  decem  cu- 
bitos  laliludinis  ante  faciem  templi.  4.  Fecitque  in  templo  fenestras  obliquas.  5.  Et  jedificavit 
super  parietem  templi  tabulala  per  gyrum  ,  in  parietibus  domus  per  circuitum  templi  et  oraculi , 
ct  fecit  latera  in  circuitu.  6.  Tabulatum  quod  subter  erat,  quinque  cubitoshabebat  latitudinis  , 
et  mediura  labulatum  sex  cubitorum  latitudinis ,  et  terlium  tabulatum  septcm  habens  cubitos 
latitudinis.  Trabes  autem  posuit  in  domo  per  circuitum  forinseciis  ,  ut  non  hsererent  muris 
lerapli.  7.  Domus  autem  cura  aedificaretur ,  de  lapidibus  dolalis  atque  pcrfectis  sedificala  csl ; 
et  malleus ,  et  securis ,  et  omnc  ferramentum ,  non  sunt  audita  in  domo  cum  sdificaretur. 


500  COMMIiNTARIA  IN  LIBP.UM  III.  r.EGUxM.  Cap.  VI. 

8.  Oslitim  laleris  mcdii  iu  parte  erat  domiis  dcxtr.Te ,  et  per  cochleam  asccndcbant  iii  medium 
ccenaculum  ,  ct  a  racdio  in  tertiiim.  9.  Et  cedificavit  domum  ,  ct  consummavit  eam  ;  tcxit  quo- 
que  domum  laquearibus  cedrinis.  10.  Et  ajdificavit  tabulatum  supcr  omncm  domum  quinque 
cubitis  altitudinis ,  et  operuit  domum  lignis  ccdrinis.  1 1 .  Et  factus  est  sermo  Domini  ad  Salo- 
monem  ,  dicens  :  12.Domus  haec  quam  sedificas  ,  si  ambulaveris  in  prseceptis  meis ,  et  judicia 
mea  feceris,  ct  custodieris  omnia  mandata  mea  gradiens  per  ea ,  firmabo  sermonem  meum  tibi, 
quem  locutus  sum  ad  David  patrem  tuum.  13.  Et  habitabo  in  medio  filiorum  Israel ,  et  non 
dcrelinquam  populura  racum  Israel.  14.  Igitur  sedificavit  Salomon  domum ,  et  consummavit 
eam.  15.  Et  ajdificavit  parietcs  domus  intrinsecus  tabulatis  cedrinis,  a  pavimenlo  domus  usque 
ad  summitafera  parietura  ,  et  usque  ad  laquearia  ,  operult  lignis  cedrinis  intrinsecus ,  et  texit 
pavimentum  domus  tabulis  abiegnis.  16.  iEdificavitque  vigintr  cubilorum  ad  posteriorem  par- 
tcm  templi  labulata  cedrina  ,  a  pavimcnto  usque  ad  superiora  ,  et  fecit  interiorem  domum 
oraculi  in  Sanctum  sanclorum.  17.  Porro  quadraginta  cubilorum  erat  ipsum  templum  pro 
foribus  oraculi.  18.  Et  ccdro  omnls  domus  intrinsecus  vestiebatui"  ,  habens  tornaturas  et 
juncluras  suas  fabrefactas,  et  ceelaturas  eminentes :  omnia  cedrinis  tabulis  vesticbantur ,  nee 
omnino  lapis  apparere  poterat  in  pariete.  19.  Oraculum  autcm  in  medio  domus ,  in  interiori 
parte  fecerat,  ut  poneret  ibi  arcam  foederls  Domini.  20.  Porro  oraculum  habebat  viginti  cu- 
bitos  longitudinis  ,  et  viginti  ciibitos  latitudinis ,  ct  viginti  cubitos  altitudinis,  et  operuit  illud  , 
atque  vestivit  auro  purissimo  ;  sed  et  altare  vestivit  cedro.  21 .  Domum  quoque  ante  oraculum 
operuit  auro  purissimo  ,  et  affixit  laminas  clavis  aureis.  22.  Nihilque  crat  in  tenqilo  quod  non 
auro  tegeretur ;  sed  et  totum  altare  oraculi  texil  auro.  23.  Et  fecit  in  oraculo  duos  cherubim 
de  lignis  olivarum  ,  decem  cubitorum  altitudinis.  24.  Qiiinque  cubitorum  ala  cherub  una,  et 
quinque  cubilorum  ala  cherub  altcra;  id  est  ,  dccem  cubitos  habentes ,  a  sumraitate  alre  unius 
usque  ad  alae  alterius  summitatem.  25.  Decem  quoque  cubitorum  erat  cherub  secundus ;  iu 
mensura  pari ,  et  opus  unum  erat  in  duobus  cherubim  ;  26.  id  est ,  allitudinem  habebat  unus 
cherub ,  decem  cubitorum  ,  et  similitcr  cherub  secundus.  27.  Posuitque  cherubim  in  medio 
templi  interioris ;  extendebant  autem  alas  suas  chcrubim,  ct  tangebat  ala  una  parietem  ,  et 
ala  cherub  secundi  tangebat  parietem  alterum  :  alae  autem  alterae  in  media  parte  templi  se 
inviccm  contingebant.  28.  Texil,  qnoque  cherubim  auro.  29.  Et  omnes  parietes  templi  per 
circuitum  sculpsit  variis  caelatiiris  et  torno  ,  et  fecit  in  eis  cherubim  et  palmas  ,  et  picturas 
varias  ,  quasi  prominentes  de  parietc  ,  et  egredicntes.  30.  Sed  et  pavimentum  domus  texit 
auro  inlrinsecus  ct  extrinsecus.  31.  Et  in  ingressu  oraculi  fecit  ostiola  de  lignis  olivarura  , 
postesque  angulorum  quinque.  32.  Et  duo  ostia  de  lignis  olivarum  ;  et  sculpsit  in  eis  picturam 
cherubim,  ct  palmarum  species  ,  et  anaglypha  valde  promincntia  ;  et  texit  ea  auro;  et  operuit 
tam  cherubim  quam  palmas ,  et  Cfetera  auro.  33.  Fecitque  in  introitu  templi  postes  de  lignis 
olivarum  quadrangulatos  ,  34.  et  duo  ostia  de  lignis  abiegnis  altrinsecus ,  et  utrumque  ostium 
duplex  erat,  et  se  invicem  tenens  apericbatur.  35.  Et  sculpsit  cherubim  ,  et  palmas,  et  crela- 
turas  valde  eminentes ;  operuitque  omnia  laminis  aurcis  opere  quadro  ad  regulam.  36.  Et 
cedificavit  atrium  interius  tribus  ordinibus  lapidum  politorura  ,  et  uno  ordine  lignorum  cedri. 
37.  Anno  quarto  fundata  est  domus  Domini  in  mense  Zio  ,  38.  et  in  anno  undecimo,  mense 
Bul  ( ipse  est  mensis  octavus )  perfecta  est  domus  in  arani  opere  suo  ,  et  in  universis  utensilibus 
suis ,  sedificavitque  eam  annis  septera. 

IDEA   TEMPLI. 

Templum  Salomonis  fuii  inslar  Tabernaculi  prie  rtuas  hal)ebat  partes,  una  anterior  diceba- 

Moysis  :  Tabernaculum  enim  erat  quasi  lem-  turSanctum,  altera  posterior  diccbatur  Sanc- 

plum   niobilc  Hebracorum    percgrinanlium   in  tum  sanctorum,   id  est  sanctissimum ,  uti  est 

deserto  ;  templum  vero  erat  quasi  tabernacu-  cborus  in  templis  nostris.  In  Sanclo  erant  tria  , 

lum  fixum  et  stabile  eorumclcm  quiete  habitan-  scilicet  primo  ,  candelabrum  septiceps  totidem 

tiumin  terrapromissa.  Quarc  sicut  Deus  ideam  lucernis  impositis  lucens.  Secundo,  mensa  pa- 

tabernaculi  dedit  Moysi  Exodi  cap.  25.  ct  secf.  num  proposiiionis,  conlinens  duodecim  panes, 

sic  et  idem  templi  fabricandi  dedit  Davidi ,  ut  quos  duodecim  Tribus  ofTerebant  Deo  in  gra- 

is  eam  traderet  Salomoni,  ut  patel  1.  Paral.  23.  tiarumactionem,  quasi  protestantes  sc  in  lerra 

19.  Templum  ergo  aeque  acTabcrnaculum  pro-  promissa  ali  a  Dco.  Tcrlio,  altare  Ihymiamati* 


I 


COMMENTARIA  IN  LIBRLM  III.  REGUM.  Cap.  VI. 


601 


vicimim  el  obversum  Soncio  sancioium  ,  m  quo 
quolidic  niane  oi  vespere  immolabaiur  iby- 
miama  Dco  residenli  in  Sancio  sanctorum:  Jam 
in  Sanclo  sanclorum  erat  arca  foederis  cnm 
suo  0|)erculo,  id  esl  Propiliatorio ,  suslinens 
(luos  Cberubinos,  qui  junclis  alis  exiiibebant 
quasisedem  etlbronum  Deo  inde  danli  oracnla 
et  responsa  de  iis  ,  quje  ab  eo  sciscilabalur  pon- 
tifex  indulus  Ralionali  Urivi  ei  Tummhn.  Nam 
in  Sanclum  sanciorum  nemo  ingredi  polerat 
nisi  poniifex^in  Sanciiim  vero  nemo  nisi  sa- 
cerdos:  quia  pro  populo  anteSancium  adjeclnm 
fuit  atrium  sub  dio,  quod  eral  quasi  populi 
sive  laicorum  templum  ,  ut  in  eo  orarent  et  sa- 
crificia  speclareni. 

Alrium  boc  eratduplex.  Prior  enim  ejus  pars 
vicina  Sancio  cedebal  sacerdoiibus  :  in  eoenim 
erat  altare  bolocaustorum,  in  quo  sacerdotes 
viclimas  immolai)anl,  ac  labrum  sive  mare 
ceneum,  in  quo  sacerdotes  lam  se  quam  vicli- 
mas  abluebant.  Posterior  et  remotior  a  Sancto 
alrii  pars  cedebal  laicis,  qui  inde  speclabant 
sacrilicia  qu;e  fiebant  in  alrio  sacerdolum; 
unde  ab  eo  distinguebatnr  muro  alto  tres  cu- 
])itos  diinlaxat,  ita  ut  laici  ullra  eum  spectare 
possent  sacerdoles  eorumque  acliones.  In  boc 
alrio  Gbrislus  docuit.  Nam  in  Sanclum  ingredi 
non  poleral,  eo  quod  non  esset  sacerdos  Levi- 
licus.  In  alrium  ulrumqucnemo  ingredi  polerat 
nisi  mundus.  Qnare  pro  immundiset  Gentilibus 
Herodes  adjecit  lerlium  atrium,  quod  erat  ex- 
timum  et  remotissimum  a  Sancto,  ac  separa- 
lum  ab  alrio  Judceorimi  mundorinii. 

Porro  ad  muros  vel  latera  borum  alriorum 
erant  exedrse  ,  quae  et  gazopbylacia  et  paslo- 
phoria  dicuniur,  boc  est  cubicula  sacerdotum  , 
el  supellectilium  templi,  ut  vestium  sacrarum, 
quas  liic  induebant  sacerdotes,  ac  deinde  exue- 
J)ani  et  reponebant. 

Templum  majus  et  magnificentius  erat  Ta- 
bernaculo.  Tabernaculum  enim  longum  erat 
cubiiis  triginla  (Sanctum  enim  longum  eratcu- 
bitis  viginli,  Sanclum  sanclorum  decem  ) ,  to- 
lidem  altum  ;  lalum  vero  decem  cubilis.  On^"'© 
tam  in  Tabernaculo,  quam  in  lemplo,  Sanclum 
erat  quadrangulnm,  qiiia  dnplo  longius  erat 
quam  latius;  Sanctum  sanctorum  vero  erat 
quadraium,  quia  lam  latum  erat  quam  lon- 
gum.  Templum  autem  longum  erat  sexaginla 
cubitis  (Sanclum  enim  longum  eral  qnadra- 
gintacubilis,  Sanclum  sanctornm  vero  viginti), 
lalum  erat  viginti  cubilis,  altimi  triginta  usque 
ad  primam  contignationem ;  indc  vero  sursum 
per  tabulata  exlendebalur  ad  nonaginta  cul)i- 
los ,  ita  ut  universim  in  allitudine  baberetcen- 
tum  et  viginli  cubitos. 

Rursumin  Tabernaculo  unum  erat  candela- 
brum  et  una  mensa ,  in  templo  vero  erant 
decem  mensae  eltotidem  candelabra.  ♦ 

Insuper  alria  in  templo  majora  erant  quam 
in  Tabernaculo.  Lranl  enim  alria  quasi  amplis- 
simajarcEe,  partim  sub  dio  apertse  et  patentes, 
partim  porlicibus  ad  latera  contcclae,  unde  et 
porticus  nominanliir  ,  ul  lempore  pluvirc  ad  eas 
se  recipere  |)0ssel  populus.  Ad  alrium  sacer- 
doium  ingressos  quoque  fuisse  Levitas ,  co 
quodipsi  sacerdotibns  in  immolaiione  victima- 
rum  subservirent,  censenl  Tbeodor.  q.  22.  An- 
gelomus,  cap.  1.  et  Serarius  ,  qui  idem  censet 
de  Natbinaeis;  bi  enim  plurima  ligna  el  aquas 
con)i)oilurc  dcbebant  ad  lol  viclimaruin  imuio- 


lationem  ,  quae  fiebat  in  airio  sacerdoinn); 
Joannes  Budinius ,  lib.  1.  de  Gloria  Cbrisli  l)o- 
mini,  cap.  5.  unicum  atrimn  sacerdolum  fuisso 
vnlt  ([ualuor  stadiorum,  ita  ul  niniirum  tolns 
templi  ambilus  quinque  stadiorum  fucril;  Adri- 
cbomius,  lib.  de  Jeriisalem,  n.  101.  dicil  atrium 
profanum  fuisse  qualuor  sladiorum. 

Allegor.  lemplum  repraes(U)lal)at  Ecclesiam 
mililantem;  anagogice  Iriumplianlem  in  coelis; 
Iropologic.  animam  sanclam,  quee  per  fidem 
in  bac  vila  ,  et  per  speciem  in  allera.Deum  facie 
ad  faciem  contemplatur,  el  haccontemplalione 
beatur. 

Fuse  el  accurate  lempli  fabricam  describunt 
Jose|)bus,  lib.  8.  Anliq.  cap.  2.  Pineda,  lib.  5.  de 
Rebus  Salomonis  ;  Franc.  Ribera,  lib.  de  Tcm- 
plo;  Joannes  Baplisla  Vilalpando,  Abulensis  , 
Arias  Monlanus ,  Cbrislianus  Adricliomius,  Ri- 
cbardus  de  S.  Victore,  Cajetanus.  Mysticanr 
lempli  explicalionem  fuse  alTert  Beda  libris  li'i- 
bus  de  Tabernaculo  ;  Eucherius  ,  Angelom.  r.ii- 
pertus  et  Franc.  Ribera,Iib.  5.  de  Templo.  Vide 
eliam,  si  libet,  quse  annotavi  Exodi  25.  (!t  se(f. 
ubi  Tabernaculum,  omnesque  ejus  parles  tani 
ad  lilleram  qiiam  myslice  explicui.  Mulla  quo- 
que  addidi  Ezccliielis,  ca]).  /iO.  el  seq. 

Magnificeniia  lempli  quanla  et  quam  eximia 
fueril  ex  variis  conjici  potest.  Primo  ,  qiiod 
lemplum  fuerit  opus  Salomonis,  qui  fuit  rcx 
sapieniissimus  ,  opulentissimus  et  magnincen- 
tissimus. 

Secundo,  quod  templum  faclum  sit  ad  ideam 
non  bominis,  sed  Deiipsius,  qui  illam  dcdit 
Davidi,  ul  eam  traderet  Salomoni,  uli  dixi. 
Volebal  enim  Deus  ut  Jud.Tis  et  hominil)us  ru- 
dii)us,  qui  Deum  oA  divina  ajslimarc  el  ponde- 
rare  nesciunt,  divina  majestas  iu  templimagni- 
cenlia  repraesentarelur ,  ut  ex  illa  discerent 
eum  aeslimare,  revereri  et  admirari.  Hanccau- 
sam  dat  Salomon  2.  Paralip.  2.  v.  5.  dicens  : 
Domus  qnam  cvdificare  cupio  rnagna  est.  Magnus 
csL  enim  Deus  noster  saper  omnes  deos. 

Tertio,  ex  eo  (|uod  templiim  hoc  ab  omnibus 
habilum  sit  orbis  n)iraculum.  Insuper  parieles 
ellaquearia  ejiis  tegebantur  auro,  ita  iit  omnia 
renilerenl  auro,  et  inlranlium  oculos  fulgor 
undique  occurrcns  perslringeret,  ait  Josephus, 
lib.  8.  cap.  2. 

Quarlo,  ex  numero  operariorum  et  prcTfec- 
lorum  :  laborarunt  enim  in  eo  ducenla  liomi- 
num  millia  et  amplius,  per  seplem  conlinuos 
annos,  uli  ostendi  cap.  5.  15. 

Quinto,  ex  opibus  ad  lempli  fabricam  Salo- 
moni  reiiclis.  Reiiquit  enim  ei  pater  David,  ut 
dicitur  1.  Paralip.  22.  v.  l^.  centum  millia  ta- 
lenlorum  auri,  quae  ad  nostram  monetam  re- 
dacla  faciunt  mille  el  ducentos  milliones.  Mil- 
lionem  voco  decies  cenlena  millia  aureoruni. 
Jnsuper  reliquit  ei  mille  millia  lalenlorum  ar- 
genii,  quBe  lanlumdem  efficiunt,  puta  mille  el 
ducentos  milliones  aiiri.  Libra  cnim  una  auri 
olim  valebal  decem  libras  argenli.  Univcrsim 
crgo  reliquit  ei  bis  mille  et  quadringenlos  mil- 
liones  aureorum,  prseter  aes ,  ligna,  lapides  , 
caeteramque  fabric.c  materiam  innumeram.  Unde 
1.  Paralip.  22.  v.  \h.  addilur  :  JEris  vero  cl  ferri 
710)1  est  pondus  :  vincilur  enim  numerus  magnila- 
dinc. 

SoxlO,  malleus  et  securis  ,  et  omne  ferramen- 
fum  non  sunt  audila  in  domo  cum  miificarelur. 
Addil  Josci)lius  in  fiuc  lib.  15.  loto  Lcmporc  quo 


602 


COAIMENTARIA  IN  LIBHUM  III.  REGUM 


tem|)Iam  strucbalur,  nuuquam  interdiu  pluis- 
sc  ,  noclu  lanUim  iinljribus  dcsccnclenlibus,  ne 
interrumpcrcUir  sedificalio,  licct  Joscphus  ibi 
propric  loqualur  de  lemplo  Ilcrodis. 

Seplimo,  Hebra-i  decem  mira  el  quasi  mira- 
cula  icmpli  rccensent,  penes  quos  sit  fides. 
Primum  ,  nanqaam  aborCivil  mulier  propler  car- 
nis  nidorem  in  sancluario.  Secundam  ,  nanquam 
foctuit  caro  sanclaarii.  Tertiam,  ncqae  conspecta 
fait  masca  in  domo  maclalionis.  Quartam  ,  non 
accidit  casus  nocturnas  sacerdoli  magno  in  die 
expiationis.  Quinlum ,  non  exstinxerunt  pluvioi 
ignem  qai  crat  in  strue  lignorum.  Sextum,  non 
vicit  veiilas  columnam  funii.  Septimum,  nonre- 
pertum  altam  vitiani  in  Gomcr ,  nec  in  duobus 
panibus,  nec  in  panibus  facieram.  Octavum ,  sta- 
bant  coarctati  et  adorabant  dilatati.  Nonum , 
nunqaam  lcesit  aliquem  serpens  et  scorpio  in  Je- 
rusalem.  Decimum ,  nec  dixit  Iwmo  socio  suo : 
Anguslior  mihi  est  locus  quiim  ut  possim  pernoc- 
tare  Ilierosotymis. 

1.  FaCTUM  EST  ERGO  QUADRINGENTESIMO  ET  OC- 
TOGESIMO  ANNO  EGUESSIOMS  FILIORUM  ISRAEL  DE 
TERUA  ^EgYPTI,  IN  ANNOQUAUTO,  MENSE  ZiO  (iPSE 
KST  MENSIS  SECUNDUS  )  REGISI  SALOMONIS  SUPER 
ISRAEL  ,    /EDIFICARI    COEPIT    DOMUS  DOJIINO.  ]  Pcr- 

peram  crgo  Joscpluis  al)  exitu  Ilcbricorum  ns- 
<|ue  ad  labricam  tempii  numerat  annos  592, 
(  sic  enim  legendnm  in  Josepho  ostendit  Ribera, 
lib.  1.  de  Templo,  cap.  1,  non612,  uti  jam  ha- 
bent  Codiccs  Lalini  Joscphi)  ac  Beda  numcrat 
annos  Zi90,  Sulpitius  588,  Theophilus  602,  Ccdre- 
nus  672,  Philaslrius  713,  Serarius  liic  in  cap.  7. 
iiumeral  annos  680.  Hoec  enim  omniarcpugnant 
Imic  loco,  ubi  Hebr.  Sepluag.  Chald.  ei  Laiina 
constanler  numerant  annos  duntaxai/i80,  quo- 
rum  compuium  prsecise  per  annos  Judicum  as- 
signavit  Judic.  cap.  3.  v.  13.  Ubi  noia  Septuag. 
Roman.  hic  habere  annos  Zj^O,  dunlaxat,  sed 
non  numerant  annos  Z|0,  quibus  Hcbraei  pere- 
grinali  sunt  in  deserto;  quare  egressum  ex 
yEgypto  completum  intelligunt,  et  sui)  eo  com- 
l)rehendunt  ingressum  in  lerram  promissam  , 
qui  conligil  anno  quadragesimo  ab  egressu  ex 
iEgypto.  Verum  Septuag.  Comphu.  etRegia  ha- 
bent  ut  Noster  et  Hebr.  scilicet  annos  480. 

Ccepitigitur  Salomonsedificare  templumanno 
quarlo  regni  sui ,  mense  secundo;  perfecit  vero 
illud  anno  undccimo,  mense  octavo,  ut  dicitur 
V.  37.  Unde  sequitur  sedificalionem  hanc  du- 
rasse  septem  annos ,  et  septem  menses  praBcise. 
Sed  Scriplura  septem  mensesquasi  quidminu- 
lum  sublicet,  et  inicgrum  annorum  duntaxat 
Dumerum  assigual.  Cnepit  ergo  tempkim  fabri- 
cari  anno  muudi  2933,  qui  fuit  a  diluvio  annis 
1276  ,  ante  Christi  nativiiatem  anno  1017  ,  juxta 
tabulam  Chronologicam,  quam  proefixi  Penia- 
leucho. 

Porro  Josephus  ait  fabricatum  fuissetemplum 
anno  12  Hiram  regis  Tyri ,  indcque  numerat 
1'43  annos  usque  ad  aidificationem  Carthaginis, 
quam  fecit  Dido  ex  Tyro  navigans  in  Africam. 
Sed  error  irrepsil  in  compulu  Josephi ,  nam 
non  143  ,  sed  125  duntaxat  Iluxere  anni ,  uti 
ex  regum  Tyri,  qui  Hiram  successere,  anno- 
rum  numero,  quem  recenset  Josephus  ,  aritii- 
metice  demonstrat  Sahanus  anno  mundi  3166 
in  fine  quo  ipse  Carthaginem  conditam  asserit, 
qui  fuit  annus  decimus  Joas  regis  Juda,  el  28 
Elisei  Prophelae ,  hcet  varii  varie  hac  de  rc 
scribanl. 


Cap.  VL 
Porro ,  cur  liic  numerenlui 


annirabricoe  tcm- 


ph  al)  cgressu  Hcbroeorum  ex  /Egypto,  causam 
dant-Beda,  Abuiens.  et  ex  eis  Pineda,  lib.  5. 
cap.  5.  quod  lunc  primum  suum  populum  rcdi- 
gercl  Dcus  sub  forma  reipubl.  ac  ciulis  rilibus  , 
ccrtisque  sancttc  rcligionis  elfidci  lcgibus  com- 
muniret.  Idco  ubi  illiusmet  religionis  lcmpluni 
amplissimum  atque  sanctissimum  aedilicaba- 
tur  ,  et  cujus  erectione  el  opporluuitate  alia  vel 
altaria  vcl  loca  religiosa  cessare  dcbcbaiU;  dc- 
nique  maximumincrementum  religioet  respub. 
perccptura  erant,  oportuit  ejusdemmet  reli- 
gionis  el  reipublicae  inilia  dcsignari. 

Locus  fabrice  templi  describilur  2.  Paralip.  3. 
v.  1.  iibi  dicitur  :  Et  ca'pit  Satomon  (edificare 
domum  Domini  in  Jerusalem  in  monle  Moria  (ubi 
Abrahamjussusfuit  immolarelsaac,  Genes.  22.), 
qui  demonstralus  fuerat  David  palri  ejas  ,  in  loco 
quem  paraverat  David  in  area  Ornan  Jebuscei. 
Hinc  el  Christus  ibidem,  puia  in  monle  Calva- 
riae,  qui  pars  est  montis  Moria,  crucifixus  seip- 
sum  viciimam  Deo  obtulit  pro  mundi  saluie. 
Hoc  enim  adumbrabat  immolatio  Isaac,  et  vic- 
timarumomnium  in  templo.  Denique  templum 
sedificatum  fuit  in  loco  pertinenie  ad  Tribum 
Benjamin,  uli  omnes  Interpretes  doceni,  ct 
palet  Deuter.  33.  v.  12.  SicctPlato,  lib.  7.  Polit. 
et  Aristot.  lib.  6.  de  lcgibus  docent  in  montibus 
sedificanda  esse  templa  ,  ut  eminus  sint  con- 
spicua,  et  coelo  Deoque  viciniora. 

Rursum  2.  Paralip.  3.  v.  3.  dicitur  Salomon 
cedificasse  tongiludinis  cubitos  sexaginta  in  men- 
sura  prima ,  id  esl,  ante  distinctionem  Sancii 
a  Sancto  sanctorum,  prima  mensura  longitu- 
dinis  tolius  templi  fuit  sexaginta  cubitorum , 
qucie  mensura  deinde  distincta  et  divisa  e&t  co 
modo,  ut  ex  ea  Sanclum  haberet  40  cubitos, 
rcliquos  vero  viginli  haberel  Sanctum  sancto- 
rum.  Ila  Vatabl.  aliler  Abulens.  Prima  niensura 
lcmpli,  inquit,  fuit  longiiudo,  quia  primo  in 
longum  acdificarunt  ulrumque  templi  parielem, 
deindein  latum  parielcs  transversos. 

In  MENSE  Zio  ,  ]  jam  legunt  Hcbroei  in  mensc 
zif,  quia  proii;a(t  vocali  cum  puncio  cliolem , 
legunt  vau  consonantcm  sine  puncto.  Idem 
mensis  Hcbr.  diciturTix  Har  ab  IIN  or ,  id  est 
lux,  splendor.  Unde  Chald.  vertit,  inmenseaper- 
tionis  sive  sptendoris  floram,  co  quod  isto  mense 
gcrmina  et  ilorcs  se  aperiant,  eorumque  viror 
et  decor  tunc  splendescat. 

Ipse  est  mensis  secundus,]  qui  partim  res- 
pondet  nostro  Aprili ,  parlim  Maio,  sicul  primus 
Hebraporum  mensis  dictus  Nisan ,  partim  res- 
pondct  noslro  Martio,  partim  Aprili  ,  quod 
tempus  est  aplissimum  ad  fabricam. 

2.  DoMus   (lemplum)   aut«m  ,  etc.  ,  uareijat 

SEXAGINTA  CUBITOS  IN  LONGITUDINE  ,  ET  VIGINTI 
CUBITOS    IN    LATITUDINE  ,    ET    TRIGINTA  CUBITOS  IN 

ALTiTUDiNE.  ]  Diccs  :  2.  Paralip.  4.  v.  dicitur^. 
Porro  allitudo  centum  viginti  cubitoram  erat. 
Resp.  altitudo  templi  usque  ad  primam  contig- 
nationein,  sive  usque  ad  primum  tabulatum  , 
erat  triginta  cubitorum,  uti  hic  dicitur  :  alti- 
tudo  vero  ejusdem  usquead  summam  contigna- 
tionem,  sive  usque  ad  summum  tectum  ct 
pinnaculum  ,  erat  120  cubitorum  ,  ut  in  lib. 
Paralip.  dicitur.  Erat  enim  quasi  aliud  aedili- 
cium  supra  templum;  ubi  repositi  fuere  templi 
thesauri,  donaria,  voia  ,  item  vetus  Tabernacu- 
lum  Mcysis,  et  Davidis  altare,  etc.  Ita  Euciie- 
rius,  Aogelomus,  Abul.  et  passim  Inlcrpreics. 


COMMI^iNTARlA  IN  LIBH 

Vide  Ribcrani,  lib.  1.  deTcmpio,  cap,  5.  ct  Vilal- 
paiuluin,  \)ng.  2G7.  Ilic  eliani  laliiil  Joas  puer, 
il  postea  rex,  ait  Cajelan.  fiigiens  Alhaliam 
occidentem  fiiios  regis,  /j.  Reguni  11.  3.  Tanta 
allitudo  et  moles  lcmpli  sustenlabalur  crassis 
parietimi  niuris,  quibus  incumbebat.  Muri  quo- 
(jue  fulciebantur  per  suas  parastadas  (vulgo 
pilastres)  et  antheridcs ,  de  quibus  vide  Vilal- 
pandum. 

Porro  ex  templo  hoc  ad  labulala  consccnde- 
batur  per  cocbleam,  de  qua  vers.  8.  Et  per 
cochleam,  inquit,  ascendebant  in  medium  ccena- 
culam  (tabulatum)  et  d  medio  in  lerlium. 

Denique  cum  Judsei  post  reditum  ex  Baby- 
lone  templum  a  Chaldaeis  combuslum  rci-edifi- 
carunt,  ad  sexaginta  duntaxat  cubilos  allitu- 
dinis  illud  evexerunt,  eo  quod  Cyrus  velaret 
altius  erigi ,  timens  ne  Jiukei  rebellantes  ex 
templo  facerent  arcem,  ut  patet  1.  Esdrce  6.  et 
ex  Josepbo. 

Allegor.  Angelomus  :  Lonf^itudo  domus  Dei , 
iiKjnit,  longanimitatem  dcsignal  Ecclesice ,  quia 
in  exsiiio  peregrinationis  ejus  palienter  adversa 
(juceque  toterat,  donec  ad  patriam  quam  exspectat 
perveniat.  Lalitudo  insinuat  charitatem ,  qucedi- 
latato  sinu  mentis  non  solum  amicos  in  Dco ,  sed 
et  inimicos  diligere  gaudet  propter  Deum  :  donec 
veniat  tempus,  quando  sive  ad  pacem  suam  con- 
versis,  siue  funditus  omnibus  exstinctis  inimicis , 
cum  solis  gaudeat  amicis  in  Dco.  Allitudo  spem 
denuntial  futurce  relributionis ,  cujus  inluitu  li- 
iienter  infirma  quceque ,  sive  qucB  demulcent ,  sive 
quce  adversantur ,  contemnit  :  usque  dum  ulrisque 
iranscensis  sola  merealur  vidcre  bona  Domini  in 
lerra  viventium. 

3.     Et   PORTICDS    ERAT    ANTE    TEMPLUM    VIGINTI 

cuniTonuM  LONGITUDIMS,  juxta  mensuram  lati- 
tudinis  templi  :  et  iiabecat  decem  cubitos  la- 

TITUDINIS  ANTE  FACIEM    TEMPLI ,  ]  Ita  SCilicCt,   Ut 

hi  decem  cubili  latiludinis  porlicus  adjungeren- 
tur  noii  laliludini ,  sed  longiludini  templi  ,  quia 
laiitudo  porticus  erat  minor ,  ulpote  decem 
rubitorum  dunlaxat ,  quam  laliludo  templi, 
(luae  erat  viginti  cubitorum,  quare  ei  jungi  et 
«daequari  iion  polerat  :  adjuncla  est  ergo  lon- 
gitudini  templi.  Eadem  vero  erat  longitudo  por- 
ticus,  quse  lalitudo  templi,  scilicet  viginli 
cubitorum  ;  qtiare  illa  huic  r.djuncta  et  adae- 
quata  fuit  :  latiludo  vero  porticus  ,  quae  erat 
decem  cubitorum,  adjuncta  fiiit  longiludini 
lempli,  quae  erat  sexaginta  cubitorum;  ita  ut 
adjuncta  latitudine  porticus,  templum  cum 
porlicu  haberet  septuaginla  cubiios  in  longitu- 
dine  et  viginti  cubitos  in  laiitudine.  Ita  Ribera 
ct  alii. 

Erat  haec  porticus  templi  vestibulum  ad  ele- 
ganliam  et  magnificenliam ,  seque  ac  ad  usum 
addita  Sancto,  sive  anleriori  parti  tcmpli.  Id 
imilati  sunt  Christiani  primi ,  qui  suis  templis 
iisdem  de  causis  adjecere  porlicus,  quales  vi- 
dere  est  Romae  in  Basilica  S.  Petri ,  S.  Maria:  Ma- 
joris,  S.  Joannis  Lalerancnsis,  S.  Laurentii  , 
S.  Cflpciliae,  elc  idque  ad  muliiplicem  usum.  In 
porticibusenim  manebantexcommunicati ,  poe- 
nitentes ,  catechumeni,  quibus  templum  in- 
gredi  et  Missam  audirc  fas  non  erat.  Iiem  pau- 
peres  ,  mendicantes  et  percgrini ,  qui  a  prandio 
vel  noctu  basilica  clausa,  in  porlicu  orabant  et 
pernoctabant.  Ad  hoec,  qui  in  templo  liltcras  et 
nnntios  accipiebant  dc  rebus  domcsticis  vel  se- 
cularibus,  e  lemplo,  ubi  illa  cxpedire  el  Irac- 


LM  111.  REGUM.  Gap.  VL  503 

lare  non  decebat,  egrediebanUir  in  porlicum, 
ibique  ea  peragebant.  In  porlicu  eliam  para- 
baniur  sedes,  scamna  ,  ornamenla  ,  caeteraque 
inrerenda  in  templum. 

Porro  templum,  inquit  Angelomns  etEuchei-. 
erat  conversum  ad  Orientem,  sicut  et  Tabernacu- 
lum  ,  habebatque  ostium  porticus  ab  Oricnte  conlru 
ostium  tcmpli ,  juxta  quod  historicus  J udfcorum 
Josephus  apertissime  docet,  ita  ul  sol  cequinoc- 
tialis  oriens  directis  radiorum  suorum  lineis  per 
ostia,  porticus  videlicet ,  et  templi,  et  oraculi  ar- 
cam  leslamenli  perfundere  posset. 

Unde  Allegor.  per  porticum  hanc  significan- 
tur  sancli,  qui  Christum  pr;ecesserunt,  pula 
Patriarchse  et  Propheloe,  qui  orientem  huic 
mundo  solem  jusliti.e  primi  susceperunt,  <'t 
nascenli  in  carne  Domino  (eslimonium ,  sive 
vivendo,  sive  praedicando  ,  sive  nascendo,  sive, 
etiam  moriendo  ,  prtebuerunt,  ait  Angelom.  et 
Euclier. 

Denique  nonniilli  censentbancesse  poriicnni 
Salomonis,  in  qua  docuerunt  Christus  et  Apos- 
toli.  Ita  Abulens.  Tilelm.  Jansen.  cap.  93.  Con- 
cord.  Evangel.  sed  hallucinanlur  :  baec  enim 
porlicus  erat  vicina  Sancto  anle  atriuin  sacer- 
dotum  ,  in  ciuorum  neutrum  ingredi  licebat 
Cliristo  et  Aposloiis,  eo  quod  non  essentsacei- 
doles  veleris  legis.  Vide  quac  de  porticu  Salomo- 
nis  dixi  Actor.  3.  11. 

ti,  FECITQUE    IN  TEMPLO    FENESTRAS    OBLIQUAS.  ] 

Ilebr.  QT"i2N  Q-iB^DVJ scekuphim  atumim,  id  esl, 
aspicientes  clausas,  hoc  est,  ut  Chald.  inliinse- 
cus  apertas ,  extrinsecus  clausas ,  puta  introrsuni 
laliores,  extrorsum  angusliores  (forie  etiam 
cancellisobductas:  undeSeptuag.  vertunt,  can- 
ceilatas  vei  reliculatas)  ideoquc  obliquas,  ut 
vcrtit  Noster,  ut  videlicet  plus  luminis  admit- 
lerent  :  quia  ut  docent  Oplici  sive  Pcrspectivi  : 
in  obliqiiis  hisce  fenestris  radii  solares  venien- 
tes  forinsecus  inlersecant  se  in  stiperficie  exti- 
ma  l'enestrae,ubi  estlocus  angustior,  ac  deiiule. 
dilatantur,  et  longe  lalcque  se  per  domum  dis- 
pergunt  ( unde  Syminach.  pro  obliquas,  verlit 
sagittarias  ,  quae  scilicet  lucem  quasi  sagiltan» 
emiitiini);  sic  enim  lux  solis  in  domum  inirat 
per  modtim  pyramidis  inversae.  Ila  S.  Hieron. 
in  cap.  Z|0.  Ezech.  Ribera  ,  lib.  1.  de  Templo, 
cap.  13.  Eucher.  Angelom.  et  alii.  Audi  S.  Hier, 
in  cap.  ^l,  Ezech.  :  Feneslrce  quoque  erant  factce 
inmodum  retis ,  instar  cancellorum ,  ut  non  spe~ 
culari  lapide  ,  necvitro,  sed  tignis  interrasitibus 
el  vermiculatis  clauderentur  (  pro  quibus  in  He- 
braico  obliquas  fenestras  habes),quce  in  tribus 
tanlum  erant  partibus  templi ,  ad  dexleram  vide- 
licet ,  et  ad  sinistram ,  et  post  tergam  ,  id  est ,  ad 
Meridiem  ,  et  ad  Aquitonem  ,  et  ad  Occidentem. 
Orientalis  autem  pars  non  habebat  fenestras , 
quia  ipse  introitus  ctarum  immiltebat  lumen  in- 
trinsecus ,  ct  cuncta  interiora  tenipli  januarum 
lumine  complebantur ,  ita  ut  per  singulas  fents- 
tras  et  cancetlorum  foramina  inlro  quis  posset  as- 
picere. 

Hae  fenestrac  erant  in  Sancto  duntaxat.  Nain 
Sanctum  sanctorum  carebat  feneslris  ad  sui  re- 
verenliam  :  Deusenim  habilal  in  caligine  nobis 
invisibili  :  per  ostium  tamen  Itix  aliqtia  immit- 
tebattir  in  Sanctum  sanctorum.  Vide  dicta 
Levit.  16.  13. 

Allegor.  hae  fcnestrac  obliquae  repraescniant 
sanclos  Doclores,  per  quos  Deus  fideles  docet 
cl  illuminat,  qui,  ut  ait  Angelomus,  dum  ca 


60/t 


COMMrNTARIA  liN  LIBUUM  III.  REGUM.  Cap.  VI. 


quce  in  occtiUo  vident  pnblice  fidelibus  jiandanl ; 
(juasi  susceplo  lumine  solis  feneslrcc  ,  juncla  templi 
pcnelralia  replent.  Unde  bene ettdemfencslra:  obli- 
quoi,  id  est  intus  Laliores,  fuisse  perhibentur, 
quia  niniirum  nccesse  est ,  ul ,  quisquis  jubar  su~ 
permv  conlemplutionis  vel  ad  viomentum  perce- 
perit,  moxsinum  cordis  ampliuscasligando  diiatet, 
atque  ad  majora  capesscnda  solerti  exercitalione 
se  i)r(tparel.  Vidc  clicla  Ezcch.  ki.  v.  17. 

5.  Et  /EDIFlCAVrr  SUPIIR  PAUIETEM  templi  tabu- 
I.ATA   PEU    GYPilM,  IX  PAUIETIBUS    DOMUS  PER   CIR- 

cirruM  TEMPLi  (1(1  est  Sancli)  et  oraculi  (id 
osl  Sancll    sanciorum,  e.v  (luo  Deus  dabal  ora- 

CUla)    ET    FECIT    LATEUA    IN   CIUCIUTU.  ]  DcSCriblt 

liic  cellas  a;diricalas  circa  lenipliim  :  lioc  enim 
significat  -b  fecit  lalera  in  circidtu.  Eranl  enim 
liic  celkc  ialerales  lemplo  ,  iliudque  laleraliler 
ambiebant  per  tria  latera,  sivc  per  tres  mundi 
plagas,  scilicel  ad  Occidenlem,  Meridiem  et 
^ieptentrionem.  Nam  plaga  ad  Orientem  ,  ubi 
erat  osliuni  et  ingressus,  cellas  in  circuitu  lia- 
l)erc  non  polerat.  Quod  ergo  ait,  super  purielem, 
idem  esl  quod  juxta  parietem  ,  vel  circa  parie- 
lem  lempli.  Simili  enim  modo  de  Ghrislo  dici- 
tur  Lucae  /i.  39  •.Stans  super ,  id  csl  juxla  illam, 
impcravit  febri.  El  Psalm.  13G.  1.  Super ,  id  est 
juxla  ,  fiumina  Babylonis  scdimus  el  flevimus  ,  etc. 
Sensus  ergoest,  q.  d.  Salomon  ;edincavit  juxla 
et  circa  Ires  parieles  templi  spectanles  ad  tres 
mundi  plagas  ordinem  qnenidam  cellarum  , 
eumque  circumcirca  interna  labulala  erexit  et 
(Uvisit,  idque  fecit  tum  ob  pulchritudinem  ,  tum 
ob  firmitaiem  et  cusiodiam  teinpli.  In  liis 
cnim  cellis  poierant  orare  sacerdoles  ,  et  in  ip- 
sum  templum  perfenestras  inspicerc.  In  iisdem 
cellis  rcponebantur  diviticc  (empli.  Unde  illoe 
a  Sept,  vocanlur  apollieae ,  et  a  Noslro  i.Paral. 
28.  11.  cellaria.  Patet  ex  Josepho,  8.  Antiq.  c.  2. 

Et  FECiT  LATFRA  iN  ciRCuiTU.  ]  Latcra  vocat 
tabulata  cellarum,  nt  patet  ex  H(>br.  et  Sept. 
llacc  enim  latera  explicat  dum  subdil  :  TabuUi- 
tum  quod  siibter  erat  quinque  cubilos  habebal  la- 
tiludinis ,  et  medium  tabulatum  scx  cubitorum 
lalitudinis ,  et  lertium  tabulatum  septem  liabens 
cubitos  lalit udinis :  uh\  \)ro  tabulatum  Hebr.  et 
Sept.  Iiabent  /a;«.s.  Tabulata  ergo  vocat  latcra, 
lum  quia  lateraliter  circnihant  tria  lempli  la- 
tera,  tum  potius  quia  unum  super  aliud  lalera- 
liter  exslabat  et  [)rominehat,  ac  .superius  e)'at 
latius  quiim  inferius,  unde  Chaid.  vocat  a/;/;e?2- 
dices. 

Sensus  ergo  cst,  q.  d.  Hne  cellse,  sive  ordincs 
cellarum  ,  habebanl  li-ia  latera,id  est  tria  ta- 
l)ulala  circumcirca,  quorum  latus  sive  tabtila- 
lum  inlimum  er.it  Vpiinque  cui)itorum  lalilu- 
dinis;  secuiidum  vero  sex ,  lertium  aulem 
septem  cubilorum  ;  hoc  cst,  tres  erant  ordines 
cellarum  in  tribus  carum  tabulatis,  quorum 
secundus  ordo  erat  latior  primo,  et  terlius  la- 
lior  secundo  obtrabes  exstanles,  de  quibus  mox 
subdit  :  Trabes  aulem  posuit ,  etc.  Ita  Salianus, 
Ribcra  ,  Cajetan.  et  alii. 

Porro  hujus  in;equalitatis  tahulatorum  causa 
fuit  anguslia  areaeinmonte  Moria  :  hasc  enim 
fecit  ut  iniEe  cellae  essent  angusUe  :  quare  su- 
periores  oportuit  facere  laliores  per  Irabes  pro- 
niinenles.  Ila  Ribera. 

G.  TUAUES  autem  posuitin  domopeu  circuitum 

FOUINSECUS,    Ur   NON    ILEREP.ENT    MUUIS    TEMPLI.  ] 

Trabes,  id  est ,  cai)ila  trabium  idlra  parietes, 
quibus  iucumbebani,exslantja  ei  promineniia  : 


Unde  Hebr.  vocanlurl-iTi;ia  m/g^j-o/,  id  esl  de- 
ficienlia,  quia  scilicet  non  perlingebant  ad  vi- 
cinum  parielem  lempli,  sed  ab  eo  deficiebant;, 
erantque  capila  trabiimi  exslanlia  duntaxal. 
Sensus  est,  q.  d.  Fecit  ut  irabes  ullra  suuni 
parielem  porrigerenttir  ei  exstareni  per  sua  ca- 
pila,  ut  in  iis  imponerenlur  tigna  transversa  , 
itaque  tabulata  superiora  fierent  majora ,  et 
majorem  haberent  latitudinem  quam  tabulala 
inferiora.  Neque  enim  hae  trabes  et  labulata  hae- 
rebant  muris  templi ,  sed  cellac  hae  earumque 
tabulata  distantes  erant  ^  licet  parvo  intcrvallo, 
a  pariciibus  tenipli.  Unde  necesse  est  ut  celhe 
hae  habuerint  fencslras  e  regione  feneslrarum 
templi,  ut  in  eas  luinen  suum  tiansmitterent. 
Hinc  patet  cellas  ct  tabulata  haec  n^in  fuisse 
promineniia  ex  ipso  templo,  uti  voIiHit  Beda, 
Angelom.  Lyran.  et  Abulens.  sed  fuisse  sepa- 
rata  a  muro  lempli ,  uti  diserle  hic  asscrit 
Scriplura. 

Porro  in  imo  ordine  ,  sive  in  pavimcnto , 
quod  suo  tabulato  legebatur,  erant  cellae  sive 
cubicula  l^,  tolidem  in  sccundo  ordinc,  sive  in 
medio  tabulato,  totidemin  tertio  sivc  supremo, 
iia  ut  universim  esscnt  Wi  cellae,  qure  omnes 
erant  perviae,  itautexiina  sine  ostio  transirelur 
in  aliam,  etindein  sequentem  ,  eic.  ;  licet  Jose- 
phus  asseral  in  singulis  ordinibus  triginla  fuisse 
cellassive  domnnculas,  qu.e  quinque  habebant 
cubiios  in  longitudine  et  toiidem  in  latiiudine. 
Sed  errat  in  hoc,  uii  et  in  pluribus  aliis,  Jose- 
phus  ,  uti  ostendii  Salianus. 

Tropologice,  ires  cellarum  ordines  sivc  Iria 
earum  labulata  ,  notant  tres  siatus  et  gradus  fi- 
delium  in  Ecclcsia,  scilicet  imum  conjugalo- 
rum  ,  medium  sive  secundum  conlincnlium, 
lerlium  etsummum  virginum.  lla  Beda,  Ruper- 
tus  et  alii.  Vide  dicta  Ezechielis  ,  h\.  7. 

7.  DoMus  (lcmplum)  autem  cum  ^dificaretuu, 
DE  LAPiuiBus  dolatis  atque  perfegtis  (qui  sci- 
licet  jam  dolali  et  perfecti  erantinmonle  Libano 
vel  alibi,  anlcquam  in  Sion  ad  fabricam  templi 
adducereniur)yEDiFiCATAEsT,  ET  (id  est,  idcirco) 

MALLEUS  ,  ET  SECURIS,  ET  OMNE  FERRAME.NTUM  NON 
SUNTAUDITA  IN  DOMO  CUM  .EDIFICARETUR,]  quia,  Ut 

dixit,  jam  lapidcs  dolati  erant;  undenec  mal- 
leo ,  nec  securi,  ncc  ferro  ad  eos  dolandos  et 
aptandos  opus  erat ,  sed  tantum  calce  ad  eos 
inter  se  conglulinandos ,  idque  ad  labricae  re- 
verenliam,  ac  nc  Salomonis  et  caelerorum  fa- 
bricam  spectantium  aures  strepitu  mallcato- 
rum  et  ferratorum  offendcrentur.  Fabulantur 
Rabbini  mallcum  non  audilum  in  templo,  eo 
quod  Hebraei  sanguine  vermiculi ,  quem  ipsi 
JortHJu' vocant,  lapides  secuerinl.  Theodorelus, 
quicst.  21  et  22.  Procopius  et  Glycas  opinantur 
omnes  lapides  Deo  ita  disponente  sic  fuisse  in 
montibus  natos  vel  excisos,  utferro  non  esset 
opus.  Verius  Lyranus,  Abulcnsis  et Ribera,  lib. 
1.  de  Templo,  cap.  12.  respondent  non  fuissc 
auditum  malleum  vel  securim,  scilicet  ad  do- 
landum  vel  secandum  lapides  ,  quia  jam  in 
monte  dolali  etsecti  crant,  ut  dixi. 

Anagogice,  lemplum  bicreprieseniat  coelum, 
ubi  nulla  erit  passio  vcl  afilictio,  quia,ut  ait 
Eucberius  et  Angelomus,  kic  tundimur  adversitu- 
libus,  et  disciplina  veritalis  exercemur ,  ut  illic 
locis  Juxta  meritum  congruis  disponamur ,  et 
casligatione  cessante  solo  amoris  glutino  quo  ad 
invicem  copidemur,  uno  impleli  spiritu  perfundu- 
mur.  llic  enim  foris  tundimur ,  ul  illic  sine  rcpre- 


\ 


COMMKNTARIA  IN  LIBRUM  111.  REGUM.  Cap.  VI.  605 

IlicviaUeus ,  luc  sccuris ,  lilc     significat   non  nisi  per  lorluosam  laboriuii  ci 


kmsione  inveniumui 

oninia  tunsiomnn  resonant  ferramenla  :  in  domo 

aulem  Dci  nulli  iclus  audiuntur ,  quia  in  ceterna 

palria  omnesjam  jjercussionum  slrepituscontices- 

cunt. 

lloc  esl  (|iiotl  canii  Ecclesia  in  Dedicatione 
Ecclesiae  :  Tunsionibus ,  prcssuris  expoliii  lapides 
suis  coaplantur  locis  ,  per  muniis  arlificis  dispo- 
tiuntur  permansuri  sacris  cedificiis. 

8.  OSTIUM  LATCUIS  MEDII  I.\  PARTE  KUAT  DOMUS 
OEXTIl.E  :  LT  PICR  COCIILEAM  ASCENDEBANT  IN  ME- 
DIUM    COENACULUIM,  ET  A  MEDIO   IN  TEUTIUM.  ]  DcS- 

■Cfibilur  liic  cochlea  per  qnam  ascendebaUir  in 
labulala,  tum  ipsius  tenipli,rnm  cellarum  tem- 
pli  adjaceniium,  de  quibus  diclum  est  versu  5. 
el  seq.  ac  cochleic  oslium,  quod  erat  in   ipso 
pariete  templi.  Paries  enim  templi  crassus  erat 
novem  vel  decem  cubiius.  Unde  in  eo  fieri  po- 
lerat  cochlea  sine  damno  parietis,  uli  Romee  in 
Basilica  S.  Petri  aliisque,  iinoin  columna  Tra- 
jani,  aeque  ac  Anionini  videmus  coclileas,  per 
quas  ab  imo  in  summum  per  185  gradus  iutrin- 
secus     ascenditur.    Vocat    hoc    oslium   lateris 
medii,  id  est,  tabulali  medii;quia  per  hoc  os- 
tium  ejusque  cocbleam  ascendebalur  in  me- 
dium,  sive  secundum  labulattim  lam  templi, 
quam  cellarum,  et  ex  secundo  in  terlium  sive 
summum;  nam  infima  pars templi,  aeque  accella- 
rum,  non  egebat  cochlea  nec  ascensu.eo  quOd 
sita  esset  in  ipso  pavimento.  Hoc  ergo  ostiuin 
cum  sua  cochlea  erat  in  parte  domas  dexlrce, 
id  est,  in  muro  lempli  dextro,  hoc  est  Meridio- 
oali ;  nam  spectantibus  ad  Orienlem  Meridies 
est  ad  dcxteram,  Septentrio  ad  sinisiram.  In 
Meridionali  ergo  templi  pariete  et  muro  erat 
hc-ec  cochlea,  ejusque  ostium,  quae  ab  imo  as- 
surgebat  per  gradus  usque  ad  summnm  tain 
templi,  quam  cellarum  lastigium.  Triplex  enim 
cral  cellarum,  ut  dixi,  feque  ac  templi,  ordo 
et  tabulatum  :  scilicet  infimus,  medius  et  sum- 
mus.  De  osiio  infimi  ordinis  et  tabulati  nil  hic 
dicitur,  quia  illud  eratin  terra ;  unde  non  ege- 
bal  ascensu  et  gradibus  cochlese.  In  parle  ergo 
domus  dextrce,  hoc  est,  in  crassilie  parietis  Me- 
ridionalis  ipsius  templi,  ex  imo  ,  sive  ex  pa- 
vimento,  surgebat    cochlea  cum    suo  osiio  , 
uscendebalque   intra   crassiliem   parielis  sive 
muri  usque  ad  medium,  hoc  est  secundum  ta- 
bulatum  sive  ordinemcellarum  (unde  paietcel- 
las  has,  licet  a  lemplo  separatas,  per  cochleam 
tamen  ipsi  fuisse  conjunctas;  erant  enim  illi 
vicinac)  lemplo  vicinarum,  et  ex  secundo  pro- 
tendebalnr  et  ascendebat  ad  tertium  et  suprc- 
mum  tabulatum  siye  ordinem  cellartim.  SulR- 
ciebat  autem  unum  osliiim  et  unus  ingressus 
in  singula  tabulata,  quia  cellae  erant  pcrviae  ,  ut 
dixi.  Ha  Cajeianus,  Ribcra,  lib.  1.  de  Templo, 
cap.  15.  et  alii. 

Porro  an  una  fuerit,  eademque  cochlea,  qua 
ad  ipsa  templi  tabulata  ,  et  simul  ad  labulata 
cellarum  lemplo  vicinarum  ascendebatur ,  an 
vero  duae,  non  plane  liquet.  Verisimile  est  duas 
fuisse.  Primo,  quia  in  Hebrceo  pro  cochlea  est 
nmS  lulim,  in  plurali,  id  est,  cochleae.  Secun- 
do,  quia  hoc  erat  commodius,  et  ad  majorem 
templi  majestatem.  Teriio  ,  quia  id  insinuat  Jo- 
seplius,  lib.  8.  cap.  2.  qui  crebro  in  templo  vcr- 
sabatur.  Ita  Salianus.  Una  ergo  cochlea  ascen- 
debatur  in  tabulata  templi,  altera  in  tabulata 
celiarum. 
Tropologice,  cocblea    ascendens  in  gyrum 

COHNEL.    A    LAPIDE.       iOH.    II. 


dolorum  viain  ad  perfeciionem  virlutis,  et  ad 
gloriam  Beatorum  in  coelum  conscendi.  Ita  En- 
cherius  et  Angelomus,  cujus  rei  appositum  ex- 
stat  visum  in  Vita  S.  Perpeluae  (|uae,  per  scalam 
cuUris  obsilam,  vidit  Satyrum  in  carcere  so- 
cium  suum  in  coeluin  ascendere,  ac  per  hanc 
visionem  acccpit  omen  marlyrii.  Ita  habet  Vita 
ejiis  apud  Surium  die  7  Martii. 

10.    Er    /EDIFICAVIT    TABULATUM    SUPER     DOMUM 

QUiNQtiE  cuBiTis  ALTiTUDiMs.  ]  Videtur  lioc  inlel- 
ligendum  de  tabulatis  cellarum;  nam  tabulatiuu 
templi  erat  altum  90  cubitis,  ut  dixi  :  Lmo  vide- 
liir  loqui  d(!  summo  dunlaxat  cellarum  tabula- 
lo,  ait  Abulensis  el  Cajetanus;  nam  Josephus 
asscrit  tolam  altitudinem  cellarum  fuisse  sexa- 
ginia  cubitoruin. 

15.  Et  ;ED1FICAVIT  parietes  domus  intrinsecus 
TAUULATis  CEDRiMS.]  /Edificavit ,  \i]  esl,  texit , 
veslivit,  ornavil;  nam  |)arietes  oedificati  erant 
ex  lapidibus  :  lapides  deinde  veslivil  tabulis  ce- 
drinis,  sicut  pavimentum  veslivit  tabulis  abie- 
tum  sive  abiegnis,  ut  sequitur.  Id  ita  esse  patet 
ex  v.  18.  ubi  explioans  ,  ait  :  Oninia  cedrinis 
tabulis  vestiebantur ,  nec  omnino  lapis  apparere 
poterat  in  pariete. 

16.  /EdIFIGAVITQUE  VIGINTI  CUBITORUM  AD  POS- 
TERIOREM  PARTEM  TEMPLI  TABULATA  CEDRINA,]  q.  d. 

Sicut  texit  priorem  partem  templi  tabulis  ce- 
drinis  ,  uti  jam  dixi  v.  15;  sic  et  iisdem  lexit 
posteriorem  partem  templi,  id  est  Oraculum, 
sive  Sanctum  sanctorum ,  ex  quo  Deus  dabat 
oracula.  Descrihitur  enim  hic  Sanctum  sancto- 
rum ,  quod  erat  interior  sive  posterior  pars  lem- 
pli  ,  habebatque  in  longitudinc  viginti  cubitos  , 
totidem  in  latitudine,  sedtriginta  in  allitudine, 
ut  et  reliqua  templi  sive  Sancti  pars  ;  totum 
enim  templum  erat  allum  triginta  cubitos,  ut 
dictuin  cst  versu  2.  Dicitur  tamen  hlc  tantum 
ad  viginti  cubitos  aedificalum;  quia  videlicetad 
viginti  cubitos  duntaxat  a  pavimento  sursum 
lectum  fiiit  tabulis  e  cedro  (ut  hac  parte  tabu- 
lalum  videretur  (;sse  quadratum,  uti  fuerat  in 
tabernaculo  Moysis) ;  reliquis  verodecem  cubi- 
tis  in  alium  assurgebai  nudus  paries  sive  mu- 
rus.  Ita  Ribera  ,  lib.  1.  dcTemplo,  cap.  6.  Non- 
nuUitamen  puiant  Sanctum  sanctorum  lantuni 
habuisse  viginti  cubitos  in  altiludine,  sicut  to- 
lidem  habebat  in  Jongitudine  et  laiiiudine,  ut 
perfecte  esset  quadrum,  sive  quadratum  to- 
tumquefuisse  obtectum  tabulis  cedrinis;  Sanc- 
tum  vero  solum  habuissc  triginia  cubitos  alti- 
tudinis,  et  proinde  dccem  cubitis  altius  fuisse 
Sancto  sanctorum,  sicut  Romae  in  multis  tem- 
plis  tribuna  ,  sive  chorus  ,  demissior  est  reli- 
quo  templo.  Cui  senteniiae  favet  hic  versus  ,  qui 
viginii 


cubilos    assignat  Sancto   sanctorum 


et  quod  deforme  fuisset,  si  ejus  pars  una  fuis- 
set  tccta  cedro,  altera  vero  nuda. 

Verius  videtur  Sanctum  sanctorum  per  om- 
nia  quadratum  fuisse  quoad  tabulatum  cedri- 
num,  assurrexisse  tamen  ultra  hoc  tabuiatum 
ad  decem  cubitos,  ut  absolute  esset  altum  tri- 
ginta  cubilos,  uti  erat  Sanctum;  sed  tabulato 
huic  viginti  cubitorum  tabulis  cedrinis  oblecto 
lam  in  Sancto  ,  quain  in  Sancto  sanctorum  im- 
positam  fuisse  fornicem  cedrinam,  qn.c  co&lo- 
rum  forinam  imilaretur  et  repr;esentarct  :  for- 
nix  aulem  haec  ascendebat  ad  decem  oubilos. 
qui  supra  viginti  rcliquos  exslabant  usque  ad 
tabulalutu,  uti  solide  o$tcndit  Vilalpar>(lu«  iu 

04 


i06  COMMENTARIA  IN  LIBRU 

capite/il.  Ezecliielis,  Azor.  lib.  6.  cap.  53.  nec 
aliiul  vtill  Ribcra,  lib.  1.  dc  Templo  cap.  6.  et 
Barradius,  lom.  2.  lib.  12.  cap.  13. 

ET  FECn    liNTERIOREM  DOMliM   ORACULI    IN  SaNC- 

Tuu  SANCTORUM,]  q.  d.  Fccit  ut  inlerior  domus, 
quae  oraculum  dicebatur,  essei  Sanctum  sanc- 
lorum  ,  hoc  est,  sanciissima  templi  pars.  H.tc 
enim  nunc  vocalur  oraculum,  nunc  inlerior 
domus,  nunc  secundum  Tabernaculum,  nunc 
Sanctum  sanctorum. 

17.   PORRO  QUADRAGINTA  CUBITORUM    ERAT  IPSUM 

TEMPLUM  PR^  FORiBus  ORACULi,]  q.  d.  Anterior 
pars  lempli,  quoe  erat  ante  oraculuin  sive  Sanc- 
lum  sanclorum,  quodque  dicebatur  Sanctum, 
lial)ebat  quadraginta  cubitos  in  longitudine. 

Porro  fores  oraculi,  sivc  Sancli  sanctorum  , 
cranl  magnse,  semperque  ai^ertfc  :  unde  capita 
vectium  arcae  foederis  prominentia,  et  veloiecta 
prope  stantibus  apparebant ,  sive  quia  velum 
crat  iransparens,  sive  polius  quia  ullra  velum 
prominebanl.  Hinc  et  velo  hoc  scisso  in  passione 
Cbrisli  apparuerunt  Sancla  sanciorum  :  alioqui 
enim  si  fores  oraculi  fuissenl  clausae,  illa  non 
patuissent.  Ila  Ribera ,  lib.  1.  c.  6. 

19.  Oraculum  (Sanctum  sanctorum)  autem 
iN  medio  domus  (id  est,  in  ipsa  domo,  sive  in 
ipsolemplo)  FECERAT.]Nonenimoraculum  erat 
in  medio,  sed  in  fine  lempli:  est  hebraismus. 

20.  Sed  et  altare  vestivit  cedro.  ]  Intelligc 
altare  ihymiamatis,  quod  erai  in  Sanclo  obver- 
sum  Sancio  sanctorum ,  ul  ex  eo  fumus  ihymia- 
matis  ascenderetad  Deum  residenlem  super  ar- 
cam  in  Sancto  sancto^'um.  Hinc  videtur  quod 
Salomon  feceritnovum  aliarethymiamatis;illud 
enim  dicitur  vestisse  tabulis  cedrinis,  quas  dein- 
de  auro  texit,  v.  21.  perinde  ac  fabricavit  novam 
mensam  Panum  propositionis,  novumque  can- 
delabrum  majus;  nam  Mosaica  minora  erant  ct 
viliora,  quam  ut  congruerent  niagniiudini  et 
niagninccnliae  lempli  sui  novi ;  quare  Salomon 
illa  e  templo  removit,  et  cum  Tabernaculo 
Moysis  reposuit  in  labulatis.  Id  ita  esse  claro 
liquet  excap.  7.  v.  /j8.  ut  ibi  ostendam. 

21.  Et  AFFixiT  laminas  clavis  aureis,]  quod 
sinemalleoet  sonitu  vix  fieripoterai.  Quodergo 
dixit  V.  7.  malleum,  securim  etferrum  non  essc 
audita  in  lemplo,  intellige  quoad  scindendum 
vel  dolandum ,  ut  ibideni  praecessit,  non  aulem 
quoad  afTigendum  clavos  ;  hi  enim,  cum  essent 
plurimi,  malleo  afTigendi  erant,  ait  Ribera  lib. 
1.  cap.  12,  nisi  quisdicat  vertiles  fuisse  clavos 
et  vertilia  foramina,  quibus  inserendi  erant, 
ut  sola  eorum  gyratione  sine  malleatione  suis 
locis  infigerentur.  Sic  enim  cyzici,  ailPlinius, 
Jib.  36.  15.  Buleuterium  {donms  concilii)  cedifi- 
calamest  sine  ciavo  ferreo ,  ila  disposita  consuni- 
maiione,  ut  eximantur  trabes  sine  fuituris ,  ac 
reponantar. 

23.  Etfecitin  oraculo  {in  Sanclo  sanctorum) 

«UOS   CHERUBIM  DE    LIGNIS   OLIVARUM.  ]   Ila    Hcbr. 

Chald.  et  caetera.  Perperam  ergo  Regia  et  Com- 
plut.  habent :  delignis  cupressinis ;  quare  illud 
delent  Sepluaginia  ,  Romana. 

Nota  :  Duo  Cherubim  jussu  Dei  a  Moyse  fabri- 
cati ,  Exodi  25.  v.  18,  erant  duse  staluae  habentes 
speciem  etformam  imberbisetalali  juvenis;sig- 
Jiificabant  enim  Angelos  Deum  stipantes.  Arca 
enim  foederis  erat  quasi  cista,  cujus  operculum 
erai  propitiatorium  :  propiliatorio  insistebant 
erecii  duo Gherubini,  qui  alas  extendentes  el  jiui- 
tjenies,  iis  quasi  solium,  in  quosederet  Deus,  ila 


M  III.  REGUM.  Cap.  VI. 

ut  arcam  haberct  pro  scabello  pedum  suorum  , 
exhibebani;  quare  positi  eranl  eo  situ,  jierinde 
ac  si  duo  homines  vultibus  in  se  muiuo  con- 
versis  sese  invicem  aspiciant,  seque  manibus 
quasi  alis  teneant  et  compleciantur. 

Arcamhanccum  propiiiatorio  et  Cherubinis 
(haecenim  a  se  invicem  divelli  non  poleranl) 
posuit  Salomon  in  Sanclo  sanclorum  ;  ibi  enim 
ea  collocari  jusserat  Deus  Moysi.  Salomon  vero 
ad  majestalem  arcae,  propitiatorii  et  Cherubim 
Mosaicorum,  in  templo  suo  nddidii  duos  alios 
Cherubinos  longe  majores ,  qui  arcam  cum  Che- 
rubinis  suis  (utpote  exiguis  et  vix  tres  cubitos 
allis)  suo  corporeet  alis  velarent,  et  quasi  um- 
bella  tegerent  et  obumbrarent  :  quare  vullibus 
suis  respiciebant  arcam  et  Orientem,  sed  tergo 
murum  Sancli  sanclorum  et  Occidentem.  Porro 
alium  situm  habebant  et  diversum  a  situ  Cheru- 
bim  quos  fabricarat  Moses  ;  Mosaici  enim  erant 
supraarcam,  alis  expansis  utrinque  se  mutuo 
prensantes  et  complectentes  :  hi  vero  Salomo- 
nis  consistebant  pedibus  ereclis  in  pavimento 
Sancli  sanctorum,unusque  stabat  juxla  alterum 
in  eodem  latere  quasi  ejus  collatero  :  stabat 
?utem  ulerque  alis  in  longum  exporreciis,  ila  ut 
unus  extremilate  al.e  suob  atlingeret  exlremila- 
tem  alae  alterius  Cherubim,  altera  vero  extre- 
mitate  allerius  aUc  altingeret  parietem  templi ; 
quare  unus  extremitate  alae  suae  attingebai 
unum  templi  parietem  ,  alter  vero  exiremi- 
tate  al.ne  suae  atlingebat  alterum  templi,  puta 
Sancti  sanctorum,  parietem.  Quaeque  enim  ala 
erat  quinque  cubitorum:  quare  duae  alae  unius 
Cherubim  erant  cubilorum  decem  ,  et  toiidem 
cubilorum  erant  ala3  binae  alierius  Cherubim  ; 
quare  utraeque  expans.x  erant  viginti  cubilo- 
rum  ,  quae  erat  longlludo  aeque  ac  latiludo 
Sancli  sanclorum  ;  hocenimlongum  eral  viginti 
cubitis,  el  tolidem  lalum.  IiaBeda,  Abulensis, 
Adrichom.  Ribera  et  alii. 

HincDeus  ex  propiliatorioad  inlerrogata  Pon- 
lificis  respondens,  dansque  oracula,  dicebatur 
sedere  super  Cherubim,  id  est,  sapientissimos 
spiritus,  et  Angelos  eliam  Cherubinos  longe 
scienlia  transcendere  eosque  quasi  pedibus 
premere.  Hinc  eliam  Deus  hic  vocaturDominus 
5a6ao</i,  idesl,exerciluum,  scilicet  Angelorum, 
quos  plurimos  habet  ct  quasi  innumerabiles, 
eosque  sapienlissimos  et  polentissimos. 

Anagogice,  Sanctum  sanctorum  repraesenla- 
bat  coelum  empyreum;  arca  ,  Ecclesiam  bea- 
tam,  sive  homines  bealos;  propilialorium  au- 
reum  ,humanitalem  Christi  gloriosam;  Cheru-. 
bini  duo,  Angelos  sanctos  summe  concord^sin 
Dei  obsequio  el  laude.  His  deitas  nobis  invisi- 
bilis  eminet  et  insidet,  ac  beatis  tam  Angelis, 
quam  hominibus  summa  inier  se  charitate  fla- 
grantibus.quodbinario  numero  etfaciebus  Che« 
rubinorum  ad  se  invicem  conversis  significatur, 
videndum  fruendumque  se  cxhibet ,  hacque 
gloriosa  visione  eos  in  aeternnm  beat.  Ita  Beda  , 
Angelomus  etex  iis  Ribera,  lib.  2.  de  Templo, 
cap.  7.  Vide  qu.nc  de  Cherubinis  dixi  Exodi  25. 
18.  Ezechiel  1.  v.  5.  et  seq.  et  Apocal.  h.  v.  G  ei 
7.  quamquam  hi  Cherubini  Salomonis  ab  illi^ 
Mosaicis  et  Ezecbielis  lam  forma  et  slalura, 
quam  situ  et  habilu  fuerint  diversi,  ul  palet  ex 
diclis.  Ex  hisce  perspicua  sunt  ea  quae  scquuu- 
tur  usque  ad  v.  29. 

Decem  cuBiTOr.uM  ALTiTUDiNis,]  q.  d.  DuoChe- 
rubini  erantalli  quindecimpedcs;cubilus  enini 


i 


COMiMENTARIA  IN  LlBRUil  III.  REGUM.  Cap.   VI. 


507 


csl  scsquipcs.  Eranl  crgo  gigantca  magnilucline. 
Quis  enim  gigas  cst  quintlecini  peduui  ?  idquo 
ut  magnilutlincm  ac  majcsialcm/ tum  Angcll- 
cam,  lum  divinam  rcpnesontarcnt. 

2i.  DECEM  CLBITOS  IIAnENTES  A  SUMMITATE  AL.E 
tNIUS  USQUE  AD  AL.E  ALTEIUUS  SUMMITATEM.  ]  SlUU- 

mitatevi  \ocm  e\tvcnuli\U'm ,  q.  d.  Extremitas 
unius  al;c  Chcrubini  distabat  ab  e.xlrcmitatc  al- 
lerius  al;c  deccm  cubitis  ;  singulce  enim  aloj 
cranl  quinque  cubitorum,  cratquc  ulraque  in 
rectum  exporrccla  ;  quarc  sul)  alis  corpus  sive 
dorsum  Chcrubini  intcr  alas  intcrjacens  intclli- 
ge:  alioqui  enim  plusquam  dcccm  cubilorum 
fuisset  distantia  ,  ut  palct.  Ita  Abulcnsis. 

27.   POSUITQUE  ChERUBIM  IN  MEDIOTEMPLI   INTE- 

niORis  (puta  oraculi  sive  Sancti  sanctorum)  ; 

EXTENDEBANT  AUTEM  ALAS  SUAS  CHEUUBIM  ,  ET 
TANGEBAT  ALA  UNA  PARIET^M  ,  ET  ALA  ClIERUB 
SECUNDI  TANGEBAT  PARIETEM  ALTERUM:  AL/E  AUTEM 
ALTER.E  IN  MEDIA  PARTE  TEMPLI  SE  INVICEM  CONTIN- 

GEBANT.  ]  Chcrubini  enim  cxpandebant  alas  suas 
per  toiain  oraculi  latitudinem,  ita  utunus  Che- 
rub  al;c  unius  extremitale  tangeret  parietem 
oraculi  Mcridionalem ;  altervcro  alce  unius  ex- 
Iremitatc  tangerct  parietem  oppositum  Sei)lcn- 
trionalem.  Latiludo  enimoraculi  cralviginticii- 
bitorum,  et  toiidcm  cubitorum  crant  quatuor 
ala3  duorum  Chcrubinorum;  qu;cqueeiiim  ala 
eral  quinque  cubilorum  :  quare  hi  duo  Glicru- 
bini  in  medio  oraculi  tangcbant  se  inviccm  per 
duas  extremilates  aliarum  duarum  alarum  , 
illisque  velabant  arcam  cum  propiliatorio  et 
Cherubinis  Moysaicis  illi  insisteniibus ,  ila  ut 
arca  inierciperetur  duabusalisCherubim  super 
arcam  ii  Moyse  exlensis,  quasi  sub  umbclla, 
ait  Josephus,  lib.  8.  cap.  ^.  Chcrubinos  enim  a 
lloyseex  auro  fabricatos  fuisse  cum  arca  in  tem- 
plo  a  Salomone  reposiios,  sub  alis  duorum  Che- 
rubinorummajorum  abeo  fabricatorum  docent 
Beda,  Abulensis,  Cajetanus  et  alii.  Et  ipsa  Che- 
rubinorum  cum  arcaconnexio  idipsum  poscit. 

Porro,  2.  Paralip.  3.  13.  addilur  : /p5t  (duo 
Cherubini  Salomonis)  autem  stabant  erectis  pe- 
dibas ,  el  facies  eoruni  erant  versce  ad  exterlorem 
clomum,  hoc  est,  ad  Sanctum,  Unde  liquetsitus 
horum  Chcrubinorum,  scilicci  cos  locatos  fuisse 
^  Salomone  ad  extimum  parielem  Sancli  sanc- 
lorum  ;  ita  ut  faciebus  suis  respicerenl  lam  ar- 
cam  ,  quse  erat  ante  se,  quam  Sanctum  faciei 
8uae  obversum  ,  ut  videlicet  Ponti(icem  per 
Sanctum  ingrcdientem  in  Sancium  sanclorum, 
aeque  ac  populum  ante  Sanclum  in  atrio  oran- 
lem  obverso  vultu  comiter  respicerent  el  quasi 
«alutarent.  Vultu  ergo  respiciebanl  Orienlem ; 
tcrgo  vero  Occidenlem.  Nam  Sanctum  erat  ad 
Orieulem ;  Sanclum  sanctorum  vero,  pracscrtim 
cjus  extima  pars  ,  fuit  extremus  murus  ad  Oc- 
cidentem.  Ita  Ribera,  lib.  2.  cap.  6.  et  alii. 

Denique  Judsei  conversi  ad  Sanctum  sancto- 
rum,  ul  adorarent  Deum  in  eo  residentcm, 
convertebantur  ad  Occidenlem;  Christiani  vero 
erant  conversi  ad  Orientem ;  unde  el  templa  eo- 
rum  spectanl  Orientem,  ob  causas  quas  alibi 
dixi.  Vide  Bellarminum,  lib.  3.  de  Sanctis,  cap. 
6.  Sicet  'Vitruvius,  lib.  L  cap.  5,  docct  Gentiles 
et)unde  lerra  illuminalur,  idest,  ad  ortum  solis, 
lempla  sua  exslruxisse. 

^9.  ET  OMIVES  PAniEVES  TEMPLI  PER  ciRCorruAi 
SCULT^IT  VARHS  C^ELATUniS  ,   ET  TORNO  ,  ]  id    CSt , 

tornalnra  sive  opere  lornatili,  quo  per  tornum 
res  infigaTamorhicalarcui  tornaniur  cl  roiuii- 


danlur;  sub  torno  tainen  quamvis  coelaluram 
et  sculpturam  accipe.  Undc  Vatablus  vertit  : 
ccclaturis et sculpturis.  Tornus  cnim  subinde  idcni 
est  quod  coelum  sive  scalprum  ,  puta  instru- 
nienium  quo  res  coelanlur  et  sculpunlur.  Sic 
enim  Virgilius ,  Ecloga  3,  vitcm  lorno  elabora- 
tam  dicit,  cum  consiet  vitcm  non  esse  rotun- 
dain,  sed  figur;c  variantis.  Et  Iloralius,  lib.  de 
Arte,  asserit  carmina  tornari ,  idest,  poliri  et 
perfici,  dum  ait  : 

Et  mrile  tornalos  incudi  reddere  versus. 

Ita  Sanchez;  unde  explicans  subdit : 

Et  fecit  in  eisCherubim,  q.  d.  Sculpsitin  pa- 
rietii)ustcmpli  eflTigies  Cherubinorumjam  dicto- 
rum,  et  palmas,  figuras  palmarum,  et  picturas 
VARIAS.  ]  Hebr.  apertiones  florum.Q[\ix\t\.  Uliorum. 

30.  Sed  et  pavimentum  domus  (lempli)  texit 

AURO  INTRINSECUS  ET  EXTRINSECUS  ,]  hOC  CSt,  tam 

in  Sancto  sanctorum,  quiim  in  Sancio.  Sanctum 
enim  erat  extrinsccus,  sive  exlcrior  domus; 
Sanctum  sanctorum  vero  erat intiinsecus,  sive 
interior  domus,  uli  dixi.  Igitur  Salomon  pavi- 
mentum  templi  lolius  slravit  tabulis  abiegnis, 
quas  deinde  auro  texit,  ojque  ac  parietes  templi 
obduxit  tabulis  cedriiiis,  quas  deinde  auro  ves- 
livit.  Ita  Valablus  ,  Sanchez  et  alii. 

31.  Et  in  ingressu  oraculi  fecit  ostiola  dk 
ligms  olivarum,  postesque  angulorum  quinque. 

32.  Et  duo  ostia  de  lignis  olivarum,  et  sculp- 
SITIN  eispicturam  Cherubim,  et  palmarum  spe- 

CIES,    ET  ANAGLYPHA  VALDE  PROMINENTIA,]   q.  d. 

Salomon  in  ingressu  oraculi ,  id  cst,  Sancti 
sanctorum,  fecit  duo  ostiola,  id  est,  parva  ostia 
ex  eisdem  lignis  eaque  penlagona,  idest,  quin- 
que  angulos  et  toiidem  posles  habeniia;  atque 
in  cis  exsculpsit  effigies  Cherubinorum,  palma- 
rum  et  anaglypha.  Anaglypha  vox  est  graeca , 
significans  imagincs  et  picluras  e  superficie 
parietis  labulae  vel  oslii  exstantes  et  prominen- 
tes.  Haec  de  osiiis  Sancti  sanctorum,  nunc  de 
ostiis  Sancti  haec  subdit. 

33.  Fecitque  in  introitu  templi  postes  de 
lignis  olivarum  quadrangulatos. 

34.  Et  duo  ostia  de  lignis  abiegnis  altrinse- 
cus  :  etutrumqueostium  duplexerat,  et  se  in- 
vicEM  tenens  aperiebatur,]  q.  d.  Salomon  iu 
ingressu  Sancti  fecit  postes  quadrangulos  ex 
olea  ,  eisqueannexuit  duoostia  ex  abiete,  aitrin- 
secus ;  ita  scilicet  ut  unum  ostium  esset  ex  uno 
latere,  allerum  ab  altero  priori  respondens  et 
obversum. 

Et  utrumque  ostiumduplex  erat,  et  se  invi- 
CEM  TENENS  APERiEBATUR , ]  q.  d.  Utrumque  os- 
tium  erat  plicatile,  et  habebat  vertebras,  qui- 
bus  una  pars  tenebat  aliam,  eranique  in  eis 
quasi  duae  plicalurae,  ut  vertunt  Septuag.  Hebr. 
erant  duce ,  aiSiSj  ge/i/im,  id  est,  valvae  volubi- 
les  sive  convolviles. 

Addit  Josephus  huic  ostio  Sancti  etiam  ap- 
pensum  fuisse  velum  ,  simile  velo  quod  iippen- 
sumeratSancto  sanciorum.  Cacterum  porticus, 
quaeeratante  Sanctum,  nullum  habebat  velum, 
sed  lota  patebat  anterius,  et  sine  ulla  contig- 
natione  surgebatin  aliitudinem  120  cubitorura  , 
quae  erat  altitudo  templi  :  latera  ejus  duntaxal 
claudebant  parieies.  Erat  enim  hiec  poitiotis 
quasi  vesiibulum  additum  lemplo  ad  ej««  dc- 
corom,  majestatem^et  veneraiioneiH  augendani. 

Nola  :  Tres  erant  partes  t<'mpli  praBCi-pu». 
Prima  hebraioe  vocalialur  T31  «/e^<r  ,  v-eJ,  ul 


508  COMMEiNTAUIA  IN  LIBR 

Septnng.  nfffirunt,  dabir  ,  id  est ,  ornculum  , 
puia  SnncHini  sancloiuui.  Secunda  liebr.  vo- 
cnbntur  S^in  Ileclial  ,  id  est  tcmpkim  ,  pula 
Snncluni.  Tcrlia  ,  CilMi  tilam ,  id  est,  atrium, 
de  quo  v.  36.  Duo  priora  iiabcbanl  tectum,  non 
acuminatum  ,  sod  planum,  iil  in  eo  ambulare 
posseut;  sic  enim  c.eterae  domus  in  Palsestina 
eranl  planse,  sed  circumcirca  liabobant  septum 
sive  niurum  exiguum,  juxta  legem  Deuter. 
22.  V.  8  ,  ne  quis  in  lecto  iiinml)uiaus  incaute 
ex  tccto  in  lerram  laberelur  el  collidcrelur.  In 
Sanctum  sanclorum  solus  ingrediebatur  Pon- 
lifex,  idque  semel  in  anno ,  scilicet  in  feslo 
Expiaiionis,  Levit.  16  ;  inSanclum  vero  caeteri 
sncerdotes  ,  in  ntrium  populus:  unde  in  eo  do- 
cuit  Cbristus  ct  Aposloli.  Igitur  Sanclum  snnc- 
torum  ernt  uUima,  intima  et  sacraiissima  pars 
lempli ,  posl  quam  sequebatur  Sanctimi,  post 
Sanclum  porticus,  postporticum  atrium  sacer- 
dotum,  post  iioc  alrium  laicorum  mundorum , 
post  lioc  ultimum  eral  airium  immundorum 
ct  Gentilium. 

36.  Et  ^edificavit  atrium  interius  tribus  or- 
dimiuis  lapidum  pomtouuim  ,  et  uno  ordine 
LiGNORUM  ciiDRi.]  UUmi,  sive  nlrium  jnm  dictum 
erat  duplex,  scilicet  interius  vicinum  Snncto , 
quod  erat  atrium  sacerdolimi  ct  Levitarum  ,  in 
eoque  erat  allare  holocausiorum ,  in  quo  sacer- 
dotes  immolabnnt  victimns.  Allerum  atriumerat 
exterius,  in  quo  populus  et  laici  versabanlur, 
orabant  et  spectabant  sacriQcia  ,  quae  fie- 
bant  in  atrio  sacerdotum,  ideoque  eral  amplis- 
•simum  ,  et  plura  stadia  ambilu  suo  complecte- 
balur,  ul  tantam  populi  multitudinem  caperel: 
unde  2.  Paralip.  Zi.  v.  9.  \ocaluv  basUica  grandis. 
Atrium  utrumque  erat  sub  dio  ,  tum  ut  fumus 
tot  viclimarum  in  aerem  exbalarct,  tum  quia 
erat  amplissimum,  ut  tegi  non  posset;  babe- 
J)at  tamen  ad  latera  porlicus  tectas,  ut  ad  eas 
populus  se  tempore  pluvine  et  aestus  reciperet. 

Atrium  boc  Inicorum,  sive  populi  Israel,  non 
tantum  a  parle  anleriore,  ut  putat  Ribera,  sed 
ex  tribus  partibus  sive  plngis  mundi,  ambiebat 
atrium  sacerdotum,  scilicet  ab  Oriente,  Meri- 
die  et  Sepienlrione  :  nam  ab  Occidente  atrium 
j^acerdotum  claudebatur  Sancto  et  Snncto  sanc- 
torum.  Ita  Josepbus,  Tbeodoretus,  Serarius, 
Salianus,  Vilalpandus.  Hinc  atrium  laicorum  in 
septem  quadra  vel  quadralas  areas,  ul  Vilal- 
pandus  et  Salianus,  erat  distributum;  quare  in 
eis  erallocusfeminarum  separatus  a  viris,  bo- 
nestatis  etcaslitatis  causa,  utiRomnefit  in  lem- 
plis  plerisque.  PorronuUi  Gentili,  sed  solis  Ju- 
daeis ,  iisque  mundis,  licebat  ingredi  atrium 
laicorum.  Quare  pro  immundis  Herodes,  vel 
ipse  Salomon,  ut  vult  Vilnlpandus,  pag.  206 ,  ad~ 
jecit  lertium  atrium,  sive  porticum  Gentium; 
quia  Josepbus  docet  Salomonem  implesse  vo- 
raginem  Mello,  eamque  exiimomurocinxisse, 
alioquieniminde  in  voraginem  labipotuissent. 
Hic  ergo  murus  fuit  atrii  Genlium,  de  quo  et 
Ezechiel,  c.  60.  5.  Ex  quo  patet  murum  iiunc 
luisse  quadralum  et  in  quolibet  lalere  longum 
fuisse  sexcentoscubitos,  idest,  utJosepbus  ait, 
habuisse  stadium  cum  dimidio.  Stadium  enim 
conlinet  /jOO  cubitos  :  murus  autem  alrii  Israel, 
separans  illud  ab  alrio  Genlium,  eratSOO  cubi- 
torum  in  longitudine^  quolibel  Intere. 

Ex  hoc  tertio  Gentium  atrio  gradibus  ascen- 
debatur  ad  secundum  alrium  Israelsive  Judaeo- 
rum,  craiqueiniermediuin  vallum  lapideoruni 


UM  III.  nEGUM.  Cnp.  VI. 

cancellorum  tres  cubilos  allum,  cui  inscriplun^ 
erat  :  ISe  quis  Gentiiis  iliiid  transiret  sub  pccnn 
morlis.  Itn  Josepbus.  Hinc  intelligimus  ilUul 
Actorum  21.  v.  28.  quomodo  et  cur  murmura- 
rini  Judapi  contra  S.  Paulum,  eo  quod  puiarent 
ipsumTroi)himum  socium  suum,  qui  eratGen- 
tilis,  induxisse  in  templum,  lioc  est,  in  atrium 
Israel.  Alria  bsec  multas  habebant  portas,  inter 
quas  una  erat  nomine  Speciosa,  Actorum  3.  2. 

TrIBUS  ORDIMBUS  I.APIDUM   POMTOUUM  ,  ET   UNO 

ORDiNE  lig.xorum  cedri,]  q.  d.  /EdincavilSalomon 
iuter  atrium  sncerdotum  et  atrium  laicorum 
murum  tres  cubitos  altum,  tesle  Josepho,  n<t 
laici  ingredi  possent  alrium  sacerdotum ;  sed 
sncrificia,  quae  in  eo  fiebant  iiltra  murum,  con- 
spicereni :  alque  hic  miirus  habebat  tres  ordi- 
nes  lapidum  polilorum  ,  quorum  aller  alteri 
impositus  eral,  et  super  omnes  lapidum  ordi- 
nes  imposuit  ordinem  unumlignorum  e  cedro. 

Atrium  sacerdotum  erat  nltius  atrio  laico- 
rum,  ut  saccrdotes  in  eo  celsiores  essenl  po- 
pulo,  et  ab  eo  digna  afficerentur  reverentia  ; 
sic  et  atrium  Iaico,rum  altius  erat  atrio  Gen- 
lium:  quare  ex  atrio  Gentium  ad  atrium  Israel 
ascendebatur  septem  gradibus  ;  ex  alrio  vero 
Israel  ad  atrium  sacerdotum  octogradibus,  inde 
ad  Sanctum  deccm  gradibus,  utidocet  Vilalpan- 
dus,  p.  2/i8.  el  patel  Ezech.  40.  6.  Quare  ab  atrio 
Gentium  ad  Sanclum  ascensus  erat  graduum 
25,  sed  usque  ad  atrium  sacerdotum  quinde- 
cim,  in  quibus  decantabant  quindccim  psalmos 
graduum  sive  Graduales,  ut  Iradunt  Hebrnei, 
S.  Hieronymus  et  alii. 

Intra  h;ec  atria,  puta  in  ipsis  porticibus  atrio- 
rum,  ad  eorum  muros  vel  lalera  erant  exedrae, 
1.  Paralip.  28.  v.  12.  Exedra  autem  dicebatur 
cubiculiim  columnis  fultum  et  epistyliis  pluri- 
bus,  in  quibus  vacua  erant  spatia,  quibus  i)ro- 
spectus  eral  in  viam.  In  his  exedris  parlim  ma- 
nebant  sacerdotes  eo  tempore  quo  ministrabanl 
in  templo  ,  qui  hic  vestes  sacras  induebantet 
exuebant,  pariim  servabatur  supellex,  oblalio- 
nes  et  dona  lempli;  unde  et  vocabantur  gazo- 
phyiacia ,  quia  in  eis  servabatur  gaza,  id  est, 
opus  templi,  in  eisque  erant  arcae,  in  quas  po- 
pulus  pecuniam,  quam  templo  ofTerebat,  inji- 
ciebat.  Hinc  intelligimus  illud  Joannis  8.  v.  20. 
Et  licec  verba  locutus  est  Jesus  in  gazophylacio , 
docens  in  templo;  gazophylaciumenim  nunc  exe- 
dram  ,  nunc  arcam  vel  cistam  quoe  gazam  con- 
tinet,  significat. 

Ha^  exedree  dicebanlur  quoque  pastoplioriu , 
uti  vertunt  Septuaginta  h^^-^goi,  idest,  ihalamus  ; 
quia  habitabautin  eis  sacerdotes  ,  ciim  templo 
deservirenl  :  qui  ideo  vocabantur  pastophori. 
Ita  S.  Hieron.  I.  7.  in  Isaiam. 

Allegor.  atrium  repriesentat  vitam  incipien- 
tium  Deo  servire,  Sanctum  vitam  proficienlium» 
Sanctum  sanctorum  vero  perfectorum  ;  unde 
in  ntrio  erntnliare  holocnustorum ,  quodsigni- 
ficat  mortificaiionem  cupiditatum  ,  et  mare 
aEueum  sive  lavacrum,  quod  sym])olum  est  poe- 
nitentiae.  Vide  dicta  Exodi  26.  inilio  capitis. 

37.  Anno  QUARTO  (regni  Salomonis)  fundata 
EST  DOMusDoMiNi.]  Ad  tempU  fundamenta,  ait 
Vilalpandus,  lib.  U.  c.  71.  et  sequenli,  perlinenl 
subterranea  loca  plurimaopere  firmissimo  con- 
strucla,  et  superioribus  operibus  accurale  res- 
pondentia,  ubi  cryptoporticus,  et  culinae,  et 
gazophylacia,  horrea,  cellae  vinariae,  et  oleariac» 
exedric  ,  officinse,  el  id  genus  aUa  loca  ,  qua.'- 


COMMENTARIA  IN  LIBR 

a(l<'0  ampla  fiierunt  atquc  capacia  ,  ut  in  illa  in- 
ff  rri  posscnt  ac  conscrvari  omnes  primilise  ac 
ilecimfe  loliiis  Israclis,  ul  suis  lemporihus  mul- 
tis  saccrdolum  ac  Levitarum  millibus  distri- 
bui  posscut. 

Similia  vidcmus  Romao:  iu  cryplis  priscis  Mar- 
tyrum,  Poutilicum  ct  rulcliiuii ,  adeo  ut  l\oma 
sublerranea  non  tantuni  urbis,  sed  el  orbis  sit 
miraculum. 

38.  Et  in  anno  undecimo  (Salomonis)  mf.nsii: 
I3ui.  (iia  lcgcndum  cum  Hebr.  Scpiuaij.  et  Rom. 
male  ergo  Regia  babeni  Elal)  ipsf,  kst  mknsis 
OCTAVUS,]  qui  nostro  parlim  Octobri,  partim 
Novembri  respondet.  HcbrcTei  enim  mcnsibus 
utebantur  lunaribus  ;  nos  vero  solaribus.  Oclo- 
bcr  dicitur  Sl3,6H/a  S:23  nabal ,  id  cst,  defluere, 
quod  in  Octobri  deiluant  folia,  el  dcpluant  im- 


UM  IIL  REGUM.  Cap.  VIL  509 

brcs.  Ita  Scrarius.  Chaldseus  vertit  :  Menseqiio 
congreganlur  novce  fruges. 

/EdiFICAVITQUE  EAM    ANNIS  SEPTEM.  ]    Addc,    Ct 

sepicm  meiisibus,  ut  paiet  computanti  a  se- 
cundo  mense  quarli  anni  Salomonis  usque  ad 
niensem  ociavum  auui  undecimi  cjusdcm  ;  sed 
Scriptura  intcgros  numeros  annorumconsignat, 
miuulias    omiltil. 

Allcgoricc  ,  Radulpbus  in  Praefat.  lib.  17.  in 
Levitic.  Templum  Salomouis,  inquit,  septeni 
annis  ct  seplem  mimsibus  constructum  est, 
quia  a  Christi  adventu  usque  ad  ejus  rediluni 
adjudiciuin  per  scpiiformem  Spiritus  gratiam 
Ecclesia  construitur ,  donec  in  fine  consumme- 
tur;i(lque  fiet  loto  hoc  seculo,  quod  septcm 
dicrum  cursu  peragitur,  ait  Eucherius;  sic  el 
Angelomus. 


CAPUT  SEPTIMUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

SaLOJION  iEDIFlCAT  DOMUM  SUAM  ,  ET  DOMUJI  REGIN/E  ,  ET  DOMUM  SALTUS  LlBANI  ;  3I0X  , 
V.  15.  FABRICAT  DUAS  COLUMNAS  ,  AC  V.  23.  31ARE  ^NEUiM;  ET  V.  38.  DECEM  LUTERES  , 
C/ETERAQUE  YASA  TEMPLI. 


>0MuiM  aiitem  siiara  sedificavlt  Saloraon  tredecim  annis  ,  et  ad  perfectimi 
|iisque  perduxit.  2.  yEdificavit  quo(iue  doraiim  saltus  Libani  centiim  cubi- 
|torum  longiliidinis  ,  et  quinquaginta  cubitorum  latitudinis  ,  et  triginta 
^cubitorura  allitudinis ;  et  qualuor  dcambulacra  inter  coluranas  cedrinas  : 
lligna  quippe  cedrina  exciderat  in  columnas.  3.  Et  tabulatis  cedrinis  ves- 
'iivit  totam  cameram  ,  quse  quadraginla  quinque  columnis  sustentabatur. 
Unus  autem  ordo  habebat  coliimnas  quindecim  4.  contra  se  invicem 
positas ,  5.  et  e  regionc  se  respicientes ,  aequali  spatio  inter  coluranas ,  et  super  cohiranas  qua- 
drangiilala  ligna  in  cunctis  sequalia.  6.  Et  porticum  cohimnarum  fecit  quinquaginta  cubitorum 
longitudinis  et  triginla  cubitorum  latitudinis,  et  alteram  porticum  in  facie  majoris  porticus  et 
columnas  ,  et  epistylia  super  columnas.  7.  Porticum  quoque  solii  in  qua  tribunal  est ,  fecit  ; 
ct  texit  lignis  cedrinis  a  pavimento  usque  ad  sumraitatem.  8.  Et  domuncula ,  in  qua  sedebatur 
ad  judicandum  ,  erat  in  media  porticu ,  simili  opere.  Doraum  quoque  fecit  Glise  Pharaonis 
(quara  uxorera  duxerat  Salomon)  tali  opere,  quali  et  hanc  porticura.  9.  Omnia  lapidibiis  pre- 
liosis ,  qui  ad  normara  quamdam  atqiie  raensuram  tara  intrinsecus  quam  extrinsecus  serrati 
erant,  a  fundamento  usque  ad  sumraitatem  parietum  ,  et  extrinsectis  usque  ad  atrium  majus. 

10.  Fundamenta  autera  de  lapidibus  pretiosis ,  lapidibus  magnis  decem  sive  octo  cubitorum. 

11.  Et  desuper  lapides  pretiosi  sequalis  mensurae  secti  erant,  sirailiterque  de  cedro.  12.  Et 
atrium  majus  rotundura  ,  trium  ordinum  de  lapidibus  sectis,  et  unius  ordinis  de  dolata  cedro, 
necnon  et  in  atrio  domus  Domini  interiori ,  et  in  porticu  domus.  13.  Misit  quoque  rex  Salo- 
mon  ,  et  tulit  Hiram  de  Tyro ,  14.  filium  mulieris  viduse  de  tribu  Nephlhali ,  patre  Tyrio, 
artificem  aerarium  et  plenum  sapientia ,  et  intelligentia  et  doctrina  ad  faciendum  omne  opus  cx 
aere.  Qui  cum  venissetad  regem  Salomonera,  fecil  orane  opus  ejus.  15.  Et  Gnxit  duas  colum- 
nas  aereas ,  deccra  et  octo  cubitorum  altitudinis  columnam  unam  ,  et  Hnea  duodecim  cubitornni 
ambiebat  colnmnam  utramque.  16.  Duo  quoque  capitella  fecit,  quae  ponerentur  super  capita 
columnarum  ,  fusilia  ex  jere  :  quinque  cubitorum  altitudinis  capitellum  unum  ,  et  quinque 
cubitorum  altitudinis  capitellum  alterum  ;  17.  et  quasi  in  modum  retis  ,  et  catenarum  sJbi  invi- 
cem  miro  opere  contextarum.  Utrumque  capitellum  columnarum  fusile  erat :  seplena  versuum 
retiacula  in  capitello  uno  ,  et  septena  retiacula  in  capitello  altero.  18.  Et  perfecit  columnas , 
€t  diios  ordines  per  circuitum  reliaculorum  singulorum  ,  ut  tegerent  capitella  quae  erant  super 


510  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IIF.  REGUM.  Cap.   VII. 

summilatem  malogranatoriim  ;  eodem  modo  fecit  et  capitello  secundo.  19.  Capilella  aulem  , 
(luje  erant  super  capila  columnarum  ,  quasi  opere  lilii  fabricata  erant  iu  porticu  quatuor  cubi- 
lorum.  20.  Et  rursum  alia  capitella  in  summitate  columuarum  desuper  juxla  mensuram  co- 
luranse  contra  retiacula  ;  malogranatorum  autem  ducenti  ordines  erant  in  circuilu  capitelll 
secundi.  21.  Et  slatuitduascolumnas  in  porlicutempli ;  cumquestatuisset  columnam  dexteram, 
vocavit  eam  nomine  Jachin  :  similiter  erexit  columnam  secundam  ,  et  vocavit  nomen  ejus  Booz. 
22.  Et  super  capita  columnarum  opus  in  modum  lilii  posuit,  perfectumque  est  opus  columna- 
rum.  23.  Fecitquoquemare*fusiledecemcubitorum  alabio  usquc  adIabium,rotundum  incircui- 
tu  :  quinque  cubitorum  altitudo  ejus,  etresticulatriginta  cubitorum  cingebatillud  per  circuitum. 
24.  Etsculptura  subter  labiumcircuibat  illuddecem  cubitis  ambiens  mare  :  duoordines  sculptu- 
rarumstriatarumerant  fusiles.  25.  Etstabat  superduodecim  boves,e  quibus  tres  respiciebanlad 
Aquilonem,  et  Ires  ad  Occidentem  ,  et  tres  ad  Meridicm,et  tres  ad  Orientem;  et  raare  super  eos 
desupererat,  quorura  posteriora  universa  inlrinsecus  ialilabanl.  26.  Grossitudo  autem  luteris 
trium  unciarum  erat  :  labiumque  ejus  ,  quasi  labium  calicis,  et  folium  repandi  lilii ,  duo  millia 
l)atos  capiebat.  27.  Et  fecit  decem  bases  ?eneas ,  quatuor  cubitorum  longitudinis  bases  singulas, 
et  quatuor  cubitorum  latitudinis,  et  trium  cubitorum  altitudinis.  28.  Et  ipsum  opus  basium 
interrasile  erat ;  et  sculptur?e  inter  juncturas.  29.  Et  inler  coronulas  et  pleclas,  leones ,  ct 
boves  et  clierubim  ;  et  in  juncturis  similiter  desuper;  et  subter  leones  et  boves ,  quasi  lora  ex 
«erc  dependentia.  30.  Et  quatuor  rotae  per  bases  singulas  ,  et  axes  serei ;  et  per  quatuor  partes 
quasi  humeruli  subter  luterem  fusiles ,  contra  se  invicem  respectantes.  31 .  Os  quoque  luteris 
intrinsecus  erat  in  capitis  summitate  :  et  quod  forinsecus  apparebat ,  unius  cubiti  erat  totum 
rotundum  ,  pariterque  habebat  unum  cubitum  et  dimidium  ;  in  angulis  autem  columnarum 
varise  cselaturae  erant  :  et  media  intercolumnia,  quadrala  non  rotunda.  32.  Quatuor  quoquc 
rotse  ,  quse  per  quatuor  angulos  basis  erant ,  cohaerebant  sibi  subter  basim  :  una  rola  habebat 
altitudinis  cnbitum  et  semis.  33.  Tales  aulem  rotae  erant,  quales  soleut  in  curru  fieri :  et  axcs 
earum,  et  radii,  et  canthi,  et  modioli,  omniafusilia.  34.  Namet  humeruli  illi  qualuor  per  sin- 
gulos  angulos  basis  unius ,  ex  ipsa  basi  fusiles  etconjuncti  erant.  35.  In  sumraitate  autem  basis 
erat  qusedam  rotunditas  dimidii  cubiti ,  ita  fabrefacta ,  ut  luter  desuper  posset  imponi  ,  habeus 
caelaturas  suas ,  variasque  sculpturas  ex  semetipsa.  36.  Sculpsit  quoque  in  tabulatis  illis  quae 
erant  ex  sere,  et  in  angulis  ,  cherubim  ,  et  leones  ,  et  palmas ,  quasi  in  similitudinem  hominis 
stantis  ,  ut  non  cselata  ,  sed  apposita  per  circuitum  viderentur.  37.  In  hunc  modum  fecit  decem 
bases ,  fusura  una ,  et  mensura  ,  sculpturaque  consimili.  38.  Fecitquoque  decem  luteres  aeneos  : 
quadraginta  balos  capiebat  luter  unus  ,  eratque  quatuor  cubitorum  :  singulos  quoque  lutere» 
per  singulas ,  id  est ,  decem  bases  ,  posuit.  39.  Et  constituit  decem  bases ,  quinque  ad  dexteram 
partem  templi ,  et  quinque  ad  sinistram  ;  mare  aulem  posuit  ad  dexteram  partem  templi  contra 
Orientem  ad  Meridiem.  40.  Fecit  ergo  Hiram  lebetes ,  et  scutras,  et  hamulas ,  et  perfecit  orane 
opus  regis  Salomonis  in  tcraplo  Domini.  41 .  Columnas  duas  ,  et  funiculos  capitellorum  snper 
capitella  columnarura  duos :  et  retiacula  duo  ,  ut  operirent  duos  funiculos  qui  erant  super  capita 
coluranarura.  42.  Et  raalogranata,  quadraginta  in  duobus  retiaculis  :  duos  versus  malogra- 
natorum  in  retiaculis  singulis,  ad  operiendos  funiculos  capitellorum  ,  qui  erant  super  capila 
columnarum.  43.  Et  bases  decem ,  et  luteres  decem  super  bases.  44.  Et  raare  unura  ,  et 
boves  duodecim  subter  mare.  45.  Et  lebetes,  et  sculras ,  et  hamulas :  orania  vasa  ,  quae  fecit 
Hiram  regi  Saloraoni  in  domo  Doraini ,  de  aurichalco  erant.  46.  In  campestri  regione  Jordani» 
fudit  ea  rex  in  argillosa  terra  ,  inter  Sochoth  et  Sarthara.  47.  Et  posuit  Salomon  omnia  vasa  , 
propter  multitudinem  autem  nimiara  non  erat  pondus  seris.  48.  Fecilque  Salomon  omnia  vasa 
in  domo  Domini ,  altare  aureura  ,  et  mensara  ,  super  quara  ponerentur  panes  proposilionis ,  au- 
ream;  49.  et  candelabra  aurea  ,  quinque  ad  dexterara,  et  quinque  ad  sinistram  ,  contra  ora- 
culum ,  ex  auro  puro;  et  quasi  lilii  flores,  et  lucernas  desuper  aureas,  et  forcipes  awreos  ; 
50.  et  hydrias  ,  ct  fuscinulas ,  et  phialas,  et  raortariola  ,  et  Ihurtbula ,  de  auro  purissimo  ;  et 
cardines  ostiorum  domus  interioris  Sancti  sanctorum  ^  et  ostiorum  doraus  templi  ,  ex  anaro 
cra«i.  51 .  Et  perfecit  omne  opus  quod  faciebat  Salomon  iiKiomo  Domiwi ,  et  intulit  quoe«a»c- 
tificaverat  David  jKite)*  suds ,  trgentum  eiaurum,  et  vasa^  rcposuitqae  ia  t^esauris  i\omw 
Dominl. 


COMMENTAIUA  IN  LIBU 

1.    DOMUM     AUTEM     SUAM     /EOIFICAVIT    SaLOMON 

TREDECiM  ANNis.  ]  Trcs  (lomos  hiscc  tredocini 
iiniiissedificavitSalonion,  scilicet  domiim  snam, 
domnni  filiae  Pliaraonis  reginae,  (;t  domum  sal- 
liis  Lihani,  nt  palet  v.  2  et  8 ;  lias  enimtres  do- 
mos  fuisse  disiinclas  patet  ex  se^j.  Itaqne  cen- 
seDlLyran.  AI)uL  Cajelan.  Dionys.  Ilugo,  Vatal)I. 
et  alii  passini.  Bx  lamen  tres  domus  3.  Reg.  9. 
10  et  2.  ParaL  8. 1.  vocantur  una  domns,  quia 
erant  coniiguae  etconnexse,  ita  ut  non  lam  tres 
domus,  quiim  tres  partes  vellria  mein])ra  uiiius 
ojusdemque  domus  esse  viderenlur.  Sic  enini 
palatium  regis  vel  Pontifiris  iilures  in  se  habi- 
t;'liones,  ct  quasi  plura  palalia  comprehendit. 
Ila  Josephus,  Vilalpandus,  Pineda  ei  alii. 

Porro  sicut  David  domnm  suam  regiam  aedi- 
ficavii  in  Occideniali  parte  monlis  Sion  juxla 
ipmpluir. ,  sicSalomon  suum  palatium  .Tdifica- 
vitin  Orientali  partcejusdem  moniis  Sionjuxta 
lemplum,  tum  utiemplum  tolumque  montem 
Sion  hisce  duabus  domil)us,  quasi  duabus  arci- 
bus  muniret,  lum  ul  ex  iis  urbem  Jerusalem  eis 
subjecuim  defenderel,  ut  in  olficio  conlineret, 
tum  ul  facile  templum  adire,  Deoquc  litare  et 
sacrificare  possel. 

Tredk.cim  Ai\>'is.  ]  Pluribusannis,  ideoque  tar- 
diiis  aedificala  esl  regia  quam  templum  ;hoc 
enim  sepiem  annis  perfectum  fuit,  ut  dictum 
est  c.  G.  37.  Gausa  prima  fuit  devotio  et  fervor 
Salomonis  urgentis  opustempli,  quasi  domus 
Dei  ;  secunda,  quia  ad  tenipli  fabricalionem 
materiam  omnemelsnmplus  jam  antepreepara- 
veral  David  ;  teriia,  quia  populus  fabricam 
templi  ardentius  juvit  et  promovit.  Ila  Jose|)h. 
Adde  Salomonem  liis  iredecim  annis  tres  do- 
mos  aedificasse  ,  scilicet  suam,  reginae,  etsallus 
Libani.  Ila  Abulensis. 

2.  /Edificavit  quoque  domum  saltus  Libani,  ] 
Erat  ha}C  domus  ad  eleganiiam  ,  amcenitalem  et 
recrealioncm  comparata.'Sed  cur  dicitur5«//»5, 
«ive  sylva  Libani?  Resp.  primo,  quia  crat  in 
loco  sylvoso  monlisSion,  ac  instar  Libani  ar- 
l)oribus  et  viridariis  cincta.  Nam  sallus  proprie 
dicilur  densior  sylvaelinvia  ,  quod  ibi  arbores 
jialiant,  in  quo  .'cstivare  etpasci  pecudessolenl, 
aitValla  1.  h-  Unde  2.  Paralipom.  9.  16.  ubi  nos 
habemns  posuilque  ea  (  scula)  ?'€X  in  annamen- 
tario ,  quoderalconsilum  nemore  ;  Hebr.  et  Sept. 
liabcnt  :  Posuit  scula  in  domo  sallus  Libani.  In 
hacenim  doQio  Salomon  rcposuit  arma  milita- 
ria,  ibique  eratejus  armamenlarium.  SecundO, 
qnia  domus  liaec  conslructa  erat  ex  lignis  Li- 
hani.  Ila  Abulens.  et  Serarius.  Tertio,  quiasuis 
nemoribns,  amcDnilate  ,  viriditate  ,  umbra  spe- 
ciem  Libani  referebat.  QuartOj  quia  mulliiudine 
columnarum  cedrinarum  cedros  Libani  imi- 
tabatur.  Ita  Theodoret.  Quinto,  quia  ex  ea  pro- 
spici  poterat  Libanus,  ejusque  aura  ct  frigus 
lempore  seslivocaplarietexcipi.Ita  Arias.  Unde 
Josci^hus-  et  Chald.  eam  vocant  domum  refrige- 
rii.  Perperam  ergo  Guilielmus  Tyri  Episcopus 
lib.  18.  BelJi  sacri  censet  iianc  domum  dici  5«/- 
tus  L(6an<,  quodin  monte  Libanoforet  aedificala. 
Sita  enlm  erat  in  Jerusalem  et  in  monte  Sion. 

ET  QOATUOn  DEAMIIULACRA  INTEn  COLUMNAS  CE- 

DBiNAS.  ]  Noia :  domus  saltus  Libani  inferne,  sive 
•iub  se  habebat  hocc  quatuor  dcambulacra,  ita 
videlicel  ut  inferne  in  longum  porrecti  essent 
trcs  ordines  columnarum  intercepli  inter  dnos 
parieles  domus  ;  inde  enim  spatiis  inlermcdiis 
iicc^ssario  exsurgebanl  qualuor  dcambulacra. 


UM  III.  REGUM.  Cap.  VH.  511 

Quisqueauiem  columnarum  ordohabebal  quin- 
decim  columnas  in  longum,  .equaiitcr  ex  ad- 
verso  columnarum  aliorum  duorum  ordinum 
dispositas,  ita  utinter  ires  columnaruinordines 
duoessent  ambulacra,  alqueterliiim  foret  inter 
unum  columnarum  ordinem  et  parietein  domus 
ex  uno  latere,  quartum  vero  inier  alium  co- 
lumnarum  ordinemeiparietem  exaiiero  adver- 
soquelatere.  Quare  hcsc  ambulacra  tam  longa 
erant,  quam  crat  ipsa  domus.  Vide  Abulensem 
quoL'st.  2.  et  seq. 

3.   Et  TABULATIS    CEDRIMS  VESTIVIT   TOTAM  CA- 

MERAM.  ]  Cameram  vocat  fornicem  ;  hsec  enim 
fit  opere  concameralo,  eslque  ipsa  domuscon- 
cameratio. 
G.  Etporticumcolumnabumfecitquinquaglnta 

CUItlTORUM    LONGITUDIINIS,  ET  TRIGINTA  CUBITORUM 

LATiTUDiNis.  ]  Ila  videlicct  ut  longitudo  porticus 
hujus  annecleretur  latitudini  doinus  saltus  Li- 
bani ,  quae  etiam  erat  quinquaginia  cubitorum  : 
laiitudo  vero  porticus  annecterelur  longitudiiii 
donuis  ejusdem  transversim  :  unde  fiebat  ut 
domus  centum  cubitorum  longiludinis,  additis 
hisce  30  cubitis  latiludinis  porlicus,  evaderet 
longa  130  cubilos. 

Et  ALTERAM  PORTICUM  INFACIE    MAJORIS  PORTI- 

cus,]  q.  d.  Salomon  in  facie ,  id  est,  ante  haiic 
j)oriicum  majorem  adliEercntem  domui  salius 
(erat  enim  porticus  haec  domus  ipsius  quasi 
iulroitus  et  veslibulum)  fecit  aliam  minoreiu 
poriicum  ,  ad  majoris  porticus  proportionatam 
gradationem,  decus  et  ornamenlum. 

7.  PORTICUM  quoque  solii  in  qua  tribunal  est 
fecit.  ]  fist  hacc  tertia  porlicus,  non  vestibularis, 
sed  judiciaria ,  ideoque  non  domui  saltusLibani 
annexa,  uti  dnae  priores  jam  dictaG,  sed  sepa- 
rata  ,  etper  se  consistens  ,  non  longe  tamen  ab 
aliis  duabus,  et  a  domo  saltus  Libani  dissita. 
llaec  porlicus  vocatur  solii,  quia  in  ea  erat  so- 
lium  Salomonis  regale  cl  judiciarium  ,  slatuis 
lconnm  circumseptum,  de  quo  c.  10.  18.  Ita 
Abulensis  el  Pineda. 

8.  Et  domuncula  ,  m  qua  sedebatur  ad  jiidi- 
candum,  erat  in  media  PORTicu,]  q.  d.  In  teriia 
hac  porticu  erai  domuncula,  in  qua  erat  solium 
sive  thronus  Salomonis  jam  dictus,juxla  quentl 
et  circa  qiiem  humiliores  erant  Ihroni  sive  se- 
des,  in  quibus  sedebanl  consiliarii  et  principes 
cum  Salomone  judicaturi,  quasi  ejus  assesso- 
res  :  ex  quibus  omnibus  conllabaiur  judiciale 
tribnnal,  pluribus  judicum  sedibus  constans, 
quod  domuncula  quadara  claudebalur,  el  quasi 
tegebatur,  ul  assessores  cum  Salomone  (te  re 
quapiam  inler  se  secreto  consultaturi ,  vel  sen- 
lentiam  diclaturi,  semoti  essent  a  litigantibu*, 
el  a  popnlo,  qui  circumcirca  in  porlicu  ambu- 
labat,  vel  ad  judicium  veniebat.  Quare  domun- 
cula  haec  fuit  minor  quaedam  aedicula,  compacta 
ex  cedro,  et  undecumque  clausa,  utconlinerei 
solum  regem  cum  snis  consiliariis,  liabens  ta- 
nien  suum  oslium,  per  quod  litigantes  aliique 
jus  suum  vel  gratiam  quampiam  postulanles  ad 
solium  regis  accedcrent,  cl  ab  eo  vel  jus  vel 
gratiam  nagitarentel  impelrarent.  Liabens  eliam 
fenestras  plures,  ut  iis  aperlis  lex  senlentiam 
pronuntians  ,  vel  jus  dicens,  aut  quid  aliud 
promulgans  a  tolo  populo  videri  et  audiri  j)c>«- 
set.  Erat  enim  hoc  quasi  praetorium  Salomoms. 
Ila  Lyran.  Dion.  Salianus  el  Pineda  I.  7.  dcRebu.s 
Salom.  c.  7. 

Domum  (palalium)  quoque  fecit  fili.e  Piia- 


51-2 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM 


RAOMs,]  quasi  primaruc  suae  uxori  et  regin.e. 
Ciiusa  (UUur  2.  Paral.  8,  11.  ubi  diciUir  :  filiam 
vcro  Pliaraonis  IranstuUt  de  civilate  David  in  do- 
mum  cjuam  (Bdificaoeral  ei.  Dixit  enim  rex  :  Pion 
luibitabit  uxor  mea  in  domo  David  regis  Israel,  eo 
(juod  sanctificatasit,  quia  ingressa  est  in  eam  arca 
JDomini., 

9.  Omnia  LAPiDinus  prktiosis,]  scilicet  facla 
erant  e  marmore,  vel  pario,  vel  porpliyrelico, 
vel  ophile,  sive  serpenliuo,  etc.  ;  niuiis  euim 
preliosum  fuissel  in  domo  tani  vasta  omnia  ex 
gemmis,  scilicet  ex  smaragdis,  carjjimculis, 
adamanlibus,  etc.  fal)ricare.  Lapis  evgo  pre- 
tiosus  vocatur  hic  marmor  pretiosum. 

Et  icxtbinsecus  (mal(!  quidam  legunt,  intrin- 
secus)  usQUF,  AD  ATaiuM  MAjus.  ]  Hioc  patct, 
praeter  tres  porlicus  jam  dicias,  fuisse  in  domi- 
bus  hisce  Salomonis  atrium  majus,  de  quo  v.  12; 
porlicus  cnim  ex  eodem  iapidt;  pretioso  sivc 
marmore  factcC  videntur,  ex  quo  ipsa  domus, 
ut  liic  locus  insinuat. 

11.  SiMiMTKRQUE  DE  CEDRO,  ]  q.  d.  Cedri  adhi- 
bilae  ad  fabricam  domorum  Salomonis  oequali 
inensura  sect;ij  et  aplatae  sunt,  sicut  secli  eranl 
lapides  pretiosi  earumdem. 

12.  Et  ATRiuM  MAjus  ROTUNDUM  (iu  domibus 
Salomonis  jam  diciis  vers.  9. )  subaudi  fabrica- 

Vit  Salom01),TRIUM  ORDINUM  DE  LAPIDIBUS  SECTIS, 
ET  UNIUS  ORDINIS  DE  DOLATA  CEDRO  :  NEC  NON  IN 
ATRIO    DOMUS    DOMINI  INTERIORI  ,     ET    IN   PORTICU 

DOMUS,]  q.  d.  SicutSalomon  in  atrio  templi  inte- 
riori,  idest,  in  atrio  sacerdotum,  fecit  murum 
liabentem  tres  ordines  lapidum  sectorum,  et 
iinum  de  dolata  cedro,  ut  iioc  muro  separaret 
atrium  interius  sacerdotum  ab  atrio  exteriori 
laicorum,  uii  dicium  est.  c.  6.  36  ;  sic  prorsus 
idem  fecit  in  atriis  doinorum  a  seaedificatarum, 
et  in  porticu. 

Dices  :  Atrium  sacerdotum  seque  ac  laico- 
lum  erat  quadratum,  ut  dixi  cap.  6.  3G.  quo- 
luodo  ergo  hic  dicitur  rotundum  ?  Resp.  Erat  vel 
quadratum  constaus  septenis  areis  quadratis  ; 
dicilur  tamen  rotundum  ,  quia  circumcirca 
cinclum  erat  tribus  ordinibus  lapidum  jam 
dictis.  Unde  pro  rotundum  Hebr.  a^lD  sabib , 
id  est,circumcirca,  sive  in  circuitu,  qui  circui- 
lus  hic  erat  quadralus  ,  uon  rolundus.  Ita  Pi- 
ueda  1.  5.  c.  16.  in  fine. 

l^.  MlSIT  QUOQUE  REX  SaLOMON,  ET  TULIT  HiRAM 
DE  TyrO  FILIUM  MULIERIS  VIDU^   DE  TRIBO    NePH- 

thali,patreTyrio.]T6  detribuNephthali  refer  non 
ad  mulieris  viduce,  sed  ad  Hlram  artificem.  Hic 
enim  fuit  ex  tribu  Nephthali,  ut  patet  ex  Hebraeo, 
Chald.  etSeptuag.  niater  veroejus  fuit  ex  tribu 
Dan,  ut  dicitur  2.  Paral.  2.  13. 

Dices  :  Quomodo  ergo  pater  Hiram  dicitur 
fuisse  Tyrius?  Resp.  Hiram  gente  erat  Judaeus  , 
puta  Nephthalita  ;  sed  habitatione  et  exercitio 
artis  erat  Tyrius.  Tyri  enim  habitabat,  ibique 
arlem  affabre  laborandi  didicerat  et  exercuerat. 
Ila  S.  Hieron.  Hebraei,  Lyran.  Gajetanus  et  alii. 
Sic  S.  Paulus  vocatur  Tharsensis,  quia  Tharsi 
erat  nalus  el  educatus,  ciim  gente  et  genere 
essetHebroeus. 

15.    Et   FINXIT  DUAS  COLUMNAS  ^REAS,  ]  BOOZ  Ct 

Jacliin.  Hac  duoe  columnae  tenipli  fuse  hic  de- 
scribuntur  nsque  ad  v.  23. 

Decem  et  octo  cubitorum  altitudinis  coluvi- 
KAM  UNAM. ]  Intellige  quoad  stipitem  sive  sca- 
pum  columnac  ;  nam  2.  Paralip.  3.  15.  dicitur 
quselibtit  columna  fuisse  35  cubiiorum  ,  scilicct 


Cap.  vn. 

addendo  quoqiie  et  supputando  quantitalem 
basis,  capilis  ct  coronse  ,  qua  iu  apiceornaba- 
lur.  Ita  Abulens.  Lyran.  et  Cajel;iii.  Verum  iiaec 
iu  justa  archileclurce  proporlioiie  non  possunt 
ascendere  ad  tanlam  altitudinem,  ut  ipsi  co- 
lumnae  pene  aequentur.  Quare  melitis  alii  res- 
pondent  quod  utraque  columna  simul  juncta 
erat  35  cubitorum  ;  licet  enim  universim  esset 
36cubitorum  (nam  bis  oclodecim  faciunt36), 
lainen  in  ulraque  meiliiis  cubilus  iiisertus  erat 
suo  capitello,  ineoque  al)SConditus  non  appare- 
bat.  Ita  Valabl.  et  Ribera  lib.  2.  de  Templo  c.  12. 
Tertio,  et  verisimillime,  Vilalpaudus  lib.  5.  c.  5. 
et  ex  eo  Salianus  respondent  singulas  colum- 
nas  cumbasisua  fuissesepiemdecimcubiioruni 
cum  dimidio,  seclusa  plintlio  qu;e  absolvitde- 
cimum  octaviim.  Seclusionis  autem  plinihi 
causa  fuit,  quod  reliqua  columna  cuin  sua  basi 
cava  foret,  quam  propterea  oportuil  super  soli- 
dam  plinthum  inniti,  ideoque  seorsim  a  coluin- 
na  ()linthum  fundi  ;  plinllius  enim  est  ultima 
pars  basis,  qune  spiris  sui)jacet,  iia  dicta  quod 
7r;,tv5(3v  ,  id  est  laterem,  foi-ma  sua  repraeseniet 
( unde  et  Gallice  vocantur  plinihes);\>Y\\\l\\\jLS  enim 
est  ex;equata  latitudine  velut  tabula.  Unde  et 
apud  Vitruvium  lib.  3.  cap.  2.  spirarum  plin- 
liiides  sunt  plinthi  basium.  Plinthus  ergo  ,  id 
est  ima  pars  basium,  hic  non  computatur,  quia 
hanc  archllectus  prudenter  solidam  fundere 
voluit,  uttotum  opus  coluinn;e,  qune  cava  erat, 
firmius  sustentaret  et  contineret :  utraqueigi- 
tur  columna  simul  juncta  eral  35  cubitorum 
seclusa  plintho,  quia  quaelibet  erat  alta  septem- 
deciin  cubitos  cum  dimidio  ;  hos  enim  duplica, 
et  habebis  35  cubitos. 

Etlinea  duodecimcubitorum  ambiebat  colum- 
NAM  UTRAMQUE.  ]  Hebr.  Et  fiLum  duodecim  cubilo- 


rum  circuibat  columnam  secundam  ;  si  secun- 
dam,  ergo  et  primam  :  erant  enim  hae  duse 
columnae  omnino  aequales  et  pares.  Per  lineam, 
vel,  ut  Hebr.  cst,filum,  intellige  mensuram  ; 
filo  enim  mensuramus  rerum  crassitiem,  q.  d. 
Columnae  hae  in  ambitu  et  crassilie  habebant 
mensuram  duodecim  cubitorum  :  linea  «'.rgo 
notat  periphcriam,  sive  circumferentiam.  Jam 
Vilalpandus  et  ex  eo  Salianus  volunt  non  iinam, 
sed  a«ra//i(7«ecolumnamsiiuuljunctamhabiiisse 
hanc  duodecim  cubitorum  mensuram,  ita  ut 
dimidia  pars  lineae  sive  fili  12cubiiorum  ambi- 
ret  unam  columnam  ,  altera  pars  fili  alteram  : 
sic  ut  una  columna  fuerit  crassa  sex  cubitos  , 
et  totidem  altera,  ac  consequenter  utraque  si- 
mul  crassa  fuerit  12  cubitos;hoc  enim  exigit 
symmetria  et  proportio,  ut  cum  quaelibei  co- 
lumna  essel  alta  18  cubitis,  crassa  non  esset 
nisi  sex  cubitis  ;  aliitudo  enim  est  Iripla  ad 
crassitiem. 

Verum  unamquamque  columnam  crassam 
fuisse  12  cubitos  discrie  docentJosephuset  Jere- 
mias  cap.  52.  21.  ubi  columnas  has  a  Chald.Tpis 
Jerusalem  vastantibus  abductas  describens  ait : 
Funicuius  duodecim  cubitorum  circuibat  eam  , 
scilicet  columnam  unam.  Sic  et  Septuag.  hic  : 
Et  perimetrum,  inquiunt ,  daodecim  cubitorum 
filum  ambiebat  eam  (columnam  primam) ;  et  sic 
columna  secunda ,  scilicel  erat  pariter  12  cubi- 
torum,  etc.  et  Chald.  £f  fiium,  mquxy ,  duode- 
cim  cubitorum  ambiebat  illam,  et  sic  fecit  colum- 
nce  secundcR.  Erant  ergo  \\vc  non  lam  cohimnie 
ad  symmetriam  et  proportionem  architecioni- 
cam  columnarum   fabricatae,  quam  moks  ei 


COMMENTARIA  IN  LlRnU 

liirrcs ,  vol  arccs  qiKcdam  iiigciites  tencae  acl 
Jenipli  magiiinccntiain  el  muniincii  crcclje.  Sic 
Rom;c  columna  Trajana  (,-c(juc  ac  alia 'Antonini 
Imper. )  est  crassissima  inslar  turris,  adco  ut 
plures  viri  expansis  i)racliiis  cam  in  circuilu 
complccii  ne(jucant.  Unde  ct  inirinsecus  conti- 
nct  cochlcam  ,  qua  pcr  gradus  al)  irao  ad  sum- 
inum  consccndilur.  Dcniquc  prisci  alias  fal)ri- 
carumsuarum  ralionesct  proporlioncs  spccta- 
bant,  divcrsas  ab  iis  quas  spcclavil  Vilruvius 
cl  postcriores  arciiilccti.  lla  Sanclicz,  Valablus, 
Pagninus  et  alii. 

Porro  addit  Jeremias  columnas  has  intrinsc- 
ciis  cavas  fuisse,  ita  tamen  ut  crassiludo  aeris 
cxtrinsecus  essct  qualuor  digilorum  incircuitu. 
Uudc  Vilalpandusl.  5.  cap.  37.  liasce  mensuras 
justa  proporiione  in  suaopinionc  liiirans,  cen- 
set  singulas  hasce  columnas  pondcrasse  quin- 
que  talcntorum  millia,  utramque  vero  dcccm 
lalentorum  millia.  AdditEupolcmus  apud  Euse- 
bium,  Salomoncm  tolas  columnas  vcslisse  auro 
ad  crassiludincm  digili  unius.  Undc  coUigil  Vi- 
lalpandus  in  columiiis  his  auro  veslicndis  ex- 
pensos  fuisse  95  millioncs. 

Dcnique,  si  columna  in  circuilu  habcbal  12 
cubitos  crassiliei,  crgo  in  circuitu  sivc  circuli 
hujus  diamctro  habcbat  U  cubitos  ;  diamcicr 
enim  csttertia  parspcripheriaesive  circuli  ;  cir- 
culus  cnim  continet  diamctrum  ter,  et  insuper 
ieptimamcjus  partem  ;  quare  intcr  diameirum 
ct  circulum  illa  est  proportio  ,  quse  cst  intcr 
septcm  el  viginti  duo.  Ita  Abulcnsis,  Ribera , 
Vatablus.  Porro  in  proportionc  ct  symmetria 
crassitiei  ad  aliitudinem  spectalur  crassiiics 
non  tamcirculi  ,  vel  circuilus,  quam  diametri. 
Cum  ergo  columna  iucc  indiametro  crassa  fuc- 
rit  duntaxat^cubitos,  alia  vero  18  cubitos,  fuit 
ca  proporlio  inter  crassilicm  ct  altitudincm, 
quae  estinter  U  el  18,  quae  salis  est  cequaet  con- 
grua.  Columnarum  enim  proportionesab  homi- 
num  dimcnsionibus  ct  proporiionibus  desump- 
t£e  sunt.  Vidcmus  autcm  inlcr  liomincs  alios  csse 
graciles,  scd  altos,  alios  vero  crassos  et  brcvcs; 
quia  quod  natura  dat  crassilici,  lioc  dcmit  alli- 
tudini ;  his  ergo  similisfuit  liaeccolumna  crassa 
ci  brevis.  Adde  columnam  hanc  pr;cter  18  cu- 
bitos  sui  scapi  sive  siipiiis,  insuper  habuisse 
h  cubitos  capitelli,  qui  juncti  18,  faciunt  23  : 
ergo  columna  quaelibct  alta  erat  23  cubitis. 

17.  Etquasi  inmodumretis  etcatenauum,  etc.] 
q.  d.  Capilclla  haec  cingebantur  fasciis  quibus- 
dam  aeneis  (ait  Josephus)  in  modum  retis  sive 
catenarum,  quae  habebant  per  intervalla  apcr- 
«uras  quasi  annulos  etcancellos,  per  quoscapi- 
lcllorumclcganiia  (erantenimliliata,  aitjoscph. 
jive  habebant  formam  liliornm )  apparerct. 

Septena  versuum  retiacula.  in  capitello 
UNO,  ]q.  d.  Hae  fasciae  jam  dict^  scplies  circui- 
bant  capitella  singula,  ita  ut  quasi  septcm  fas- 
ciarum  vcrsus  sive  ordines  et  gyros  eflicerent: 
versus  ergo  vocat  gyros. 

18.  Etperfecit  columnas,  et  duos  ordines  per 

CIRCUITUM    RETIACULORUM   SINGULORUM  ,    UT  TEGK- 

RENT  capitella,  ]  q.  d.  Singula  capiiella,  et  con- 
sequenter  singulae  columnae  ,  habcbant  duo 
retiacuia,  sive  duplicem  coronam  reticulatam 
elcancellatam,  quae  instar  retis  anibicbat  capi- 
tellum  ,  illudque  tegebalelornabal.  Ita  Sanciicz. 
Melius  Ribera  per  duos  ordlnes  reliaculoruvi  ac- 
cipitduosordinesmaiogranatorum  ex  retiaculis 
depeDd(;niium.  Id  patcl  cx  Hebraeo  et  Scptuag. 

CORNEL.    A    LAPIDE.       TOM.    II. 


M  ni.  REGUM.  Cap.  VII.  513 

qui  habcnt  :  Daoordlnes  malogranaLorumcBueo- 
ram  reiibus  conlexli,  opas  pensile ,  ordo  supcr 
ordinem  ;  cl  cx  Joscpho,  qiii  ait  :  Dependebant 
inde  duai  series  malornm  punicorum  ducoilorum 
?i(u»e>-o.  Scnsus  crgo  cst ,  q.  d.  Singuli  scpleni 
vcrsus,  sivc  gyri,  retiaculi  utriusque  columniu 
habcbant  duos  ordincs  inalogranaloruni  ;  cen- 
lum  enim  malogranata  in  mcdio  singulorimi 
vcrsuum  sivc  gyrorum  interposita  cl  (juasi  in- 
scrla  crantj  ut  patct2.  Paralipom.  cap.  3.  v.  16. 
reliqua  vcro  centum  malogranata  ex  iisdem 
versibus  sivc  gyris  allerne  suspensa  dcpende- 
bant ,  ila  ut  bini  ordines  malogranalorum  singu- 
lis  reliacalis  jungerenlur ,  xxi  dicilur  2.  Puralip. 
c.  k.  V.  13. 

UTTEGERENT  CAPITELLA,  QU;E  ERANT  SUPEU  SUM- 
MITATEM  MALOGRANATORUM,  ]  q.  d.  Fccil  lioec  dllO 

retiacula,utlegerentetcircumdaientcapilcllum, 
quae  retiacula  in  scplcnos  versus,  sivc  gyros, 
disiributa  erant  super  summitatem  malograna- 
toruni :  nam  superior  versus,  sive  gyri  pars, 
eral  super  summitatcm  malogranatorinn  ap- 
pcnsorum,  sivc  cxgyro  infernc  dciicndciuium. 
Ilanibera  1.  2.  c.  l^. 

Additiir  2.  Paralip.  3.  16  :  I^ec  non  fccit  qnnsi 
catenulas  in  Oraculo,(.\.(\,  Hsefascise  catcnaruni, 
sive  haec  retiacula  catcnala  crant  talia  ,  (lualia 
eranl  illa  quae  fabricala  erant  in  Oraculo,  sivc 
in  Sancto  sanctorum.  Ita  Ribera  1.  2.  l/i.  Alilcr 
Cajclan.  Fecit,  ait,  calenas  in  Oracuium,  id  cst, 
ad  myslcrium  ct  significationcm ,  scilicct  ut 
catcn;e  illae  significarenl ,  el  tacile  ioquercntur 
fuluram  rcgni  illius  sive  Israelis  captivitalcm. 

Eodem  modo  fecit  et  capitello  secundo,  J 
pula  in  capiiello  sccundae  columntc. 

19.  Capitella  autem,  qu.eerant  super  capita 
columnarum,  quasl  opere  lilll,  farricata  erant 

IN  PORTICU  QUATUOR  CUBITORUM.  ]  LOCUS  hic  tOlUS 

valde  obscurns  et  implcxus  est  :  unde  a  variis 
varie  exponitur;  scd  ut  breviter  et  clarc  eum 
explices  :  Nota  ,  qu.elibelharum  duarum  colum- 
narum  habebattria  capitella;  primum  et  imum 
eral,  quod  proxime  stipili,  sivc  stylo  et  scapo 
column.-E  erat  impositum  :  unde  proprie  voca- 
Im-  epistylium,  2.  Paralipom.  cap.  h.  vcrs.  12. 
eratquc  altum  tres  cubilos  ,  ut  dicilur  l\.  Rcgum 
ultim.  vers.  17.  Sccundum  capitcllum  erat  inio, 
sivc  epistylio  ,  imposilum,  ac  legcbatur  rctia- 
culo  jam  dicto,  in  quo  visebaninr  duo  ordines 
malogranalorum  ;  suprahoc  sccundum  exsta- 
bat  terliumcapitellum.  Ita  Ribera. 

Hoc  V.  19.  dcscribilur  capilellum  imum  ,  sivc 
epislylium.  Sensus  ergo  est,  q.  d.  In  duabus 
hisce  columnis  capilella  ima,  quaeerant  super 
capita  columnarum,  id  est,  qu;c  summiiati 
scapi  sive  stipitis  columnarum  inciimbcbant , 
ideoquc  epistylia  yocanlur ,  eranl  fabricata  in 
formam  lilii,  idque  in  porticu  quatuor  cubito- 
rum,  id  est,  ila  ut  versus  porticum,  hoc  estin 
iatum,  non  vero  in  altum,  essent  h  cubilorum  ; 
nam  in  altum  erant  triiim  duntaxat  cubitoruni , 
ut  dixi.  Unde  Sepluag.  pro  m  portica  verlunt : 
juxtavestibulum.  De  secundo  capitello  jam  dic- 
lum  cst  vers.  16.  et  se((.  nam  circa  illuderat 
rcliaculum  habens  duos  ordines  malogranato- 
rum.  De  tertio,  sive  summo,  capilcllo  dicetur 
versu  proximo.  Sic  Vitruvius,  et  ex  v.o  Architccti 
columnis  iriplex  imponunt  capilellum,  iiimi- 
rum  episiylium  ,  zopliornmet  coroniccm.  Epis- 
lylium  esl  capiiellum,  quod  proxime  stylo,  sivo 
»capo,  columnce  impouiiur.  Zopliorus  cst  illuil 

65 


5U  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III 

qiiod  iiilor  cpislylium  ci  coronicem  inlerponi- 
tur,  quod  pulvinalis  S3ep<!  figuris  visitur  orno- 
mcnlisque  (liversis  inslruclum.  Gallivocant/a 
frize ;  sicul  liic  capilcUum  secundum  quasizo- 
j)iiorus  retiaculis  seplenorum  gyrorum  ac 
tluolnis  or4«iil)us  malogranalorum  ornaba- 
lur.  Goronicem  vocanl  ipsam  coronidem  capi- 
iclii. 

Vilalpandus  censet  Iria  lifec  capitella  simnl 
juncta  fuisse  quinque  cul)itorum  ,  ut  dicitur  v. 
JG;  ila  ut  epislylium  fuerit  trium  cubilorum,  ul 
lial)elur  h.  Reg.  ullim.  17  ;  zopliorus  vero  duo- 
rum  cubilorum,  coronis  denique  unius.  Alii 
tamen  illos  quinque  cubiios  soli  secundo  capi- 
tcUo,  utpote  quod  solum  habej)at  retiaculum. 


REGUM.  Cap.  VII. 


atlribuunt ,  cui  addunt  tres  cubitos  epislylii, 
et  aliquot  coronicis.  Verum  sic  capitellum  fuis- 
setin  quantilatedimidium  columnce  ;  haec  enim 
crat  18  duntaxat cubiiorum.  Ouareulinter  ca- 
pilella  et  columnam  congrua  sit  proporiio,  po- 
tius  dicendum  videtur  omnia  capilella  non 
oxcessisse  mensuram  qninque  cubitorum  ;  haec 
enini  proportionem  arcliileclonicam  habent 
cum  columna  18  cubilorum. 

20.  Et    RURSI3M    ALIA    CAPITELLA    IN  SUMMITATF, 
COLUMNARUM  DESUPER,   JUXTA  MENSURAM  COLUMN^ 

co>"TRA  RETiACULA.  ]  Hic  agilur  de  lertio,  sive 
suinmo  capitello,  quod  erat  quasi  coronis  co- 
lumnoc  addita,  conlra  retiacula,  idest,  snper 
reliacula  et  eregione  reliaculorum,  qiiod  capi- 
lellum  eml  jiixta  mensuram  coUnmice  ,  id  est , 
liabebat  eamdem  crassiliem  ,  quam  columna, 
scilicet  duodecim  cubitorum. 

Malogranatorum  autem  ducenti  ordines  erant 
iN  ciRCuiTU  CAPiTELLi  SECUNDi  ;]  lioc  cnim  se- 
cundnm  capitellum,  utdixi ,  ambiebatur  retia- 
culo,  exquodependebant  centum  malogranala, 
eltoiidem  inserta  sive  interposita  erani ;  quod- 
que  enim  retiaculnm  habebat  ducenla  malo- 
granata.  Altera  ergo  columna  pariter  in  suo 
secundi  capitelli  reliaculo  habejiat  tolidem  ma- 
logranata,  puladucenta.  Ergo  ntrisque  jiinclis 
rrant  universim  IxQQ  malogranata  ex  acre  fabre- 
facla,  uldicitur  v.  H2  et  2.  Paralipom.  h.  v.  13. 
l'orro  dependentia  malogranala  prajcisefueruni 
lantum  96,  sed  Scripi.  numerat  centum  ,  ut  nu- 
merum  integrumsive  plenum  assignet,  et  sorle 
qualuor  reliqua  erant  quidem ,  sed  tecta  non 
apparebant.  lloc  eslenim  quod  dicilur  Jerem. 
c.  uU.  23.  Et  fuerunt  malogranata  nonaginla  sex 
dependentia  et  omnia  malogranata  cenlum  relia- 
rulis  circumdabantar ,  lioc  est,  illa  quae  inter- 
posita  erant  reliaculis,  erant  cenlum  ;  depen- 
dentia  vero  prsecise  non  erant  centum,  sed  96. 
]ia  Ribera,  iib.  1.  deTemploc.  \U. 

21.  Et  STATUIT  DUAS  COLUMNAS  IN  PORTICU  TEM- 

PLi,  ]  quce  scilicet  porlicus  erat  templi  vesiibu- 
lum,  ideoque  erat  anle  Sanctum,  nimirum 
interjectainler  Sanctum  et  atrjum  sacerdoium, 
de  qua  cap.  6.  3  ;  ita  ul  una  columna  uiii  portse 
jiorlicus  ,  altera  alteri  astarel.  inVilalpand.  In 
primo,  inquit,  vestigio  sanctuarii  eas  consliiuii 
ab  utroque  latere  portae  aulae  sanciae.  Sic  et  Sa- 
lianus,  Adrichomius  et  alii.  Male  ergo  nonnulli 
has  columnas  statuunlante  alrium  sacerdoium, 
alii  ante  airium  laicorum. 

CUMQUE  STATUISSET  COLUMNAM  DEXTERAM  ,  VO- 
C4VIT  EAM  NOMINE  JaCIIIN  ;  SIMILITER  EREXIT  CO- 
LUMNAM  SECUNDAM  (a  siuistris)  ETVOCAVIT  NOMEN 

Kjus  Booz.  ]  Jacldn  Hebr.  idemest  quod  direclio 
ei  reciiiudo,  a  rad.  ■jlDran,   id  esl,   dirigere. 


UndeSeptuag.  2.  Paral.  3.  ult.  vertunlKaTOisewTi,-, 
idest,  correctio,  directio,  recla  affectio.  Booz. 
Ilebr.  idem  est  quod  in  eo  foriitudo.  Unde  Sep- 
tuag.  vertunt,  tix^s ,  id  est,  vis  et  robur.  Non- 
nulli,  utBeda  ,  Abulens.  Vatabl.  Ribera,  censent 
Salomonem  idem  significasse  duobiis  hisce 
tioininibus  Jacldn  cl  Booz,  scilicel  optare  sc 
infirmitatem  et  slabiliiaiem  templi.  Nameliam 
Jachin  subinde  significat  lirmiiatem  et  forlilu- 
dinem.  Melius  Cajetanus  el  alii  h.TC  duo  distin- 
guunt,  ac  \)ev  Jacldn,  id  est  direclionem,  acci- 
piunl  prudentiam  et  sapientiam  ;  per  Booz  vero 
forlitudinem  et  firmitatem  ;  ut  Salomon  per 
Jac/tmsignificarit  templum  hoc  miro  artificio  et 
sapientia  csse  elegantissime  fabricatum;  per 
Booz  vero  fortissime  fundalum  ,  munilum  el 
stabililum  :  uique  iisdem  nominibus  suum  desi- 
derium  et  votuiTi  patefecerit,  q.  d.  Ulinam  Deus 
meum  hoc  lemplum,  quasi  suum  Jachin  diri- 
gat,  ac  quasi  suum  Booz  roboret,  ut  a  nuUo 
hoste  ,  a  nullo  fulmine  dejiciatur  !  Ulinam  Deus 
diutissime  hoc  meum,  imo  suum  lempluni 
lueatur,  dirigatet  confirmet! 

Rursum  dexira  columna  Jacldn,  ait  Cajetan. 
significabat  directivum  imperium  tuniDei  circa 
omnes  creaturas  et  homines,  sed  maximelsrae- 
litas  eorumque  templum  ,  tum  regum  regnique 
Israel  :  unde  ulraque  columna  coronata  erat. 
Sinistra  vero  columna  Booz  significabat  fortitu- 
dinem  ad  exsequenduin  ea,  quae  per  Jacldn,\A 
est,  per  directivum  imperium  prudenter  sunt 
ordinata  ;  utrumque  enim  in  Deo  est  Deique 
provideniia  ,  quae  sapienter  et  fortiter  omnia 
gubernat ;  utrumque  quoque  regibus  est  neces- 
sarium.  Utrumquc  ergo  SalomonDeo  estgratu- 
latus,  ac  simul  optavit  et  petiil  ut  utrumque 
Deus  in  templi  et  populi  regnique  cnstodia  os- 
lcnderet,  sibiqueet  suis  successoribus  ad  hene 
regendum  eadem  communicaret. 

AUegor.  columnae  hae  templi  significant  Ec- 
clesiae  sapienliam  .'rque  ac  firmitatem  ;  ipsa 
enim  estcolumna  et  firmamentum  veritatis,  uli 
hucalludens  ait  Apostolus  1.  ad  Timolh.cap.  3. 
15.  Vide  ibi  dicla.  Quare  Jachin  repraescntal 
Doctores  et  Rectores  Ecclesi<'c;  hi  enim  alios 
docent  et  dirigunt  in  viam  virtutis  et  salutis  ; 
Booz  significat  Martyres  virosque  fortes.  Unde 
S.  Hieronymus,  Beda,  Eucherius  el  Angelom. 
Columnae,  inquiunt,  sunt  Apostoli  et  Doctores, 
quia  cotemplatione  ad  superna  sunterecti,  ac 
fortes  fide  el  opere.  Sunt  duae  ,  quia  Judaeos  et 
Gentiles  fulciunt.  Sunt  ante  fores  templi,  ut 
utrosquein  templum  ,  id  est,in  coelum  indu- 
cant.  Rursum  sunt  duae  ita  dispositae,  ut  nobis 
in  prosperis  et  adversis  ingressum  patriae  coe- 
lestis  ante  oculos  menlisjugiler  habendum  esse 
doceant,  ut  nec  adversis  dejiciamur,  nec  pros- 
peris  exiollamur,  sed  inter  utraque  constantes 
in  fide  et  virlute  ad  coelum  tendamus.  Ita  auc- 
torescitati.Linca  12  cubitorum,  ailBeda,  norma 
estAposlolicoDinstitulionis.Columnaecapitellum 
imponitur,  quia  qui  perseveraverit  usque  adfi- 
nem,  ct  lcgitime  certaverit ,  coronabitur ,  sicut 
ait  Apostolus  :  nam  qui  cerlat  in  agone,  non 
coronatur  nisi  legitime  certaverit.  Aliitudo  ca- 
pilelli  quinquecubitorum  est;  quia  corona  pro 
quinque  sensuum  voluptatibus  animose  con- 
tempiisatquesuperalis  redditur.  Fascia  cingens 
capilellum  beatitudo  est,  quam  Theologi  acci- 
denlalem  vocant  :  septies  illud  cingil,  quia 
plurimiscx  rcbus  h.-ec  bcalitudo  orilur,  ci  mul- 


COMAIENTARIA  IN  LIDRUM  III.  REGUM,  Cap.  VII. 
tac  siinl  causse  gaudendi;septem  eiiim  promul-     tulat,  ui  Psalm.  118.  v 


615 


tisponitur. 

Insuperquilibet  sancli  in  fide  eminenles  vir- 
tute  columnae  sunt,  aeneie  propter  firmitatem  in 
bonis  operibus,  erecloe  per  inlentionem,  altae 
per  contemplalionem  ,  slriata;  seu  excavatse 
per  mortincalionem,  (jua  pravas  appetitiones 
coercent  etsese  per  carnis  macerationem  exte- 
nuant,  qux  cxcavalio  polesl  etianiad  liumilita- 
lem  referri.  Secundo,  duo  capilella  duo  sunt 
lestam  nla,  qnorum  meditalioni  et  observationi 
Doctores  sancti  et  animo  subdunlur  et  corpore. 
Tertio,  speciescatenarum  et  similiiudo  retis  in 
capitellis,  varielasest  virtutum  spiritualium  in 
sanctis.  Quarto,  malogranata  ducenla  magnam 
et  muliiplicem  eorum  cbaritalem  ,  unionem  , 
concordiam.zelum  significanl.  Quinto,  capilella 
in  iloremlilii  desiuebant.  Quid  enim  per  lilium 
nisi  aeierna  felicitas,et  immortaliiatis  lloribus 
redolens  amoenitas  designalur ,  in  qnam  Sancti 
omnes  tandem  desinunt,  eamdemque  cum  aliis 
pra.'dicanl,  quasi  in  summo  ostentantetprome- 
rendamproponunt.  llaAngelom.  et  Beda:  Quid, 
inquiunt,  per  Ulia  nisi  supernoi  clarilas  palrice 
utque  immorlalilalis  floribus  redolens  puradisi 
designalur  amanilas  ?  Plura  minuliora  vide  apud 
Riberam  I.  2.  de  Templo  c.  15. 

22.  ETSUPERCAPirA  COLUMNAKUM  OPUSIN  MODUM 

LiLii  posuiT,  ]  q.  d.  Toti  operi  columnarum  et 
capilellorum  quasi  coronidem  imposuit  lilium  , 
»ive  formam  lilii  ex  eodem  a-re  fabrelacti ,  tum 
utdecorem  templi  ostenderet,  tum  ut  ejus  llo- 
rem  a  Deo  postularet,  ut  scilicet  in  eo  tloreret 
pietaset  Deiculius  purus  et  castus.  Liliumenim 
puritalis  et  virginilaiis  esl  symbolimi ,  seque  ac 
gloriosae  resui  reclionis  Clirisii  et  Sanciorum  , 
juxla  illud  quod  Martyribus  accinit  fclcclesia  iu 
Oflicio  Ecclesiastico  :  Sanclorum  velat  aquilce 
juventus  renovabilur ,  el  florebunt  sicut  lilium  in 
Civitate  Domini.  Et  tempore  Pascbali  :  Sancti 
lui,  Domine,  florebunt  sicat  lilium,  et  sicut  odor 
batsami  erunl  ante  te ,  Jlleluia.  Et  illud  Sponsi  : 
Egoflos  campi  et  liUum  convaUium ,  Cautic.  2.  v. 
1.  Vide  ibi  dicta  ;  el  Eccles.  39.  19.  el  Osee  Ih. 
6.  ubimulta  de  symbolis  liliorumdixi.  Salomon 
rrgoliliumimponenslemplopriesenlavitCliristi, 
B.  Virginis  ,  et  Sanctorum  purilatem,  splendo- 
rem,  felicilatemet^'loriam  aet(;rnam  ;  lemplum 
enim  fuit  figura  cceli,  ac  coelestis  conversatio- 
nis,  resurrectionis,  et  gloriae. 

Tropolog.  quilibet  fidelis  et  sanctus  indiget 
columna  duplici ,  ut  fiat  lemplum  Dei ,  scilicet 
Jacliin,  id  est,  prndenli  reclaque  direclione  ad 
decernendum  id  quod  agendum  cst;  et  Booz, 
idest,  fortitudine  ad  illud  exsequendiim.  Pru- 
dentia  enim  praeit  quasi  lux,  viam  virlulis  et 
«anctiialisostendens,  unde  dcxteram  occupat : 
fortitudovero  sequilur  quasi  sinistra,  ut  idquod 
prudentia  faciendiim  ostendll,  fortiter  in  opus 
conferai.  Utraque  est  opus  Salomonis,  id  est, 
Cbristi  ;  quare  ab  eo  supplicibus  et  assiduis 
precibuscuilibetestllagitanda.  Neutra  enimsola 
»ufficit;sedsi  utraque  jungalur,  omnia  perficit, 
omnia  superat,  hominemque  ad  culmen  sanc- 
titatis  etin  coelum  evehit ;  Spiritussanctusenim 
nos  dirigere  debel  in  viam  salutis,  ac  deinde 
roborare,  uleam  per  lot  liostes  ,  tentationes, 
difficultates  conslanter  prosequamur.  Unde  Sa- 
lomon  Prov.  3.  6.  Inomnibus  viis  tuis ,  inquil, 
eogila  illum  ,  et  ipse  diriget  gressas  tuos.  Et  pa- 
icn»  i*ju8  David  crebro  in  Psalmis  idipsuiu  pos- 


6.  Utinam  dirigunlm 
vicB  mecc  ad  custodiendas  justificationes  tuas !  Et 
V.  133.  Gressus  meos  dirige  sccundiim  eloquiuni 
tuum.  Psalm.  2G.  v.  11.  Dirige  me  in  semitam 
reclam.  Psalm.  89.  17.  Opus  manuum  noslrarum 
dirig^i.  Ad  Josue  vero  ail  Deus  cap.  1.  v.  6.  7  et 
9.  Confortare  et  esto  robustus  ad  debellandos 
Chanaiucos,  noUmetuereet  noli  timere,  quoniam 
tecumest  Dominus  Deus  tuusin  omnibt,is  ud  quce- 
cumque  perrexeris.  Et  ad  David:  Brachium  meum 
confortabit  eum.  Psalm.  88.  22. 

23.  FeCIT  QUOQUE  MAUE  FUSILK  DECEM  CUniTO- 
KUM  A  LAUIOUSQUE  AD  LAI5IUM,  ROTUNDUM  IN    Cla- 

cuiTU.  ]  i\Iare  vocat  concham  ingenlem,  quoj 
magnam  vim  aquarum  capiebat,  ail  manus  et 
pedes  sacerdotum  (  hi  enim  nudis  pedibus  mi- 
nistrabant  in  lemplo)  aqua  inde  profiuente  ab- 
luendum.  Unde  v.  26  et  31.  vocatur  luter ,  \d 
est,  lavacrum  a  fine  et  usu,  sed  ii  capacitate 
liic  vocatur  rnare,  idque  fnsile  ,  id  est ,  fusiim 
ex  ccre.  Erat  rotundum  :  unde  diameler  ejus 
erat  decem  cubitorum  ii  labio  usque  ad  labiuui, 
idest,  abunoextremo  peripheriic  usque  adaruul 
ei  oppositum  ;  altitudo  ejus  erat  quinque  cubi- 
lorum. 

Rursum  insistebat  duodecim  bobus  ex  asrc 
fabretactis,  qui  vultibus  suis  respiciebant  qua- 
luor  mundi  plagas.  Adde  :  huic  mari  siveconcliae 
inscijlplae  erant  effigies  Cherubim  ,  leonum  , 
bouin  et  palmariim.  Deiiique  mare  hoc  erat  in 
airio  sacerdolum  juxta  altare  holocaustorum, 
acrespondebat  labro  a-neo,  quod  Moyses  fecit 
ex  speculis  mulierum  in  Tabernaculo,  lixodi  30. 
18.  ubi  ostendi  labrum  hoc  ;cque  ac  mare  non 
tam  repraesent;issc  baptismum,  ui  volunt  Eu- 
clierius  et  Angelomus  (  erat  enim  labrum  hoc 
aeque  ac  mare  non  anle  atrium,  sed  in  ipso 
alrio)  quiim  poenitentiam ,  quae  fidelibiis  pne- 
miltenda  est  sacrificio  et  sacramento  Eucha- 
ristiae.uli  docet  S.  Gregor.  homil.  17.  in  Evang. 
ac  Beda  1.  3.  de  Tabernac.  c.  ult.  Vide  Riberam 
singula  applicantem  lib.  2.  de  Templo  cap.  17. 
Conclia  liaec  vasta  v.i  plena  aquis,  ideoque  vo- 
cixlamare,  significat  amaram  et  magnam  de- 
bereesse  contiilionem  et  poenilentiam  peccato- 
ris,  quae  numina  lacrymarum  si  non  ex  oculis  , 
cerle  ex  corde  profundat,  juxta  illufj  :  Magna 
est  velul  mare  conlritio  tua.  Thren.  2.  13. 

Et  uesticula  ( Hebr.  ip  kaf ,  id  est,  linea*, 
Chald.  filum,  quod  Noster  yocal  resticulam  ,  id 
est,  parvam  restem  sive  feniculum  mensorium) 

TIUGINTA  CUBITORUM    CINGEBAT  ILLUD    PEK   CIRCUI- 

TUM,  ]  q.  d.  Mare  koc ,  sive  couclia  ienea  funi- 
culo  iriginia  cubilorum  circumcirca  cingi  et 
mensurari  polerat,  hocest,  in  ambitu  vel  cir- 
cuitii  continebat  trigintacubitos.  Circuitus  enim 
sive  circumferenlia  circuli  est  triplex  ad  dia- 
metrum  :  quari;  cum  diameter  hujus  conclue 
fuiuit  decem  cubitorum,  ut  dixi,  sequitiir  ejus 
peripheriam  sive  circuitum  fuisse  triginta  cubi- 
torum. 

Nolat  Abulensis  circuilum  praecise  fuisse  iri- 
giiila  cubitorum  et  unius  cum  dimidio,  quia 
circuitus  continet  diainetrum  ter,  et  insuper 
seplimam  diamelri  partem  :  sed  Script.  more 
suo  minoreui  niimcrum  omittit  et  supprimil. 
Uiiic  Josephus  iiit  hanc  concham  fuisse  semi 
orbis,  vel  potius,  ut  Gr.tce  est,  hemispherii 
forma  et  specie. 

2/i.  Et  sculptuua  subter  labium  CIIVCriBAT  IL- 

LUD    DECEM    CUItlTlS     AMUIENS    UARE  ,  ]    q.     d.     lu 


516  COMMENTAr.IA  IN  LIBUUM  III.  UEGUM.  Cap 

sumniilatc  conliniio  post  labiuni  maris  vel  con-     ut  ait  Eucherius  ; 


VII. 


cliae  erat  sculptura  qusecUim  cingens  mare  , 
non  loium  ,  sed  quasi  lerliam  ejns  parlem  ,  quae 
erat  decem  cubilorum  ;  hsec  aulem  sculplura 
erant  duoordines  sculplurartmi  slriatarum  ,  de 
quibusproxime  sequitur.  Ila  Ribera.AlilerCajet. 
et  Abul.  qui  per  subter  labium  inlelliguntimani 
pariem  conchse,  quae  erat  decem  cubitorum, 
ita  ui  sculpiura  h;ec  tolam  illam  ambierit. 

Di;0  ORDINES  SCULPTURAUUM    STRIATAnUM  EUANT 

FUsiLEs,]q.  d.  Sculptura  jam  dicta  erant  duo 
ordines  sculplurarum  striatarum  ex  aere  fuso. 
Slriaiarum ,  ita  legendum  cum  Ilebr.  et  Roman. 
non  liLStriatarimi,  ut  legunt  codiccs  Regii,  nec 
Idstoriatarum ,  quasi  ibi  depiclae  csscnt  histo™ 
riae,  ut  legunt  volunlque  alii.  Slrialarumevgo , 
hoc  est  habeniium  sirias  :  slrioe  auiem  sunt 
canalicnli  aut  sulci,  qui  per  lignum  aut  aes  du- 
cunlur  ad  eleganliam,  ila  ul  una  pars  emineat, 
allera  subsidat,  (|uales  videmusRomae  incolum- 
nis  basiliCcC  S.  Pelri  ex  asre  fusis.  Ita  Ribera  et 
alii,  quin  et  Vitruvius  lib.  6.  cap.  ult.  Unde 
Apnleius  striatam  frontem  vocat  contractam 
caperatamque,  et  quasi  sulcos  facientem  prae 
trislitia. 

25.  Et  stabat  supeu  duodecim  boves,]  qui 
anteriori  suiparle,  id  est ,  faciebus  suis  lerni 
respiciebant  quaiernas  mundi  plagas  ,  sed  pos- 
teriori  sui  parie  lalilabant,  id  est,  absconde- 
bantur  sub  concha  quam  sustinebant.  Allegor. 
12  boves  sunt  duodecim  Aposloli,  qui  jussu 
Chrisii  fidem  el  poeniientiam  per  on^ines  mundi 
plagas  praedicarunt. 

26.  Grossitudo  autem  luteris  trium  uncia- 
RUM  ERAT.  ]  Luteris ,  id  est ,  lavacri ;  Graece 
enim>ou&>,  est  lavo  :  unde  )ovT/)p  est  lavacrum. 
Lnteris  ergo ,  id  est,  maris  aenei  jam  dicii,  ut 
patet  ex  Ilebr.  Cliald.  et  Sepluag.  Fruslra  ergo 
Adrichom.  luterem  a  mari  ncneo  distiuguit,  ac 
lulerem  ponit  ad  Seplentrionem ,  mare  vero 
;eneum  ad  Meridiem  in  alrio  sacerdolum  ,  ila 
ul  inler  utniuKiue  medium  fuerii  altare  holo- 
causfOrum;  in  lulere  enim  ablulas  fuisse  victi- 
mas  ,  in  mari  snco  vero  ipsos  sacerdotes, 
Verum  ad  ulramque  sufficiebat  mare  ;niieun> 
cum  decem  luleribus,  de  quibus  v.  27.  Sensus 
igilurest  ,tq.  d.  Maris  aenei  crassilies  eratlriuni 
unciarum,  id  est,  qualuor  digitorum,  sivc 
palmi,  ut  verlimt  Sepluag.  hoc  esl  irium  pol- 
licum,  qua3estquarta  pars  pedis,  sive  palmaris 
crassitudo  :  nam  uncia  esl  duodecima  pars  pe- 
dis,  pes  aulem  sedecim  digitos  conliuet  ;  tres 
ergo  uncia^  sunt  quarla  pars  pedis,  puta  qua- 
tuor  digiti.  Hoc  est,  quod  dicitur  2.  Paral.  ^.  5. 
vaslitas,  id  est,  crassities  ejushabebat  mensuram 
palmi. 

Labiumque  ejus  quasi  labium  camcis,  et  fo- 
i.iuM  REPANDi  LiLii,  ]  q.  d.  Labium  sive  labnmi 
maris  aenei  erat  quasi  labium  calicis  ,  et  quasi 
repandum,  id  est,  apertum  recurvumque  li- 
lium.  Bepandum  enim  idem  est  quod  recurvum 
et  sinuosum  ,  quodque  retrorsum  patet.  Sic 
rervix  repanda  est  incurva  :  pcctus  vel  dorsum 
repandum  est  incurvum.  Unde  Plinius  lib.  llx.  22, 
yiU  licec  pertinet ,  inquit,  pectorosa  cervicis  re- 
pandce  ostentatio. 

Mystice,Eucheriuset  Angelomus  :  Per  labinm 
calicis,  inquiunt,  guslus  Dominicce  passionis , 
per  folium  repandi  Uiii  patefacta  clarltas  resur- 
rectionis  ipsius  exprimitur.  Utraque  enim  in  la- 
v«cro  bapiisml  ol  poeniicnlice  abluimur.  Naiu 


Ghristus,  qui  ante  passionem 
quidem  suamquasi ciausum  adliuc  liliumfuit  :  cuiu 
signis  miraculoram  qucB  fecit  clarus  liomo  refulsit, 
post  resurreclionem  vero  et  ascensionem  suamre- 
pandumse  liLiumsupcrnm  patrice  civibus  exlubuit, 
quod  in  assumpta  kumanitate  potentiam  divinca 
ciaritatis  ,  quam  liabuit  apud  Patrem  priusquani 
mundus  esset ,  ostendit.  Unde  in  amoris  Cantico 
lilii  se  vGcabulo  designare  voLuit  dicens  :  Ego  flos 
campi  et  Lilium  convallium.  Labium  ergo  maris 
in  quo  sacerdotes  Lavabanlur ,  quasl  labium  fuil 
caLicis,et  foLiumrepandi  LiLii :  quia  lavacrum  sa- 
Lutare  quo  membra  summi  sacerdotis  efficimur,  in 
fide  nos  sacrosanctce  passionis  ejus  a  peccalorum 
omnium  Labe  purificat ,  ac  puri/icatos  ad  visionem 
gLorice  ipsius  perennis  intromitlit. 

DUO    MILLIA    BATOS    CA1>IEHAT.  ]    BatUS,   ephl    Ct 

metreta  aequalia  sunt,  suntque  decima  pars 
cori ,  Ezech.  ^5.  v.  11.  Scilicet  erat  mensura 
continens  ires  modios  :  corus  enim  continebat 
decies  amplius  ,  nimirumSO  modios.  Batus  erat 
mensura  liquidorum,  sicut  ephi  aridorum,  con- 
linens  tanlum  quantum  amphora  Romana,  sci- 
licet  48  sextarios  ,  hoc  est  ai\i\cc  uncias  960  ,  uli 
niultisprobat  Alcazartracl.  de  Mensuris  i)ropos. 
lli.  licet  Vilalpandus  longe  m;ijorem  faciat  ba- 
tum.  Dices  :  2.  Paral.  It.  b.  diciiur  mare  aeneum 
continuisse  triamillia  melretas ,  id  est,  batos. 
Resp.  cum  Vilalpando,  Alc;izario  et  aliis,  ba- 
tum  fuisse  duplicem,  majorem  etminorem, 
major  erat  sesquialter  alterius,  iit  duo  majores 
.Tquarent  tres  minores.  Jam  Vilalpandus  censet 
balum  majorem  continuisse  108  sextarios,  nii- 
norem72.  Alcazarvero  tract.  de  Mensuris  prop. 
\k.  censet  hos  batos  non  fuisse  communes,  sed 
exiraordinarios  et  minores,  adeoque  batum 
hunc  fuissc  tantum  decimam  parlem  bati  ;  rur- 
sum  hos  baios  fui.sse  dupiices  ,nimirum  majo- 
rem  et  minorem,  iia  scilicet  ut  major  esset 
sesquialter  minoris.  Decima  auiem  pars  baii 
cstgomer,  sive  assaron,  qui  conlinet  V6  uncias, 
hoc  esl,  octo  libras  duodecim  unciarum.  Onarc 
putat  Alcazar  mare  a-nenm  continuisse  Roma- 
nas  amphoras  ,  208  cum  Vilalpandus  ei  tribuat 
amphoras  Romanas  Zi500.  Verum  uii  haec  men- 
sura  Vilalpandi  est  nimis  magna  el  immanis , 
ita  illa  Alcazarii  est  nimis  exigua  .  et  exilior, 
quam  ut  mare  vocari  possil.  Quaixi  ab  ordi- 
naria  et  vulgari  mensura  bati  recedeiidum  non 
esse  censeo ,  dicoqne  batum  hic  aceipi  com- 
munem,  qui  aequalis  erat  ampliorae  Romanae, 
conlinens  /|8  sextarios  et  uncias  960,  quae  fa- 
ciuni  libras  80.  Quare  mare  hbc  continens  duo 
millia  balorum  continebat  bis  mille  amphoras 
Romanas,  hoc  est  sextariorum  nonaginla  sex 
niillia  ,  librarum  aquoe  vero  centum  et  sexa- 
ginta  millia.  Hi  sunt  bati  m;ijores  bis  mille  ,  qui 
aequivalent  batis  minoribus  ter  mille  :  habent 
se  enim  sicut  duo  ad  tria  ;  quare  batus  minor 
continebat  dtmlaxat  6/i0  uncias,  quae  faciunt 
52  libras  et  4  uncias ,  ut  patet  proporlionem 
ulriusque  supputanti  et  inter  se  conferenli. 

Aliier  respondent  C;ijetan.  et  Ribera  ,  scilicet 
mare  aeneum  cepisse  duo  millia  batornm  dun- 
taxat.  si  communi  modo  moderat(!  tantum  im- 
plebatur;sin  vero  ad  summum  omniuo  apicem, 
ccpisso  tria  millia  batorum  ,  et  hoc  significaro 
Hebr.  'pi'ir\'Dmachazig ,  2.  Paralip.  Ix.  5.  maclia- 
zig  enim  idem  est  quod  fortificante,  idest,  for- 
titer  planequc  implenti  capiebat  tria  milli;» 
balorura.  Pcripheriaenim  supcrior  ,  quia  cpal 


COMMEiNTARIA  IN  LIBRUM  111.  REGUM.  Cap.  VII. 


517 


amplissima,  exiguo  suoiinihopaucoinim  cligiio- 
lum  faciie  capicbat  mille  batos.  Liber  enim 
Paralip.  esl  siipplemeiUum  libri  Regum;supplet 
enim  ra  ■^iupxliToij.vry.  ,  i(l  est,  quce  in  eis  relicla 
ei  omissa  sunl.  Unde  seepc  majorem  recenset 
numerum.  ita  Valablus. 

27.  Et  FEcrr  DEciiM  bases  /ENeas  ]  pro  clecem 
Imeribus,  ciui  liis  basibus  suslinebanlur.  Id  pa- 
tet  ex  V.  o8.  et  2.  Paral.  h.  6.  ubi  diciiur  :  Fecit 
quoque  conclias  decem ,  ct  posidt  quinqne  a  dvxte- 
ris ,  et  quinque  d  sinislris  ,  ut  lavarent  in  eis  omnia 
quce  in  liolocauslinn  oblaluri  erant :  porro  inmari 
sacerdotes  lavabanlur.  Lulercsergoeraiit  magncc 
conchae,  sivc  labra  et  pelves,  in  qtiibiis  sacer- 
doies  abluebant  viclimas  jam  excorialas  ,  ct 
carnes  earum  clissectas ,  ut  lotee  imponerenUir 
altari  holocaustorum  ad  eas  Dco  oderendum  et 
cremandum  ;in  mari  .Tneo  vero  soli  sacerdoles 
lavabanl  suas  manus  et  pedes  :  licct  enim  Na- 
thinaei  viclimas  immolandas  prius  abkiissent  in 
probatica  piscina,  anlequam  inducerenlnr  in 
lemplum  ,  lamen  illi  animalia  integra  et  viva 
abluebant  :  quare  in  templo,  id  est ,  in  atrio 
rursum  a  sacerdoiibus  eadem  jam  maciaia  et 
dissecta  a  sanguine  et  sordibus  abluonda  erant, 
ut  pura  oITerrentur  Deo  in  altari.  Quocircamaro 
ceneum  erat  in  medio  luterum,  ac  quinquc  lu- 
lcres  habebat  a  dexlris,  quinquc  a  sinislris.  Ita 
Ribera.  Ouis(]ue  aulem  lulcr  capiebat  quadra- 
gintabalos,  ut  dicitur  v.  38.  Idem  iKibet  Josc- 
phus  in  versione  Runini  :  male  enim  Gelenius 
pro  balis  substituit  congios. 

QUATUOR  CIBITORUM  LONGITUDIMS  BASKS  SIX- 
OULAS  ,    ET    QUATIOR    CUIIITORUM    LATITUDIMS,    ET 

TRiUM  crniTORUM  ALTiTUDiMS.]  Eraut  crgo  bases 
luterum  qtiadralse,  quia  lal;e  qtiatuor  cubitos, 
totidem  longae  :  quareex  quaternistabulis  aeneis 
inter  se  jiinctis  conllat^  et  compactse  fuerunt, 
ideoque  junctur.e  hae,  iit  non  apparerent,  tecl;e 
fuerunt  sciilpturis  variis,  ut  sequitur  : 

28.  Et  IPSUM  OPUS  BASIUM  INTERRASILE  ERAT 
ET  SCULPTUR/EI>'TER  JUNCTURAS. 

29.  Et  IXTEU  CORONULAS  ET  PLECTAS ,  LEONES, 
ET  BOVES  ET  CHERUBni  :  ET  IN  JU.NCTURIS  SIMILI- 
TER  DESUPER  ;  ET  SUBTER  LEONES  ET  BOVES,  QUASI 

lora  ex  .ere  dependentia.  ]  Locus  hic  implexus 
cst  et  difllcilis.  Omissis  variis  variorum  expli- 
calionibus,  ut  breviter  el  clare  rem  totam  ex- 
pediam.  Nola  primo,  opus  inlerrasile  vocari, 
quod  inler  tabulas  lineas,  aurcas  vel  .Tcneas 
planas  et  quasi  rasas  proliiberat ,  exstat  el  emi- 
net,  ulin  conchisexstani  ct  eminent  capita  leo- 
num,  hominum  et  boum,  etc.  Unde  llebr.  est 
n''1JDam/5g-(??-o;,idesl,V^rt((5H>Ye,velulValabI. 
cincturce.  Ctausuras  Hebr.  vocant  sciilpturas 
exslantes  eteminentes  ,  qtiia  hc-equasiplaudunt 
et  lerminant  tabulam  planam  etrasam,  puta 
spalia  intermedia  labuise  plana.  Unde  Nosler 
opus  hoc  interrasile,  id  est,  sculpturas  has 
vocat  coronulas  et  plectas ,  tum  quia  coronulis 
cl  floribus  aliisque  rebus  contexlis  et  implexis 
cingebantur  ,  tumquia  ips;c  sculpturaj  sive  cfTi- 
gies  sculptae  vocantur  coronocet  coronamenta, 
id  est  ,  ornamenta,  quia  tabulam  vel  reni  cui 
adduntur  coronanl  et  ornant.  Quocirca  pro  his 
omnibus  est  hebraice  nna  vox  misgerot,  qtiam 
Noster  vertit  ntinc  opus  interrasile ,  nunc  sculp- 
turas,  nunc  coronulas,  nunc  plectas.  Quaedam 
enim  erant  in  modum  coronae  rolundae,  qu.x- 
dam  alia  figura  el  forma  implex.e,  quae  pleclcB 
diceb^nlur.    Hse  crgo  quatuor  voccs  ideiu  hic 


signiflcant.  Possunt  tamen  per  plcctas  accipi 
junclurse  i|)sa;  tabularum,  uli  est  inHebr.TCO,  ut 
plecta  derivetiir  a  -KlvMt,  id  est ,  plico ,  con- 
cinno,  necto  ,  jungo  :  nam  intcr  juncluras  labu- 
larum  erant  liae  scuIplur.T. 

Noia  secunclo,  pro  j»»cf((rrt5  hebr.  est  QiiSuT 
scelabbim,  quod  Pagnin.  vertil:  vesles  ;  Marinus, 
gradus ;  Valabl.  prominenlias  ;  sed  credendum 
est  Nostro  ac  Septuag.  qui  constantervertunt : 
Juncluras ,  ac  Chald.  qui  vertit  :  commissuras. 
Unde  Exodi  2G.  17.  Nosteret  alii  passim  verlun  t: 
incastraturas. 

Hebr.-ea  ergo  ad  veibum  sic  habent  :  Et  hoc 
opiis  basis  ,  ciausarce  eis  ,  et  clausurce  inter  junc- 
turas  ,  et  super  (idest,juxta  velinier)  clausuras, 
qucc  erant  inter  luncluras,  ieoncs ,  boves  et  clieru- 
bim.  Et  super  (  id  est ,  juxta  vel  inter)  junctnras 
sic  desupcr  :  et  subler  leonibus  et  bobus  copula- 
tiones,opus  dcscensionis.  Clausuras,  ul  ([\\i,  vocat 
sciilpluras  leonum,  boum  et  chcrubim,  etc. 
quoe  tegcbant  jusicturas  tabularum  .Tncarum  , 
no  apparerent  esse  compactae,  sed  viderentur 
csse  continuae,  et  ex  codem  .Tere  product.Tc^ 
sivc  ut  non  miillae,  scd  una  integra,  et  solidu 
tabiila  essc  videreltir.  Sensus  ergo  est,  q.  d. 
Salomon  sculpsitin  basibus  decem  luternm  va- 
rias  sculpturas,  ut  illis  tegeret  juncturas  tabu- 
larum  .Tuearum  ,  inter  quas  sculpturas  emine- 
bant  sculptur.T!  lconum,  boum  et  Cherubino- 
rum.  Itaque  fecit  has  sculpturas  et  cnigies  tam 
iiiter  juncturas  superiores  et  altiores ,  qu.nc  erant 
dcstiper,  quam  inter  inferiores  quae  erant  sub- 
ler  :  addiditque  sub  leonibus  et  bobus  copula- 
liones",  idest,  lora  quaedam  inter  se  copulata 
ei  conncxa  dependeniia  ,  id  est,  deorsum  tcn- 
denlia  ;  hoc  est  enim  opus  descensionis ,  quod 
habent  Hcbr.xa.  Apposite  sculpsit  hrec  lora  , 
quia  boves  et  leones  loris  alligari  et  copulari 
solent.  Ita  Ribera  lib.  2.  de  Templo  cap.  18. 

30.  Et    QUATUOR    ROTyE    PER   BASES   SINGULAS  ,  ] 

q.  d.  Singul.-c  bases  imposJt.T  erant  quatuor 
rolis  ,  ut  htic  illuc  rotari  et  moveri  videreniur. 
Et  per  quatuor  partes  quasi  humeruli  sup.tek 
luterem  fusiles,  co.ntra  se  invicem  respectan- 
TES,]  q.  d.  Erant  in  basibus  luterum  partes 
qu3edamexstantcs,quiLus  quasi  humerislulcres 
sustentabantur ,  ex  aere  fus.ne  ,  et  sibi  invicem 
obvers.T. 

31.  Os   QUOQUE    LUTERIS     INTRINSECUS    ERAT    IN 

CAPiTis  SUMMITATE ,  J  q.  d.  Os  luleris  ,  id  est , 
ipsa  superior  pars  basis  ,  cui  luter,  sive  concha 
luteris  imponebalur,  erat  concava  instar  oris, 
ut  ei  luter  pariter  ccHicavus  apte  inseri  posset , 
cralque  in  capitis  summitate,  hoc  est,  erat  in 
summitale  basis.  Sic  enim  Auclor  se  explicat 
versu  35. 

Et  quod  forinsecus  apt»arebat,  unius  cijbiti 
erat  totum  rotundum ,  pariter  qu.e  habebat 
UNUM  CUBITUM  ET  DiMiDiUM.  J  Id  clarc  cxplicat 
.Tosephus  dicens  lib.  8.  cap.  2.  Qua  parle  effigies 
leonum  et  aquilarum  sic  erant  cdaptatcc ,  ut 
connalas  putares ,  inlervenientibus  inter  cas  pal~ 
marum  arbusculis.  Alque  licec  rolundilas  habebat 
allitudinis  cubitum  et  dimidium  ,  sed  dimidius  cu- 
bitus  legebatur  cceluturis,  ct  lanlum  cubilus  ap~ 
parebat. 

iN    ANGULIS     AUTEM  COLUMNARUM   VARI/E    C/ELA- 

TUR.E  ERANT.  ]  Naui,  ul  ailJoseplius,  tabiilae  ba- 
sium  cum  essent  qtiadrat.-e  in  angulis  habcbant 
coliimnas,  id  cst,  columellas  quasdam  ad  ele- 
ganliam  ,  quibus  latera  basium  utrimque  insc- 


518  COMMENTARIA  IN  LIBRUM 

rebanliir  et  qiiasi  incastrabaniur ;  et  bse  babe- 
bant  suas  sculpluras  quibus  ornabanlur. 

ET    MEDIA   INTEnCOLUMNIA  QUADUATA  ,    NON    RO- 

TU.NDA.  ]  Intercolumnia  vocatipsos  scapos,  sive 
siipiles  basiuin,  qui  iuter  coliunnas  in  angulis 
annexis  quasi  medii  intercedebant,  q.  d.  Ipse 
scapus  basium  quadratus  erat,  non  rotundus. 
llebr.  et  Cbald.  Ipste  clausurcs,  irt  est,  {■culptu- 
rae  ,  erant  quadratce ,  non  rotundce.  Clausuras  , 
sive  sculpluras,  vocat  ipsas  bases  sculplas  et 
offigiatas. 

00.  Tales  autem  ebant  rot.e,]  q.  d.  Tales 
erant  rotse  basium  ,  ut  videreniur  posse  roiari 
et  moveri,  cum  reipsa  essent  fixce,  nec  rotari 
possent  :  et  idcirco  habebant  omnia  quac  ba- 
bent  rotae  vera3  et  roiabiles,  scilicet  suos  axes, 
radios  ,  canthos  et  modiolos.  Modiolus  in  rota 
vocatur  ipse  nodus  sive  centruni  rotce  ,  ex  quo 
oriuntur  radii,  qui  inde  perducuntur  ad  can- 
tlium,  id  est,  ad  peripheriam  sive  circumfe- 
rentiam  exteriorem  rotie. 

35.  Varias  scuLPTur.AS  ex  semetipsa,  ]  id  est, 
non  addiiiiias  ,  sed  quasi  agnatas  et  simul  cum 
ipsa,  ut  ex  ipsa  basi  fusac  videreniur. 

36.  SCULPSIT    QUOQUE    IN    TABULATIS    ILLIS  QI'^ 

ERANT  Ex  -ERE,]  q.  d.  Sculpsit  super  summas 
tabulasbasium  efligiesleonum,  palmarum,  elc. 
Tabulata  enim  ea;  ffre  vocat  ipsas  tabulas  .'eneas 
inter  se  connexas  et  contabulaias. 

38.  Fecit  quoque  decem  luteres.  ]  Ecce  hi 
sunt  luteres,  quorum  bases  buc  usque  des- 
cripsit. 

39.  Mare  (ajneum)  autem  posuit  ad  dexte- 

RAM  PARTEM   TEMPLl   CONTRA  OrIENTEM    AD    M  ERI- 

DiEM,]  q.  d.  lia  posuil  mare  aeneum  acl  Meri- 
(liem,  ut  lamen  verlerelur  ad  Orientem  ,  q.  d. 
Non  plane  obversum  erat  Meridiei,  sed  ei  parti 
Meridiei,  quse  nonnihil  declinat  et  vergii  ad 
Orieniem. 

Denique  mari  seneo  et  decem  luteribus  ad 
abluendum  viclimas,  adde  ex  Aristaea  lib.  de 
Sepluag.  Interpret.  post  initium  ,  fuisse  in  tem- 
l)lo  occulta  recepiacula  aquaruni ,  qiue  ad  di- 
luenduui  sanguinem  jugulaiarum  hostiarum 
funduntur,  quarum  lluxus  tam  assiduus,  in- 
(|uit,  est,  ut  perennis  fons  videatur.  Et  ad  hoc 
suntjuxla  arae  basim  frequentes  aperturse  solis 
ininistris  cogniiae.  Sed  mirabilius  est,  et  fere 
inenarrabile  subicrraneorum  concepiaculorum 
magniludo ,  quae  ad  quinque  usque  stadia  per 
circuitum  templi  cuncta  penetrat.  Plumbeae  ad 
ea  lislulae  quacumque  per  muros  et  templi  so- 
lum,  quibus  omnia  abluaniur  mundenturque  , 
descendunt.  De  lusce  superius  quoque  men- 
lionem  feci. 

Allegor.  et  Tropolog.  luleres  decem  idem  sig- 
nificant  quod  mare  aeneum  ,  nimirum  multi- 
plicem  et  crebram  poenitentiam  qua  in  hac  viia 
fragili  ob  mulliplices  lapsus  etlabendi  pericula 
iudigemus,  Quadraginta  bati  ,  quos  singuli  lu- 
icres  capiunt,  significant  dies  ^O  Quadragesi- 
ni;e  ,  qui  omnes  poeniientife  sunt  addicli.  Caetera 
vide  apud  Eucherium,  Angelomum  etRiberam 
lib.  2.  deTemplo  cap.  19,  qui  minutim  singtila 
dppiicant. 

Primus  hoc  seculo  poenitentiae  sacramentum 
negavit  et  sustulit  Martin.  Luiherus;  quare  ipse 
non  fuii  luter  ,  nec  lolor ,  sed  luleus  et  lutulen- 
t!is,  imo  pollutor  et  profanator  sacrorum  ,  ut- 
})oie  suis  pocnlis,  ventri  et  Veneri  totus  indul- 
Sens,  iisque  corpus  et  aniQiam  conspurcan» 


IIL  REGUM.  Cap.  VII. 

quasi  sus  lota  in  voLulabro  luti,  ut  ait  S.  Pelru» 
epist.  2.  cap.  2.  v.  22. 

/jO.   FeCIT    E1\G0    HlRAM    LEBETES  ,    ET  SCUTRA»  , 

ET  UAMULAS.  ]  Pro  scutras  hebr.  est  Qiyi  iaim , 
quodChald.  et  recenliores  vertunt :  icopas; Sept. 
calfactoriola ;  alii  vertunt:  fuscinas  ,  phialas  , 
tliuribula  ;  S.  Hieron.  nunc  scutras  ,  forcipes , 
tridentes,  nunc  trullaset  creagras  vertit.  Nomina 
enim  Hebraea  sunt  polysema,  et  multa  signili- 
cant.  Scutra  genus  est  vasis  profundi  et  circu- 
laris,  cnjus  diminutivum  et  scutella  :  quaic 
aliud  est  sculra,  aliud  scruta,  Jicet  Calepinu» 
haec  duo  pro  eodem  habeat.  Scruta  enim  sunt 
usu  attriiae  vestes  ,  jumeniorum  soleae ,  clavi 
rcfixi,  sulphurata,  vitrorum  fragmenta ,  csete- 
raque  similia  ,  quae  vilissimi  proxenela^  venalia 
habent,  quos  scrutarios  appellanl,  qualesRomae 
videmus  Judaeos,  de  qualibusait  Horat.  lib.  2. 
epist.  7. 

Vilia  vendentem  tunicalo  scrula  popello. 

Scutra  ergo  vel  scuta  est  scutella  magna  ,  ita  ii 
scuto  dicta,  quod  instar  sculi  rolunda  sit  et 
concava.  Hinc  Lucilius  lib.  6.  ait  iScutam  (scu- 
leilam)  ligneolam  cerebro  inflixit.  Et  Papias  : 
Scutra,  ait,  vas  ceneum  cequale  fundo ,  latum  et 
apertum  desuper.  Et  Priscianus  in  fine  lib.  3.  A 
sculo ,  ait,  dicitur  scutulaet  scutella,  quasi  parva 
scuta  vel  scutra.  Scutra  eniin  litleram  r  mutua- 
tur  d  scelra,  qucB  est  scutum  loreum  sine  ligno  , 
quo  utuntur  Afriel  Maurilani ,  ait  Isidor.  lib.  18. 
Eiymol.  cap.  12.  de  quo  Poeta  :  Lcevam  sceira 
tegit.  Porro  diminutiva  r  simplicis  mutant  in 
l;  sic  a  mitra  diminutivum  fit  mitella  ,  a  ca- 
pra  capella,  a  sacrum  sacellum,  ab  ager  agel- 
lus,  a  piger  pigellus  ,  h  miser  misellus. 

Hamula,  Hebr.  n^pTiC  m/rrti/cof/t ,  sunt  vasa 
sparsoria  vel  infiisoria,  quibus  aqua,  vel  vi- 
num,  vel  ihus  spargiiur  el  lunditur.  Radix  enim 
t:"!"  zarac  significat  spargere,  aspergere,  quale* 
sunt  ampullae,  quibusin  missa  aqua  et  vintim 
in  callcem  spargitur  et  iiifiuidilur.  Sept.  ver- 
tunl  pliialas;  Chald.  pelves.  S.  Hieron.  hic  hu- 
7nulas,  alibi  pliialas,  alibi  ihuribula.  Audi  Colu- 
mellam  : 

Aat  liabilem  iymphis  bamulam  ,  Bacchove  lagcnara. 
ij2.    An  OPERIE.NDUM  FIJMCULOS  CAPITELLORLM.  ] 

Funiculos  vocat  spiras  orbiculares  ,  quae  capi- 
tello  incisse  ipsum  in  orbem  circuibanteiorna- 
banl.  Unde  Hebr.  est  r~i1*nD  n'iSa  gulloth  ke- 
toreth,  id  est,  convolvola;  coronoe ,  Septuag. 
vertibilia;  Chald.  vasa  rotunda  coronarum;  Vatab. 
globos  coronatos.  Funiculos  capitellorum  ergo , 
vocat  media  capitella,  eo  quod  in  modum  funis 
spiras  et  gyros  haberent;  haec  enim  Hebr.  vo- 
canlur  gulloth  keioret,  quasi  revoluliones  co~ 
ronae,  vel  capita  suis  spiris  in  gyrum  circum- 
data  et  coronala. 

hh.  OiiMA  VASA  Qu.E  FECiT  FIiRAM  (  uam  alii 
arlifices  fabricaruiit  vasa  ex  auro  et  argento  , 
etc. )  DE  AURicoALCO  ERA.NT.]  Hebr.  de  cereis-ica 
memorat,  id  esl,  terso  et  polito,  hoc  est  op- 
timo  ,  ut  vertit  Chald.  et  Septuag.  quod  auri- 
chalcum  vocatur,  quia  rubel  et  fulget  ut  aurum. 
Vide  dicta  Ezech.  1.  27.  eiApocal.  1.  15. 

Porro  ,  Iliram  2.  Paral.  2.  13.  a  rege  Tyri  \o- 
calur  pater  meus,  quia  scilicet  rex  eum  ob 
pnTslantiam  ariis  colebat  ut  patrem:paferenim 
Hebraeis  saepe  significat  magistrum,  ducem  , 
praesidem  ,  prjvfectum.  Sic  Joseph  a  PharaonQ 


COMMENTAUIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  Vlll. 


619 


vocabalur  pfl^e?-,  ob  praeslantiam  priulentiae  ct 
providcnlioe  teniporc  faniis.  (k-nes.  ^5.  v.  8. 
Sic  U.  Rcgiim  13.  Ik.  Rcx  Isracl  Eiiscum  vocat 
patrem,  quia  cum  ui  Propheiam  cl  magislrum 
reverebatiu".  Porro  .losephus  his  vasis  niulta 
alia  adjicil:  primo,  mensarum  aurcarum,  snpcr 
quibus  inslrumenla  vr.ria  csscnt,  numerum  cx- 
lendilad  JOOOO.  Secundo,  phialarum  cl  spondio- 
rum  aureorum  20000,  argentearum  ^OOOO  ;  can- 
dclabrorum  10000  ;  fcnochoarum  80000:  phiala- 
rum  aurcarum  100000,  argcnlearum  200000; 
Jancium  aurearum  60000,  argcnlearum  160000  ; 
cralerum  aurcorum  60000 ,  argenlcorum  120000; 
metroruni  seu  mcnsurarum  Moysis,  Hin  ct 
Assaron  aurcarum  20000,  argcntearum  40000 ; 
thuribulorum  quibus  thus  adolcrelur  aurcorum 
20000  ,  argcnlcorum  40000.  Quibus  vcro  ad  al- 
tarc  holocauslorum  ignis  aufcrrelur,  aureorum 
50000,  stolarum  Hierarchicarum  pro  saccrdo- 
tum  principibus  10000;  pro  saccrdotibus  aliis 
10000  ;  tubarum  20000,  organorum  musicornm, 
nablorum  cl  cinjrarum  cx  clcclro  30000. 

48.  FECITQUE    SaLOMON    OMMA    VASA    ACr.KA    IN 

noMO  DOMiNi  :  ALTARK  AUREUM,  ctc.  ]  puta  altare 
thymiamalis  in  Sancto,  anie  Sanctum  sancto- 
ru"m,  de  quo  dixi  Exodi  30.  1.  Hinc  palel  Salo- 
monem  fecissc  novom  allarc  thyniianiatis  in 
Sancio  pro  veieri  a  Moyso  fabricalo,  illudquc  ve- 
tus  Moysis  reposuisse  in  tabulato  Sancli.  Salo- 
mon  enim  omnia  vasa  tcmpli  nova  fccii,  ex- 
cepta  arca  cimi  propitiatorio  el  chcrubim  :  in 
arca  cnim  servabalur  lcx  in  labulis  lapideis, 
digito  Dei  scripta.  Arcam  crgo  a  Moyse  faciam 
reposuii  in  lemplo,  nec  novam  fabricavit;  cse- 
tcravcio  omnia  innovavil.  Unde  sequitur  : 

49.  Etmensam  super  quam  ponerentur  panes 
PROPosiTiOMS  (novam  fabricavil  pro  vetere  a 
Moyse  facia)  et  candelabra  aurea,  quinque  ad 


dexteram  I  t  quinque  ad  siNiSTRAM.  ]  Moyscs 
iinum  duntaxat  fecilcandclabrum  cx  aurosep- 
ticcps,  sive  hal)cns  seplcm  calamos  cl  totidcm 
luCcrnas  ;  scd  Salomon  pro  uno  hoc  fabricavit 
quinquc.  Dc  mcnsa  hac  panum  et  de  candelabro 
fuse  dixi  Exodi  25.  23  et  31.  Quare  hic  ea  njn 
rcpelam. 

FonciPES,]  hoc  est  emuncloria  ,  ait  Abulensis 
et  Vatabl.  forceps  cnim  est  instrumenium  ,  quo 
forvum,  idest,  calidum  tenetur,  ail  Feslus  , 
quod  non  solum  forcipibus  ,  quibus  ignem  slrui- 
mus,  sed  ct  emuncloriis  ,  quibus  favillas  lucer- 
uarum  et  candclarum  capimus  et  carpimus  , 
convenit. 

50.  MoRTARiOLA  ]  suiH  vasa  proprie,  in  qui- 
bus  pilo  terunlur  qu;e  solvenda  sunt,  aitNonius 
Marcellus.  UndeS.  Isidor.  lib.  4.  Elymol.  cap.  11. 
Mortaria,\nqu\t,  dlcunlur  quod  Ibi  jam  semina 
in  pulvcrem  rcdacla  et  morlua  condianlur.  Ve- 
rum  hoc  loco  Hebr.  estn*23  cappolh,  quae  vox 
significat  vascula  curva  ("pSS  caphapk  enim  sig- 
nificat  curvarc)  ct  concava,  in  quibus  thus 
vel  incensum  vel  quippiam  tale  reponilur.  Ita 
Vatabl.  el  alii.  UndeSepiuag.  verlunt:  phialas; 
Chald.  el  Vatabl.  chochlearia.  Mortariola  crgo 
sunl parva  mortaria ; itaque  vocanlur  vasa inslar 
mortariorum  curva  et  concava. 

51.  Qu^  SANCTIFICAVEUAT  David,  ]  id  csl,  qu;c 
David  dicaveral,  deslinaverat  cl  quasi  consc- 
craveratD<!0  in  usum  lempli.  Scpluag.  :  Inlulit 
Salomon  sancta  (Hebr.  et  Chald.  :  sanctilates) 
David  patris  sui.  Quae  enim  Deo  dicantur,  adeo 
sunt  sancia,  ut  sint  quasi  ipsce  sanclitales. 

Nola  :  In  templo  nil  vidcri  poicrat  praeter  mar- 
mor,  ccdrum,  aurum,  argcntum  ;  ut  discas  in 
anima  sancta  el  religiosa  dicataque  Deo,  nil 
nisi  purum,  solidum  et  pretiosuiii  rcperiri  de- 
bere. 


CAPUT   OCTAVUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

DeDICATIO  TEMPLI  ,    IN  QUA  SUPPLICAT  SaLOMON  DeO  ,  UT  ORANTES  IN  ILLO  ,  VEL  VERSLS 

ILLUD   EXALDIAT. 


1 .  ^^^^^^^^UNc  congregati  siint  omnes'majores  natii  Israel  cum  principibus  Tribuum, 

et  duces  familiarum  filiorum  Israel,  ad  regem  Salomonem  in  Jerusalem  ut 
deferrent  arcam  foederis  Domini  ,  de  civitale  David,  id  est,  de  Sion. 
^^2.  Convenitque  ad  regcm  Salomonem  universus  Israel  in  mense  Elbanim, 
^^in  solemni  die  ,  ipse  est  mensis  septimus.  3.  Venerunlque  cuncli  senes  dc 
y^Msrael ,  el  lulerunl  arcam  sacerdotes,  4.  et  porlaverunt  arcam  Domini,  et 
'^^tabernaculum  foederis,  et  omnia  vasa  Sancluarii  ,  quse  erant  in  laberna- 
culo;  et  ferebant  ea  sacerdotes  etlevit?e.  5.  Rex  autem  Salomon  ,  et  omnis  multiludo  Israel , 
quse  convenerat  adcum,  gradiebatur  cum  illo  ante  arcam  ,  et  immolabant  oves  et  boves  absquc 
aestimatione  et  numero.  6.  Et  intulerunt  sacerdotes  arcam  foederis  Domini  in  locum  suum  ,  in 
oraculum  templi ,  in  SancUun  sanctorum,  subleralas  Cherubim.  7.  Siquidem  Cherubim  expan- 
debant  alas  super  locum  arcaj  ,  ct  protegcbant  arcam  et  vectes  ejus  desuper.  8.  Cumque 
cminerent  vectes  et  apparerent  summitales  eorum  foris  Sanctuarium  ante  oraculum  ,  non  appa- 
rebant  ultra  extrinsecus,  qui  et  fuerunt  ibi  usque  in  prsesenlem  diem.  9.  In  arca  autem  non 
eral  aliud ,  nisi  duae  labulEe  lapidcae ,  quas  posuerat  in  ea  Moyscs  in  Iloreb  ,  quando  pepigit 


520  COMMENTARIA  IN  LlBf.UM  III.  REGUM.   Cap.  VIII, 

Domimis  foediiscum  filiis  Israel  ,  ciim  egrederentur  de  (erra  ^Egypti.  10.  Faclum  est  autem  , 
cum  exissent  sacerdotes  de  Sanctuario  ,  nebula  implevit  domum  Domini ,  1 1 .  ct  non  polerant 
sacerdotes  stare  et  ministrare  propler  nebulam  ;  impleverat  enim  gloria  Domini  domum  Do- 
niini.  12.  Tunc  ait  Salomon  :  Dominus  dixit  ut  habitaret  in  nebula.  13.  Jidificans  sedificavi 
(lomum  in  habilaculum  tuum,  firmissimum  solium  tuum  in  sempiternum.  14.  Convertitque  rex 
faciem  suam  ,  et  benedixit  omni  Ecclesiae  Israel;  omnis  enim  Ecclesia  Israel  stabat.  15,  Et 
aitSaloraon  :  Benedictus  DominusDeus  Israel,  qui  locutus  est  ore  suo  adDavid  patrem  meum, 
et  in  manibus  ejus  perfecit,  dicens  :  1.6.  A  die  qua  eduxi  populum  meum  Israel  de  ^gypto  , 
non  elegi  civilatem  dc  univcrsis  tribubus  Israel ,  ut  sedificaretur  domus  ,  et  esset  nomen  meum 
ibi  ;  sed  elegi  David  ut  esset  super  populum  raeum  Israel.  17.  Voluitque  David  pater  meus 
iedificare  domum  nomini  Domini  Dei  Israel ;  18.  et  ait  Dominus  ad  David  patrem  meum  : 
Quod  cogitasti  in  corde  tuo  sedificare  domum  nomini  raeo,  bene  fecisti  ,  hoc  ipsum  mente 
tractans.  19.  Verumtamen  tu  non  sedificabis  mihi  domum  ,  sed  filius  tuus ,  qui  egredietur  de 
renibus  tuis  ,  ipse  sedificabit  domum  noraini  raeo.  20.  Gonfirmavit  Dominus  sermonem  suum 
quem  locutus  est ;  stetique  pro  David  patre  raeo ,  et  sedi  super  thronum  Israel ,  sicut  loculu3 
cst  Dominus  ;  et  ?edificavi  domum  nomini  Domini  Dei  Israel.  21.  Et  constitui  ibi  locura  arcae  , 
in  qua  foedus  Doraini  cst ,  qiiod  percussit  cum  patribus  nostris ,  quando  egressl  sunt  de  terra 
^gypti.  22.  Stetit  autem  Salomon  ante  altareDomini  in  conspectu  Ecclesise  Israel ,  et  expandit 
inanus  suas  in  ccelura  ,  23.  et  ait :  Domine  Deus  Israel,  uon  est  similis  tui  Deus  in  ccelo 
desuper,  et  super  terram  deorsum  :  qui  custodis  pactura  et  misericordiam  servis  luis  ,  qui  am- 
bulabant  coram  te  in  toto  corde  suo.  24.  Qui  custodisti  servo  tuo  David  |>atri  meo  quee  locutus 
es  ei :  ore  locutus  es ,  et  mauibus  perfecisti ,  ut  l)sec  dies  probat.  25.  Nunc  igitur ,  Domine 
Deus  Israel ,  conserva  famulo  tuo  David  patri  meo  quae  locutus  es  ei ,  dicens  :  Non  auferetur 
de  te  vir  coram  rae,  qui  sedeat  super  thronum  Israel ;  ita  tamen  si  custodierint  filii  tui  viara 
suara  ,  ut  ambulent  coram  me  sicut  tu  ambulasti  in  conspectu  meo.  26.  Et  nunc  ,  Domine 
Deus  Israel ,  firmentur  verba  tua  quae  loeutus  es  servo  tuo  David  patrl  meo.  27.  Ergone  putan- 
dura  est  quod  vere  Deus  habitet  super  terram  ?  si  enim  coelum  ,  et  coeli  coelorum  te  capere  non 
possunt,  quanlo  magis  domus  haec  quam  aedificavi  ?  28.  Sed  respice  ad  orationera  servi  tui ,  et 
ad  preces  ejus ,  Doraine  Deus  meus ;  audi  hymuum  et  orationem  quam  servus  tuus  orat  coram 
te  hodie  ,  29.  ut  sint  oculi  tui  aperli  super  domum  hanc  nocte  ac  die,  super  doraura  de  qua 
dixisti  :  Erit  nomen  meum  ibi ,  ut  exaudias  orationem  quam  orat  in  loco  isto  ad  te  servus  tuus  ; 
30.  ut  exaudias  deprecationem  servi  tui  et  populi  tui  Israel  ,  quodcumque  oraverint  in  loco  isto, 
et  exaudies  in  loco  habitaculi  tui  in  ccelo  ,  et  cum  exaudieris  ,  propitius  eris.  31 .  Si  peccaverit 
horao  in  proximum  suum ,  et  habuerit  aliquod  juramentum  quo  teneatur  astrictus  ,  et  vcnerit 
propter  juramentum  coram  altari  tuo  in  doraum  tuam  ,  32.  tu  exaudies  in  coelo  ;  ct  facies  ,  et 
judicabis  servos  tuos ,  condemnans  impium,  et  reddens  viam  suam  super  caput  ejus ,  justiG- 
cansque  justum  ,  et  retribuens  el  secundum  justitiara  suam.  33.  Si  fugerit  populus  tuus  Israel 
iniraicos  suos  ( quia  peccaturus  est  tibi)  ,  et  agentes  poenitentiam  et  confitentes  nomini  tuo  , 
venerint ,  et  oraverint ,  et  deprecati  te  fuerint  in  domo  hac  ,  34.  exaudi  in  ccelo  et  dimille 
peccatum  populi  tui  Israel ,  et  reduces  eos  in  terram  quam  dedisti  patribus  eorum.  35.  Si 
clausura  fuerit  coelura  ,  et  non  pluerit  propter  peccata  eorura  ,  et  orantes  in  loco  isto ,  poeni- 
tenliam  egerint  nomini  tuo ,   et  a  peccatis  suis  conversi  fuerint  propter  afflictionera  suam  ^ 
36.  exaudi  eos  in  coelo ,  et  dimitte  peccata  servorum  luorum ,  et  populi  tui  Israel ,  et  ostende 
eis  viam  bonam  per  quara  ambulent ,  et  da  pluviara  super  terrara  tuara  quam  dedisti  populo  luo 
in  possessionera.  37.  Fames  si  oborta  fuerit  in  terra  ,  aut  pestilentia  ,  aut  corruptus  aer,  aut 
aerugo ,  aut  locusta,  vel  rubigo ,  et  afllixerit  eum  iniraicus  ejus  portas  obsidens ,  omnis  plaga  , 
universa  infirmitas ,  38.  cuncta  devoratio  ,  et  imprecatio  ,  quae  acciderit  omni  homini  de  populo 
luo  Israel  ,  si  quis  cognoverit  plagam  cordis  sui ,  et  expanderit  raanus  suas  in  domo  hac  , 
39.  tu  exaudies  in  coelo  in  loco  habitationis  tuae,  et  repropitiaberis  ,  et  facies  ut  des  unicuique 
secundum  omnes  vias  suas  ,  sicut  videris  cor  ejus  (  quia  tu  nosti  solus  cor  oranium  filiorum 
hominum ) ,  40.  ut  limeant  te  cunctis  diebus  quibus  vivunt  super  faciem  terrae  quara  dedisli 
patribus  nostris.  41 .  Insuper  et  alienigena  ,  qui  non  est  de  populo  tuo  Israel  ,  cum  venerit 
de  terra  longinqua  propter  noraca  tuura  ( audietur  enim  no.men  tuum  magnum ,  et  manus  lua 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  RECUM.  Cnp.  VIII.  521 

forlis  ,  et  brachium  (iiiim  42.  exlentum  ,  iihique  ),  cum  venerit  ergo  ,  et  oraverit  in  hoc  loco, 
AS.  tu  exaudies  in  ccelo ,  in  firmamento  habilaculi  tui,  et  faoies  omnia  pro  quibus  invocaverit 
te  alienigena ,  ut  discant  universi  populi  terrarum  nomen  tuum  timere ,  sicut  populus  tuus 
Israel ,  et  probent  quia  nomen  tuum  invoeatum  est  super  domum  hanc  quam  sedificavi.  44.  Si 
egressus  fuerit  popuhis  luus  ad  bellum  conlra  inimicos  suos,  per  viam,  quocum([ue  miseris  eos, 
orabunt  te  contra  viam  eivitatis  <juam  elegisli ,  et  contra  domum  quam  zedificavi  nomini  tuo, 
45.  et  exaudies  in  ccelo  oratsones  eorum ,  et  preces  eorum ,  et  facies  judicium  eorum.  46.  Quod 
si  peccaverint  tibi  (non  est  enim  homo  qui  non  peccet) ,  et  iratus  tradideris  eos  inimicis  suis  , 
et  captivi  ducti  fuerint  in  terram  inimicorum  longe  vel  prope  ,  47.  et  egerint  pnenitentiam  in 
€orde  suo  in  loco  caplivitatis,  et  conversi  deprecati  te  fuerint  in  captiyifate  sua  ,  dicentes  : 
Peccavimus,  inique  egimus ,  impie  gessimus ;  48.  et  reversi  fuerint  ad  te  in  universo  corde 
suo  ,  et  tota  anima  sua  ,  in  terra  inimicorum  suorum  ,  ad  quam  captivi  ducti  fuerint ;  et  ora- 
verint  te  contra  viam  terrse  suae ,  quam  dedisti  patribus  eorum ,  et  civitatis  quam  elegisti  ,  et 
templi  quod  aedificavi  nomini  tuo  :  49.  exaudies  in  coelo ,  in  firmamento  solii  tui,  orationes 
eorum,  et  preces  eorum,  et  facies  judicium  eorum  :  50.  et  propitiaberis  populo  tuo  qui  peccavit 
tibi  ,  et  omnibus  iniquitatibus  eorum ,  quibus  prsevaricati  sunt  in  te ;  et  dabis  misericordiana 
eoram  eis  qui  eos  captivos  habuerint,  ut  misereantur  eis.  51 .  Populus  enim  tuus  est ,  et  hae- 
reditas  lua  ,  quos  eduxisti  de  terra  ^gypli ,  de  medio  fornacis  ferrese  ,  52.  ut  sint  oculi  tui 
apcrti  ad  deprecationem  servi  tui  et  populi  tui  Israel  ,  et  exaudias  eos  in  universis  pro  quibus 
invocaverint  te.  53.  Tu  enim  separasti  eos  tibi  iu  haereditatem  de  universis  populis  terrae  , 
sicut  locutus  es  per  Moysen  servum  tuum ,  quando  eduxisti  patres  nostros  de  vEgypto ,  Domiiie 
Deus.  54.  Factum  est  aulem ,  cum  complesset  Salomon  orans  Dominura  omnem  orationem 
et  deprecationem  hanc  ,  surrexit  de  conspectu  altaris  Domini  ;  utrumque  enim  genu  in  terram 
fixerat  et  manus  expanderat  in  coelum.  55.  Sletit  ergo ,  et  benedixit  omni  Ecclesiae  Israel  voce 
magna  ,  dicens :  56-  Benedictus  Dominus ,  qui  dedit  requiem  populo  suo  Israel  ,  juxla  omnia 
quee  locutus  est  :  Non  cecidit  ne  unus  quidem  sermo  ,  ex  omnibus  bonis  quse  loculus  est  per 
Moysen  servum  suum.  57.  Sit  Dominus  Dcus  noster  nobiscum  ,  sicut  fuit  cum  palribus  nos- 
fris  ,  non  derelinquens  nos ,  neque  projiciens.  58.  Sed  inclinet  corda  nostra  ad  se ,  ut  ambu- 
lemus  in  universis  viis  ejus ,  et  custodiamus  mandala  ejus,  et  cseremonias  cjus,  et  judicia 
(lufecumque  mandavit  patribus  nostris.  59.  Et  sint  sermones  mei  isti ,  quibus  deprecatus  sum 
coram  Domino,  appropinquantes  Domino  Deo  nostro  dic  ao  nocte  ,  ut  faciat  judicium  servo 
suo  ,  et  populo  suo  Israel  per  singulos  dies;  60.  ut  sciant  omnes  populi  terrse,  quia  Dominus 
ipse  est  Deus ,  et  non  est  ultra  abs(|ue  eo.  61 .  Sit  quoque  cor  noslrum  perfectum  cum  Domino 
Deo  nostro ,  ut  ambulemus  in  decretis  (^tis ,  et  custodiamus  mandata  ejus  ,  sicut  et  hodie. 
62.  Igitur  rex  ,  et  omnis  Israel  cum  eo  ,  immolabant  victimas  coram  Domino.  63.  Maclavitque 
Salomon  hostias  pacificas  ,  quas  immolavit  Domino  ,  boum  viginti  duo  millia  ,  et  ovium  centum 
Niginti  millia;  et  dedicaverunt  templum  Domini  rex  et  filii  Israel.  64.  In  die  illa  sanctificavit 
rex  medium  atrii  ({uod  erat  ante  domum  Domini  ;  fecit  quippe  holocaustum  ibi ,  et  sacrificium, 
et  adipem  pacificorum  ,  (juoniam  altare  ?ereum  ;  quod  erat  coram  Domino  ,  minus  erat ,  et 
capere  non  polerat  holocaustum  ,  et  sacrificium  ,  et  adipem  pacificorum.  65.  Fecit  ergo  Salo- 
mon  in  temporc  illo  festivitatem  celebrem  ,  et  omnis  Israel  cum  eo  ,  multitudo  magna  ab 
inlroitu  Emalh  us(jue  ad  Rivum  ^gypti ,  coram  Domino  Deo  nostro  ,  septem  diebus  et  septem 
dicbus  ,  id  est,  quatuordecim  diebus.  66.  Et  In  die  octava  dimisit  populos :  qui  benedicentes 
regi ,  profecti  sunt  in  tabernacula  sua  Isetantes ,  et  alacri  corde  super  omuibus  bonis  qu«  fecerat 
Dominus  David  servo  suo  ,  et  Israel  populo  suo. 

2.  In  mense  Ethamm  ,  JN  sOLEMNi  DiE ,  iPSE  KST  libiis  ei  |)iis  Deus  colebalur :  fesla  enim  quasi  ro- 

MKNSis  sEPTiMXis.  ]  Male  nonnulli  legunl,  Ue</(a-  boranl    homines  in    pielale  et  Dei   cullu  ;   ita 

nivi.    Legendiini  enim  cum   Hebr.  Sepluag.  et  Cajelan.  vel  qiiia  eo  mense  manirestalur  loiti- 

Roman.    Elltanim,    id   esl    fortium,  quia   lioc  Uulo  el  sanilas  hominnm,  qnae  niaxime  leiUatnr 

mense  septimo  fructus  sunt /b/'/e5,  id  esl  ma-  segiiiudinibus   autumni,   cum  folia  defluiint, 

luri,  ac  cum  frugibus  collecli  reponuntur  in  el    hominum  vires   sole    recedente    deliciunt. 

horrea,  quibuscor  hominis  et  vila  conrirmalur  Mensis  ergosepiimus,  sive  Tisri,  vocalur  £^/i«- 

et  roboratur,  ait  Vatabl.  vel  propter  crcbrafesla  ni7n  ,   hisce   d<;  causis  ,    ac    parlim    respondet 

quajniensescpiimocelebrabantur,  quibus  a/or-  noslroSepleuibii,  parlim  Oclobri,  eratqueolim 

COBNEL.    A   LAPIDE.      TOM.    II.  GG 


5J2 


COMMENTARIA  LN  LIBRUM  IIL  REGUM.  Cap.  VIII. 


priniiis  metisis  anni  vulgaris  ,  anlcquam  Dous 
primum  menseni  anni  sacri  consiilueret  Nisan , 
sive  Martium  vel  Aprilem,  ob  celebriialem  Pas- 
cbae,  Exodi  12.  v.  2.  unde  Chald.  hoc  loco  ver- 
tit :  Congregalus  esl  Israel  in  mense  qaem  veieres 
vocabant  menseni  primum  ,  el  nuncipse  est  mensis 
seplimiis. 

Dices:  Templum  perfeclumesimenseociavo, 
ut  dictum  est  cap.  6.  vers.  ult.  quomodo  ergo 
dicitur  hic  dedicatum  mense  sepiimo  ?  Respon- 
det  Abulcnsis  ,  Salianus  et  alii ,  tempUiin  cmii 
fuit  dedicatum ,  fuisse  quidem  perfectum  quoad 
partes  principales,  non  tamen  habuisse  omni- 
modam  suam  perfeclionem,  sed  hanc  posl  de- 
dicationem  illi  additam,  ita  ut  mense  octavo 
omnino  fuerit  perfectum.  Voluisse  enim  Salo- 
monem  anticipare  omnimodam  perfectionem 
ob  solemnitatem  festiTabernacuIorimiin  mense 
septimo ,  ut  in  illa  coram  toio  populo  templum 
suum  dedicaret. 

Aliler  respondet  Serarius  ,  scilicet  dilatam 
fuisse  dedicationem  inannum  sequentem,  men- 
semque  ejus  septimum,  ut  inlerim  parietes 
melius  siccarentur,  et  caetera  omnia  ad  dedi- 
cationem  necessaria  plenius  compararentur  ; 
quare  dedicatum  esse  templum  anno  12  regni 
Salomonis  mense  septimo. 

In  solemni  die,  ]  id  est  in  festo  Tabernacu- 
lorum,  ait  Abulensis.  Verum  id  dici  nequit  : 
nam  lioc  festum  incipiebat  die  15  mensis  sep- 
timi;  hic  aulem  celebrala  est  dedicalio  templi 
per  14  dies,  ut  patet  v.  65.  qua  peracla  dimis- 
sus  est  populus  die  23  ejusdem  mensis,  ut 
l)atet  2.  Paralip.  7.  10.  jam  a  die  15  mensis 
usque  ad  diem  23  non  intercedunt  li  dies , 
sed  oclo  dunlaxat.  Ergo  dies  solemnis  hic  in- 
lelligitur  feslum  lioc  dedicationis ,  quod  ob  lianc 
dedicationem  magnificentissimam  fuit  solem- 
nissimum.  Ita  Vatabl.  Torniellus ,  Serarius, 
Salianus,  qui  censent  festum  hoc  dedicationis 
incidisse  in  diem  octavum  mensis  septimi, 
sive  Elhanim  :  inde  cnim  usque  ad  diem  23  quo 
perfecta  fuit  dedicaiio,  inlercedunt  1/idiesde 
quibus  v.  65.  Igilurin  l^hiscediebus  includitur 
festum  Tabernaculorum  ,  quod  erat  solemnissi- 
mum,  et  incipiebat  die  15  mensis  septimi,  du- 
rabaique  per  septem  dies  :  undeeodem  teneban- 
tur  omnes  masculi  ex  toto  Israele  adire  templum 
juxta  legem  Deuteron.  16.  16.  quare  hanc  tem- 
poris  festique  occasionem  studio  caplavit  Sa- 
lomon,  ut  solemnior  esset  dedicatio  majorique 
populi  frequenlia  celebraretur. 

Aileg.  dedicatio  templi  significabat  dedicatio- 
nem  Ecclesioe,  et  cujuslibei  templi  Christiani, 
(le  qua  vide  nostrum  Marlinum  de  Roa,  lib.  de 
Natali  die,  cap.  21. 

Tropolog.  significabat  dedicalionem  animae 
sancine,  praeserlimB.  Virginis,  de  qua  vide  Pe- 
irum  Damiani ,  serm.  2.  de  Nativitale  B.  Virgi- 
nis,  ubi  illamcum  templo  Salomonis  comparat. 
Quomodo  anima  fiat  domus  et  lemplum  Dei , 
docet  PhiIo,lib.  de  Cherubim;  S.  Macarius, 
liomil.  1  et  10.  S.  Bernardus,  serm,  de  dedicat. 

k.  Et  PORTAVERUNT  AnCAM  DOMIINI  SACERDOTES,] 

sicuteamdem  tulerant  tempore  Davidis  in  Sion 
2.  Reg.  6.  sed  major  fuit  pompa  Salomonis, 
quam  Davidis. 

Et  tabernaculum  foederis  ,  ]  scilicelfabrica- 
lum  a  Mose  ;  hoc  enim  proprie  dicitur  fcederis. 
Ita  Josephus  ,Ribera,  Abulensis,  Serarius,  Vilalp. 
Saachez  el  alii,  licet  Salianus  el  Emmanuel  Sa, 


intelligant  tabernaculum  quod  David  fabricarat 
arcse  foederis  inSion.  Nam  tabernuculum  Moysis 
non  erat  in  Sion,  sed  in  Gabaon.  Verum  non 
est  dubium  illud  ex  Gabaon  fuisse  a  Salomone 
translatum  inSion  ,  indeque  in  templum.  Adde 
ulrumque  tabernaculum  tam  Moysis  quam  Da- 
vidis  ,  a  Salomone  fuisse  translatum  in  tem- 
plum,  periude  ac  c;elera  omnia  vasa  sacra  .i 
Moyse  fabricata,  proesertim  altaria  in  templum 
translata  sunt,  id  est  in  labulatum  templi  , 
idque  prudenti  consilio,  ne  scilicet  alibi  quam 
in  templo,  Dei  cultus  celebraretur,  ilaque  ca- 
veretur  periculum  superstitionis  et  idololatriae, 
ait  Cajetau. 

6.  Et  INTULERUNT  ARCAM   IN  ORACILUM  TEMPLI  , 

hoc  est,  iN  Sancium  sanctorum  subter  alas 
CiiERUBiM  ,]  quos  scilicet  Salomon  novos  fabri- 
carat,  altosque  decem  cubiios  ,  ut  arcam,  quae 
alta  erat  cubitumunum  cum  diraidio  duntaxat, 
velarent,  alisque  suis  tegerenl. 

9.  IN    ARCA    AUTEM    NON     ERAT     ALIUD    NISI  HVM 

TABULA  LAPiDE.E.  ]  Hac  dc  YG  affatim  dixi  Hebr. 
9.  v.  k  et  5. 

10.  Nebula  implevit  domum  Domini.  ]  Nebula 
enim  Deus  se  suamque  gloriam  reprasentabat 
et  simul  velabat.  Caligoenim  Deitatis  est  vela- 
meutum.aequeacsacramentum.  Significat  enim 
eam  hominibus  esse  invisibilem  et  inaccessara. 

11.  Et  non  poterant  sacerdotes  stare  et 

MINISTRARE    PROPTER    NEBULAM,]    tUUl    Ob    rCVe- 

rentiam  divince  majestalis  se  ostendentis  |)er 
nebulam;  tum  quia  nebula  haec  sensibilior  of- 
fendebat  oculos  sacerdotum  ,  eorumque  aciem 
oblundebat  et  hebelabat.  Ita  Cajetan. 

IMPLEVERAT   ENIM    GLORIA    DOMINI     DOMUM    Do- 

MiNi.  ]  Nebulam  vocat  gloriani  Doniini,  quia 
ipsa  erat  index  et  symbolum  gloriae  Domini  , 
ut  dixi  :  ideoque  erat  lucida  et  splendida.  Ita 
Cajelan.  Nebula  hsec,  inquit,  et  nebula,  et  ca- 
ligo ,  et  gloria  Domini  appellalur.  Ex  quibus 
nominibus  colligitur,  quod  erat  nebula  per 
modum  caliginis  lucidse,  et  ratione  lucis  ap- 
pellatur  gloria,  seu  potius  honor  Domini ;  ra- 
tione  vero  formae  appellatur  caligo  ;  ralione 
autem  materiae,  nebula  :  erant  enim  velut  va- 
pores  nebulosae  caliginis  cum  splendore ,  et 
propterea  sensibiliter  offendebant  oculos  sacer- 
doium  ministrantium  in  altari. 

12.  DOMINUS  DIXIT  :  Ut   UABITARET  IN  NEBULA.  ] 

Dixithoc  Lev.  16.  13.  ubi  jubet  Deus  pontifici 
ut  non  nisi  thurificando  ingrediatur  Sanctum 
sanctoriim  ,  idque  ad  hoc ,  ut  vapor  et  nebula 
thymiamatis  operiat  propitiatorium  ,  ac  Deum 
in  eo  residentem;  ne  si  pontifex  eum  videat  , 
fulgore  et  terrore  divinitalis  exanimeturet  mo- 
rialur.  Idem  dixit  Ps.  103.  3  :  Qui  ponis  nubem 
ascensum  luum.  Et  Ps.  17.  10  :  Caligo  sub  pedibus 
cjus.  Et  v.  12  :  Posuit  tenebras  latibulum  suum. 
Hinc  Deus  Moysi  el  Hebraeis  loquebatur  per  ca- 
liginem,  Exodi  24.  16.  Deut.  U  et  6. 

13.  FiRMissiMUM  SOLIUM  TUUM.  ]  Hcbr.  divectio- 
nemadsolium  tuum.  Oflicium  templi,  ait  Cajei. 
manifestaiur  esse,  non  pra^stare  Deo  habita- 
lionem  ,  sed  prajbere  hominibus  directionem 
mentis  eorum ,  ad  solium  divinum  sempiler- 
num,  quod  in  coelis  est :  ad  dirigendos  siquid<m 
homines  in  Deum ,  qui  creavit  coelos  ct  terram , 
regitque  universum,  effectum  est  lemplum. 

22.  Stetit  autem  Salomon  ante  altare  (ho- 
]ocaustorum).Stetit  ergo  inter  altare  et  populum 
^  tribus    lateribus  circumfusum.    Addilur    2. 


COMMENTAIUA  IN  LIBRUM  III.  r.I^GUM.  Cap.  VIII. 


52S 


Paralip.  6.  13.  eum  strlisse  in  snfjgoslo  .Tcreo, 
ibidem  pro  persona  regis  collocalo,  ul  videre- 
lur  ab  universo  popuio,  in  conspectu  (Hebr. 
d  reglone  totius)  ecclesi/E  Israel,]  faciem  si- 
quidem  versus  altare  et  sanctuarium  ad  occi- 
dentem  liabens  ( in  qua  eliam  plaga  eranl  sacer- 
doies  ac  Levitae  )  populus  autem  per  ires  alias 
plagas  Orientis  ,  Meridiei,  etSeplentrionis  eral. 
Sic  enim  inccepii  facere  quodfaciendum  ab  aliis 
in  bac  subjuncla  oralione  docuit;  videlicet 
quod  versa  facie  ad  templum  preces  Deo  fun- 
dereniur. 

Porro  Salomon  oralionem  banc  fudil  quasi 
rex  Israelis,  ideoque  diadema  gerebat  in  ca- 
piie.  Unde  Cbald.  Cantic.  3.  vers.  11.  cum  per 
ferculum  Salomonis  iniellexisset  ejus  templum, 
pro  eo  quod  Noster,  Sepluag.  et  Hebr.  babcnt  : 
Egredimlni  el  videte,  filice  Sion,  regem  Salomonem 
in  diademate ,  elc.  sic  vertit :  Quando  veii.it  Sa- 
lomon  rex  ,  at  faceret  deductionem  domus  sanc- 
luarii,  praco  egressus  est  in  fortitudine ,  et  sic 
ait  :  Egredimini  et  videle  ,  habitatores  provincia- 
rum  tej^-ce  Israel  et  fwpulusSion,  diadema  et  coro- 
nam,qua  coronaverunt  domus  Israelregem  Sa- 
lomonem  in  die  dedicalionis  sanctuarii;  et  lcetatus 
est  in  lceiilia  solemnitatis  tabernaculorum ,  quam 
fecil  rex  Salomon  in  tempore  ilto  Ih  diebus.  Et 
cap.  li.  vers.  1.  addit  :  El  in  illo  die  obtulit  rex 
Salomon  mille  holocausta,  et  suscepla  est  cum  be- 
neplacito  oblatio  ejus  coram  Domino;  irruit  vox 
de  ccelis  et  cdt  :  Quam  pulcher  est  ccetus  Israel, 
el  quam  pulchri  sunt  principes  congregationis  et 
sapientes  habitantes  m  concilio  :  quia  ipsi  sempcr 
illuminant  populum  domus  Israel,  elc.  Videaiit 
htc  reges  et  principes  miram  pielatem  Salo- 
monis,  qua  ipse  rex  quasi  sacerdos  et  ponlifex 
lemplum  a  sefabricalum  Deodicat  et  consecral; 
acsupplical,  ul  Deus  orantium  in  eo  preces 
rxaudiat,  totique  populo  benedicit,  ideoque  a 
Deo  exauditur,  ac  miraculosa  caligine  et  igne 
de  coelo  in  victimas  delapso  decoralur.  Imilen- 
iiir  eum  principes,  et  similiter  a  Deo  benedi- 
centur. 

Et  expa>"dit  mam's  suas  in  coelum  ,  ]  flexitque 
genua  ,  ul  dicilur  2.  Paralip.  6.  vers.  13.  ut  lioc 
gestu  teslaretur  reverentiam  et  devotionem 
.<uam  erga  Deum  Deique  lemplum  ;  ac  popu- 
lum  ad  eamdem  exemplo  suo  excilaret.  Salo- 
nionem  imilali  sunl  prinii  Cliristiani,  qui  Hexis 
genibus  etelevalis  in  coeluni  manibus  orabant, 
cujus  cseremonise  varias  causasex  Patribus  re- 
censui  1.  Timolli.  2.  8.  ad  illa  :  Levantes  puras 
manus. 

Sl     EMM  COELUM    ET   COELI    C0EL0P.UM     (  id    CSt , 

«ummi,  vaslissimi  et  capacissimi  coeli )  te  ca- 

PERE    NOX     POSSUNT  ,    QUA.^TO     MAGIS    DOMUS     IlyEG 

QUAM  yEDiFiCAVi,]  non  capiet  te.  Deus  enim 
esl  immensus,  ideoque  est  ubique,  et  oinnia 
implel,  ac  ulfra  omnia  per  immensa  vacui 
spalia  exlendilur,  ideoque  mille  et  niilliones 
iiifinilos  novorum  mundorum  in  iis  creare  po- 
test.  Idem  dixere  pliilosophi,  unde  Aratus  ; 


Jupiter  est  quodcumque  vides :  Jovis  omnia  plena. 

ri  itscliylus  apud  Clement.  Alexandrinum  I 
0.  Stomatum  : 

Jupiler  est  selher,  est  terra , 

Calumquc  el  orania  Jupitcr,  et  si  quid  supra. 


ibro 


El  Orplieus  ibidem; 

Oceani  ad  fines  expansa  ost,  ct  manusiili 

Undique  dextera  ,  sub  pedibus  subjectaque  lerra  e»t. 

29.  Erit  nomen  mi;um  ini,  ]  q.  d.  in  domo  mea 
ero  pr;esens:  ibi  colar,  illic  respondebo ,  illic 
preces  exaudiam,  operabor  mirabilia,  et  glo- 
riam  meam  oslendam.  Hinc  rursum  :  Nomen 
meum  crit  ibi,  id  est,  ipsum  ex  nomine  meo  vo- 
cabitiir  templum  Domini ,  jiixla  illud  ;  Domus 
mea  ,  domus  orationis  vocabilur,  Matlh.  21.  13. 

31.  Sl   PECCAVERIT   IIOMO  IN  PROXIMUM   SUUM,  ET 

iiABUERiT  aliquod  Juramkntum.  ]  q.  d.  Si  quis  vo- 
calus  ad  templum  ut  jiiret,  ibidein  jurarit  se 
non  peccasse  in  proxinium,  nec  rem  ejus  abs- 
tulisse  vel  laesisse.  q.  d.  Salomon  :  0  Domine, 
oro  et  supplico  ut  in  lemplo  lioc  ostendas  ve- 
rilatem  vel  falsilalem  juramenli,  ut  videlicet 
pejeiantem  in  templo  punias  qtiasi  sacrileguni 
et  profanantem  domum  tuam  ,  iit  omnibus  pa- 
teat,  (;uanta  religio  et  reverenlia  lemplo  luo 
debeadir,  quamque  in  eo  tu  sis  pr:esens,et  vir- 
Uilem  luam  spiiilalem  oslendas.  lla  enim  phra- 
sis  liaec  expiicatur  2.  Paral.  6.  v.  22  et  23.  Ila 
Abulensis.  Sic  olim  suspecti  de  aliquo  crimine 
ducebantur  ad  oratoiium  S.  Stepliani,  ut  ibi 
juramento  se  purgarent :  nam  si  falsum  jura- 
bant,  illicoa  Deo  puniebantur;ciijus  reiexcm- 
pla  lecenset  S.  Aug.  lib.  22.  de  Civjt.  cap.  8. 
Idem  fiebat  pejeranlibus  iniempIoS.  Marliniad 
ejus  reliquias,  uli  narrat  Gregor.  Turonens.  lib. 
8.  cap.  16. 

38.  CuNCTA  DEvoTATio  (  peiperam  nonnulli 
\vgunl  devoratio)  et  iMPRECAno.  ]  lUbr.  Omnis 
oratio  et  supplicatio  quce  facla  fuerit  a  quocum- 
que  homine ,  in  lemplo,etc.  Sic  el  Septiiag.  ac 
Cliald.  Devotatio  enim  est  oralio  el  voli  nuncu- 
patio,  et  hacc  vox  olim  fuitin  usu,  uii  ex  Apu- 
leio  et  Cicerone  ostendi  Prov.  20.  25.  ad  illa  : 
Ruina  est  homini  devorare,  vel  ut  leg^unt  Beda, 
Lyran.  et  dtVufievotctre,  sanctos. 

Imprecatio  \ero  \(\vm  est  quod  preratio:  poni- 
tur  enim  nomen  composilum  pro  simplici:  mi- 
nus  genuine  ergo  per  eam  accipit  analhemalis- 
mum  S.  Augusl.  qusest.  21. 

Sl  QUIS    COCNOVERIT  PLAGAM  CORDIS  SUI,  ]  id  CSt, 

si  quis  acrem  animi  dolorem  senserit ,  eumque 
oralione  coram  (e  efTuderit  in  templo  ,  tu  exau- 
dies  et  ab  eo  liberabis  eum. 

43.    NOMEN     TUUM     INVOCATUM    EST     SUPER    DO- 

MUM  iiANC, ]  q.  d.  Domus  haec  vocatur  domus 
lua. 

45.  Facies  juDiciUM  eorum,  [  id  esl,  jus  eis  di- 
ces  et  facies,  ulcisccndo  injurias  eisfactas,  ip- 
sosque  liberando  ab  oppressoribus  injustis  et 
violenlis. 

/|8.  ET  ORAVERINT  TECONTRA  VIAM  TERR^ESU.E, 
etC,  ETCIVITATIS  QU  AM  ELEGISTI  ,  ET  TEMPLI,  ]  q.  d. 

Si  JudaM  extra  Judaeamapud  genlcs  constiluli  le 
oraverint  faciem  suam  convertentes  ad  terram 
siiam  ,  pula  ad  Jeriisalem  et  templiim.  Sic  Da- 
niel,  cap.  G.  10.  inBabytone  captivus  contraJcru- 
salem  Iribus  temporibus  in  die  flectebat  genua 
sua.  VA  Psalles,  psal.  133.  v.  2 :  In  noclibus,  inquit, 
extollilcmanus  vcstras  in  Sancta ,  id  est ,  versus 
lemplum  sanclum.  Quin  etTurcre  hodiein  suis 
Moschaeis  oranles  stiperstiliose  convertunt  se  ad 
Meridiem,  ut  respiciant  versus  Mechamelsuum 
Mahomclrm  ibi  s(>pulliim. 

50.  Daiiis  misericokdiam  coram  eis.  ]  Hebr.  Da- 
bis  eos  in  miscricordias.  q.  d.  Conciliabiscis  gra- 


55>/i 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  VIII. 


liam  apud  liosies,  ul  ab  eis  misericordiaui  con- 
sequantur,  ac  misericordiler  iractentur  et  libe- 
rentur. 

5Zj.  UtRUMQUE  ENIM    GENU    I.\   TERRAM  FIXERAT.  ] 

Koteni  lioc  nobiles  delicatuli  et  gloriosuli ,  qui 
orant  iino  genu  in  terra  lixo,  altero  elevato 
quasi  pugnaturi  cum  Deo,  ni  concedat  quod 
petunt.  Rex  regum  Salomon  orans  ecce  utrum- 
que  tlexit  genu  ,  et  utrasque  manus  in  coelum 
expandit,  atque  lioc  gestu  supplex  perslilit  toto 
len)pore  prolixae  orationis  suac  :  et  nos  viles 
pauperesque  ijomunculi  dedignabimur  utrum- 
que  genu  ilectere,  ut  uno  supplicare  Deo  ,  al- 
tero  niinari  eidem  videamur? 

55.  BENEDixrroMM  ecclesle  Israel,  ]  q.  d.  Bene 
precaius  est  toti  cceiui,  sive  conventui  populi 
Israel. 

59.  Sjnt  sermones  mei,  etc,  appropinquantes 
DoMiNO.  ]  q-  d.  SitDominusjugiter  inemor  hujus 
orationis  me;e,  quam  adeum  pro  futuris  poste- 
ris  seculisqueeffudi.  lla  Vatabl. 

60.  Qlia  Domimjs  ipse  Deus  ,  et  no.\  ultra  est 
ABSQUE  EO.  ]  q.d.  Nonest  alius  Deus  praeter  eum, 
sed  ipse  unus  et  solus  est  Deus  verus. 

61.  SicuT  ET  iiODiE,  ]  subaudi,  facitis,ut  ita 
quoque  faciatis  in  posterum,  ut  perfecto  corde 
Deum  ametis,  ejusque  mandata  universa  custo- 
diatis.  Addilui-  •!.  Paral.  6.  hi  :  Nanc  igitur  con- 
surge,  Domine  Deus  ,  in  requiem  luam,  Laelarca 
fortiludinisluce :  utscilicet  super  arcam  residens 
requiescas  in  templo  hoc  a  ine  tibi  fabricato  ; 
vocat  Arcam  fortitudinis ,  quia  peream  Deus  Je- 
richuntem  et  Clianana^am  duce  Josue  forliler 
expugnavit.  Pergit  Paralip.  :  Sacerdotes  tui,  Do- 
viine  Deus ,  induantur  salutem  ,  ut  undique  sint 
saniet  salvi ,  ac  salute  quasi  veste  circumqua- 
que  induantur,  et  cingantur,  ul  eam  quoque 
aliis  praeserlim  laicis,  impertiri  valeant :  Domine 
Deus,  ne  avcrteris  faciemChrisli,  q.  d.  Nc  meas , 
pula  Salomonis,  qui  sum  luus  Christus,  id  est, 
lexlsraelis  a  te  unctus  el  creatus  ,  preces  jam 
recensitas  ,  6  Domine,  averlas  ,  sed  exaudias  el 
adimpleas :  stimulum  adhibet  concludens  :  il/e- 
mentomisericordiarum  (Hebr.  iTDH  chasde ,\A  (isl, 
pietatum)  David  servi  lui,  q.  d.  Concede  mihi 
quod  pelo  propter  merila  Davidis  palris  mei , 
qui  fuit  vir  pietatum  et  inisericordiarum  ,  tam 
aclive  quam  passive,  quia  opera  misericordife 
inulta  et  praeclara  in  Saulem  caeterosque  Israe- 
Htas  exhibuit,  ideoque  vicissim  a  te,  Domine, 
magnam  misericordiam  et  gratiam  consecutus 
est. 

Porro  Deum  exaudisse  oralionem  Salomonis 
patebitcap.  sequenli,  v.  2.  Nota  liic,  Deum  magis 
exaudireorationes  quae  in  temploquasi  in  domo 
sua  finnt,  quam  quce  aiibi ,  ob  causas  quas  re- 
censuil.  Timoth.  2.  v.  1  et2. 

63.  Mactavitque  Salomon  hostias  pacificas 


(quae  pro  pace,  id  est,  salute  et  felicitale  sua  et 
populi  tam  obtenta  quam  deinceps  obtinenda 
olTerebanturjuxta  legem  Levit.  3.),  boumviginti 

DUOMILLIA,    ET   OVIUM    CE.NTUM  VIGINTI     MILLIA.  ] 

Videhic  rursum  Salomonis  pielatem  el  magni- 
ficentiam  incultu  Dei. 

64.  IN  DIE  ILLA  SANCTIFICAVIT  REX  MEDIUM  ATRII 
QUOD    ERAT   ANTE  DOMUM    DOMINI.  ]  q.    d.     lllo  die 

dedicationis  templi  Salomon  per  pontificem  et 
sac(nxlotes  dedicavit  mediam  partem  atrii  sa- 
cerdolum ,  quae  erat  ante  Sanctum  ,  ut  in  ea 
multa  erigerentur  altaria  ad  lol  millia  victima- 
rum  in  eis  olTtM^enda.  Unum  enim  altare  a 
Deo  praescriptum  Exodi  27.  vers.  1.  omnia 
haeccapere  non  poterat.  Quare  necessitas  proe- 
sens  excusavit  Salomonem  a  peccato ,  ut  non 
faceret  contra  Dei  legem  veiantem  erigi  aliud 
altare,  praesertim  quia  simul  offerebal  in  allari 
a  Deo  pnescriplo  victimas  tot  quotillud  capere 
poterat,  caeteras  vero  obtulit  in  altaribus  juxla 
illud  in  atrio  sacerdoiurn  a  se  ereciis  -.  nnde 
lunc  totum  airium  sacerdotum,  vel  poiius  di- 
midia  ejus  pars  erat  quasi  unum  altare.  Ita  Abu- 
lensis. 

Deinceps  vero  Salomon  in  tem|)]o  hoc  quoti- 
die  sacrificia  obtulit ;  sed  plura  el  majori  so- 
lemnitate  ter  in  anno,  scilicelin  Paschate  ,  Pen- 
tecoste,  et  festo  Tabernaculorum  ,  ut  patet  2. 
Paral.  8.  v.  13. 

65.  Fecit  ergo  Salomon  in  tempore  illo  fes- 
tivitatem  celebrem,  etc,  septem  diebus,  et 
septem  diebus.  ]  Priores  septem  dies  fuere 
dedicationis  templi  ,  posteriores  septem  festi 
Tabernaculorum.  Ita  Abulensis,  Cajetanus  et 
alii. 

Denique  in  hac  dedicatione  Levit<e  ei  Canto- 
res  ac  120  sacerdotes  concinebant  tam  voce  , 
quam  tubis,  cymbalis,  organis,  citharis,  psalte- 
riis,  caelerisque  musicis  instrumentis  persona- 
bant ,  ut  dicilur  2.  Paralip.  5.  11.  Fabulantur 
Rabbini  eo  tempore  portas  templi  sponte  fuisse 
clausas,  cumqiie  cantarelur  Psalmus  1 31,  sponte 
apertas.  Miracula  vero  quae  lunc  contigerunt 
fuere,  quod  Deus  igne  ccelesti  omnes  victimas 
consumpserit,  et  suam  majestatem  ostenderit 
in  nube  splendida  el  gloriosa.  Audi  2.  Paralip. 
7.  1:  Cumque  complesset  Saiomon  fundens  preces , 
ignis  descendil  de  ccelo ,  et  devoravit  holocausta 
et  victimas:  et  majestas  Domini  implevit  domum. 
Nec  poterant  sacerdotes  ingredi  templum  Domini , 
eo  quod  implesset  majestas  Domini  templum  Do- 
mini.  Sed  et  omnes  fdii  Israel  videbant  descenden- 
tem  ignem ,  et  gloriam  Domini  super  domum  :  ec 
corruentes  proniin  terramsuper  pavimentam  stra- 
lum  lapide,  adoraverunt ,  et  laudaverunt  Domi- 
num  ,  quoniam  bonus ,  quoniam  in  seculum  misc- 
ricordia  ejus. 


I 


/  COMMENTARIA  IN  LIBUUM  III.  REGUM.  Cap.  IX.  525 

CAPUT  NONUM 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

DeLS  APPARET  SaLOMONI,  PROMITTITQUE  EI  THRONUM  ^TERNUM  SI  IN  LEGE  SUA  AMBULET ; 
SIN  AUTEM,  MINATUR  EI  REGNI  TEMPLIQUE  EXTERMINIUM.  MoX  ,  V.  10.  SaLOMON  OFFERT 
HlRAM  REGI  TyRI  20.  CIVITATES  ;  INDE  ,  V.  17.  iEDIFICAT  31UNITQUE  YARIAS  URBES  , 
AC  OMNES  ChANANvEOS  RELIQUOS  SIBl  FACIT  TRIBUTARIOS.  DeNIQUE  V.  26.  CLASSEM 
MITTIT  IN  OpHIR,    qVJE  EI  AFFERT  420  TALENTA. 

1 .  ^^^^^^J^ACTUM  est  aufem  ,  eum  perfeeisset  Salomon  aedifieium  domus  Domini ,  et 

isedificium  regis ,  et  omne  quod  oplaverat  et  vokierat  facere ,  2.  appariiit 

'ei  Dominus  secundo  ,  sicut  apparuerat  ei  in  Gabaon.  3.  Dixitque  Domi- 

'nus  ad  eiim  :  Exaudivi  orationem  tuam  et  deprecalionem  tuam  quam  de- 

iprecalus  es  coram  me  ;  sanclificavi  domura  hanc  ,  quam  pedificasli,  ut 

>ponereni  nomen  meiim  ibi  in  sempilernum ,  et  erunt  oculi  mei  et  cor  meum 

ibi  cunctis  diebus.  4.  Tu  qnoque  si  ambulaveris  coram  me  ,  sicut  ambu- 

lavit  pa(er  tuus,  in  simplicitate  cordis ,  et  in  oequitale  ,  et  feceris  omnia  quae  proecepi  tibi  ,  et 

legitima  mea  ,  el  judicia  mea  servaveris ,  5.  pouam  thronum  regni  tui  super  Israel  in  sempiter- 

num  ,  sicut  locutus  sum  David  patri  tuo  ,  dicens  :  Non  auferetur  vir  de  genere  tuo  de  sob"o. 

Israel.  6.  Si  autem  aversione  aversi  fueritis  vos  et  Qlii  vestri ,  non  sequentes  me,  nec  custo- 

dientes  mandala  mea  ,  et  coeremonias  meas ,  (pias  proposui  vobis,  sed  abieritis  et  coluerilis  deos 

alienos,  et  adoraveritis  eos  ,  7.  auferam  Israel  de  superficie  terrse  quam  dedi  eis;  et  templum 

quod-sanctificavi  nomini  meo  ,  projiciam  a  eonspeclu  meo,  eritquc  Israel  in  proverbium  ,  et  iu 

fabulam  cunclis  populis.  8.  Et  domus  haec  erit  in  exemplum  :  omnis  qui  Iransierit  per  eam 

Stupebit ,  et  sibilabit,  et  dicet  :  Quare  fecit  Dominus  sic  terrse  huic,  et  domui  huic  ?  9.  Et  res- 

pondebunt  :  Quia  dereliquerunt  Dominum  Deum  suum ,  qui  eduxit  patres  eorum  de  terua 

vEgypti ,  et  secuti  sunt  deos  alienos  ,  et  adoraverunt  eos ,  et  coluerunt  eos  ;  idcirco  induxit 

Dominus  super  eos  omne  malum  hoc.  10.  Expletis  autem  annis  viginti  postquam  aedificaverat 

Salomon  duas  domos  ,  id  est    domum  Domini  ,  et  domum  regis  11 .    (Hiram  rege  Tyri  prse- 

bente  Salomoni  ligna  cedrina  et  abiegna,  et  aurum  juxta  omne  quod  opus  habuerat ),  tunc  dedit 

Salomon  Hiram  viginti  oppida  in  terra  GalilseK.  12.  Et  egressus  est  Hiram  de  Tyro  ,  ut  videret 

oppida  quse  dcderat  ei  Salomon  ,  et  non  placuerunt  ei ,  13.  et  ait :  Haeccine  sunt  civitates  quas 

dedisti  mihi  ,  frater  ?  Et  appellavit  eas  terram  Chabul ,  usque  in  diem  hanc.  14.  Misit  quoque 

Hiram  ad  regem  Salomonem  centum  viginli  talenta  auri.  1 5.  Hsec  est  surama  cxpensarum  quam 

oblulil  rex  Salomon  ad  sedificandam  domum  Domini,  et  domum  suam  ,  et  Mello  ,  et  murum 

Jerusalem,  et  Heser,  etMageddo,  et  Gazer.  16.  Pharao  rex  TEgypti  ascendit,  et  cepit  Gazer, 

succendit(jue  eara  igni ;  et  Chananaeura  ,  qui  habitabat  in  eivitate  ,  interfecit ,  et  dedit  eam  in 

dotem  filiae  suae  uxori  Salomonis.  17.  TEdificavit  ergo  Salomon  Gazer,  et  Bethoron  inferio- 

rem,  18.  et  Baalalh  ,  et  Palmiram  in  Terra  solitudinis.  19.  Et  omnes  vicos ,  qui  ad  se  perti- 

nebant,  et  erant  absque  muro,  munivit,  ct  civilales  curruum  et  civilates  equilura,  et  quodcura- 

que  ei  plaeuit  ut  aedificaret  in  Jerusalem  ,  et  in  Libano  ,  et  in  omni  terra  potestatis  suoe.  20. 

Universum  populum,   (pii   remanserat  de  Amorrhaeis  ,  et  Hethaeis ,  et  Pherezaeis,  et  Hevaeis  , 

et  Jebusaeis ,  qui  non  siint  de  filiis  Israel  :  21.  Horum  filios,  qui  remanseranl  in  terra,  quos 

scilicet  non  poluerant  filii  Israel  exterminare  :  fecitSalomon  tributarios,  usque  in  diem  hanc. 

22.  De  filiis  autem  Israel  no)i  constiluit  Saiomon  servire  quemquam,  sed  erant  viri  bellatOres  , 

et  ministri  ejus,  et  principes,  et  duces,  et  praefecti  curruura  et  cquorum.  23.  Eranl  autem  prin- 

cipes  super  omnia  opera  Salomonis  praepositi  quingenli  quinquaginta  ,  qui  habebant  subjecluin 

populum ,  ct  slatutis  operibus  imperabant.  24.  Filia  autem  Pharaonis  ascendit  de  civilate 

David  in  doraum  suam  ,  quara  ledificaverat  ei  Salomon  :  tunc  acdificavit  Mcllo.    25.  Ofierebat 


526  COMMENTARIA  IN  LIBRU.M  III.  REGUM.  Cap.  IX. 

qiioqiic  Salomon  Iribiis  vicibus  per  annos  singulos  holocausla,  et  pacificas  victimas,  supcr  allare 
quod  oedificaveral  Doinino  ,  et  adolebat  thymiama  corum  Domino  :  pcrfectumque  est  templum. 
26.  Classcm  quoque  fecit  rex  Salomon  in  Asiongaber,  qiise  est  juxta  Ailalh  in  littore  maris 
Iliibri,  in  Terra  Idumaeae.  27.  Misit(|ue  Hiram  in  classe  illa  servos  suos  viios  naulicos  et  gna- 
ros  maris,  cum  servis  Salomonis.  28.  Qui  cuin  venissenl  iu  Ophir,  sumptum  inde  aurum  qua- 
dringcntorum  yiginti  talentorum  detulerunt  ad  regem  Salomonem. 


2.  ApPAUUIT   EI   DOMINUS  SECUNDO  ,  SICUT   APPA- 

nuERAT  Ei  (primo)  in  Gabaon, ]  scilicet  ap- 
paruit  ei  nocle  ,  ut  dicilur  2.  Paralip.  7.  12. 
iu  somnis  :  sic  enini  ei  apparueral  iu  Gabaon 
cap.  3.  k. 

c.  Sanctificavi  domum  hanc,  ]  id  est  elegi  to- 
cum  istummilu  in  domam  sacrificii,  ut  exponitur 
2.  Paral.  7.  12. 

Ut  ponerem  nomen  meum  ibi  in  sempiter- 
NUM,]  quamdiii  scilicet  lemplum  erit  et  sub- 
sislel,  vocabitur  domus  Domiiii ,  ibique  ego  me 
mcamque  pra^seniiam,  graliam  et  gloriam  os- 
tendam. 

Et  erunt  oculi  mei  et  cor  meum  ibi  cunctis 
DiEBUs  ,  ]  q.  d.  Conjiciam  oculos  iu  domum 
meam  ,  ipsaque  erit  mihi  cara  ,  cordi  et 
curae. 

U.  TU  QUOQUE   Sl  AMBULAVERIS  CORAM  ME  ,  SICUT 

ambulavit  pater  tuus  in  simplicitate  {  Hebr. 
□"n^  belom,  id  est  in  integrilale;  Chald.  in  veri- 
fa^e  ;  Scptuag.  in  sanctitate)  cordis  et  in^qui- 
TATE.  ]  Hebr.  'WV2.  beioscei^,  id  est  in  rectitu- 
dine :  hoc  est,  si  iutogro  vero,  sancloet  perfeclo 
corde  mihi  servieris,  ul  lolum  cor  mihi  Irailas  , 
nec  illud  dividas,  ut  ejus  paitem  unam  milii  ai- 
teram  idolis  etcupidiialibus  tradas.  Deus  eniin 
tolufn  cor,  totumque  amorem  nostrum  poscit, 
juxta  illud  :  Diliges  Dominum  Deum  ex  toto  corde 
luo,  et  ex  tota  anima  tua,  et  ex  tota  fortiladine 
tua,  Deul.  6.  5.  vide  ibi  dicta.  Unde  explicans 
subdit  : 

Et  FECERIS  OMNIA  QU^    PR/ECEPI  TIRI ,  ET    LEGI- 

TiMA  (leges)  MEA,  ET  juDiciA  (jura  etleges  judi- 
ciales  a  me  latas)  mea  seuvaveris. 

6.  Sl  AUTEM    AVERSIONE  AVERSI  FUERITIS,  ]  a    mC 

meaque  lege. 

7.  AUFERAM  ISRAEL  DE  SUPERFICIE  TERR^,  QUAM 
DEDl  EIS  :  ET  TEMPLUMQUOD  SANCTIFICAVl  (dicavi) 

NOMiNi  MEO  PROjiciAM  ,  ]  uti  jam  ob  occisum 
Ciirislum  videmus  Judaeos  toto  orbe  errones  et 
vagos,  el  templum  eorum  excisum.  Sic  et  Chiis- 
tianos  ad  hocresim  aliaque  scelera  dilabentes 
Deus  stepius  pnnivit,  ei  etiamnum  punit,  exci- 
dio  gentis  el  regni,  ac  templaet  monasteriasuc- 
cendi  everlique  sinit. 

10.  ExPLETis  AlJT£M  ANNis  viGiNTi  ( ab  iuchoata 
templi  fabrica,  puta  anno  24  regni  Salomouis) 

POSTQUAM  /EDIFICAVERAT  SALOMON  DUAS  DOMOS,  ID 

EST  domumDomini,  ET  DOMUM  regis ,  elc. 

11.  TUNC,DEDIT  SALOMON  HiRAM  VIGINTl  OPPIDA 

IN  terra  Galil^^.  ]  Quocres  an  licite  Salomon 
has  urbes  ab  Israele  abalienaverit,  el  tradiderit 
Hiram  regi  Tyri  gentili?  Resp.  illum  licite  non 
poluisse  illas  in  aeternum  abalienare,  ut  faceret 
terram  Phoenicum,  quia  injuriam  fecisset  Isiae- 
litis  conlra  Isgem  Dei,  qui  illas  cis  assignarat  et 
dedcrat.  Rursum  Hiram  Galiiaeos  lios  periraxis- 
set  ad  sua  idola  et  genlilismum.  Quare  non 
tradidit  Hiramo  absolulum  plenumque  earum 
doniinium,  sed  tantiim  usumfriicium  ,  ut  sciii- 
cet  Hiram  cx  eis  reddilus  el  jura ,  quse  Salomon 


percipere  solebat,  reciperet,  donec  expensas 
suas  pro  Salomone  factas  compensaret;  vel  cer- 
te  usque  ad  vitam  siiam  ,  ul  eo  mortuo  redirent 
ad  regnum  et  reges  Israclis.  Ua  Abulensis,Sera- 
rius,  Salianus  cl  alii. 

13.  Et   APPELLAVIT   EAS  TERRAM   ChABUL.  ]  Clia- 

6((/ Phoenicum  liugua,  ait  Joseplius,  lib.  8.  c.  5. 
signiiical  non  i)lucens  ,  vei  displicens.  Ila  Abu- 
leiisis,  Cajelanusel  alii:Hebraeorum  vero  lingua 
Sin  chebei  significat  compedes,  inde  Cliabul  sig- 
nilicat  terram  tenacem  et  lulosam,  qua^  gradien- 
les  remoralur  ,  eisque  quasi  compedes  injicit, 
utvix  progredi  queaut.  Ila  R.  David,  Vatabl.  et 
Pagnin.  Posset  quoque  cliabul  per  metathesin 
deduci  ix  iSd  keleb ,  id  est  canis,  q.  d.  Te7-ra  ca- 
nma,  vilis  el  spurca  iustar  caiiis;  unde  Jose- 
phus  ait  Hiram  noluisse  has  urbes  accepiare, 
itaque  eas  mansisse  Israeli. 

15.  H^C  EST  SUMMA  EXPENSARUM,  QUAM  OBTULIT 
REX  SALOMON  AD  ^DIFICANDAM  DOMUM  DOMINI,  ET 
DOMUM  SUAM,  ETMeLLO,  ET  MURUM  JeUUSALEM,  ET 

Hezer,  etc.  ]  q.  d.  Haec  est  causa  vel  materia  tot 
expensarum  et  sumpiuum,  quosfecit  Salomon; 
nimirum  fabrica  templi  ,  domus  suae,  Mello,  etc. 
lu  his  enim  fabricis  maximas  expensasfecit,  et 
aerarium  suum  opulentissimum  exhausit.  Hebr. 
enim  est  :  lloc  esl  verbum  tributi,  id  esl,  haec 
est  ralio  el  causa  tribuii  taiUi,  quod  Salomon 
populo  indixit  («b  quod  populus  murmuravil, 
et  a  Roboam  ad  Jeroboamdelecit),  nimirum,  ut 
ex  eo  fabricaret  templum  et  tot  urbes.  Fabrica 
enimopes  etiam  regias  etmaximasexhaurit.  Ita 
Vatabl.  Seraritis,  Sanchez  ei  alii. 

Posset,  secundo,  cum  Septuag.  verli  :  Hcec 
est  summa  distributionis  ,  in  quam  scilicet  Sa- 
lomoii  suas  opes  tanlaque  tribula  dislribuit 
etexpendit,  ut  summa  expensarum  sit  summa 
rerum,in  quas  expeiisoe  sunt  faclae,  nimirum 
fabrica  lempli  et  tot  urbium.  Nam  alioqui  pro- 
prie  niillasumma  tributorum  velopum  Salomo- 
nis  hic  texitur. 

Et  dedit  eam  in  dotem  fili/e  su.e  uxoriSalo- 
MONis.  ]  Jam  ante  cuui  nub(M'ei  Salomoni,  dede- 
rat  ei  dotem.  In  dotem  ergo  ,  id  est  in  augmen- 
tum  dotis.  Unde  Hebr.  bixhtiU:  Dedit  ei  ninSy; 
sciiluchim ;  Septuag.  Knoi;ola.i ,  id  est  missilia , 
scilicet  munera,  hoc  est,  dedit  ei  dono ,  ut  ver- 
lil  Chald. 

18.  Et  palmiram.]  Hebr.  et  Septuag,  Tha7nor,u\ 
est  Pa/?ua.  Videlurergo  urbs  hsecdicla  Paimira,  a 
palmarum  copia,  et  palmetis  ibidem  abundan- 
tibus,  ait  S.  Hieron.  in  Ezech.  cap.  hl  el  68.  Sita 
erat  trans  Jordanem  in  fiuibuslsrael  pertinebal- 
que  addimidiam  Tribum  Manasse,  distans  a  Da- 
masco  27  millibus  passuum.  iEdificaviteamergo 
Salomon  ibidem  taii(|uam  in  extremo  imperii 
siii  limite,  et  validissimis  moeiiibus  cinxit;  pos- 
tea  abHadriauo  Imper.  restaurala  dicta  fuit//a- 
drianopolis.  Ab  hac  urbe  celebri  tota  regioel  so- 
litudo  vicinadictaest  Pa/Hu>e«a.  VideAdrichom. 
pag.  92.  uum.  73. 


J 


COMMENTARIA  IN  LIBRU 

21.  FecitSalomon  TRiBUTARios  ,  ]  sciiicet  Clia- 
nan.TOs  omiies,  qui  residuieranl  in  Judseii,  quos 
Hebr.XM  non  potueranl  exterminare.  Quaeres  an 
peccaril  l)ic  Salomon  ?  nam  Dens  jusserat  omnes 
Chananaeos  occidi.  Resp.  Abuiensis  non  pec- 
casse  ,  quia  iiec  David  paler  ejusillos  occiderat : 
unde  vel  Deum  in  lege  sua  dispensasse,  vel  po- 
lins  tunc  legem  non  obligasse  ,  eo  quod  tnnc 
cessaret  omne  periculum  ,  quod  timebalur  Is- 
raeli  a  Chananrcis,  ne  scilicet  ipsi  Hebrseos  ad 
sua  idola  pellicerenl:  jam  enim  erant  omnino  a 
Davide  et  Salomone  suppressi,  ut  id  facere  et 
capita  elevare  non  auderent.  Rursum  mctuere 
poterat  Salonion  ,  ne ,  si  ipse  omnes  Chananeeos 
occideret,  Philislhini,  aliaeqne  gentes ,  in  vin- 
dictam  simili  modo  omnes  Jud.TOs  apud  se  de- 
gentes  irucidarent,  imo  ipsi  bellum  moverent. 
Adde  legem  jubeniemoccidiChananaeosmaxime 
pertinuisse  ad  Chananaeos,  qui  lempore  Josue 
vivebant  el  deinceps,  cum  expugnanda  et  pos- 
sidenda  erat  terra,  ul  indicatur  hoc  versu.  Ita 
Cajetan.  et  alii. 

26.  Classem  quoque  fecit  rex  Salomon.  ]  Pi- 
neda  censet  Salomonem  hanc  classem  in- 
slruxisse  iniiio  regni  ,  ad  colligendum  auruni 
pro  fabrica  lempli.  Verum  hoc  abunde  jam  ante 
compararat  David  :  unde  Salianus  opinalur  ip- 
sumiiancclassemadornassepostfabricamtcmpli 
annoregnisui  2i,  idquecoiligitexvers.lO.  qiiod 
intellige  de  classibus  posterioribus  et  majoribus. 
ISam  ante  fabricam  templf  pro  ejus  aeque  ac  pa- 
latiorum  urbiumque  aedificandarum  immani 
sumpiu,  eum  hanc  classem  instruxisse  ad  au- 
rum  comparandum,  liquet  ex  cap.  10.  12.  ubi 
dicitur  Salomon  ex  lignis  ihyinis  allatis  ex  Ophir 
fecisse  fulcra  domns;,Domini  et  domus  regiae. 

27.  G^AROs  MARis.  ]  Tyrii  enim  et  Phcenices  , 
utpote  accolse  maris,  in  arte  naulica  et  naviga- 
tione  omni  aevo  apud  omnes  gentes  fuere  cele- 
bres. 

28.  QUI  CUM  VENISSENT  IN  OpHIR  SUMPTUM  INDE 
AURUM    QUADRINGENTORUM    VIGINTI    TALENTORUM  , 

DETULERUKT  AD  REGEM  Salomonem.  ]  Qnseres  quse 
et  ubl  sit  Ophir  ?  Nonnulli  pulant  fuisse  Ango- 
lam,  in  qna  sunt  iEthiopes  ,  qui  in  mancipia  ad- 
ducti  sunt  Salomoni ,  utiet  hodie  indeadducun- 
lur  in  Hispaniam.  Alii  censent  fuisse  Malacam  , 
aliiSefalam,  aliicum  Eugubino  imam  Persiam, 
alii  Africam. 

Duaesententiae  suntprobabiliores.  Prior,  Ophir 
esse  regnum  Peru  in  india  Occidentali ,  tum  quia 
ibi  estaurum  plurimum  et  laudatissimum,  quod 
inde  qiiolannis  fere  in  Hispaniam  exporlalur; 
tum  quia  Ophir  per  melalhesin  litlerarum  est 
Pern;  tum  quia  aurum  Ophir  vocatur  aurum 
DVilS  Peraahn,  id  est  duarum  Peru  ,  scilicet 
minoris  el  majoris.  2.  Paralip.  3.  7.  Ita  Vatabl. 
Arias,  Genebr.  eialii,  qui  censent  novumorbem 
a  Salomone  fuisse  apertumet  cognitum. 

Posterior  ei  communior  sententia  est  Ophir 
fuisse  in  India  Orientali,  adeoque  plures  ejus 
auriferas  regionescomplecti,  uti  auream  Cher- 
sonesum,  ita  diciam  ab  auri  copia;  Sumatram 
el  Taprobanam  ,  Pegu  ,  Ceylam  ,  aliasque  Indiae 
Orientalis  regiones  auriferaccs.  Ila  Sanchez,  Se- 
rarius.Salianus,  GasparVarerius,  lib.  deOphir. 
Josephus  Acosta,lib.  1.  denaluranoviorbis,  c.  13 
et  14.  Favent  Josephus  ,  Hesychins,  Theodor. 
Procop.  et  S.  Hier.  Epist.  1^0  ad  Principiam  , 
qui  Ophir  dictum  asseril  ab  0/j/ar  Glio  Heber, 
Oen.  10.  V.  29. 


M  HI.  REGUM.  Cap.  IX.  527 

Probatur  primo,  ((uia  haec  classis  solvebatex 
Asiongaber  siiain  mari  Rubro,  sivein  sinu  Ara- 
bico  :  ex  hoc  autcm  facilis,  directa  et  vicina  est 
navigatio  per  i)romontoriuni  Comorinense  in 
Sumairam  et  Taprobanam,  utpole  direcle  ei  ob- 
jaceniem  ,  ut  patet  ex  tabulis  cosmographicis; 
longissima  vero,  et  plane  periculosa  et  anfrac- 
luosa  fuisset  navigaiio  ex  mari  Rubro  in  Peru  : 
oportuisset  enim  vel  per  Orientem  gyrare  lotam 
Indiam  Orientalem,  Malacam,  Japoncs  etSinas, 
ibique  rellectere  iter  in  Americam  :  vel  certe 
per  Occidentemcircumnavigare  promontorium 
Bonae-Spei  toiamque  Africam  ac  Oceanum  vas- 
tissimum  ;  iude  per  Brasiliam,  Palagones,  Chili 
et  frelum  Magellanicum  tendere  in  Peru  : 
longe  autem  facilior  et  vicinior  in  Peru  fuis- 
set  navigatio  ex  Joppe  et  Tyro,  puta  ex  mari 
Mediterraneo,  uti  hodie  est  ex  Hispali  in  His- 
pania. 

Secundo,  quia  tunc  incognitus  eratususmag- 
netis:quare  suos  cursus  navigantes  metieban- 
tur  polo  el  stellis  polaribus  :  unde  littora  vicina 
legebant,  nec  audebant  transire  Gades  (  ubi 
Hercules  suas  columnas,  quasi  navigationis  ter- 
minum  ,  quem  nemo  transire  auderet,  fixit) 
multo  minus  lineam  aequinoctialem.  HincGades 
habitae  sunt  exlremus  terrae  lerminus,  ipsis 
etiam  Tyriis,  uli  testatur  Strabo,  lib.  3.  Diodor. 
lib.  5,  Paterculus,  lib.  1.  Cnde  vetus  Proverbium: 
AdGades.  Apud  Petr.  Apianum  1.  Anliq.  exsiat 
hoc  Gadibus  monumentum  :  Ileliodorus  insanus 
Carthaginensis  ad  extremum  orbis  sarcopliago 
testamento,  me  hic  condi  Jussi,  ut  viderem  si  quis 
me  unquam  insanior ,  ad  me  visendum  ad  hac  us- 
que  loca  penetraverit. 

Tertio,  si  India  Occidentalis  ,  et  navigalio  in 
eam  a  Salomone  fuissel  reperla  et  trila,  utique 
mansisselejusmemoriaetcontinuatio:aurienim 
cupido  ad  eam  omnes  excilasset.  Jam  auiem 
nullaejus  exstatmemoria,  imo  ante  Americum 
Vespucium  (unde  dicta  est  America)  terra  illa 
ab  omnibus  liabita  fuitut  nova  et  incognita.  Ac- 
cedit,  quod  ex  sinu  Arabico  sive  mari  Rubro  , 
crebra  tum  erat  Tyriorum  aliorumqne  in  In- 
diam  Orienialem  navigatio  ,  uli  ex  priscis  auc- 
toribus  ostendit  Pineda. 

Quarlo,  quia  Sumatra,  Taprobana  et  loca  vi- 
cina  abundant  auro  praestanli ,  gemmis  ,  lignis 
thyinis,  ehore,  aliisque  rebus  preliosis  quae  in 
Ophir  et  Tharsis  esse  dicuntur  cap.  10.  v.  11  et 
22.  cum  Peru  careat  lignisthyinis,  simiis,  pavo- 
nibus ,  ebore  et  elephantis,  tesle  Josepho  Acosta 
loco  citato,  qui  in  Peru  vixit  per  15  annos.  Ac- 
cedit,  quod  Maffaeus,  lib.  16.  hist.  Indic.  scribat 
Pegusios  ex  majorum  tradilione  stirpem  suam 
referre  adjudaeosexsules,  aSalomonedamnatos 
ad  aurifodinas  Ophirinas,  missosque  adauruni 
in  Peru  locisque  vicinis  effodiendum.  Porro  ab 
Ophir  aurum  praestans  vocatur  Ophirisium  ,  in- 
deque  obrizum,  ait  S.  Hieron.  loco  cilato. 

Quinto,  Ophir  dicta  est  ab  Ophir  filio  Jec- 
tam  ,  utnepoie  Heber.  Porro  fraler  Ophir  dic- 
tus  est  Hevila,  amboque  incoluerunt  Indiae  el 
plagae  Orientalis  regiones  ad  Gangem  fluvium» 
qu.'e  ipsorum  nominibus  appellata;,  fuere  auriet 
gemmarum  feracissima^ 

Hinc  patet  responsio  ad  argumenta  prioris 
scnienliae.  Adde  ,  Ophir  nomine  suo  tam  ad 
Peru  alludere  quiim  ad  Africam  ,  quasi  Africa 
sitOphirica,  sive  Africa.  Nam  in  Ophir  prima 
litlera  est  Aleph,  quae  esl  in  Africa.  Unde  Sep- 


528 


COMMENTARI/V  IN  LIBRUM  III.  nEGUM.  Cip.  X. 


mag.  elJosepli.  pro  Opliir  verlunt,  Sopliir  vel 
Sofira,  quam  noiinuUi  pulanl  esse  Sofalaui,  qute 
est  Africse  regio,  per  quam  e  mari  Rul)ro  ve- 
nientes  navigant  in  Sumalram  cueteramque  In- 
diam  Orientalem.  De  auro  Peraaim  dicam  2. 
Paral.  3.  7.  Dcnique  nomen  Peru  fuit  incogni- 
tum,  imo  eliamnum  Peruanis  ignotum  est : 
Hispani  enim  nuper  illud  isli  regioni  indide- 
runt  a  tlumine  quodamibidem  silo,cui  nomen 
est  Peru,  teste  Acosla  et  aliis. 

Denique  cur  Salomon  rex  sapientissimus,  re- 
lictis  opijjus  Indiae  Orientalis  sibi  vicinse,  iisque 
prasslantissimis,  quoesivissei  eas  in  India  Occi- 
dentali  remotissima,  ubi  navigatio  erat  pericu- 
losissima;  si  quis  tamen  omnino  velit  Opbiresse 


Peru,  dicat  parlem  iiiijus  classis  navigasse  in 
Peru,  aliamin  Sumalram  et  Indiam  Orienlalem, 
sicut  nunc  ex  divisione  Ponlificis  AlexandriVI. 
Lusitani  navigant  in  IndiamOrientalem,  Hispani 
eis  vicini  in  Occidentalem.  Plura  de  Ophir 
vide  apud  Pinedam,  lib.  tx.  de  Rebus  Salomonis 
cap.  16. 

AURUMQUADRIiyGENTORUMVIGINTITALENTORUM,] 

supplet  lib.  2.  Paralip.  cap.  8.  18.  more  suo  , 
numeratque  ^50  talenta.  Mystice,  Salomon  hac 
navigatione  repraesentavit ,  imo  viam  aperuit 
Hispanis  etLusitanis  in  Indiam,  tum  ut  aurum  , 
lum  potius  ut  Indorum  animas  omni  auro  pre- 
tiosiores  Ghrislo  qui  verus  est  Salomon,  acqui- 
reret. 


CAPUT  DECIMUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

KeGINA  SaBA  VLSIT  SaLOMONEM  ,  EJUSQUE  SAPIENTIAM  ET  MAGNIFfCENTIAM  ADMIRATUR. 
MOX  V.  14.  RECENSENTUR  SaLOMONIS  ANNUI  REDDITUS  ET  OPES  ;  AC  V.  18.  TIIRONUS 
EBURNEUS,  V.  22.   CLASSIS  IN  ThARSIS,  ATQUE  V.  26.   EQUITES  ET  EQUITATUS. 


1.  i«£teft5;pra3j  c..,;^?^» ED  ct  Regina  Saba,  audita  fama  Salomonis  in  nomine  Domini ,  venit  ten- 

tare  ciim  in  aenigraatibiis.  2.  Et  iugressa  Jeriisalem  raulto  cura  comitatu  , 
et  divitiis,  camelis  portantibusaromata,  et  aiirum  infinitum  nimis,  et  gem- 
mas  pretiosas  ,  venit  ad  regera  Salomonera  ,  et  locuta  est  ei  iiniversa  quae 
habebat  in  corde  suo.  3.  Etdocuit  eam  Saloraon  orania  verba  quae  propo- 
suerat  :  non  fuit  sermo  qui  regera  possct  latere ,  et  non  respondcret  ei. 
4.  Videns  autera  regina  Saba  omnera  sapienliara  Salomonis ,  et  dorauni 
quara  eedificaverat  ,  5.  et  cibos  mensse  ejus ,  ethabitacula  servorum  ,  et  ordines  ministrantiura  , 
vestesque  eorum  ,  et  pincernas,  et  holocausta  quse  ofTerebat  in  dorao  Doraini  ;  non  habebat 
ultra  spintura.  6.  Dixitque  ad  regem  :  Verus  est  sermo  quem  audivi  in  terra  raea ,  7.  supcr 
sermonibus  tuis  et  super  sapientia  tua  :  et  non  credebam  narrantibns  mihi ,  donec  ipsa  veni ,  et 
vidi  oculis  raeis ,  et  probavi  quod  media  pars  mihi  nuntiala  non  fuerit  :  major  est  sapientia  et 
opera  tua,  quara  ruraor  quera  audivi.  8.  Beati  viri  tui,et  beati  servi  tui ,  qui  stant  corain  te 
seniper ,  et  audiunt  sapientiam  tuam.  9.  Sit  Dominus  Deus  tuus  benedictus,  cui  complacuisti  , 
etposuit  te  super  thronura  Israel,  eo  quod  dilexeril  Dominus  Israel  in  sempiternum,  etconsti- 
tuit  te  regera,  ut  faceresjudiciura  et  juslitiara.  10.  Dedit  ergo  regi  centum  viginti  talenta  auri , 
et  aromala  multa  nimis,  et  geraraas  pretiosas  :  non  sunt  allala  ultra  aromala  fam  multa  ,  quam 
ea  quse  dedit  regina  Saba  regi  Saloraoni.  1  I .  (Sed  et  classis  Hiram ,  quse  porlabat  aurum  de 
Ophir,  attulit  ex  Ophir  ligna  thyina  multa  nimis  ,  et  gemraas  pretiosas.  12.  Fecitqne  rex  de 
hgnis  tliyinis  fulcra  dorausDoraini,  ctdo.mus  regiae,  et  cytharas  lyrasque  cantoribus :  non  sunt 
allata  hujuscemodi  ligna  thyina  neque  visa  usque  in  prsesentem  diem).  1 3.  Rex  autem  Salomon 
dedit  reginae  Saba  orania  quae  voluit  et  petivit  ab  eo  :  exceptis  his  qu?e  uUro  obtulerat  ei  munere 
regio.  Quae  reversa  est ,  et  abiit  in  terram  suara  cura  servis  suis.  14,  Erat  autem  pondus  auri  ^ 
quod  afTerebatur  Salomoni  per  annos  singiilos,  sexcentorum  sexaginta  sex  talentorura  auri  : 
15.  excepto  eo  quod  aflerebant  viri  qui  super  vectigalia  erant ,  et  negotiatores  universique 
scruta  vendentes,  et  oranes  reges  Arabise,  diicesque  terrae.  16.  Fecit  quotjue  rex  Salomon  du- 
centa  scula  de  auro  purissimo,  sexcentos  auri  siclos  dedit  in  laminas  scuti  unius.  17.  Et  trc- 
cenlas  peltas  ex  auro  probato  :  (recentae  niinae  auii  unara  peltam  vestiebant  :  posuitque  eas  rex 
in  domo  saltus  Libani.  18.  Feclt  etiara  rex  Saloraon  thronura  de  ebore  grandera  :  et  vestivit 
eum  auro  fulvo  nimis.  19.  Qui  habebat  sex  gradus  :  etsuraraitas  Ihroni  rotunda  erat  in  parlc 
posleiiori :  et  duae  manus  hinc  atque  inde  tenentes  sedile  :  et  duo  leones  stabant  juxta  manus 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  X.  529 

slngiilas.  20.  Et  iluodecim  leiuiculi  stantes  super  sex  gradus  liinc  atque  inde  :  non  est  factum 
tale  opus  in  universis  regnis.  21 .  Sed  et  omnia  vasa,  quibus  potabat  rex  Salomon,  erant  aurea  : 
et  univcrsa  supellex  domus  saltus  Libani  de  auro  purissimo  :  non  erat  argentum  ,  nec  alicujus 
pretii  putabatur  in  diebus  Salomonis ;  22.  quia  classis  regis  per  mare  cum  classc  Hiram  semel 
per  tres  annos  ibat  in  Tharsis,  deferens  inde  aurum  ,  et  argcntum,  et  dentes  elephantorum  ,  et 
simias,  etpavos.  23.  Magnificatus  est  ergo  rex  Salomon  super  omnes  regesterrae,  divitiis  et 
sapientia.  24.  Et  universa  terra  desiderabat  vultum  Salomonis,  ut  audiret  sapienliam  ejiis,  quam 
dederatDeus  in  corde  ejus.  25.  Et  singuli  deferebant  ei  munera,  vasa  argentea  et  aurea,  ves- 
tes ,  etarma  bellica,  aromata  quoque,  et  equos  et  mulos  ,  per  annos  singulos.  26.  Congrega- 
vitque  Salomon  currus  et  equites,  et  facti  sunt  ei  niille  quadringeiiti  currus ,  et  duodecim  millia 
equitum  :  et  disposuit  eos  per  civitates  munitas,  et  cum  rege  in  Jerusalem.  27.  Fecitque  ut 
tanta  csset  abundantia  argenli  in  Jerusalem,  quanta  et  lapidum  :  et  cedrorum  prcebuit  multitu- 
dinem,  quasi  sicomoros  quse  nascuntur  in  campestribus.  28.  Et  educebantur  equi  Salomoni  de 
yEgypto  ,  et  de  Coa.  29.  Negotiatores  enim  regis  emebant  de  Coa,  et  statuto  pretio  perduce- 
bant.  30.  Egrediebatur  autem  quadriga  ex  iEgypto  sexcentis  siclis  argenti ,  et  equus  centum 
quinquaginta.  Atque  in  hunc  modum  cuncti  reges  Hethaeorum  et  Syriae  equos  venumdabant. 


1.  Sedet  regina.  Saba,  audita  fama  Salomonis 
i>"  NOMiNE  DoMiM  ( lioc  est,  audita  lama  de  niira 
Salonionis  sapientia  illi  a  Deoindila,  dequeejus 
stupendis  fabricis  et  operibus  quse  faciebat  m 
nomine  ,  id  est,  ope  et  virlute  Dominl :  nam  t6  in 
nomine  Domini,  referendum  ad  fama,  non  ad 
venit ,  ut  patet  ex  Hebraeo),  venit  tentare  eum 
i.\  /EMGMATiBUs,  ]  ut  pcv  senigmata  obscura  et 
intricata  probarel  ejus  sapieniiam. 

Quaeres:  Cujus  erat,  etex  qua  regione  venit 
haec  regina  ? 

Nota  :  Ex  S.  Hieron.  in  Tradit.  in  Genes.  du- 
plex  est  Saba;  una  est  civiias  Arabicnc  Felicis ,  et 
tum  scribilur  per  lilleram  scliin,  unde  ejus  inco- 
lae  dicti  sunt  SabcBi  (juxta  illud: 

India  miuitebur  ,  molles  sua  thura  Sabaei  )  , 

i  Saba  filioRegma  ejus  fundatore,  Genes.  10.  7. 
Altera  Saba  est  in  jEihiopia  ,  quee  scribitur  per 
lilleram  samecli,  vel  ei  sequipollentcm  sin,  fim- 
data  ct  appellala  h  Saba  filio  Cluis,  Genes.  10. 
v.  7.  ex  quo  orli  videnturAbyssini,  quortini  rex 
cst  Preto-Joannes.  H.Tcfuit  jEliiiopiae  motropo- 
lis,  et  poslea  a  Cambyse  nomine  sororis  suae 
vocata  est  Meroe  ,  tesie  Josepho  ,  lib.  2.  Anliq. 
cap.  10.  etStrabone,  lib.  IG  el  17.  Utriusqiie  fit 
menlio  Psalm.  71.  v.  10.  Reges  Arahum  et  Saba 
dona  adducent.  Hebr,  enim  est  i?efi-^5  N,ltJ  Saba, 
id  est  Arabiae  )  Gi  >\1D  Seba  (id  est  ;Elhio- 
piae)  dona  ojferent. 

Jamnonnullicensent  reginam  hancvenisseex 
Saba,  quaj  est  in  ArabiaFelice;  haec  enimabun- 
dat  thure  ei  aromalibus  ;  et  quia  Saba  hic  scri- 
bitur  per  schin.  Ita  censent  Cajelanus,  Eugubi- 
nus  ,  Pererius,  Gagneius,  Baronius,  Suarez,  et 
alii  quoscital  et  sequiturPineda,  lib.  5.  de  Rebus 
Salomonis,  cap.  l^.  num.  5  et  6. 

Alii  vero  passim  censent  reginam  hanc '.ve'- 
nisse  ex  Saba,  quae  esl  in  yEthiopia. 

Probant  primo,  quia  reginahsec  venit  exfini- 
bus  lerrae,  ut  ait  Christus  Maiih.  12.  v.  ^2.  Ergo 
non  venit  ex  Arabia  ,  haec  enim  vicina  est  Ju- 
daeae  ;  sed  ex  yEthiopia  quae  longissime  ab  ea  dis- 
lat.  Secundo ,  quia  iEthiopia  prae  Arabia  auro 
abundat,  aliudque  nihil  fers  quam  aurummer- 
catui  exponit,  ait  Genebr.  in  Psalm.  71.  Eadeni 
ihurifera  et  aromatica  esi.  Terlio,  quOd  in 
-<Ethiopia  feminse  dominari  soleanl  ;  unde  ejus 

COR>EI..    A    EAPIDE.     TOM.    II. 


reginae  communi  nomine  vocabanlur  Candaces  , 
ut  patetAct.  8.  ctexPliuio,  1.  6.  29.  Quarto,  quod 
illa  sit  apud  iEihiopcs  ,  sive  Abyssinos  ,  conti- 
nua  et  constans  traditio  de  qua  mox  plura.  Rur- 
snm,  quod  regina  liaec  i\  Cliristo  vocetur  regina 
Ausiri.  yEtliiopia  auleni  Judaeaeest  ad  Austrum, 
cum  Arabia  polius  sit  ei  ad  Orienlem.  Adhaec  , 
cum  vocaturreg-ma  Aastri,  videlur  lalissime  per 
totam  quasi  Meridionalem  plagani  regnasse  , 
qualis  est  vasta  .Elhiopia,  non  parva  Arabia. 
Quinio,  quia  ab  hac  Regina  iEthiopes  accepe- 
runt  Circumcisionem  a  Salonione,  ac  cognitio- 
nem  S.  Script.  cultumqueveri  Dei  Israelis;  unde 
Eunuchus  Candacis  reginae  ^thiopum  in  curru 
veniens  Hierosolymam  Deum  adoraturus,  lege- 
batlsaiam  Prophetam,  quando  adeuni  accessit 
Philippus,  eumquein  fideChristi  instruxit.  Act. 
8.  Hic  cnim  primuse  Gentibus  factusesl  Chris- 
lianus,  el  Ghristi  fidem  in  /Ethiopia  propagavit. 
Unde  de  eo  cecinit  Psaltes  •.Mthiopia  prceveniet 
manus  ejas  Deo,  Psal.  67.  32.  Atque  hujus  rei  ly- 
pus  fuit  h;ec  regina  :  sicut  enini  ipsa  prima  ev 
longinqua  regione  venit  ad  Salomonem  ut  ejus 
sapieniiam  audiret ;  sic  et  yElhiopia  prima  venit 
ad  Christi  fidem  et  cultum.  Iia  censent  hoc  loco 
Josephus,  Rabanus  ,  Abulensis  ,  Hugo,  Dion. 
item  Maldon.  Toletus,  Jans.  Baradius  ,  Franc. 
Lucas  in  Mallh.  12.  S.  Hier.  in  Isaiae  ^3.  Orig. 
hom.  2.  inCaniic.  S.  Aug.  serm.  152.  de  Temp. 
ait,  venisse  ii  parlibus  Mlhiopice ,  Nazianz.  oral. 
AO,  appeIlansij;/«op«m/?(?g-»umi;Nyssenus,hom. 
7.  in  Cantica,  vocans^</uop/55am,  dicensqueeam 
transmisisse  magnum  quod  inlercedebat  spatium, 
ut  ad  Salomonem  accederet. 

Dices:  Saba  hlc  scribitur  per  schin;  ergo  notat 
cam  quae  est  in  Arabia.  Resp.  Rabbinos  male  hlc 
posuissc  punctum  in  dextro  cornu  ,  iiaque  fe- 
cisse  schin ,  cum  ponendum  esset  in  sinistro , 
legendumqucim. 

Porro,  Regina  haec  ^  Josopho  vocatur  Nicaule, 
a  Rabbinis  inlibro  Juchasin  Nicolaa,  a  Damiano 
Goes  in  legatione  jElhiopica,  Maqueda.  Addit 
Joscphus  ab  hac  regina  fuisse  in  Judaeam  pri- 
miim  allaiam  opobalsami  radicem,  quod  ta- 
men  verisimile  haud  videri  alibi  dicclur.  Addit 
Glycas  cam  fuisse  Sibyllam,  et  de  dignoscendis 
puellorumel  puellarumfaciebus  aenigmapropo- 


suisse. 


67 


530 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUAI.  Cap.  X. 


-Fabulaniiir  nonmillireginamhanc  prtTclixissc 
in  Cedroncsuspontlcncliim  (ChrisUini)  tjuiSalo- 
mone  forct  sapicniior.  Vidc  Grclscrum^  lib.  1.  tlc 
Cruc(^  ,  cap.  d. 

Causa  advcnlus  ejus  fuil,  ut  audiret  discerel- 
que  sapicnliam  Salomonis,  utait  Chrislus  Malt. 
12.  V.  42.  Hinc  sapicnterS.  Bernard.  scribcns  ad 
Hierosolymse  rcginam,  epist.  189.  ipsi  reginam 
lianc  imilandam  proponh  :  Rcgina  Jttsb-i,  ait, 
venit  attdire  sapienlium  Salomonis ,  ut  regi  disce- 
rel  et  sic  regeret  ;  alioqui  bene  non  regis,  si  bene 
non  regcris.  Undc  Cassiodor.  lib.  10.  Epist.  ult. 
AmalcsYcnlham  (id  est  ccjeli  filiam)  Gothorum 
reginam  ,  sapienlia  ct  pietate  insigncm,  com- 
parat  cum  regina  Saba. 

Allcgor.  Sicut  rcgina  Saba  ex  vEthiopia  venit 
ad  Salomonem ,  ut  ab  eo  disccret  sapicntiam  ; 
sic  Ecclesia  e  Genlibus  vcnit  ad  Clirislum  ,  ul 
liaurirct  scienliam  salulis.  Ila  Encherius,  Angc- 
lonnis  ,  Bcda  ct  S.  Bcrnard.  scrm.  22.  in  Cantic. 
S.  Ambros.  lib.  2.  Ofiic.  cap.  10.  S.  Grcgorius  iii 
Psal.  7.  pcenit.  vcrs.  7.  Prospcr.  lib.  2.  dc  Prne- 
dici.  c.  27.  Idem  satis  insinuat  Christus  dicens 
Matth.  12.  liegina  Atislri  venit  a  finibus  terrce 
attdire  sapienliam  Salomonis  ;  ct  ccce  pliis  (itiam 
Salomon  hic.  Vidc  proe  creicris  Euchcrium  ,  lib. 
0.  in  libros  Rtgum  antc  finem.  Imo  Hcbrsei  in 
Berescii  Rabba,  id  est,  in  Gcnesi  magna,  ad  ilhid 
cap.  25.  6.  Emisil  cos  ad  Oricntalem  plagam  , 
ccnsent  reginam  hanc  venissead  Salomonem  , 
00  quOd,  cx  fama  tanlae  sapienli;c  et  virtutum 
cjusdcm,  suspicaretur  ipsiunessc  Messiamsive 
Glirislum,  idque  significarc  to  in  nomine  Deive- 
nitfdlc.  Ita  relert  Galatinus,  lib.  8.  cap.  3. 

5.  NON  lUBEBAT  UI.TRA   SPIRITUM,   ]  Q.  d.   Extra 

sc  raplacst  pra3  admirationc  et  stupore,  aitVa- 
tabl.  Allegor.  S.  Grcg.  in  psal.  7.  pcen.  v.  7.  pcr 
rcginam  hanc  accipiens  Ecclcsiam  :  Elecloram 
Ecclesia,  inquit,  dcGentibus  congregala,  cognita 
Christi  gralia  et  Evangelicce  doctrince  inventis  ma- 
gislris ,  abjeclo  superbicc  spirilii,  omnique  elatio- 
nis  fastu  deposito,  didicit  de  seipsa  difjidere,  ct  in 
regis  sui  miscricordia  magnasperarc. 

8.  BEATI  VIPxI  tui,  f.t  beati  servi  tci,  quistant 

CORAM  TE  SEMPERj  ET    AUDIUiVT  SAPIENTIAM  TUAM,] 

Id  vcrius  cst  in  Chrislo  Salomonis  aniiiypo,  uii 
docet  ipsc  Lucae  11.  v.  31.  Anagog.  id  vcrissi- 
mum  erit  in  coelo,  ubl  videbimus  Deum  deorum 
in  Sion  ,  et  non  habebimus  tdlra  spirittim  prae  ad- 
mirationc  gloriae  ,  quam  oculus  non  vidit,  nccau- 
ris  audivit ,  nec  in  cor  hominis  ascendit.  Ita  An- 
gelom.  Etrevera,  aitEuchcr.  idqiiod  parat  Dcus 
diligentibus  se,  ftde  non  comprehenditur,  spe  non 
attingitttr,  caritatenon  capittir,desideria  et  vota 
transgrediltir ;  acquiri  potcst,  cestimari  non  po- 
test.  Fidcbit  homo  merita  sua  insttspicabiii  retri- 
bulioniim  largitate  succrcscere ,  habebit  de  per- 
teplione  fructum,  non  habcbit  de  salietate  fasti- 
dium. 

11.  Attulit  ex  Ornm  eigna  tiiyina.  ]  Hebr. 
almugim,  vel  algumim,  dc  quibns  dixi  Apoc  10. 
12.  Chald.  vcrlit  :  ligna  coraiiorum,  qu?e  snb 
aquis  specicm  habcnt  ligni  tanquain  fruticcs, 
scd  cum  ad  aercm  cdncuntur,  durcscunt  in  la- 
pidem.  Vatabl.  verlit  :  ligniim  Brasiliciim  ;  t\]u  , 
Ebenum  ;  Scpl.  vertunt :  iziyey.-^Tx,  id  est ,  dolata. 
Angdomus  :  Thyina  ligna,  ait,  sant  impulribiiia 
el  spinosa  in  simiiiludinem  alboe  spince.  Noster  el 
Scptuag.  /;ni(?rt  vcrtunt,  2.  Paral.  2.8.  HicNoslcr 
verlii  thyina,  quia  ha3C  ignota  ligna  quee  Hebr. 
vocaniura/»i«g-(3n,  similia  craul  ligniscx  thyia, 


arbore  de  qua  sic  scribit  Plinius  lib.  5.  IG.  Theo- 
plirastus ,  qui  primus  a  Magni  Aiexandri  cetute 
scribit  qtioi  circa  urbis  Romce  quadringentesimum 
qiiadragcsimum  gesta  siint  anniini,  magnamjam 
huic  arbori  honorem  iribtdt ,  memoratas  refe- 
rens  ex  ca  templorum  veterum  contignationes. 
Transversas  inielligit  trabes,  qualia  ctiam  ful- 
cra  domus  Domini  explicanlur;  cx  quo  valde 
proceram  fuissc  arborcm  liquel.  Addilque</Hawi- 
dumque  immortalitatem  materice  in  rectis  contra 
vilia  omnia  incorruptie.  Radice  nildl  crispius,  nec 
aLiiinde preliosiora  opera.  Ita  Plinius  exThcophr. 
Undc  recte  coUigas  instrumcnla  musica  ex  hac 
arborc  confecta.  Thcophrastus  autem  ipse  ait 
hanc  arborcm  in  iEgyplo  nasci  circa  Ainmonis 
dclubrum,  ct  in  Cyrcnaea  regione,  cupresso  si- 
milem  ramis  elfohis,  el  trunco,et  fructUj  maxi- 
me  vcro  sicut  cupressum  sylvcstrem.  ItaTheo- 
phr.  lib.  6.  cap.  5. 

Porro  2.  Paralip.  2.  8.  adduntur  a  Nostro  et 
Scpluag.  iigna  arceuthina  ,  id  esl  juniperina; 
reccnliores  abiegna:  yjTilftero^;  enim  est  abies ; 
quia  Hcbraea  nomina  muUis  rcbus  competunt , 
pluresciue  rcs  significant. 

12.  Fecitque  rex  ue  lignis  thyinis  fclcrado- 
Mus  DoMiNi.  ]  Pcr  fulcra  intellige  trabes.  Addi- 
lur  2.  Paralip.  9.  11.  cx  iisdem  thyinis  Salomo- 
nem  fecissc  gradus  in  domo  Domini. 

13.  Qii/E  REVEiiSA  EST.  ]  Postquam  omnia  Salo- 
nionis  facta  dictaque  luslrasset,  ideoqucmultos 
mcnses,  vel  annum,  ut  volunt  nonnulli,  cum  eo 
mansit ;  familiariter  et  crebro  cum  eo  agens 
et  coIIoc|ucns,  imo,  ul  muUi  tradunt,  ex  eo  con- 
cipiens  filium.  Adeo  enim  indubitaium  est  apud 
yEtliiopes ,  quod  eorum  Imperatorcs  origincm 
rtucanla  Salomone,  ct  regina  Saba  ,  ut  res  sit 
apud  eos  sine  controvcrsia,  de  qua  omnes  eo- 
rumlibri  plcni  inveniuntur.  Etproplcrca  Impc- 
raiorcs  corum  Israeiitce  dicunlur,  coquc  no- 
mine  glorianlur.  Et  ne  aUquando  rcgnum  ad 
alios  haereditale  pervenire  possit,  in  monio 
Giiixen-Amba  asservari  solenifiliilmperalorum, 
ul,  deficicnte  prole  mascula  quae  Imperatori 
praesenti  succedat,  indc  Impcratorem  accipere 
possint. 

Hisloriam  vcro  reginos  Saba  ,  et  qua  ralione 
prolem  susceperit  a  Salomone,  ita  narrant  anli- 
qnissimi  libri,  qui  in  Ecclesia  Agsum  asser- 
vantur.  Narraverat  mercalor  quidam  Tamarin 
nominc,  rcversus  ab  Hierosolymis,reginae  Saba 
quam  viderat  et  audierat  Salomonis  gloriam  et 
sapienliam:  illa  vero  lanlo  regcm  visendi  stu- 
dio  cxarsit,  ut  stalim  de  capessenda  via  agere 
coeperil,  tandemque  palriam  ac  regnum  relin- 
quens,  Hierosolymam  profecta  est  magno  suo- 
rum  procerum  comitaiu  et  pompa  vere  regia 
stipata,  adeo  ut  vel  in  ipsis  Hierosolymis  admi- 
rationi  fuerit.  Ibi  a  Salomone  magnificentissime 
excepla  ,  el  post  septem  menses  edocta  jam  de 
vcrouniusDci  cultu,  et  deiisomnibus  quaescire 
optaral,  cum  regrcssum  ad  palriam  et  regnum 
pararet,  aSalomoncad  ccenam  laulissimam  in- 
vitala  in  ejus  palatio  pernoctavit,  cl  a  Salomo- 
ne  prolem  concepit,  quam  postea  transacii.^ 
novem  mensibiis  et  quinque  die])us  in  luccm 
ctUdll  ,  cum  jam  regni  sui  fines  ingrede- 
retur. 

FiUus  ex  ea  natus  in  libris  qui  asscrvantur  in 
Ecclcsia  Agsum  plura  habel  nomina,  nimirum 
Bainelehequem  ,  Ebnaaiehaquem  ,  Efmchaqaem  , 
Mcnilchcc ,  quod  ullimuni  nomcn  frequcniiui 


COMIUENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM 

aiuHliir  vulgo  inier  ^iliiopes.  El  klem  valcl  in     Preto  Janes, 
linsiia   anliqua  alque,  asshnilatar  itli :  reiiqua 


Cap.  X  651 

siv«  Abyssinus  Imperator  ,   lios 


nomina  idem  vaienl  ac,  filias  sapiends.  Is  gian- 
diorfaclus  nialrem  de  palre  suo  Stepius  inter- 
rogavit,  tandemque  annum  22  agens  recognila, 
ab  ea  prccibus  impetravit  ad  Salomonem  eundi 
facuilalem,  ductiisque  i»  mercatore  ilio  Tama- 
rin  ,  cum  magno  comitatu  el  apparatu  Hiero- 
solymam  pervenit,  ibiqueapalreexceplus,cog- 
nitus  cst  esse  ejus  filius. 

Cum  ad  matrem  redire  vellet,  jussil  eum  Sa- 
iomon  in  regem  ^Etliiopiae  solilis  insignibusrile 
inaugurari,  ac  proinde  introductus  in  templum 
per  Sadocet  Joas  sacerdotes,  unctusque  estma- 
nupropria  filii  principis  Salomonis,  vocatusque 
fuit  David  nomine  avi  sui;  et  acclamante  uni- 
verso  populo  :  Vivatrex,  ductusest  percivitalem 
mula  regia  vectus.  Post  baec  discessit  ad  ma- 
irem,  cumulalus  muneribus  a  patre  acceptis, 
secumque  niiiim  sacerdolis  Sadoc,  Zacbariam 
nomine,  diixit :  in  domum  suam  introduxit  ea 
omnia  olficia,  quas  in  domo  Salomonis  in  iisu 
erant,  quorum  aliqua  ii  Impcratores  adliuc  re- 
linent. 

Fingunt /Etbiopcs  secum  asporlasse  cum  Za- 
cbaria  pranlicto  ipsam  quoque  arcam  Domini , 
quam  ipsi  Sioneni  vocant  :  nisi  dicas  arcam 
aliam  similem  illi  Mosaicae  el  Salomonicae  fa- 
bricatam  ,  eique  daiam  fuisse. 

Exceptus  a  maire  in  regem  evectus  fuit,  et 
inde  mos  introducius  creandi  in  regem  filios 
rcgis  ,  cum  antea  non  nisi  virgines ,  quae  semper 
innuptae  remanserant ,  regiiice  creari  solerent, 
qualis  post  Cbristum  fuit  Candaces  regina,  Ac- 
lor.  8.  27. 

Haec  omnia  tradit  P.  Emmanuel  Paz  e  Socie- 
late  nostra  ,  qui  multos  annos  in  iEtbiopia 
vixit ,  adeoque  nuper  ejus  Imperaiorem  ad  or- 
ibodoxam  fidem  convertit,  in  Historia  yEtbio- 
piae  ,  quam  diligenter  el  exacle  conscripsit,  qui 
et  addit  reginam  Saba  natam  in  regno  Tigri  , 
quod  in  Abyssia  est  primarium  ,  eamque  vocari 
reginam  Meridiei.  Habui  bistoriam  banc  ejus 
raanu  scriplam  Romae  a  R.  P.  Assistente  Lusi- 
laniae. 

Eadem  traduntreruniiElbiopicnrum  bistorici, 

ut  Damianus  Goes  ,  Victorius  ,  Franc.  Alvarez, 

Barrius  ,  Abrabamus  Ortelius  ,  ac  Genebrar.  in 

Cbronol.  anno  mundi  3150,  et  IMaluenda  de  An- 

licbristo,  lib.  5.  cap.  13  ;  esto  illa  fabulosa  fcsti- 

ment  TbomasBozius,  lib.  21.  de  Signis  Ecclesias 

cap.  1.  et  Pineda  ,  lib.  5.  de  rebus  Salomonis, 

cap.  \h.  num.  /j6.  Fieri  poiest  ut  yElbiopes  bis- 

torinc  buic  plura  addiderint  fabulosa;  sedtamen 

rem  ipsam  scilicet  Abyssinos  Iniper.  oriundos 

esse  a  Salomone  et  regina  Saba  ,  lot  seculorum 

iraditionecontinua  apud/Etbiopesreceptamcer- 

lamque  ,  uli  mibi  Romae  asseruere  Abyssini  sa- 

cerdotes  ortbodoxi ,  durum  est  negare  ,  praeser- 

limcumSalomontrecentashabueritconcubinas, 

ct  seplingentas  uxores  ,  quibus  ,  si  una  b.xc  re- 

gina  Saba  inseratur  vel  addatur  ,  quid  eritin- 

commodi  ?  poiuit  enim  eam  uii  caeteras  uxorcm 

ducere  ,  ut  per  eam  ,  ejusque  et  suos  posteros 

lidem  cultumque  unius  veri  Dei  apud  yEtbiopes 

induceret  et  (irmaret ;  per  Hlium  enim  spurium 

id  rite  et  efTicacitcr  fieri  non  poteral.  F  avet  quod 

Imperatori  Abyssinae  pro  slemmatc  sit  leo  stans 

et  manu  tenens  erectam  cruccm  ;  leo  enim  fiiit 

«temma  Davidis  et  iribus  Juda,  Genes.  /i9.9.  crux 

cjl  stenmia  Cbristi  et  Cbrislianorum.  Denique 


sibi  usurpal  titulos  ,  quos  ex  priscis  iEtbiopum 
monumenlis  recenset  Orlelius  in  Tbeatro.ta- 
bula  G8  ,  sunlque  bi : 

DaviJ  supremus  meorum  regnorum  a  Deo  unice  dilectus, 

Coiumiia  fulei ,  orlus  ex  stirpe  Juda  , 

Filius  David  ,   tilius  Salomouis,  filius  columnse  Sionis  , 

Filius  CN.  seminc  Jacob 

Filius  Nahu  secundum  cariiem 

Filius  Sanctorum  Pelri  et  1'auli  secundum  graliam 

Iinperator  superioris  et  majoris  iEtliiopiaj, 

Et  ainplissimaruni  jurisdictionum  et  terranirn  ; 

Rex  Gu;c  ,   Caflates,   Fatigar  ,  Angotic  ,  Baru  , 

Baliguaiiza; ,  Adese  ,  Vanguai ,  Goiaraae  , 


lilius  magiius  Maria; 


Vagunci, 


Ubi  ^'ili  lonles  ,  Amarae  ,  Biguamedri  ,  Ambeae 
Tigremalion  ,   Sabaim  palria;  reginae  Sabae  , 
Barnagassi ;  et  domiiius  usque  in  Nubiam  , 
Quos  in  /Egyptum  extenditur. 

Denique  ii  Salomone  perreginam  Saba  Abyssin 
acceperunt  circumcisionem  aiiosque  Judaico» 
rilus  ,  quam  eliamimm  una  cum  naplisiuo 
usurpant. 

Favet  tempus  :  nam  venil  rcgina  Saba  a;l  Sa- 
lomonem  aiino  regni  ejus  ^i^i,  ul  patct  vorsulO; 
cum  3-alomon  jam  in  mulieres  pionus  ,  uxores 
sibi  multiplicaret  ,  ac  videret  reginam  banc  tot 
naturae  dolibus  inslruclam  ad  Jiidaismuni  con- 
versam  ,  oplare  illi  connubio  jungi  ,  ut  ex  eo 
prolem  bonoratam  ,  sapieniem  et  fidelem  con- 
ciperet  :  sicut  de  iila  Tbalestri  Ama/ontim  re- 
gina  scribiL  Justinus,!.  12.  occurrisse  Alexandro 
cum  tiecenlis  millibus  mulicrum  ,  vigiiUi  quin- 
tjue  di(;riim  inter  infestissimas  gcnles  itinere 
confecto  ,  ex  rege  liberos  qtiaesiltiram  ;  post 
triginta  igilur  dies  utero  pleno  discessissr. 

ii\.    Er.AT    AUTEM    PONnUS    AURI   ,     QUOD    AFFERF,- 

BATUR  Salomoni  (  cx  Opliir  ,  Tbarsis  et  alitinde 
quiun  ex  iributis  ,  b;ec  enim  mox  excipiuntur) 

PER  ANNOS  SINGULOS   SEXCt^^NTOUUM  SEXAGINTA  SEX 

TALENTORUM  Auui ,  ]  quae  faciuut  octo  milliones 
aureorum  coronalorum  Francicorum  ,  exceptis 
octo  eorunulem  miliibus  :  jam  octo  millioiies 
coronatorum  Franc.  faciunl  1k  million.  fioreno- 
rum  Belgicorum  ;  unus  enim  coronatus  Fran- 
cicus  valet  ires  lloreiios  Brabaiiticos  ,  sive  Bcl- 
gicos  ;  licel  enim  inilio  ex  Opbir  tantum  allala 
sinl  Salomoni  Zi20  talenla  ,  ut  dictum  est  cap.  9. 
28;  tamen  patilalim  cresceiite  cura  ,  et  ntimero 
fossorum  ,  plura  allata  fuere.  Imo  Vilalpan. 
tom.  2.  lib.  5.  cap.  ZjB.  ct  Pineda ,  lib.  ^.  caiK  C. 
in  fine  ,  censent  pro  immensis  sumptibtis  fabri- 
ce  templi  ,  palatiorum  et  urbium  Saloinonem 
Iriplicem  misisse  classem  ,  quarum  singulae 
leilio  quoqiie  anno  redirent  confeclo  cursii  ; 
singulis  lamen  annis  una  rediret,  et  primam 
quidem  classem  quadringenta  el  viginti  auri  ta- 
lenta  devexisse ,  alteram  quadringcnta  qiiin- 
quaginta  ,  tertiam  vero  crescente  boniinuni 
industria,  et  fossorum  multitudine,  auri  cupi- 
ditate  etiam  ,  sexcenta  et  plura  talenta  repor- 
tasse ,  uli  bic  dicilur  :  nam  Zi50  talentorum  se- 
cundsc  classis  menlio  est  2.  Paral.  8.  18;  sicut 
^20  talenla  prim.c  classi  assignaiUur  3.  Reg.  9. 
28.  Favel  Anastasius  Sinaita,  lib.  10.  Hexam.  di- 
cens  classem  Salomonis  singulis  annis  rediisse 
ex  Tbarsis. 

15.  EXCEPTO  EO  QUOD  AFFEREBANT  VIRl  QUI  SL'- 

PER  VECTiGALiA  ERANT  ,  ]Septuag.  Absque  tribatis 
snbditoram  et  mcrcatoram  ,  qui  negotiabantur. 
Hinc  palettribiitaetvecligalia  Salomonis  excludi 
a  sexcenlis   sexaginta  sex  tulenlis  jam  diclis  ; 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  111.  REGUM.  Cap.  X. 


532 

ideoque  illa  ei  nllata  fuisse  ex  Ophir  et  Thar- 
sis  ,  elc.  Ua  Salianus.  Porro  tribula  liaec  in- 
genlia  erani,  adeo  ul  proplerea  populus  contra 
Roboam  rebeiiarit ,  ut  aiidienius  cap.  12. 

Et  NEGOTiATonES,  ]  (|uos  Salomou  misit  ad 
emendum  et  comparandum  aurum  ,  vel  qui  par- 
lem  auri  a  se  comparali  Saiomoni  pendebant 
pro  tributo. 

Et  scruta  (  ila  legendum  cum  Roman.  non 
scula  ,  lUi  leguntLyran.  Abulens.  Hugo  et  alii ) 
VENDENTEs ,  ]  qui  scilicet  non  lanluni  res  vete- 
res  ,'  sed  et  novas  minuiim  per  ulnas  et  libras 
divendebant ,  quos  Galli  les  merciers ,  id  est 
merciarios  vocant  ,  qui  merces  quascumque 
parliculatim  distrahuni.  Hebr.  est  :  ex  negotia- 
tione  aromalarioram  ;  q.  d.  Salomon  ex  minimis 
eliam  mercibuselinstiioribus,  quales  sunt  aro- 
matarii  ,  colligebat  iributum.  Nam,  ul  aiebat 
Vespasian.  Imper.  lucrum  ex  qualibet  re  licet 
sordida  bene  olet ,  quia  dulcis  odor  lucri. 

Et  omnes  reges  Arabi;E  ducesque  teru/E,  ]  id 
esl ,  salra/ne  lerrarum,  ut  dicilur  2.  Paral.  9. 
\h.  Pula  principes  et  prsefecti  terrarum  Judc-eac 
vicinarum. 

Ex  liis  omnibus  palet  quantse  et  quiun  im- 
mensae  fuerint  opes  Salomonis  :  Deus  enim  in 
sinum  ejus  aurum  et  argentum  undequaque 
congerere  videbalur;  etipsesua  sapientia  milie 
modos  illud  congerendi  excogitabat.  Vide  Pine- 
dam ,  lib.  Zi.  de  Salomone  cap.  19.  et  Vilalpand. 
lom.  2.  lib,  5.  cap.  hh.  usque  ad  cap.  bh.  ubi  do- 
cct  Salomonis  opes  majores  fuisse  quam  fuerint 
Jmperatorum  Assyriorum,  Babyloniorum  ,  Me- 
dorum,  Graecorum  ,  Romanorum ,  caeierorum- 
que  omnium. 

Haec  munera  reges  obtulerunt  Salomoni  ol) 
cjus  divinam  sapieniiam  el  virtutem  ,  optantes 
ab  eo  instrui  el  dirigi ,  imo  se  et  sua  regna,  ait 
Severus  Sulpilius,  Salomoni  regenda  oilerebant; 
idque  satis  innuilur  versu23. 

Salomon  hic  fuit  typus  Christi ,  de  quo  cecinil 
DavidPsalm.  71.  9  ;  Coram  illo  proccdent  jEthio- 
pes.  Et  :  lieges  Tharsis  et  insutce  munera  offerenl; 
reges  Arabum  ct  Saba  dona  adducent.  Et  adora- 
hunt  eum  omnes  reges  terrce  ,  omnes  gentes  ser- 
vient  ei. 

16.  FecitquoquerexSalomonducenta  sccta,] 
lib.  2.  Paralip.  cap.  9.  vers.  15.  pro  scutis  po- 
nuntur  hasta  ,  sed  hastac  vocantur  scuta  acumi- 
iiata  instar  hastarum  ;  sic  etiamnum  suntcly- 
]iei  haslati  ,  id  est ,  umbonem  et  cuspidem  ha- 
l)enles  ,  tamque  valent  ad  protegendum  corpus, 
(|uam  adhostem  transfigendum.  Idipsum  osten- 
(iil  Vilalpandus  ,  pagina  527.  ex  Polybio  qui  ait 
umbone  posse  averti  vehementiores  hostium  ictus  ; 
til  ex  Suetonio,  qui  in  Julio  Caesare,  cap.  68.  ait 
eodem  posse  impelli  hostem  ,  imo  stemi ,  ut  ait 
Livius.  lib.  10.  Et  hoc  significatHebr.  r\2'J  tsinna 
a  radice  ?33f  tsanan,  id  est,  acuere  et  esse  acu- 
luvi.  Unde  Nosler  isinna  ,  nunc  verlit  scutuvi , 
nunc  hastam  ,  nunc  loricam ,  nunc  contum.  Sic 
ei  Septuag.  Vide  Pinedam,  iib.  5.  Salom.  cap.  6. 
num.  1. 

Sexcentos  auri  siclos  dedit  in  laminas  scuti 
UNius.]  Siclus  est  semuncia  ;  sexcenli  sicli  ergo 
sunt  sexcenla3  semunciae ,  quae  faciunt  libras  25. 
Quare  haec  scuta  aeque  ac  peltse  non  tam  ad 
bellandum  {  quis  enim  miles  cum  armis  ferret 
scutum  25  librarum  )  quam  ad  magnificentiam 
ei  osientalionem  fabricata  sunl.  Unde  ea  Salo- 
mon  reposuil  in  domo  sallus Libani ,  ul  sequiiur. 


17.  Trecentes  peltas.  ]  Scutum  esl  clypeus 
magnus  totum  pene  legens  hominem  ;  peliaei>i 
clypeus  l)revior,  habens  formam  luna3  corni- 
culalK.  Unde  Virgil.  1.  ^Eneid.  : 


Ducit  Amazouidum  lunatis  agraiua  peltis. 
TRECENTyE  MIN^  AURI  UNAM  PELTAM  VESTIEBANT.] 

Mina  Hebriea  conlinel  60  siclos,  id  est  30  un- 
cias  ,  pula  dtias  libras  cum  media  :  Trecentai 
viince  auri  ergo  faciunt  libras  750. 

Verum  quia  hoc  pondus  iu  pe!ta  videtur  enor- 
mc,  liinc  nonnulli  per  minani  hic  inlelligunt 
siclum  ,  cujus  menlio  facta  est  v.  praeced.  nam 
hoc  versu  "in  Hebr.  similis  prorsus  est  sermo  ; 
sicut  enim  ibi  dixit  quodlibet  scutum  fuisse  sex- 
centorum  aureorum  ,  scilicet  siclorum  ( pondus 
cnim  sicli  apud  Hebraeos  erat  usitatissimum  )  , 
sic  hic  ait  quamlibet  peltam  fuisse  Irecentorum 
aureoru;n  ,  scilicet  siclorum.  Sic  et  Josephus 
viinam  pro  siclo  usurpat ,  cum  ait  Josephum  a 
fratribus  venditum  viginti  minis  ,  hoc  est  siclis 
argenii.  Hinc  Septuag.  et  Chald.  pro  trecentis 
siclis  vertunt',  iresviinco  (  unde  suspicari  quis 
posset  Nostrum  qui  sequi  solet  Sepluag.  ver- 
lisse  tres  non  triginla  ) ;  porro  mina  Romana 
aeque  ac  Altica  conlinebal  siclos  25,  hoc  est  100 
drachmas,  puta  centumaureos.  Aureus  enim  ha- 
betpondusunius  drachmae;quare  Iresminae  At- 
ticae  pendent  valentque  trecenlos  aureos.  Me- 
lius,  ut  dixi ,  per  irecentos  aureos  ,  intelligas 
siclos  ,  quorum  quisque  pendebat  ;  et  valebai 
qualuor  (Irachmas  ,  Iioc  est  quatuor  aureos. 

18.    Fecit  etiam  rex  Salomon  tiironum  de 

EBORE    GRANDEM    ,    ET   VESTIVIT    EUM   AURO    FULVO 

NiMis ,  ]  tum  ut  in  eo  quasi  rex  magniOce ,  velut 
in  solio  regali  consideret ;  tum  ut  in  eo  suorum 
liies  causasque  quasi  judex  deciderci  ( judicum 
enim  esl  sedere  in  soliis  )  ut  omnibus  eum  vi- 
dere  ,  audire  et  consulere  cupientibus  ,  aures 
et  responsa  daret. 

Allegor.  Salomon  hic  repraesentavit  poiesta- 
tem  judiciariam  dalam  ii  Deo  Christo ,  qua  homo 
est ,  ejusque  solium  gloriosum  ,  in  quo  residebit 
in  die  judicii  ,  judicabitque  onines  Tribus  terrce. 
Ita  Rupert.  Euclier.  et  Angelom.  Audi  Euche- 
rium  :  Thronus  eburneus  ceternijudicii  potestaten^ 
auro  divinitatis  fulgentem ,  quam  Dominicus  homo 
a  Patre  accepit  figuram  gestasse  non  dubium  est. 
Sex  gradiis  hujus  throni  omnem  crcaturam  vi- 
sibilem  et  invisibilem  ,  quoe  sex  diebus  facta  est  et 
Christo  Domino  a  Patre  subjecta  ,  typicedemons- 
trabant.  Quod  autem  ipse  thronus  in  posteriore  sui 
parte  rotundus  esse  describitur  ,  hoc  procul  dubio 
datur  intelligi  ;  quia  prcesens  viundus  ,  qui  per 
metas  temporum  voivitur  ,  in  sua  extremitate  <i 
Domino  sitjudicandus.  At  vero  duodecim  leunculi 
persex  gradus  bini  stantes  ,  sanctorum  Apostolo- 
rum  iiniabant  potestatem  ,  quibus  dictum  est  d 
Domino  :  Sedebitis  super  duodecim  thronos  ,  judi- 
cantes  duodecim  Tribus  Israel. 

Symbol.  thronus  hic  significat  B.  Virginem  , 
ex  qua  verus  Sulomon ,  puta  aeterna  Dei  Sapien- 
lia  ,  carnem  assumpsit ,  in  eaque  quasi  in  thro- 
no  suo  cbore  puriore  ,  leonibus  fortiore  ,  et 
auro  per  cliaritalem  fulgentiore  ad  novem  luen- 
ses  conscdit ;  unde  ipsa  ab  Ecclesia  in  litaniis 
vocatur  et  invocatur  thronus  Salomonis.  Ita  Ly- 
ran.  Hic  B.  Petrus  Damiani  egregium  sermo- 
nem  de  hoc  Ihrono  Salomonis  habuit  in  Nati- 
vit.  B,  Virginis  ,  ubi  illum  Virgini  cleganler  ac- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  111 

commodal  el  subjicil:  Fccit,  inquit,  thronum , 
ulerum  videlicet  intemeralce  yirginis  inquosedit 
illa  Majestas.  llanc  sessionem  filii  et  probavit  et 
cognovit  Pater  ,  ipso  dicente  :  Tu  cognovisti  scs- 
sionem  ineam.  Et  :  Thronus  tuus  Deus  in  seculum 
seculi.  El :  Tlwonus  iste  sicut  sol  in  conspectu  tuo. 
Et  posl  pauca  :  Et  vox  de  tlirono  exivit  dicens : 
Laudem  dicile  Deo  nostro,  omnes  sancli  ejus.  Et  ex 
tlirono ,  inquit ,  hoc  est  ex  Virgine  laus  Angelo- 
rum  prorumpit  et  hominum  ;  quia ,  dumhic  resli- 
tuitur  ,  ille  resarcitur ,  utrique  gratiarum  debent 
devotionem.  ISosli  quidnam  dicat  qui  sedet  in  tliro- 
no  ?  Ecce  nova  facio  omnia.  Felix  Ihronus  in  quo 
sedit  dominalor  dominus ,  in  quo  et  per  quem  non 
solum  omnes  ,  sed  etiam  omnia  renovantur.  Et 
post  nonnulia  :  Quid  grandius  Virgine  Maria  , 
quoi  magnitudinem  sunwice  divinitatis  inlra  sui 
ventris  clausit  arcanum  ?  Atlende  Scraphim ,  et 
in  illius  superioris  nalurce  supervola  dignilalem  , 
€t  videbis  quidquid  majus  est ,  minus  Virgine , 
solumque opificemopus  isludsupergredi.\k\e[)]uva. 
apucl  eumdeni ,  ubi  singula  tlironi  liujus  appli- 
cal  B.  Virgini. 

19.  Et  duo  leones  stabant.  ]  Leo  enini  erat 
insigne  iribus  Juda  ,  Davidis  et  Salomonis  ob 
robur  et  regnum  ,  Genes.  69.  v.  5.  ita  et  Cliristi 
eorum  aniiiypi,  Apoc.  cap.  5.  vers.  6.  Vide  ibi 
dicta.  Symbol.  leo  noiat  vigilantiam  (  leo  enim 
apertis  oculis  dormit  )  et  fortitudinem  ,  quam 
debet  habere  rex  et  Jurtex  ,  ut  vires  impiorum 
retundatet  frangat.  Vide  Eccles.  cap.  7.  vers.  6: 
ISoU  ,  inquit,  quarere  fieri  judex  ,  nisi  valeas 
virtute  irrumpcre  iniquilates  ,  ne  forte  extimes- 
cas  faciem  potentis  ,  et  ponas  scandalum  in  cequi- 
tate  tua.  Vide  ibi  dicla. 

21.  NON   ERAT  ARGENTUM  ,    SCiHcCt    iu    Vasis  Ct 

supelleciile  Salomonis  ,  quia  haec  tota  erat  ex 
auro  ;  vel  potius  ,  nonerat ,  scilicet  in  aestima- 
lione.  Lnde  explicans  subdit  :  nec  alicujus  pre- 
Tii  puTADATUR  ,  ]  uam  alioqui  vers.  22.  addit  ex 
Tharsis  Salomoni  aliaium  fuisse  tam  argentum, 
quiim  aurum, 

22.  QUIA  CLASSIS  regis  per  mare  cum  classe 

HlRAM  SEMEL  PER  TRES  ANNOS  IBAT  IN  TUARSIS  , 
DEFERENS  INDE  AURUM  ET  ARGENTUJf  ,  ET  DENTES 
ELEPHANTORLM  (  ebur  )  ,    ET  SIMIAS  ,  ET  PAVOS. 

Quacres  an  hoec  classis  Salomonis  navigans 
in  Tharsis  sit  cadem  cum  classe  navigante  in 
Ophir  ,  de  qua  vers.  11.  Putant  nonnuHi  fuisse 
unam  eamdemque  :  Ophir  enim  et  Tharsis  vocari 
immensum  mare,  vastissimas  regiones  et  valde 
peregrinas  ,  qualis  est  India  sive  Orientalis  sive 
Occidentalis.  Ita  Joseplius  Acosta,  lib.  1.  de  Novo 
orbe,  capite  14,  et  alii.  Hi  ergo  per  0/Vt/r  et 
Tliarsis  accipiunt  mare  Indicum  ,  ejusque  em- 
poria  ad  quae  navigarit  classis  Salomonis  sol- 
vens  ex  Asiongaber  sita  in  mari  Rubro  ,  uti  ex 
eadem  solvens  classis  Josaphat  navigavit  in 
Tharsis ,  id  est  in  Indiam  Orientalem,  uti  di- 
cilur  2.  Paralip.  20.  36.  Idem  insinuat  Josephus 
Hebraeus. 

Planius  alii  censent  fuisse  duas  classes  ;  nam 
illa  ibat  in  Ophir,  hnec  in  Tharsis  ;  illa  ex  Ophir 
afferebat  aurum  Ophirinum  et  ligna  ihyina  ; 
haBC  ex  Tharsis  aurum  el  argentuin  ,  cbur  ,  si- 
niias  et  pavos  :  illa  quotannis  ibal  in  Ophir,  ut 
patet  versu  1/j.  Haec  semel  in'triennio  ibat  in 
Tharsis ,  ut  hic  dicitur  ;  illa  solvebat  ex  Asion- 
gaber  sita  in  sinu  Arabico  :  haec  ex  Joppc  sita 
ad  mare  Mediterraneum  ;  quare  per  Tharsis  ac- 
cipe  hic  mare  Medilerraneuai.  Tharsis   eniai 


REGUM.  Cap.  X.  533 

fuit  filius  Javan  ,  Genes.  10.  U.  Qui  primus  post 
diluvium  incoluit  Ciliciam  ,  ciijus  metropohs  est 
Tharsus  ;  iude  mare  vicinum  ,  cl  tandem  reli- 
quum  mare  Mediterraneum  dictum  est  Tharsis; 
Cilices  enini  olim  hoc  loto  fere  dominabanlur. 
Sic  Jonas,  cap.  1.  versu  3  :  Fugit  in  Tharsis ,  id 
est  in  mare  Mediterraneum.  Ita  Ribera  ibidem, 
Salianus  et  alii. 

Haec  ergo  classis  solvens  ex  Tyro  ,  vel  ex  Jop- 
pe  ,  navigabal  in  Tliarsis,  id  est ,  iu  vicinum  sibi 
mare  Mediterraneum  ,  variaque  litiora  ,  porius 
et  emporia  lum  Africse  ,  tum  Europoe  ,  tum 
Asise  ,  ut  Arabiae  ,  Anatoliae  ,  Grccciae  ,  Dalma- 
liae,  Gallia3  ,  Italiae  ,  Hispaniae  ,  Mauritaniae  , 
Cypri,  Crelae,  Siciliae,  Sardiniae,  Cycladum,etc. 
Mare  luiic  adjacenlia  obibat  ,  ct  quidquid  ali- 
cubi  praeclarum  prcLiosumque  erat  ,  pro  Salo- 
mone  coemebat.  Quare  multis  stationibus  usa  , 
non  nisi  tertio  anno  ,  ut  ait  Josephus,  domuui 
redibat.  Quod  si  quis  velit  eam  ex  mari  Meditcr- 
raneo  uUerius  perrexisse  in  Oceanum  ,  et  navi- 
gasseiu  Brasiliam ,  Peru  et  Mexico,  uti  modo 
faciunt  Hispani,  non  repugna])0  ,  ac  facilius  id 
conccsserim  de  hac  classe  ,  quam  de  altcra  na- 
viganie  in  Ophir  ;  haec  enim  triennium  impen- 
debat  in  itu  el  redilu  ,  illa  vcro  in  Ophir  unum 
annum  duntaxat. 

Porro  nova  est  opinio  Pincdae,  lib.  U.  de  Salo- 
mone,  cap.  1Z| ,  ubi  niuliis  argumentis  probare 
contendit  Tliarsis  esse  Tartessum  ,  et  Hispaniam 
Bicticam  ,  ubi  est  sita  Hispalis,  vulgo  Sevilta , 
quae  olim  auro  abundabat ,  ut  patiiae  suaj  hoc 
decus  Salomonicae  classis  arroget.  Censet  ergo 
ipse  unam  duniaxat  eamdemque  fuisse  Salo •• 
monis  classem  ,  quae  ex  Asiongaber  sita  in  sinu 
Arabico,  sive  mari  Rubro  ,  solvcns  ,  primo  na- 
vigaritin  Oceanum,  ac  per  promontorium  Bonae- 
Spei  omnia  Africae  littora  Gades  usque  circum- 
vecta  ,  venerit  in  Thaisis  ,  id  est  Tartessum  et 
Hispalim  ;  inde  rediens  ,  eadem  Africae  iiitora 
relegens  navigarit  in  Indiam  Orientalem  ,  pula 
in  Taprobanam  et  Sumatram  ,  indeque  terlio 
demum  anno  in  porium  Asiongaber,  ex  quo 
solverat  ,  redierit. 

Verum  sic  priusHlebuisselhaecclassisex  Thar- 
sisredirein  Asiongaber,  ibique  merces  suas  in 
Tliarsis  et  Tartesso  comparatas  exponere ,  ac 
deinde  in  Ophir ,  id  est  in  Sumatram  ,  navigare. 
Cur  enim  merces  in  Tharsis  comparatas  novae 
longoeque  navigalionis  in  Indiam  et  Sumatram 
periculo  exposuisset ,  cum  facile  eas  exponerc  . 
posset  in  Asiongaber,  quae  nautis  ex  Tharsis 
sive  ex  Tartesso  tendentibus  in  Indiam  neces- 
sario  praeternaviganda  erat  ?  Sane  fuisset  haec 
periculosa  nimis  ,  ut  videtur  ,  temeraria  et 
imprudens  navigatio  ,  qua  tot  pretiosae  merces 
credebantur  navi  et  mari  infido,cumin  portum 
\icinum  secure  deponi  possenf. 

27.  Fecitque  ut  tanta  esset  abundantia  ar- 

GENTI  IN   JERUSALEM  ,     QUANTA  ET   LAPIDUM.   ]   Est 

hyperbole ,  q.  d.  Fecit  ut  maxima  esset  abnn- 
danlia  argenli ,  qualis  est  lapidum.  Nam  alioqui 
lapidum  major  erat  copia  quam  argenti. 

28.  Negotiatores  enim  regisemebant  (equos) 
DE  COA  ,  ET  statuto  pretio  perducebant.  ]  Pro  , 
de  Coa  ,  Hebr.  est  mpn  quod  Noster  et  Septuag. 
accipiunt ,  ut  nomen  proprium  loci  punctant- 
que  et  legunt  mpa  miccoa,  vertuntque  :  de  Coa, 
licet  in  Septuag.  corruplc  legatur  ,  de  Ecuc  vcl 
Tliecuc.  Videtur  Coa  fuisse  urbs  vel  regio  occi- 
dcnlalis  4igypli  in  qua  eral  equorum  negotiatio 


de  qiia  Steplianus  Byzantius.  lla 


534 

ccleherrima 
Serarius. 

ClialilcTUS  vero  aliis  punctis  legens  mplD  mi- 
cue  ,  vertit :  Collectto  mercaloram  regis  emebant 
coUectionem  prelio.  Chaldicum  secuti  R.  David  , 
R.  Salomon  ,  R.  Joseph  ,  et  R.  Levi  apud  Pagnin. 
varie  exponunt ;  sed  omniuni  summa  hacest  , 


COMMENTARIA  hN  LIBRUM  IIL  REGUM.  Cap.  XI. 


ex ,  de.  Unde  sic  ex  HehriEO  verlas  :  Et  aic  dc 
canctis  regibus  Helh(Voram  et  Syrorum  per  manas 
eorum  exibant ,  id  est  ,  vendchanlur  Salomoni. 
Porro  Sepluag.  Chald.  el  Rahbini  ,  lamedi^c- 
cipientes  ut  notam  daiivi  ,  coutrarie  vertunl  : 
Sic  (600  siclis)  educebant  ex  Mgypto  equos  cu7ic- 
tis  regibas  Hetliceorum  et  Syrorum  ;  vide  Abu- 


muUiludinemmercatorum  dalo  pretioex  jEgyp-     leusem   qui  egregie   Vulgatam  versioncm   hlc 
to  eduxisse  multiludinem  vel  hyssi  ,  vel  lelae ,     propugnat 


vel  equorum  ,  vel  aliarum  rerum.  Sed  standum 
cstversioni  S.  Hieron.  et  Sepluag.  NonnuUi  pu- 
tarunt  Coam  esse  Goam ,  quac  est  sedes  proregis 
regis  Lusitanise  in  India  Orieniali ;  sed  hsec  lon- 
gissime  abest  ab  vEgypto  et  Jerosolymis. 

Porro  digniiaiem  et  magniricentiam  regis 
maxime  consistere  in  satelUlum ,  equitum  ,  cur- 
ruum  numero  et  pompa  ,  ex  Alhenaeo  ,  ^Eliano, 
Xenophonte  et  aliis  docet  Brissonius,  lib.  1.  de 
Regno  Persarum.  Unde  Julianus  Apostata ,  cum 
removisset  fastam  palatii ,  contemplibile  reddidit 
imperium  ,  ail  Socrates ,  lib.  3.  Hist.  cap.  1.  et 
Cassiod.  lil).  6.  Trij^art.  cap.  1 ;  sed  hac  in  re  , 
iiti  etin  aliis  omnihus  modus  servandus  est. 

29.  EgRI^DIEBATUR  AUTEM  QUADr.IGA  EX  ^GYPTO 
.SEXCENTIS  SICLIS  AP.GENTl  ,  ET  EQUUS  CENTUM  QUI.N- 

QUAGiNTA.  ]  Ouadriga  ,  id  est  ,  quatuor  equi 
qui  currum  sive  quadrigam  Irahunt.  Quisque 
enim  equus  stabat  150  siclis  :  quatuor  ergo  equi 
stahanl  sexcentis  siclis  ;  quocirca  ipse  currus 
sive  quadriga  ,  alio  pretio  comparanda  erat  , 
ita  Abulens.  Siclus  argenti  est  semuncia  ,  sive 
quatuor  dracUmae  argenli  ,  puta  qualuor  Julii 
Romani ,  sive  quatuor  regales  Hispanici  ,  qui 
faciunt  Ilorenum  Brabanlicum  sive  Belgicum. 
Sexcenti  sicU  igitur  sunt  sexcenti  floreni  Bra- 
hantic. 

Atque  in  hunc  modum  cuncti  REGES  HeTH/EO- 
RUM  ET  Syule  equos  venumdabant.  ]  Recte  vertit 
noster  Interpres.  Nam  articulus  lamed  prse- 
fixus,  licet  ordinarie  sit  nota  dativi,  tamen  sub- 
inde  est  nota  ablativi ,  idemque  valet  quod  a, 


Denique  tanta  rerum  omnium  opulentia  ,  fe- 
licitas  et  gloria  a  Deo  data  fuit  Salomoni  ob  ejus 
sapientiam  et  virtutem  ,  ut  omnes  Israelitic 
eamdem  imitarentur  ob  spem  eorumdem  prae- 
miorum  :  ideoque  Deo  vero  servirent  ,  non 
idolis  ,  videntes  Deum  veruni  majora  dare  soli 
Salomoni  ,  quam  omnia  idola  suis  cultoribus. 
Israelitae  enim  crassi  et  rudes  non  nisi  terrena 
capiebant  et  sapiebant  ,  uti  et  modo  faciuut 
posteri  eorum  Judtei. 

Secundo  ,  ut  reges  Syrnrum  ,  jEgyptiorum  , 
Arabum  ,  imo  tolius  mundi  inciiarentur  ad  co- 
lendum  Deum  Salomonis  ,  ut  similem  magnifi- 
cenliam  a  Deo  adipiscerenlur  ,  qualem  adeptus 
erat  Salomon  ,  uti  fecit  regina  Saba  ,  aliiquo 
reges  cordati. 

Tertio  ,  ul  in  Salomone  darel  specimen  ei  te- 
nuem  ideam  felicitalis  et  gloriac  reternae  ,  quam 
suis  electis  ab  aeterno  prreparavit  in  coelo. 

Quarto,  ut  ostenderet  in  Salomone  quam  vana 
esset  omuis  opulentia  et  gloria  Uujus  mundi  , 
ulpote  quae  mox  cum  ipso  Salomone  insiar  fumi 
evanuit ,  ut  dicerent  :  Sic  transit  gtoria  7nundi. 
Quare  veram  feliciiatem  et  gloriam  sitam  esso 
in  bonis  coelestibus  et  aeternis  ,  ut  ea  homines 
ambirent ;  idque  clare  ostendit  Deus  in  Salo- 
mone  ,  cujus  felicitas  mera  fuit  infelicitas  ,  uti 
jam  patebit  ;  gloria  euim  ejus  mox  facla  est  in- 
gloria  ,  et  fama  infamia  ,  ac  opulentia  pau- 
pertas,;  nam  filius  ejus  Roboam",  amissis  decem 
lrii)ubus  Israel ,  unam  solam  tribum  Juda  aegre 
retinuit. 


CAPUT  UNDECIMUM. 


SYNOPSISCAPITIS. 


Salomon  senbx,  a  mulieribus  alienigenis  illectus,  colit  karum  idola.  Quare  V.  11 . 

DeUS  MINATUR  EI  RKGNI  AMISSIONEM,   AC   V.   14.  ADVERSARIUM  El  SUSCITAT  AdaD   IdU- 

M^UM,  ET  V.  23.  IIazon  Syrium  ;  denique  V.  26.  Jeroboam  Hebr.eum,  cui  Deus  per 

AhIAM  SCINDENTEM  PALLIUM  IN  DUODEGIJI  PARTES  ,  QUARUM  DECEM  DEDIT  EIDEM  ,  PRO- 
MITTIT  REGNUM  DECEM  TRIBUUM,  ITA  UT  SOLjE  DU^  RELIQU^,  SCILICET  JuDA  ET  BeNJA- 
MIN,  ADH^REANT  FILIO  SaLOMONIS,  SCILICET  R0B0A3I. 

jEX  autem  Salomon  1 .  adamavit  mulieres  alienigenas  multas  ,  filiam  quoque 
|Pharaonis ,  et  Moabitiilas ,  et  Ammonitidas ,  Idiimaeas  ,  et  Sidonias  ,  et 
feth:eas  ,  2.  de  gentibus  super  quibus  dixit  Dominus  filiis  Israel  :  Non 
igrediemini  ad  eas ,  neque  de  illis  ingredientur  ad  vestras  ;  certissime 
lenim  avertent  corda  vestra  ut  sequamiui  deos  earum.  His  itaque  copulatus 
/est  Salomon  ardentissimo  amore.  3.  Fuerunfque  ei  uxores  qiiasi  regina 
'scptingentje  et  concubinae  trecenlee ,  et  averlerunt  mulieres  cor  ejus.  4. 
Cimiquejam  esset  senex,  depravatum  est  cor  cjus  per  mulieres ,  ut  sequeretur  deos  alienos  : 
nec  crat  cor  ejus  perfectum  cum  Domino  Deo  suo  ,  sicut  cor  David  palris  ejus.  5.  Sed  colebat 


COMMENTAniA  IN  LIBRUM  111.  REGUM.  Cap.  XI.  555 

Salomon  Astarlhen  deani  Sidonionim,  el  Moloch  idohim  Ammonilarum.  C.  Fecitqiie  Salomon 
quod  uon  piacucrat  coram  Domino,  ct  non  adimplevit  ut  scqueretur  Dominum,  sicut  David  pa- 
ter  t^us.  7.  'Junc  «dificavit  Salomon  fanum,  Chamos  idolo  Moab,  iu  monle  qui  est  contra  Je- 
rusalem  et  Moloch  idolo  filiorum  Ammon.  8.  Atquc  in  hunc  modum  fecit  universis  uxorihus 
suis  alienigonis ,  quae  adolebant  thura ,  el  immolabant  diis  suls.  9.  Igitur  iratus  est  Dominus 
Salomoni,  quod  aversa  esset  mens  ejus  a  DominoDeo  Israel,  ([uiapparucrat  ei  secundo,  10.  et 
praecepcrat  de  vcrbo  hoc  ne  sequeretur  deos  alienos,  el  non  eustodivit  quse  mandavit  ei  Dominus. 

1 1 .  Dixit  itaque  Dominus  Salomoni  :  Quia  habuisti  hoc  apud  te,  et  non  custodisti  pactum  meum, 
et  praecepta  mea  quae  mandavi  tibi,  disrumpens  scindam  regnum  tuum,  el  dabo  illud  servo  tuo. 

12.  Verumtamen  in  diebus  tuis  non  faciam,  propter  David  patrem  tuum  :  de  manu  filii  tui  scin- 
dam  illud  ,  1 3.  nec  totum  regnum  auferam,  sed  tribum  unam  dabo  filio  tuo,  propter  David  ser- 
vum  meum ,  et  Jerusalem  (juam  elegi.  14.  Suscitavit  aulcm  Dominus  adversarium  Salomoni  , 
Adad  Idumieum  de  seminc  regio  ,  qui  erat  in  Edom.  15.  Cum  enim  esset  David  in  Idumgea,  et 
ascendisset  Joab  princeps  militise  ad  sepeliendum  eos  qui  fucrant  interfecti ,  et  occidisset  omnc 
raasculinum  in  Idumaea  (16.  sex  enim  mensibus  ibi  moralus  cst  Joab  et  omnis  Israel ,  donec 
interimeret  omne  masculinum  in  Idumaea)  ,  17.  fugit  Adad  ipse,  et  viri  Idumaei  de  servis  patris 
cjus  cum  eo ,  ut  ingrederetur  iEgyptum  :  erat  autem  Adad  puer  parvulus.  18.  Cumquc  sur- 
rexisscnt  de  Madian ,  venerunt  in  Pharan  ,  luleruntque  sccum  viros  de  Pharan,  et  introierunt 
.l^lgyptum  ad  Fharaonem  regem  iEgypti ,  qui  dedit  ci  domum  ,  et  cibos  constituit ,  et  terrani 
delegavit.  19.  Et  invenit  Adad  gratiam  coram  Pharaone  valde,  in  tantum  ut  daret  ei  uxorem  , 
sororem  uxoris  suae  germanam  Taphnes  reginae.  20.  Genuitque  ei  soror  Taphnes  Genubalh  fi- 
lium  ,  et  nutrivit  eum  'iaphnes  in  domo  Pharaonis  :  eratquc  Genubath  habitans  apud  Pharao- 
nem  cum  filiis  ejus.  21 .  Cumque  audissct  Adad  in  /Egypto  dormisse  David  cum  patribus  suis, 
et  mortuum  esse  Joab  principem  militiae,  dixit  Pharaoni  :  Dimilte  me  ,  ut  vadam  in  lcrrani 
meam.  22.  Dixitque  ei  Pharao  :  Qua  enim  re  apud  mc  indiges,  ut  quaeras  irc  ad  lenam  tuam? 
At  ille  respondit  :  Nulla  ;  sed  obseero  le  ut  dimittas  me.  23.  Suscitavit  quociue  ei  Deus  advcr- 
sarium  liazon  filium  Eliada ,  qui  fugerat  Adarezcr  regem  Soba  dominum  suum  ;  2A.  et  con- 
gregavit  contra  eum  viros,  el  factus  est  princeps  latronum ,  cum  interficerct  cos  David  :  abie- 
runtque  Damascum ,  et  habitavcrunt  ibi ,  et  conslitucrunt  eum  regem  in  Damasco.  25.  Erat- 
que  adveisarius  Israeli  cunclis  dicbus  Salomonis  ;  et  hoc  est  malum  Adad ,  et  odium  contia 
Israel ,  regnavitque  in  Syria.  26.  Jeroboam  quoque  filius  Nabatli ,  Ephrathaeus,  de  Sarcda  , 
servus  Salomonis  ,  cujus  mater  erat  nomine  Sarva,  mulier  vidua  ,  levavit  manum  contra  regem. 
27.  Et  haec  est  causa  rebelliouis  advcrsus  eum  ,  quia  Salomon  aedificavit  Mello  ,  et  coaequavit 
voraglnem  civitatis  David  patris  sui.  28.  Erat  autem  Jeroboam  vir  fortis  et  potens  ;  vidensqiie 
Salomon  adolescentem  bona3  indolis  et  industrium  ,  constltueiat  eum  praefectiim  super  tribula 
universae  domus  Joseph.  29.  Factum  est  igitur,  in  tcmpore  illo ,  ut  Jeroboam  egrederetur  dc 
Jerusalem,  et  inveniret  eum  Aliias  Silonites  prophcta  in  via ,  opertus  pallio  novo  :  crant  aiitem 
duo  tantum  in  agro.  30.  Apprehendensque  Ahias  pallium  suum  novum ,  quo  coopertus  erat  , 
scidit  in  duodecim  partes.  31 .  Et  ait  ad  Jeroboam  :  Tolle  tibi  decem  scissuras  ;  haec  enim  dicit 
Dominus  Deus  Israel  :  Ecce  ego  scindam  regnum  de  manu  Salomonis,  et  dabo  libi  decem  tri- 
bus.  32.  Porro  una  tribus  rcman(bit  ei  ,  propter  servum  meumDavid,  et  Jerusalcm  civilatcm 
quam  elcgi  ex  omnibus  fiibubus  Israel  ;  33.  eo  quod  dereliquerit  me,  ct  adoraverit  Astarlhen 
deam  Sidoniorum,  et  Chamos  deum  Moab,  et  Moloch  deum  filiorum  Ammon  ;  et  non  ambula- 
verit  in  viis  meis,  ul  faceret  justiliam  coram  me,  et  praecepta  mea,  et  jiidicia  sicut  David  pater 
ejus.  34.  Nec  auferam  omne  regnum  de  manu  cjus,  sedducem  ponam  eum  cunctis  diebus  vitcx- 
suae,  propter  David  serviim  meum,  quem  clegi ,  qui  custodivit  mandafa  raea  et  praecepta  mea. 
35.  Auferam  autem  regnum  de  manu  filii  cjus,  ct  dabo  tibi  decem  tribus.  36.  Filio  aulcm  ejiis 
dabo  trilium  unam,  ut  remaneal  luccrna  David  servo  meo  cunclis  diebus  coram  me  m  Jerusalem 
civitale,  quam  elcgi  ul  esset  nomen  meura  ibi.  37.  Te  autem  assumam  ,  et  regnabis  supcr 
omnia  (|uae  desiderat  anima  fua  ,  erisque  rex  super  Isracl.  38.  Si  igitur  audieris  oinuia  ([uae 
praecepero  tibi ,  et  ambulaveris  in  viis  mcis ,  ct  feceris  quod  rectum  est  coram  mc  ,  custodicns 
mandata  mea,  ct  praeccpta  mea,  sicut  fccitDavid  servus  raeus  :  ero  tecum,  el  aedificabo  tibi  do- 
mura  Gdclem  ([uomodo  aedificavi  David  domum  ,  et  tradam  libi  Israel.  39.  Et  afiligam  semcn 


636  GOMMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  XI. 

Davitl  siiperhoc,  verumtamen  non  cunctis  diebus.  40.  Voluit  ergo  Salomon  interficere  Jero- 
boam  :  qui  surrexit  et  aufugit  in  yEgyplum  ad  Sesac  regem  iEgypti,  et  fuit  in  vEgyplo  usque  ad 
mortem  Salomonis.  41 .  Reliquum  autem  verborum  Salomonis,  et  omnia  quee  fecit,  et  sapientia 
ejus  :  ecce  universa  scripla  sunt  in  Libro  verborum  dierum  Salomonis.  42.  Dies  autem,  quos 
regnavit  Salomon  in  Jerusalem  super  omnem  Israel ,  quadraginta  anni  sunt.  43.  Dormivitque 
Salomon  cum  patribus  suis ,  ct  sepultus  est  in  civit.ite  David  patris  sui ,  regnavitque  Roboam 
filius  ejus  pro  eo. 


1.  Rex  autem  Salomon  adamavit  mumeres 
ALiEMGENAS  MULTAs  ,  ]  gentUes  scilicet  et  Clia- 
nanaeas  ,  quae  suos  deos  et  iclola  colebanl,  et 
ad  eadem  colenda  SaloQionem  mariiuni  suuni 
induxerunt.  Videliic  quam  periculosuni  situxo»- 
res  ducere  infideles  ,  vel  haereticas. 

2.  De  GENTIBUS  SUPER  QUIBUS  DIXIT  DOMINUS 
FILIIS    ISUAEL   :   NOX   INGREDIEMIM   AD    EAS.   ]    LeX 

isla  exslat  Exodi  S/i.  16,  loquiturqueduntaxat  de 
Chananaeis  ,  ut  ibidem  patet  ,  quales  erant  Si- 
donias  et  Hethacae  :  quare  peccavit  Salomon  con- 
ira  legem  eas  ducendo.  Alias  aliaruni  genlium 
leminasin  uxores  ducilex  permittebat  Hebr;eis, 
dummodo  illae  prius  abjuratis  idoiis  ad  Deum 
verum  ,  et  religionem  Hebra3orum  converlc- 
renlur,  In  hoc  quoque  peccavit  Salomon,  quia 
duxit  eas  persistentes  in  sua  idololatria  ;  unde 
abeis  ad  idola  colenda  pertractus  est.  Ita  Abu- 
lensis. 

3.  FUERUNTQUE  E[  UXORES  QUASI  REGIN.E  SEPTIN- 
OENT,E    Er  CONCUBIN/E  TRECENT^E  ,    ]    id     est      UUi- 

versimmille.iJeg-tnire  vocantur  primariae  uxores, 
quae  regum  et  principum  erant  Tiliai ,  ideoque 
regio  cultu  et  nomine  ulebantur  :  concabince 
orant  secundariae  uxores  ,  utpote  plebeiae,  licet 
S.  Hieron.  Epist.  132.  eas  vocet  scorta. 

MiserabiUs  fuit  hic  lapsus  Salomonis  viri  sa- 
pientissimi  et  sanctissimi,  quo  in  sex  gravia 
scelera  prolapsus  est :  primum  ejus  scelusfuit, 
quod  contra  legem  duxerit  alienigenas  et  ido- 
!ol;itras  ;  secundum^  quod  nimis  multas  ,  puta 
mille.  Lex  enim  Deuter.  17.  17.  jubebat  regi  di- 
cebatque  :  Non  habebit  uxores  plarimas ;  terlium, 
quod  eis  poiestatem  fecerit  colendi  sua  idola  , 
imo  eis  delubra  in  monte  Oliveii  aediQcarit  ; 
quarlum  ,  quod  ipseeadem  adorarit;  quintum, 
quod  suo  exemplo  multos  Hebraeos  ad  eadem 
colenda  impulerit;  sextum  ,  quod  immania  tri- 
buta  populo  indixerit ,  quia  ad  tot  reginas  or- 
nandas ,  et  magniQce  alendas  ,  immensis  opi- 
bus  erat  opus.  Et  hoc  est  grave  jugum  ,  de  quo 
cap.  sequenli  apud  Roboani  filium  queruntur 
Hebraei ,  ideoque  ab  eo  schisma  faclunt.  In  Sa- 
lomone  videre  esl  quam  verum  sit  illud  vetus 
dictum  : 

Veslis  pulchra  ,  jocus ,  potus  ,  cibus  ,  otia  ,  somnus  , 
Enervant  raeatem  inxuriamque  fovent. 

Et  averterunt  mulieres  cor  ejus  ;  ]  a  Deo  vero 
ad  idola  mentem  et  voluntalemejns  dellexerunt. 

U.  CUMQUE  JAM  ESSET  SENEX  ,  DEPRAVATUM  EST 
COR  EJUS  PER  MULIERES  ,   UT  SEQUERETUR  DEOS  ALIE- 

Nos.  ]  Hinc  patet  Salomoncm  vere  coluisse 
idola  ;  quare  mirum  est  id  ipsum  hic  negare 
Robertum  Stephanum  :  nam  id  ipsum  afRrmat 
S.  Iren.  lib.  /i.  cap.  45.  Justin.  Dial.  conira  Try- 
pUon.  Tcrtull.  lib.  5.  contra  Marcion.  S.  Basil. 
Episl.  adChelid.  S.  AugusL  U.  Civit.  cap.  11. 
Adoravit  ea  autem  ,  non  quod  in  eis  aliquid 
incssc  divinitatis  censerel ,   sed  ut  suis  concu- 


binis  morem  gereret.  Audi  S.  August.  lib.  11.  dc 
Genesi  ad  litteram,  cap.  42  :  ItaSalomon  virtan- 
tre  sapientice  ,  'numqaidnani  credendam  est  qaocl 
in  simalacrorani  calta  credidit  esse  aliqaid  utili- 
tatis  ?  sed  malierum  amori  ad  lioc  maiam  tralienti 
resistere  non  evaluit ,  faciens  quod  sciebat  non 
esse  faciendam  ,  ne  suas  ,  quibus  deperibat  alqae 
diffluebat  ,  mortiferas  delicias  contristaret.  Con- 
firmat  idipsum  exemplo  Ad;e  ,  dum  subdit  :  Ita 
et  Adam,  posteaquam  de  ligno  prohibito  seducta 
malier  mandacavit ,  eique  dedit  ut  simal  ederent  , 
noluit  eam  contristari ,  quam  credebat  posse  sine 
suo  solatio  contabescere  ;  si  ab  ejus  alienaretur 
animo  ,  et  omnino  illa  interire  discordia.  Non 
quidem  carnis  victus  concapiscentia ,  quam  non- 
dum  senserat  in  resistenle  lege  ,  membrorum  legi 
mentis  sace  :  sed  amicali  quadam  benevolentia  , 
qua  plerumque  fit  at  offendatur  Deus,  ne  homo 
ex  amico  fiat  inimicus  ;  quod  eam  facere  non  de- 
balsse  ,  divince  sentendce  justas  exitus  indicaoit. 

5.  Sed  coLEiiAT  Salomon  Astartuen  deam  Si- 
DONiORUM.  ]  Haec  erat  Venus  de  qua  dixi  Ju- 
dic.  2.  13. 

Et  Molocii  ,  ]  sive  Melchom  ,  cui  fdios  con- 
cremando  immolabant ,  dc  quo  dixi  Levit.  18. 
21.  Unde  et  Salomonem  eidem  fdium  vel  filio» 
suos  immolasse  et  concremasse  censet  Pineda 
et  Salianus. 

7.    TUNG  ^EDIFICAVIT  SaLOMON  FANUM  CHAMOS.  ] 

Cliamos  est  Kw.ao,-  deus  temulentioe  ,  puta  Bac- 
chus  ;  unde  ab  eo  dicta  est  comessatio.  Vide 
dicta  Rom.  13.  13.  ad  illa :  Non  in  comessatioyiibas. 

Causa  tanti  lapsus  fuit  nimia  Salomonis  pro- 
sperilas  ,  opuleniia,  deliciae  et  libidines.  Proxi- 
ma  causa  fuere  uxores  ,  quas  ardenlissime 
amabat;  hae  enim  cum  dementarunt  juxta  illud  : 
Vinumet  mulieres  faciunt  apostatare  sapientes. 

Disce  hic  quam  cavendae  sint  feminae  ;  '.amor 
earum  enim  est  insuperabilis  ,  et  quidvis  licet 
pretiosissimum  et  scelestissimum  ab  amasiis 
extorquet :  fuge  ergo  illas,  quia  nec  sapienlior 
esSalomono,  nec  fortior  Samsone,  nec  sanc- 
lior  Davide  ,  qui  omncs  per  feminas  cecide- 
runt.  Sapienter  Eucher.  hic  :  Admonendi  sunt , 
inquit ,  quibus  hoc  secalum  prosperatur  ,  qui 
nuUis  aclversitatibus  hujus  mundi  feriuntur  ,  quod 
Salomon  post  acceptam  sapientiam  usque  ad  ido- 
lolatriam  cecidisse  descrihitur ,  quia  nihil  in  hoc 
mundo  ,  priusquamcaderet ,  adoersitatis  habuisse 
memoratur  ;  sed  concessa  sapienlia  eum  funditas 
deseruit ,  eo  quod  cum  nuUa  saltem  minima  tri- 
baiationis  discipUna  castodivit  ,  nisi  posquam 
Deumdeseruil ,  et  se  d.  Deodeserlum  esse  cognovit. 

Et  S.  Bernard.  l.  2.  de  Consider.  ad  Eugenium 
sub  finem  :  Adverte,  ait,  qucim  rarus  semper  ex- 
stiterit ,  qai  non  vel  modice  in  prosperitate  ani- 
mam  relaxaverit  .a  sut  caslodia  et  disciplina, 
Quando hoc incautis  non  fuit  ad  discipUnam,  quod 
ignis  aU  ceram ,  quod  soUs  racUus  ad  nivem  vel  gta- 
cietti?  Sapiens  David,  sapiens  Saiomon  fuit;  seci 


COMMENTAniA  IN  LIBRUM  IIT. 

blandientibus  niinis  secuniis  rebus  aller  ex  parte , 
alter  ex  toto  desipuit.  Magniis  qui  incidcns  in  ud- 
versa,  non  excidit  vel  parum  a  sapientia.  Nec  mi- 
nor  cui  prcesens  felicitas  arrisit  ,  non  irrisit. 
Quanuiuani  facilius  invencris  qui  sapientiam  reti- 
uuerunt  contraria  sibi  fortuna  ,  quam  qui  propi- 
tianon  pcrdiderunt. 

11.  QiiA  iiABvisTi  iioc  APUD  TE ,  ]  quia  in  ani- 
niuni  Uiuin  iiuluxisli  a  nie  aposlulare  et  colere 
idola  ;  aul,  quia  in  te  iiivenlum  est  scelus  apos- 
lasiue  el  idololalriaD. 

SciNDAM  REGNUM  TUUM  ( in  duo ,  scilicet  in  reg- 
nuniJuda  el  Israel  ,  sive  dccem  Tribuum),  et 
DABO  iLi.uD  SERVO  Tuo  ]  Jeroboam,  quem  creabo 
regem  Israeiis  c.  l'J. 

13.  Tribhm  unam  dabo  filio  tuo,]  unam,  scili- 
cet  praeter  suam  ,  q.  d.  Praeter  Tribum  Juda  ,  ex 
qua  qnia  ortus  est  David ,  hinc  ipsa  ncpolum 
ejus  propria  censetur ,  adjiciam  el  unam  aliam 
Tribum  ,  scilicet  Benjamin.  Ita  Abulensis,  vel 
ul  Cajeianus ,  Tribus  Juda  et  Benjamin  cense- 
banlur  una  eademque,  el  vocabantur  regnum 
Juda. 

Porro  Abuiensis  ,  Torniellus  et  Salianus  cen- 
seni  Deum  hsec  dixisse  Salomoni ,  non  per  se 
nec  per  Angelum  ,  eo  quod  eo  indignus  esset  Sa- 
lomon,  sedper  Abiam  Silonitem,  de  quo  v.  29. 
Pineda  tamen  I.  3.  c.2.n.  S.censet  Deum  hlc  per 
se  lerlio  apparuisse  Salomoni;  hoc  enim  sim- 
pliciler  verba  significant,  cum  diciturvers.il  : 
Dixit  ilaque  Dominus  Saiomoni.  Denique  SalO' 
mon  nil  Deo  resi)ondit;  unde  videtur  in  suo  sce- 
lere  perstitisse. 

Quaeres  an  Salomon  sit  damnatus  ^  an  salva- 
tus  :  Problema  hoc  est  priscum.  Damnatum 
censent  Tertull.  1.2.  de  Praescript.  c.  2,  Cyprian. 
Epist.  7.S.  August.  17.  de  Civil.  c,  8.  et  20.  S.  Chry- 
sosl.  serm.  de  Poenit.  Beda  in  1.  3.  Regum  c.  6. 
Raban.  in  lib.  L\.  Reg.  cap.  23.  Isidor.  de  vita  et 
morle  Proph.  cap.  2^.  Lyranus  ,  Abulensis  et 
alii  hic. 

Ralio  est  prima,  quia  Scriptura,  commemo- 
rans  ejus  lapsum  tam  gravem,  non  adjicit  cjus 
pceuitenliam  ,  sicut  adjicit  in  lapsu  Davidis.  Se- 
cundo,  quia  ipse  sua  delubra  idolis  aedificata 
non  destruxit:  nam  ea  destruxit  tandem  Josias. 
Respondent  aliqui  ipsumea  obserasse,  vei  dcs- 
truxisse  usquc  ad  rudera  ,  quce  ab  impiis  re.-tdi- 
ficata,  \oci\nlur  excelsas  Saiomonis ;  scd  id  di- 
cunt,  non  probant.  Terlio,  quia  ad  hoc  vidclur 
Dcus  Salomonem  in  hac  vita  cumulasse  omni- 
bus  bonis,  ulejus  merita  remunerarctur  in  hac 
vita  ,  et  scclera  puniret  in  futtna  juxta  illud 
Abrahae  ad  divilem  epuloncm  :  Fiii ,  recordare 
quia  recepisti  bona  in  vita  tua,  etLazarus  simili- 
ter  mala;  nunc  autem  liic  consolatur,  lu  vero  cru- 
ciaris.  Quarlo,  quia  amor  ardens  feminarum 
longa  consuetudine  roboratus  pene  est  insu|)c- 
rabilis  ;  talis  autem  fuit  Salomonis  ,  qui  tot  suis 
amasiis  perdite  amatis  undique  cingebalur  ,  ut 
etiamsi  poenitere  vellet ,  non  posscl.  Huc  facit, 
quod  ante  paucos  annos  in  llalia  uni  e  noslra 
Societate  contigit.  Vocabatur  ille  ut  concubina- 
rio  cuidam  in  morle  adesset.  Adfuitet  totis  vi- 
ribus  eum  ad  pocnitcntiam  horlatus  est,  ut  amo- 
ribus  illicitis  valediccret  ,  nunc  blandicndo  , 
nuuc  minando  instans  Dei  judicium  et  gchcn- 
nara.  Sed  et  concubina  Ilens  rogabat  eum  ut  poe- 
niteret,  el  moriendo  aniniae  saluli  consulerct ; 
omnia  frusira  surdo  cecineiunt.  lllc  enim  di- 
xil  se  ncc  vclle  necposse  amicam  tamdiu  dilcc- 

CORNEL.    A    LAPIDE.      TOM.    IL 


REGUM.  Cap.  XI.  537 

tam  abdicarc.  Quare  impcenitcns  miseram  cx- 
halavit  aniniam. 

Ex  advcrso  cimii  poenituisse  ci  salvalum  csse 
oi)iuantur  Rabbini  vetcres,  et  cx  eis  S.  Hieron. 
S.  Gregor.  Thaumaturgus  ,  Rupertus  ,  Pineda  , 
Salianus,  Barradius,  Scrraritis,  Sanchez,  Delrio 
et  alii  ,  qui  asserunt  cum  post  lapsum  scrip- 
sisse  Ecclesiasten,  in  quo  quasi  poenilens  se 
vanis  amoribus  et  idolis  vacasse  exclamat :  Va- 
nilasvanitatum,  et  omniavanilus.  Hoc  argiimen- 
tuin  forct  validum,  si  conslarct  Ecclesiastcn  ii 
Salomone  scriptum  post  lapsum,  non  antc,  qua 
de  re  dixi  prooemio  in  Ecclcsiaslen  :  nam  dicta 
et  scripla  ejus  recensita  sunt  inilio  libri  hujus 
cap.  h.  ct5.  anle  lapsum  ;  lapsus  vcro  ejus  in 
senio  demum  hoc  cap.  11.  narralur. 

Probant  primo,  quiaDeus2.  R(>g.  7.  promise- 
rat  Davidi  se  Salomonem ,  si  peccaret,  correj)- 
lurimi  m  virga  virorum,  qua  scilicel  hoinincs 
castigari  solent,  ut  emendentur. 

Secnndo  ,  quia  Proverbiis  2^i.  23.  Septua- 
ginta  addunt  :  Novissime  ego  quoque  egi  pceni- 
tentiam,  respexique  ut  eligercm  discipiinam. 

Tertio  ,  quia  Salomon  fuil  Ididia  ,  id  vs,idilec- 
tus  Deo,  Christi  typus  et  scriptor  canonicus  tot 
sacrorum  librorum.  Pluribus  id  probat  Pincda 
lib.  8.  de  Rebus  Salomonis  cap.  1.  sect.  6.  Meam 
sententiam  aperui  Eccl.  ^7.  vers.  22.  ad  illa :  Dt- 
disti  maculam  in  gloria  tua.  Romae  concionator 
quidam  insignis  publice  inter  concionanduni 
asseruit,  nupcrcuidam  sanclje  personee  revela- 
lum  esse  ,  Salomonem  ad  haec  tisquc  tempora 
acres  poenas  in  purgatorio  subiissc  ,  al  jam  iis 
absolutum  abiisse  incoelum.  Sed  hae  rcvelatio- 
nes  examinandae  sunt,  nccfcminiscas  asseren- 
tibus  facile  credendum. 

1/j.  Suscitavit  adtem  Dominus  adveksarium 
Salomoni"Adad  Idum/eum  ,  ]  ab  Aiistro,  sicnt  ab 
Aquilonehostem  ci  suscitavit  Rason,  t.  23.  Hcec 
poena  a  Dco  inllicla  fuitSalomoni  adhuc  vivenli; 
prior,  scilicet  regni  scissio,  eidein  irrogala  cst 
post  mortem. 

QuomodoDeussuscitetlsraeli  etfidelibus  hos- 
tcsexposui,  Judic.  3.  8. 

Porro  Pineda  lib.  7.  c.  18.  num.  7.  censet  has 
Dei  minasde  regni  scissione  Salomoni  intenta- 


tas  anno 


cjus  32,  uL  rcliquis  octo  annis 


maximas  molcsiias  et  animo  et  corpore  susii-^ 
ncret.  Idem  tamen,  in  sua  Chronologia,  lianc 
oi)jurgationem  ad  fincm  anni  37  Salomonis  rc- 
fert.  Trigesimo  octavo  vult  suscitatos  Salomoni 
adversarios,  trigesimo  nono  ipsum  resipuissc, , 
quadragesimo  deniquc  defunctum  esse  :  quae  v  i- 
cletur  plurimum  raiioni  consentanea  distribu- 
tio,  ait  Salianus. 

15.  Et  ASCENDISSET  JOAB  AD  SEPELIENDUM  EOS 
QUI    FUERANT    INTERFECTI.  ]    Probabilc   CSt  ,     qUOd 

ccnscl  Cajelanus,  tunc  accidisse  ut  praesidiarii 
Davidis  relicti  in  Idunioea  a  sc  subacia,  post  ejiis 
obitum  coesi  sint  ab  Idumaeis  :  itaque  Joab  ivisse 
eO  ad  illos  sepelicndos,  (!t  ad  vindicandam  illo- 
rum  necem  :  unde  omnes  Idumaeorum  mascii- 
los  occidisse,  cxccptis  forte  parvulis,  qui  exci- 
piuntur  legcDeuler.  20.  li. 

21.  DixiT  Piiaraom;  Dimittf  mf,  ut  vadam  i\ 
TERUAM  MEAM.  ]  ILec  videtur  fuisse  serics  hislo- 
riae  quam  Scripl.  Iilc  paucis  convolvil.  Adad(;x 
seininc  rcgio  l(lumae;e  puer  fugit,  vcl  poliiis  a 
servis  abdnctus  est  in  yE,gypium  ,  cuni  David 
vaslarct  Idumaeam.  Iii  ^Egypto  gratiam  invenit 
apud  Pharaonem  ,  adeo  ui  Pharao  ei  sororcm 

68 


538 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Gap.  XI. 


conjugis  siiae  dederil  uxorem.  Hic,  audiens  Da- 
videm  vastalorem  Idumaeae  moruumi ,  peliit  a 
Pharaone  veniam  redeundi  in  suum  Idumneoe 
regnum,  quam  Piiarao  landem  concessit.  Aniio 
ergo  Salomonis  lertio  in  Idumaeam  rediit ,  trige- 
simum  circiter,  ut  ait  AJJulensis,  agens  annum  , 
ubi  cum  bona  venia  Sa[omonis,inierveniaPha- 
raonis,  qui  ulrumque  sibi  afTinitate  conjunxerat, 
videtur  in  Iduma^a  regnasse  tributarius  eadem 
lege  ac  condilione  tributi,  quani  imposuerat 
David;  nihii  enim  ai)  eo  tempore  in  Idumoea 
mulatum  aut  turbatum  invenitur.  Hic,  uUimis 
Sulomonis  annis  ,  videns  eum  effeminatum,  in- 
fatuatum  et  contemptibilem  factum  ,  tributum 
ei  negavit,  ac  rejjellans  se  suamque  Idumeam 
in  libertatem  vindicavit.  Ita  Abulens.  Salianuset 
alii. 

23.    SUSCITAVIT    QUOQUE    E(    DeUS    ADVERSARIUM 

RASON,]qui,  utsequitur,  faclus  princeps  latro- 
num,  constiiuit  se  regem  Damasci.  Jusla  con- 
gruaque  fuit  haec  poena,  ut  Salomoni  Deo  rei)i!l- 
lanti  rebellareni  pariter  tain  subditi  quam  bello 
subacli.  Sic  Deus  peccalori  suscitat  adversarios, 
qui  eum  stimulent  ,  et  ad  Deum  redire  co- 
gant. 
25.  Ep.atqoe    (  Rason  )    adversarius   Israeli 

CUNCriS   DIE15US   SALOMONIS    :    ET    IIOC  EST    MALUM 

Adad,  etodium  contra  Israel,  regxavitque  in 
Syria.]  Josephus,  Cajetanusetalii  sic  exponunt, 
q.d.  Adad  junxit  se  cum  Razon,  ac  ejus  ope  ro- 
boratus  rebellavii  Salomoni,  fecitque  se  regem 
.Syriai.  Sed  aberrant:  namSyria^,  puta  Damasci, 
regeni  se  fecit  Razon  ,  ut  diclum  esl  v.  prncced. 
Adad.  vero  ,  ui  filius  regis  Idumceae  ,  in  sua  lciu- 
msea  regnavit.  Sensus  ergo  est,  q.  d.Razon  fuit 
adversarius  Israelis  et  Salomonis ,  sicque  adau- 
xil  malum  hostilitatis  Adad  conlra  Isracl,  reg- 
gnavitqae  biSyria,  scilicet  ipse  Razon,  nou  au- 
lem  Adad.  Unde  Chald.  vertil :  Et  fuit  (Wixzon) 
ailoersarius  Israeli  cunclis  diebus  Satomonis  ,  et 
cuni  incdo  quod  fecit  Hadad  ,  rebellaoit  in  Israel , 
et.  regnaoit  super  Aram,  id  est  Syriam,  q.  d.  Ra- 
zon  cum  Hadad  rebellavit  Salomoni ,  et  afHixit 
Israelem  ,  fecitque  se  regem  Syriae.  Ita  Vata- 
blus  ,  Pineda  et  Salianus.  Id  clare  significant 
Septuaginta  Romana,  quse  hcec  verba  transpo- 
uuut  junguntque  v.  22.  ubi  sic  legunt :  Etrever- 
■ius  est  Ader  in  terrani  suam ,  hoc  est  malum  quod 
fecit  Ader,  et  aggravccvit ,  sive  afflixit  Israet ,  et 
regnaoit  in  terra  Eilom  :  Pro  DIK  Aram  enim 
legerunt,  di»N  Edom  ;  liitera)  enim  T  et  1  sunt 
persimiles,  ut  una  sajpe  pro  alia  substiluatur  ; 
sicut  hic  pro  Adad  Septuag.  legunt  Ader.  Gon- 
cUulit  ergo  Script.  jungendo  duos  Salomonis 
hostes,  Adad  scilicet  et  Razon ,  ac  lertium  maxi- 
mumque  addendo  v.  seq.  nimirum  Jeroboam. 
Denique  utraque  sententia  conciliari  potest,  di- 
cendo  Adad  primo  regnasse  in  Idumaea,  deinde 
ex  ea,  ulpote  montosa  ac  sterili  migrasse  in  Sy- 
riam,  utpote  divitem  et  fertilem,  ac  mortuo  Ra- 
zon  rebellionis  socio  successisse  ei  in  regno  Sy- 
rite.  Nam  ejus  filius  Benadad  fuit  rexSyrioB,  ut 
patet  3.  Reg.  20.  1.  imo  ab  Adad  caiteri  reges 
Syriaepost  eum  dicti  sunt  Benadad,  idest,  flliiet 
successores  Adad  ,  ideoque  infesti  Israeli.  Ita 
S.  Hieron.  cap.  1.  Amos ,  Rabbini  et  Vatabi.  k. 
Reg.  6.  28. 

2G.  Jeroboam  quoque  filius  Nabath  ,  Epiira- 
TH.1.US.  ]  Hic  tertius  fuit  hoslis  Salomonis.  He- 
brfei  apudS.  Hieron.  in  Tradit.  censent  Nabath 
iissc  Semei,  qui  maledixit  Davidi ,  ideoque  occi- 


sus  est  i  Saiomonc ,  quare  ejus  filium  Jeroboam 
grave,  et  quasi  ex  patre  ingenitum  in  Davidem 
et  Salomonem  odium  concepisse  ,  ideoque  ei 
rebellasse.  Verum  errant  :  nam  Semei  erat  ex 
Tribu  Benjamin  ;  Jeroboam  vero  erat  Ephra- 
tha;us,i(i.  est,exTribu  Ephraim  quae  Tribus  fuit 
arrogans,  iemula  Judae  ,  et  avida  imperii.  Unde 
in  Jcroboamo  illud  occupavit ,  tenuitque  pene 
loto  tempore  regum  Israel.  Pluribus  exemplis 
Ephraimitarum  arrogantiam  et  turbulentum  in- 
genium  ostendit  Salianus  anuo  muudi  3057. 
num.  22. 

MuLiER  viDUA.]  Ila  Hebr.  Chald.  Septuag.  hic  ; 
sed  cap.  seq.  Septuag.  Rom.  habent :  mulier  for- 
nicaria  ,  sive  merctrlx ;  et  sic  legit  Lucifer  Ca- 
larit.  1.  de  Regibus  Apostaticis. 

Levavit  manum  contra  regem,]  postquam  ab 
Ahia  Propheta  decem  pallii  scissuras,  et  pereas 
regni  decem  Tribuum  promissionem  a  Deo  ac- 
cepit,  ut  sequilur;  tunc  euim  videtur  sollicitasse 
decem  Tribus  per  revelaiiouem  hujns  prophe- 
tiae,  ut  a  Salomoue  tam  duro  tributorum  exac- 
tore  ad  se  quasi  mitiorem  fulurum  deficerent  : 
forle  etiam  aperie  rebellavit  Salomoni  ,  et  reg- 
num  invasit,  uti  haec  verba  insinuanl.  Ita  Josepli. 
Pineda  et  Salianus;  licel  eliam  ante  Ahife  pro- 
pbetiam  Jeroboam  rebellasse  censeant  Abul.  et 
Torniellus. 

Qua  in  re  peccavil:  Deus  enim  hic  ei  tantum 
per  Ahiam  promisit  regnum  decem  Tribuum  , 
non  auiem  illiul  reipsa  ipsi  nunc  dedit,  sed  de- 
mum  post  mortem  Salomouis  sub  Roboam. 
Quare  iuique  et  injuste  Jeroboam  contra  Salo- 
monem  regem  suum  insurrexit.  Ita  Abulen- 
sis.  Sicut  cum  Samuei  secrelo  unxit  Davidem 
in  regem ,  non  eo  ipso  dedit  ei  jus  ad  reg- 
num ,  sed  ut  regnaret  post  mortem  Saulis  :  unde 
David,  vivente  Saule,  nihil  circa  regnum  allen- 
tavit 

Denique  opinatur  Salianus  Jeroboam  pariter 
nil  contra  Salomonem  attentasse ,  sed  tantum 
dici  leoasse  manum  contra  regem  ,  eo  quod  ab 
Ahia  designatus  sil  rex  contra  Salomonem,  et 
designationem  hanc  Ahiae  acceplaril.  Vulgienim 
serinone  qui  regnum  alicujus  ,  licet  sibi  obla- 
tum,  acceptat,  dicitur  regi  rebellare  ;  Serarius 
vero  ait  eum  levasse  manum  conlra  Salomonem  , 
quia  eam  levavit  contra  Roboam  Salomonis  fi- 
lium.  Verum  eum  aliquid  mox  conira  Salomo- 
nemmolitum  esse  hac  phrasi  proprie  significat 
Script.  idquecoufirmatsubdens  :  Et  haicestcausa 
rebeliionis  adoersus  eum.  Rebellavit  ergo  ipse 
Salomoni.  Unde  Josepbus  lib.  8.  c.  2.  His,  ait  , 
Proplietce  vcrbis  erectus  ad  spes  magnas  Jeroboa- 
mus ,  cum  esset  alioqui  inquieto  et  ambitioso  inge- 
nio ,  quamprimam  in  suam  provinciam  pervenit , 
non  immemor  prcesagii  prophetici,  soUicitare  po- 
pulum  ccepit ,  ut  Salomone  deficeret ,  ipsique  prin- 
cipatum  deferret.  Josephum  sequunlur  Torniel- 
lus,  Pineda-,  Abulensis  ei  alii. 

31.    TOLLE  TIBl    DECEM  SCISSURAS  ,  ]   Ut  pcr   hOC 

cognoscas  te  sub  Roboam  e  duodecim  Tribubus 
Salomonis  regno  sublaturum,  et  tibi  arrogatu- 
rum  decem  Tribus  Israel ,  ut  mox  explicat 
Ahias. 

Symbolice,  lue  decem  scissurae  significabant 
regnum,  decem  Tribuum  in  decem  familias  sibi 
invicem  succedentes  ,  fore  scindendum  ,  ac  de- 
cies  dividendum ,  ait  Rupertus.  Hic  enim  fuit 
ordo  et  successio  Regum  Israel  sive  deceni  Tri- 
buum.  Primam  scissuram  decem  Tribuuni  ii 


1 


COMMENTAniA  IN  LICRUM  III. 

(luahus  fecitJerobn.ini.  llujus  filium,  ailRupcr- 
tns  lijj.  5.  cap.  U,  nomine  ISudab  ixrcussil  Baasa. 
llcec  secunda  Isracl  scissura  regni  est.  Ejusdcm 
Iktasa  filium  llela  occidil  Zambri ,  rcgnavitcjuc 
l>ro  eo.  Zambri  se  in  palalio  incendil  obsidenle 
Amri ,  qui  et  pro  eo  regnavit.  Post  liunc  regnavit 
Achab;  et  post  eum  filius  ejufOchozias ,  et  posl 
cunifrater  cjus  Joram.  Scd  istum  occidit  Jchu , 
regnavitque  pro  eo  usque  ad  quartam  gencratio- 
nem.  Quintum  ab  illo  percussit  Sellum,  regna- 
vitque  pro  eo.  Sed  et  istum  percussit  Manahem  , 
regnavilque  pro  eo.  Filium  quoque  ejus  Phaceiam 
ptrcussit  Phucee  filius  Pxomelice ,  r'egnavitque  pro 
eo.  Sedet  contra  istum  conjuravit  Ozee,  pcrcussil- 
que  eum  et  interfccit,  regnavitque  pro  eo.  Conlra 
istum  asccndit  rex  Assyriorum  el  trcinstulit  Isracl 
in  Assyrios.  Ilcec  dccima  fuit  scissura.  Nam  in  Je- 
roboamprima,  in  Baasa  secunda ,  inZambri  ter- 
tia,  in  Amri  quarta,  in  Jehu  quinta,  in  Sellum 
sexta,  in  Manahem  septima,  in  Phacee  filio  Rome- 
lice  octava,  in  Ozee  nona,  in  rege  Assyriorum, 
qui  divisos  a  Deo  et  David  rege  suo ,  divisit  eliam 
ioco ,  transferendo  in  Assyrios ,  recte  computatur 
decima. 

Tropologicc  ,  Jeroboam  primus  schismaii- 
chus  Dolat  hsereticos ,  qui  Ecclesiam  suam  hae- 
resi  discindunt,  ac  prncsertim  principes,  qui 
ut  regnum  sui  regis  orthodoxi  invadant,  hx- 
resim  inducunt  ac  haerelicos  in  auxilium  vo- 
cant,  uli  fecii  Jeroboam  (idemfacium  vidimus 
in  Belgio)  qui  idcirco  regnum  perdidit,  uti 
Deus  hic  ei  praedicendo  comminatur.  Hinc  ap- 
posile  ,  n\l  \nge\omus  :  Jeroboam  Ilebr.  inter- 
pretatur  dijudicans  populam;  nam  et  liceretici  dija- 
dicare  populum  videntur,  cum  erroris  sui  sequa- 
cem  faciunt.  Tunc  enim  Jit  iljud  :  Tolle  tibi 
decem  scissuras.  Sic  ct  lUiperlus  lib.  5.  cap.  5. 
Eucher.  Beda  et  alii. 

32.  PoRRO  UNA  TRiBUSjJuda  cum  Benjamin 
sibi  associata,  remanebitei,]  scilicel  Salomoni, 
puta  Roboam  Salomonis  filio  et  successori. 

36.  Ut  rema^eat  lucerna  David  servo  meo.  ] 
Lucerna  vocatur  Davidis  regis  posteritas,  non 
qualiscumque,  sed  regalis,  splendidaetgloriosa. 
Sicut  cnim  lux  solis  se  propagans  ,  novam  in 
aere  spargit  lucem,  et  siculcandela  vel  lucerna 
nna  ascendit  aliam  ,  et  hsec  aliani  ct  aliam  ;  sic 
pariter  David  rex  genuit  Salomonem  regem ,  et 
Salomon  genuit  Rohoam  regem  ,  ei  ita  de  caeie- 
ris  ejus  posteris.  Lucerna  ergo  appellalur  hic 
successio  regia  posterorum  Davidis,  quae  erat 
quasi  lucerna,  el  quasi  residuum  quoddam  Iu- 
cis,  idest,  splendoris  etgloriaeDavidis  refulgens 
in  Jerusalem.  Ita  Cajelanus. 

38.  /Edificabo  tibi  domum  fidelem,]  id  est,  fa- 


REGUM.  Cap.  XI. 


539 


roiliam  regalem,  continuam  et  stabilem,  ut 
scilicel  posteri  tui  in  regnodecemTribuum  con- 
tinua  serie  succedant.  Mirum  est  quod  Jero- 
boam  el  Principes  ei  similes  non  credant  hisce 
Dei,  qui  prima  est  veritas,  verbis  etpromissis; 
sed  contrariis  modis  per  impietalem,  fratules 
et  scelera  conentur  sibi  parare  regni  regiseque 
sobolis  stabilitatem;  quo  fit  ut  Deum  contra 
se  concitent ,  itaque  ab  eo  fundilus  everlaiUur, 
uii  contigit  Jeroboam  ,  omnibusque  regibus 
Israelejus  successoribus. 

39.  Et  akfligam  semen  David  super  iioc,  ]  id 
est,  propter  hoc,  scilicet  propler  te,  si  mihi 
fueris  fidelis,  q.  d.  Si  mihi  fideliter  servieris, 
tc  cxaltabo,  et  posteros  Davidis  aemulos  tuos 
humiliabo  et  deprimam. 


Vkrumtamen  non  cunctis  diebus.]  Rabbini  in 
Sederolam,  cap.  i5,hoc  referunt  ad  regnuiii 
Asa  regis  Juda,  qui  valde  regnuin  Juda  evexii. 
Salianus  et  alii  referuntad  Ezechiam;  nam  ejus 
anno  sexlo  decem  Tribus  abduct.-c  suntin  Assy- 
riam,  tuncque  desiit  regnum,  et  reges  decem 
Tribuum  aTnuIiregum  Jiida.  Myslice  ,  hoc  ma- 
xime  impletum  esl  a  Messia,  puta  a  Christo, 
qui  quasi  Davidis  filius  rursum  legnavit  super 
totum  Israel,  universumque  orbein  ,  ab  eoqu(i 
colitur  ut  Deus,  Messias  ,  el  Rex  regum.  Ita 
Cajelanus,  Abulensis,  Serarius  el  alii.  Unde  ii 
Chrislo  in  coDlum  ascensuro  quaerebant  disci- 
puli  :  Domine,  si  in  tempore  hoc  rcstitues  regnmn 
Israel?  Act.  1. 

Porro  Dcus  tam  serio  Jeroboam  inculcai  vt- 
ram  sui  religionem  et  cultum,  quia  praevidebar 
eum  schismafacturum  a  Deo  et  lemplo  propler 
regnum,  cuni  tamen  Deus  vellet  per  eum 
schisma  a  Salomone  in  Dei  cultu  facliim  resar- 
cire.  At  cur  Deus  id  prixsciens  iiihilominus 
eum  regem  constituit?  Respond(!0.  ut  puniret 
populum,  eique  impio  similem,  scilicet  impium 
daretregem,  aeque  acjam  ante  eidem  dederai 
impium  Saulem,  aitRupertus  etex  eo  Salianus. 
Populus  enim  jam  magna  ex  parle  erat  corrup  - 
tus,  tam  regis  imitatione,  quiim  propria  mali- 
tia,  ad  quam  eum  pcllexit  olium  ,  deliciae  ,  ei 
rerum  omnium  abundanlia.  Volens  ergo  Deiis 
castigare  populum  impium,  dedit  regem  Jero- 
hoam,  qui  populi  cupidinibus  et  desideriis  ad 
idola  colenda  obsequerelur,  iiaque  tot  calami- 
talum,  et  tandein  extreuii  excidii  eidem  lierei 
causa,  juxta  illud  Job,  3^.  30.  Qai  regnare  facii 
hypocritam  (id  est  impium)  propter  pcccata 
populi. 

txO.  Voluit  ergo  Salomon  (reintellecia,  quod 
scilicet  Ahias  Jeroboamo  delulisset  regnum  de- 
cem  Tribuum  )  interficere  Jeroboam,  ]  quasi 
regni  sui  ajmulum  et  invasorem.  Addii  Chald. 
Cant.  8.  v.  12.  eum  quoque  votuisse  occiderii 
Ahiam,eo  quod  ipse  regnum  delulisset,  ideoque 
Ahiam  pariler  fugissein  .'Egyptum  ;  sed  de  Aliia 
nil  habei  hic  Scripiura:esl  tamen  id  probabile. 
Nam  delicati  sunt  reges,  et  quoslibet  eliam 
sanclos,  qui  alios  reges  indticere  satagunt,  per- 
seqiiuntur,  tit  perduellionis  reos;  qui  enim- 
langit  regnuin  ,  tangit  pti|)illam  eorum.  V(  - 
rum  hcTC  magna,  ait  Dionysius,  fuit  Salomonis 
excaccatio ,  ambitio  el  impaiientia,  quasi  vellct 
et  posseiimpedire  propositum  Dei  de  regni  di- 
visione. 

Ixi.  In  libro  verborum  (id  est,  faclorum  vel 
gestorum)  Salomonis,]  puta  inDiariis,  Chronicis 
et  Annalihus  Salomonis. 

^3.  Dormivitque  ( somno  moriis)  Salomon  cum 
PATRiBus  suis,]  auno  aetalisCO,  aiunt  Lyranus, 
Abulensis  ,  etc.  Narrant  Zonaras"et  Cedreno,s 
ejus  sepulcrum  sub  Hadriano  Imperalore  dis- 
siliisse  ac  concidisse,  eamque  rem  molus  el  tii- 
mullus  Judaicos  portendisse.  Sic  et  Dio,  in 
Hadriano  lib.  09.  de  Judaeorum  desertione 
tractans,  ob  quam  omnes  fere  ab  eo  iulerempti 
siint,  et  tota  Judaea  desolala  :  Id  eis ,  inquit ,  «u- 
tequam  bellum  gereretur,  fuerat  denuntiatam  cx  eo 
quod  monumentum  Salomonis ,  quem  itli  summa 
rcvcrentia  colunt ,  sua  sponte  divisum  corrueral. 

Figuram  et  formain  Salomonis  ex  Cant.  5. 10. 
Dileclns  meus  ccmdidus  et  rubicundus ,  etc.  Ita 
colligil  Pineda,  lib.  6.  c.  /i,  et  ex  eo  Salianus. 
Salomon  fuil  colore  candido  et  rubicundo,  na- 


m 


COMMENTARIA  IN  LIBUUM  III.  REGUM.  C;ip.  XII. 


lura  calida  et  hiimida,  sed  p;iiilo  calidiore,  cae- 
sarie  densa;  capillis  aurescentil)us,  et  modice 
crispanlibus,  sicut  elatae  palmarum  ;  oculi  ju&.tae 
magnitudinis  ,  implentes  orbem  suum  ,  splen- 
dontes  ac  caesii ,  leni  placidoque  intuilu  ;  genae 
efllorescenles  atque  bilares,  sicut  lilia  mixta 
rosis  ;  labia  ejus  tenuia  et  mollia  ,  ut  rubentia 
Syrise  lilia;  os  ipsum  afflans  suavis  odoris  ba- 
litum  ;  manus  delicaiae  ,  molles  ,  arliculatae  , 
quasi  lorno  poliia^ ;  digiti  longiores,  deduciiora 
bracbia;  pectus  et  iborax  candida ,  velut  pixis 
eburnea  ,  moderaiae  magnitudinis  et  formae; 
crura  illius  quasi  columna^  marmoreae,  velPa- 
ria^  candidissimse;  pedes  sicutbascs  aureic  ela- 
l)oratissim;e,mediocrimagnitudine;incessusrir- 
mus  et  constans ;  statura  procera  et  erecta  ;  vox 
suavissima  :  dignus  qui  speciosum  forma  prae 
filiis  hominum  reprKsentaret.  Sed  pleraque  ho- 
rum  supervenientes  anni  vitiaque  Salomoni 
ademerunt ;  ac  praesertim  effusa  libido  atque 
morbi,  moerores  et  angores  ob  idololatriam  illi 
a  Deo  in  senio  immissi;  unde  Ecclesiast.  c.  kl. 
ejus  elogia  hac  flebili  catastrophe  ibrenoque 
concludit :  E<  incUnasll  femora  taa  maUeribus  ; 
potestalem  habuisli  in  corpore  tuo,  dedisti  macu- 
lam  in  gloria  lua,  profanasli  semen  tuum  indu- 
cere  iracundiam  ad  liberos  tuos,  et  incitari  stutti- 
tiam  tuam,  at  faceres  imperium  biparlitum.  Vide 
ibi  dicta. 

Sub  annum  regni  Salomonis  vigesimum  natus 
est  Homerus,  poeta  Graecorum  sapier^issimus  , 
quem  passim  imitatus  et  Laiino  versuconsecla- 
lus  est  Virgilius  Lalinorum  poetarum  princeps. 
Quare  de  Homeri  nataU  loco  certant  septem 
Graeciae  urbes,  nimirum5?ny/-/ia,  Rkodus ,  Colo- 
phon,  Saiamin,  lus ,  Argus,  Athence.  Imo  letas  , 
id  est,  incolae  insulaelo,  Homero  aram  exci- 
tasse,  eique  quasi  Deo  sacrificasse ,  testatur 
Gellius,  lib  3.  c.  11.  Homero  coaevus  et  suppar 
fuit  Hesiodus.  Ita  decuit  ut  sub  Salomone  He- 
braeorum,  imo  mortalium  omnium,  sapientis- 


simo,  sapientia  apud  Graecos  nascerelur;  inde- 
que  ad  Latinos  Iransferrelur.  Ita  ex  S.  Cyrillo, 
lib.  7.  contra  Julianum,  et  aliis  Salianus  anno 
Salomonis  vigesimo,  qui  fuit  ab  excidio  Trojae 
annus  168,  ante  Romam  conditam  160;  tunc 
quoque  regnabat  in  Lalio  sextus  rex  Sylvius, 
^Eneae  Sylvii  filius,  ae  Dido  condidii  Carthagi- 
nem  ,  aitEusebius  in  Cbronico. 

Denique  Josephus  lib.  S.cap.  3.  hocSalomoni 
epilaphium  ponit :  Moritur  Satomon  regam  om- 
nium  feUcissimus ,  opulentissimus  et  prudentissi- 
mus ,  excepto  peccato  ,  ad  qaod  d  muUeribus  jam 
senescens  pertractus  est.  Jam  ante  proclamarat, 
totique  mundo  concionatus  erat  Salomon  :  Va- 
nilas  vanitatum  el  omnia  vanitas,  et  lamen  va- 
nitas  vanaque  species  mulierum  eum  in  senio 
demenlavit ,  vanumque  reddidit^  ut  seipsum 
fecerit  summum  vanitatis  speculum.  Evanuit 
enim  ejus  sapientia  ,  evanuit  ejus  sanctitas, 
evanuit  ejus  poteniia  ,  evanuit  ejus  felicitas  et 
gloria,  evanuitdenique  saniias  et  viia  praesens, 
utinam  non  aeternalQuid  est  homo  eliam  sa- 
pieniissimus,  ditissimus,potenlissimus,  siDeum 
deserat,  et  a  Deo  deseratur?  utique  non  est 
aliud  quam  mancipiiim  vanitatis,  imago  stulti- 
tiae,  praeda  moriis,  a.Tumnarum  abyssus.  Oh  J 
si  Salomoni  liceret  ad  vitam  redire,  qualem 
ageret  poeniteniiam,  qualem  institueret  vitam, 
quidmortalibusinclamaret  !  utiqueillud  S.  Sal- 
vii  a  morle  ad  vitam  revocati  apud  Gregorium 
Turonensem,  lib.  7.  Histor.  cap.  1.  Audite,  fiUi 
AdcB,  et  inlelUgite,  quia  nihil  est  quod  cernitis  in 
hoc  mundo;  sed  omnia  vanitas.  Omnia  ergo  ut 
vana  contemnite,  ut  veram  gloriam  Dei  mcreamini 
adipisci  in  ccelo,  Vana  sunt  sceptra  ,  van.c  tiarae, 
vana  Venus,  vanse  opes,  vanavina,  vanusorbis 
universus.  O  caras  hominum,6  quantum  est  inre-'* 
bus  inane  l  Nil  verum  ,  nil  bonum  ,  nil  magnum  , 
nisi  ajternum.  /Eteriia  cogitate,  aeterna  ambite  , 
ut  Deus  vos  beet  in  aeternum,  per  omnia  se- 
cula  seculorum.  Ainen. 


CAPUT  DUODECIMUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

POPULUS  A  ROBOAM  POSCIT  TRIBUTORUM  GRAVIUM  SaLOMONIS  RELAXATIONEM  :  ILLE  NEGAT 
ETDURIORA  MINATURJ  QUARE  DECE3I  TrIBUS,  EO  RELICTO,  REGEMSIBI  CREANT  JerOBOAM  : 
PARAT  CONTRA  EAS  BELLUM  HoBOAM,  V.  21  ;  SED  REVOCAT  EUM  DeUS  PER  SeMEIAMPRO- 
PHETAM.  MOX  V.  27.  JeROBOAM  .METUENS  Nfi  POPULUS,  VENIENS  AD  TEMPLU31  ,  REDIRET 
PARITER  AD  ROBOAM,  VITULOS  AUREOS  QUASI  IDOLA  ERIGIT  IN  DaN  ET  BeTHEL. 


-1 .  g<^^^(j^4@?^Slte®ENiT  autem  Roboam  in  Sicliem  :  illnc  enim  congregatus  erat  omnis  Israel 

ad  constituendum  eum  regem.  2.  At  vero  Jeroboam  filius  Nabat ,  cum 
adhucesset  in  TEgypto  profugus  a  facie  regis  Salomonis,  audila  morte  ejus, 
reversus  est  de  /Egypto.  3.  Miseruntque  et  vocarunt  eum  :  venit  ergo  Je- 
roboam  ,  etomnis  multitudo  Israel ,  et  locuti  sunt  ad  Roboam  ,  dicentes  : 
4.  Pater  tuus  durissimum  jugum  imposuit  nobis  5  tu  itaque  nunc  iraminue 
paululum  de  imperio  patris  tui  durissimo,  et  dejugo  gravissimo  quod  im- 

posuitnobis,  et  serviemus  tibi.  5.  Qui  ait  eis  :  Itc  usque  ad  tertium  diem,  et  revertimini  ad  me. 

Cumqueabiissetpopulus,  6.  iniit  consilium  rex  Roboam  cum  scnioribus,  qui  assistebant  coram 


COMMENTAHIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  XII.  SZil 

Salomone  palre  ejiis,  ciim  adhiic  viveret,  et  ait :  Qiiod  datis  raihi  consilium,  ut  rcspondcam  po- 
pulo  huic.  7.  Qui  dixerunt  ci  :  Si  hodie  obedieris  populo  huic ,  et  servieris,  et  petitioni  eorum 
cesseris,  locutusque  fueris  ad  cos  verba  lenia,  erunt  libi  servi  cunctis  dicbus.  8.  Qui  dereh'quit 
consilium  senum,  (juod  dederant  ei,  ctadhibuit  ad.olescentcs  ,  qui  nutrili  fueiant  cum  eo  et  as- 
sistebant  illi.  9.  Dixitque  ad  cos  :  Quod  mihi  datis  consilium  ,  ut  respondeam  populo  huic,  qui 
dixerunt  raihi  :  Levius  fac  jugum  quod  imposuit  pater  tuus  super  nos?  10.  Et  dixerunt  ei  juve- 
nes  qui  nutriti  fuerant  cum  eo  :  Sic  loqueris  populo  luiic,  qui  locuti  sunt  ad  te,  dicentes  :  Pa- 
ler  tuus  aggravavit  jugum  nosfrum,  tu  releva  nos.  Sic  loqueris  ad  eos  :  Minimus  digitus  meus 
grossior  est  dorso  patris  mci.  1  1 .  Et  nunc  pater  meus  posuit  super  vos  jugum  grave,  ego  autem 
addam  super  jugum  vestrum  :  paler  meus  cecidil  vos  flagellis,  ego  autem  ccedam  vos  scorpioni- 
bus.  12.  V^enit  ergo  Jeroboam,  et  omnis  populus  ad  Roboam  die  tertia,  sicut  locutiis  fueratrex, 
dicens  :  Revertimini  ad  rae  die  tcrtia.  13.  Responditquerex  populodura,  derelicfo  consilio  se- 
niorum,  quod  ei  dederant.  14.  Et  locutus  est  eis  sccundum  consilium  juvenum,  dicens  :  Pater 
raeus  aggravavit  jugum  veslrum,  ego  autem  addam  jugo  veslro  ;  pater  meus  cecidit  vos  flagel- 
lis,  ego  aulem  caedam  vos  scorpionibus.  15.  Et  non  acquievit  rex  populo  ;  quoniara  adversatus 
fuerat  eum  Dominus ,  ut  suscilaret  verbum  suum,  quod  locutus  fuerat  in  manu  Ahiee  Silonit®  , 
ad  Jeroboam  fdium  Nabat.  16.  Videns  itaque  populus  quod  noluisset  eos  audire  rex,  respondit 
ei,  dicens  :  Quae  nobis  pars  in  David?  vel  qupe  hseredilas  in  fdio  Isai  ?  Vade  in  tabernacula  tua 
Israel ,  nunc  vide  domum  tuam  David.  Et  abiit  Israel  in  tabernacula  sua.  17.  Super  filios 
autem  Israel;  quicumque  habilabant  in  civilalibus  Juda,  regnavit  Roboam.  18.  Misit  ergo  rex 
Roboam  Aduram,  qui  erat  super  tributa,  et  lapidavit  eum  omnis  Israel,  et  mortuus  est.  Porro 
rex  Roboam  festinus  ascendit  currum  ,  et  fugil  in  Jerusalem  :  19.  recessitque  Israel  a   domo 
David ,  usque  in  preesentem  diera.  20.  Faclum  cstautem  eura  audisset  oranis  Israel,  quod  re- 
versus  esset  Jeroboam,  miserunt,  et  vocaverunt  eum  congregalo  coelu  ,  et  constiluerunt  eum 
regem  super  omuem  Israel ,    nec  secutus  est  quisquam  doraiira  David  praeter  tribum  Juda  so- 
lam.  21 .  Venit  autem  Roboam  Jerusalem,  et  congregavit  universam  domum  Juda,  et  tribum 
Benjamiu,  centura  octoginta  millia  electorura  virorum  bellalorura,  ut  pugnarent  contra  domum 
Israel,  et  reducerent  regnum  Roboam  filio  Salomonis.  22.  Factus  est  autera  scrrao  Domini  ad 
Seraeiara  virum  Dei,  dicens :  23.  Loquere  ad  Roboam  Glium  Salomonis  regem  Juda,  et  ad  om- 
nera  domura  Juda,  et  Benjarain,  etreliquos  de  populo,  dicens  :  24.  Hsec  dicit  Dominus  :  Non 
ascendelis,  neque  bellabitis  contra  fratres  vestros  filios  Israel ;  revertatur  vir  in  doraum  suam, 
a  me  enira  factum  est  verbum  hoc.  Audierunt  sermonem  Domini ,  et  reversi  sunt  de  itinere  , 
sicut  eis  praeceperat  Dominus.  25.  ^Edificavit  autera  Jeroboam  Sichem  in  monte  Ephraim  ,  et 
habitavit  ibi  ;  et  egressus  inde  aedificavit  Phanuel.  26.  Dixitque  Jeroboam  in  corde  suo  :  Nunc 
revertetur  regnum  ad  doraum  David.  27.  Si  ascendcrit  populus  iste  ut  faciat  sacrificia  in  domo 
Domini  in  Jerusalem  :  et  convertetur  cor  populi  hujus  ad  dorainum  suura  Roboam  regem  Juda  , 
interficicntque  me,  et  revertentur  ad  eum.  28.  Et  excogitato  consilio  fecit  duos  vitulos  aureos, 
et  dixit  eis  :  Nolite  ultra  ascendere  in  Jerusalem  ;  ecce  dii  tui,  Israel,  qui  te  eduxerunt  de  terra 
iEgypti.  29.  Posuitcjue  unura  in  Bethel ,  et  alterura  in  Dan.  30.  Et  factura  est  verbum  hoc  in 
pccfcafuui  :  ibat  enim  populus  ad  adorandum  vitulum  usque  in  Dan.  31 .  Et  fecit  fana  in  excel- 
sis ,  et  sacerdotes  de  exlremis  populi ,  qui  non  erant  de  filiis  Levi.  32.    Consfituitque   diem 
solemnera  in  raense  octavo,  quinla  dcciraa  die  mensis,  insimilitudinem  solemnifatis,  quce  celebra- 
batur  in  Juda.    Et  ascendens  altare ,  similiter  fecit  in  Bethel ,  ut  immolaret  vitulis  quos  fabri- 
calus  fuerat :  consfituitque|in  Bethel  sacerdotes  excelsorura  quse  fecerat.  33.  Etascendit  super 
altarequod  extruxerat  in  Bethel,  quintadecima  die  raensis  octavi ,  quera  finxerat  decorde  suo  ; 
et  fecit  solemnitatem  filiis  Israel,  et  ascendit  super  altare,  ut  adoleret  incensum. 

1.  VENiTAtJTEMR0R0AMiNSicnEM.]5<c/iemenim         Zi.  Patertuus  durissimum  jugum  imposuit  no- 

erat  locus  Paliarcharum  incolalu  et  sepullura  bis.  ]  Salomon  cnim  ad  suam  et  mille  uxorum 

celebris,  et  quasi  sacer;  unde  illic  conventum  suarum    magnificentiam   in   veslilu  ,  mensa  , 

egit  Josue,  cap.  ult.  1.  Abimelech  Judic.  cap.  famulis  ,  eqnis  et  curribus  susientandam,  im- 

9.  1.  1.  Igitur  hic  Israelitae  comitia  regni  cele-  niania  populo  tributa  imposuerat,  a  quibus  ex 

brant  in  Sichem  ,  ut  ibldem  Roboam  sibi  regem  parte  liberari  hic  jure  suo  postulat  populus. 
creent.  7.  Si  iiodie  obediebispopulo  ,  elc.  locutusque 


5^2 


COMMIiNTAKlA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  XII. 


FUERIS  AD  DOS  VERBALENIA,  ERUNTTIBI  SERVICUNC- 

Tis  DiicBus. ]  Prudoiuissiinum  fuit  lioc  soiiium 
consiliuiTi,  quia  ulilissiiniim  tum  ad  loUen- 
dam  populi  exacerbalionem  contra  Salomonem 
etlAoboam,  lum  adexpressionem  ejus  sul)levan- 
dam.  Nimia  enim  iribula  exsugunt  sul)dilorum 
opes,  spiritum  et  sanguiuem^  ac  subinde  vi- 
tam  :  quare  iiseorumque  tributiset  serviiiispri- 
vat  se  rex,  dum  eos  iisdem  opprimii.  Commo- 
dilas  enim  subditorum  est  bonum  et  cominodi- 
las  principum;  quare  lenilas  et  clementia  est 
snmma  dos  principum,  qua  subdilos  sibi  con- 
ciliant ,  ut  regi  se  sinant ,  et  ad  omnia  principis 
sui  jussa  exsequenda  faciles  se  pr.ebeaiit.  Pru- 
dentia  polilica  ergo  diciat  ut  a  lenilaie  auspi- 
ceris  regnum,  ac  leniiate  tibi  subdilos  dcviu- 
cias  ;  postea  jam  libi  devinclis  onera  necessaria 
facile  impones.  Notum  est  illud  Lucani  : 

Nii  pudetassuelos  sceptris  :  mitissiina  sors  est 
Regiiorum  sub  rege  novo. 

Longum  enim  imperium  robur  sibi  comparavit 
et  auctoritatem,  aeque  ac  audaciam  quidlibet 
imperandi ;  recens  vero  sensim  lenitate  ha3c  tria 
sibi  comparare   debet. 

Audi  S.  Hieronymum,  epist.  62,  Episcopi  cu- 
jusdam  clementiam  in  subdilos  celebraniem  : 
Amari ,  inquit,  imrens  et  Episcopus  debet ,  non 
timeri.  Anliqua  sentenlia  est  :  Quemmetuit  quis  , 
odit ;  quem  odit ,  periisse  cupit.  Unde  el  in  noslris 
lilteris  cum  initia  parvalorum  in  timore  consis- 
tant ;  perfecta  diicctio  foras  mittit  timorem.  Non 
quceris  monachos  tibi  esse  subjectos,  el  ideo  magis 
subjectos  liabes.  Tu  ofjhs  osculum,  illi  colia  sub- 
mitlunt ;  exhibes  militem,  et  ducem  impelras ; 
quasi  unus  in  pluribuses ,  ut  sis  unus  ex  pluribus. 
Cilo  indignatur  libertas,siopprimilur.  ISemo  plus 
impetral  a  iibero  quam  qai  servire  non  cogit. 
ISovimus  canones  Ecclesiasticos ,  non  ignoramus 
ordines  singulorum,  el  ieclione  et  quotidianis  cxem- 
piismulta  didicimus,  multa  usquead  hanc  cetatem 
experti  sumus.  Qui  scorpionibus  cccdit ,  et  lumbis 
palris  liabere  se  putat  digitos  crassiores ,  cilo  reg- 
num mansueli  David dissipal.  Cerle Romanus  popu- 
(us  ne  in  rege  quidem  superbiam  tulit.  Dux  ille  Is- 
raeiitici  exercitus  ,  qui  decem  plagis  afflixcrut 
/Egyptum,  et  ad  cujus  imperium  ccclum  et  terra 
et  maria  serviebant  inter  cunclos  homines,  quos 
tunc  terra  generavit  mansuelissimus  prccdicaUir  ; 
et  ideo  pcr  quadraginta  annos  obtinuitprincipa- 
tum;  quia  potestalis  superbiam  lenitale  ct  man- 
sueludine  temperabat.  Lapidabatur  a  populo ,  et 
pro  lapidantibus  rogabat ,  quia  potius  deieri  ipse 
vult  de  libro  Dei ,  ne  commissus  sibi  grex  pereal; 
cupiebat  enim  iilum  imilari  pastorem,  quem  scie- 
l>at  eliam  erranles  oves  suis  humeris  portaturum  : 
Pascor,  inquit,  bonus  ponil  animam  suampro  ovl 
bus  suis. 

S.QUIDEREI.IQUITCONSILIUM  SENUM,  ET  ADIIIBUIT 
ADOLESCENTES  ,     QUI    NUTRITI    1'UEKANT    CUM    EO.  ] 

Vide  hic  stultitiam  et  fastum  Roboam,  qui  ma- 
turosenum  consiiio  sprelo,  sequitur  juvenilem 
et  stolidam  adolescentum  senlentiam  ,  ideoqiie 
subditos  offendit,  avertit,  el  ad  Jeroboam  sibi 
regcm  creandum  adegit.  Vide  ergo  hic  vaniia- 
tem  a  Salomone  praedictam,  in  ipsomet  imple- 
tam;  quam  describit  Eccles.  c.  2.  v.  18.  dicens: 
lUirsus  deteslalus  sum  omnem  induslriam  meam , 
quasub  sole  studiosissime  iaboravi,  habiturus  lue- 
redem  post  me  ;  quem  ignoro  ulrum  sapiens ,  an 
siulius  fulurus  sit,  el  dominabilur  in  laboribus 


meis,  quibus  desudavi  et  soUicitus  fui;  et  esl  quid- 
quam  lam  vanum  ? 

Audi  Sparlianumin  Severo  :  Reputanti  mihi , 
Diocietiane  Augusle,  neminem  prope  magnorum 
virorum  oplimum  et  utilem  filium  rcliquisse  satts 
ciaret.  Denique  aut  sine  iiberis  viri  interierunt , 
aul  taies  habuerunt  plerique ,  ul  melius  fuerit  de 
rebus  humanis  sine  posterilate  decedere. 

Hebraeorum  est  gnome  :  sicut  bona  suni  qua- 
tuor,  scilicet  opes,  scientia,  senumconsilium  , 
animtis  demissus  ;  sic  ex  adverso  quatuor  suiii 
malaeis  contraria,  scilicet  paupertas,  ignoran- 
lia,  juvenile  consilium,  et  animus  superbus, 
quae  Uempublicam,  aeque  acprivatum  quemque 
evertunt  ;  uti  Romanum  imperium  eversum 
est  per  juvenes  impriidenles  et  arrogantes. 
Hiiic  in  porticu  tabern.e  meritoriae  ,  in  qiia 
olim  alebantur  veterani  et  emerili  milites  , 
olim  haec  carmina  litteris  aureis  descriiiia 
erant  : 

Roraa  vetus,  veteres  dum  te  rexere  Quirites, 
Nec  honus  immuuis,  nec  malus  uUus  erat. 

Defunctis  patrii)us  successit  parva  juventus  , 
Cujus  consilio  praecipitata  ruis. 

Vide  Ciceronem  libro  de  Senectute,  Plutar- 
chum  in  Nicia  ,  etThucydidem  libro  6.  Hac  de 
causa  Augustus  Cacsar,  testeSuetonio,  consilia- 
rios  habuit  graves  et  senes,  Agrippam  et  Mecav 
nalem,  quorum  consiliis  tanla  et  tam  praeclnra 
gessit;  unde  iis  mortuis  in  infamiam  ob  fili?e 
libidines  prolapsus  ingemuit,  dictitans  sibi  hanc 
infelicitatem  non  fuisse  obvenluram,  si  Agrij)- 
pa  et  Mecffiiias  vixissent. 

Crcesus  Lydorum  rex  nimia  felicitate  ebrius, 
Solonis  senis  sapientissimimonila  negligens,  uc 
juvenibus  ipsius  potentise  adulantibus  aures 
praebens ,  dum  Cyri  imperium  perdere  conatur, 
suum  perdidit.  liaque  sublalus  in  pyram,  ul 
illic  vivus  cremarelur,  inclamato  Solonis  no- 
mine,  et  re  tota  detecta,  singularem  victoris 
Cyri  clementiam  expertus  est,  uti  referl  Hero- 
dotus,  libro  1. 

Si  Xerces  patrui  sui  senis  Artabani  prudeniia 
consilia,  quam  juveniles  Mardonii  adulationes 
audire  maluisset,  utique  Graecos  bello  tot  cen- 
tenorum  miliium  non  lacessivisset,  nec  e  Gr;e- 
cia  suinma  cum  infamia  fugere  coactus  fuisset , 
tesle  Herodoio,  libro  7. 

Dionysius  Siciliae  Tyrannus,  si  Plalonis  senis 
sapienlissimi  consiiiis  obtemperasset,  accep- 
tum  a  patre  imperium  liberis  suis  firmius  reli- 
quisset;  at  quia  ipsi  juvevum  adulationes  an- 
teposuit,  regno  (lejeclus ,  compulsus  est  fieri 
ludimagister. 

Feliciier  imperasset  NerOj  si  seni  Senecae  et 
Burrhi  consiliis  perpetuo,  ut  coeperat,  pariiis- 
set.  At  dum  eis  primo  rejeclis  ,  deinde  interfec- 
tis,  juvenis  juvenum  adulantium  voces  sequi- 
tur,  sibi  acceleravit  exitium  ,  el  perpeluam 
apud  posteros  ob  tot  Ilagitia  et  dedecora  infa- 
miam  peperit.  Ita  Suetonius  in  ejus  Vita. 

Quocirca  sapienter  Cornelius  Tacitus  :  Adu- 
iatio ,  inquit  ,  perpeluum  malum  principum  , 
quorum  opes  scepius  assenlalio  quiim  lioslis  evertit. 
Et  reges  abundant  omnibus  rebus  in  aula  ,  ex- 
cepta  veritate.  Quid  Neronem  castissime  edu- 
catum  crudelem  fecit?  Adulatio.  Quid  Caesarem 
contra  patriam  rebellare  fecit?  Adulatio.  Quid 
Roboam  tyrannum  reddidit?  Adulalio.  In  aula 


I 


COW.MEiNTAP.lA  IN  LIBRU 

igiliir  iiiuis  Clytiis  praefercndiis  sexceniis  Aris- 
lippis.  Vere  Ovidiiis  : 

Agmen  adulantura  media  procedit  in  aula. 

10.  MiMMUS  (  Hebr.  ly^^p  katanni,  id  est  , 
parvus,  sive  mininuis,  scilicei)  digitus  meus 
GROSsiOR  EST  DORso  PATnis  MEi,  ]  esi  adagjuni , 
q.  d.  Kgo  nuillo  siim  forlior  el  exceileiilior  pa- 
tre  meo ;  ego  majorem  liabeo  majestalem  et 
magnilicenliam  pise  illa  qviam  babuit  pater  : 
quare  majora  vobis  imponam  tributa  cl  onera  , 
quam  imposuerit  pater  nieus  Salomon.  Unde 
Cbald.  verlit  :  DebUilas  inen  fortior  est  robore 
patris  viei ;  Septuag.  rarvitas  mea  grossior  est 
dorso  patris  mei;  Valaj)!.  Exiguiim  meum  cras- 
sius  erit  lumbis  patris  mei.  Ecce  ut  fauslus  Ro- 
boam  faciat  stolidum  el  stulium. 

iZi.  Ego  c.edam  vos  scorpiombus,]  id  est  fla- 
gris  acnleatis ,  ut  verlil  Vatabl.  Vox  baec  dignior 
esi  carnifice,  quam  rege. 

16.   QU.ENOBIS  PARS  I.N  DAVID,VEL  QU^  HiEREDI- 

T.\s  IN  FiLio  IsAi  ?  ]  q.  d.  Quse  nobis  est  commu- 
iiio,  qua;  societas,  quas  spes  et  utililasin  Davi- 
dis  slirpe ,  puta  in  Roboam  ,  ut  eum  nobis 
legem  creemus  ?  q.  d.  Nulla  :  non  ergo  illum 
liobis  regem  consiituamus.  Contempiiin  Davi- 
dem  vocant /i^utm  Isai,  sive  Jesse,  q.  d.  David 
liiit  vir  plebeius  et  pauper,  ulpoie  filius  Jesse 
civis  nostri  :  nos  eum  eveximus  in  Regem  ,  ut 
iios  protegerel;  jaiu  autem  Roboam  ejus  nepos 
ob  Davidis  nomen  insolescens,  nos  non  pro- 
tegit,  sed  laniat  et  diripit.  Gur  euni  igitur  nobis 
regeiu  statuanuis  ,  eo  quod  sit  e  famiiia  Davidis, 
cum  recenier  illa  a  nobis  ad  regnum  sit  pro- 
moia.  Deprinianuis  ergo  eum  cuni  sua  familia  , 
ac  redigamus  in  ordinem  ,  et  ad  stalum  pris- 
tinum  vitce  plebeise  reducamus ,  alque  ex  alia 
familia  modestiorem  et  benigniorem  nobis  re- 
gem  eligamus. 

NuNC  viDE  uomuM  TUAM  David.  ]  Cliald?eus  : 
I^unc  regna  super  viros  domus  tuce  David;  Septiia- 
ginta  :  ?iunc  pasce  (id  esl,  rege)  domum  tuam 
David.  q.  d.  Tu ,  6  Roboam  ,  illi  Davidis,  rege 
luos  conlribules,  puta  tribum  Juda  ;  nos  decem 
Tribus  de  alio  clementiore  nobisprovidel)imus. 

19.  ReCESSITOUE  ISRAEL    A    DOMO   DAVID,]  prO 

Roboam  creans  sibi  regem  Jeroboam. 

Quaeres  an  decem  Trilius  licile  fecerint  schis- 
ma  ,  seque  separarint  a  Roboam  ,  qui  erai  legi- 
limus  regni  hoeres  et  Salomonis  successor. 
Respondet  Abiilensis  id  licite  eos  fecisse  ;  quia 
ipsi  ,  inquit,  liberi  erant  :  Roboam  vero  vole- 
bat  eos  in  servitulem  redigere;  poterant  ergo 
ab  eo  recedere;  populus  enim  vel  respublica 
regeni  creans  illi  dat  imperiuiu  el  jus  regendi. 
Ergoilla  idipsuin  ei  potest  auferre  vel  minuere, 
si  is  eo  abutatur  in  populi  perniciem;  populus 
enim  non  absolute,  sed  certis  conditionibus  se 
principi  regendum  tradit,  quasi  si  princepsnon 
servat ,  potest  eum  abdicare.  Haec  Abulensis  dc 
quibus  alibi  dicendum.  Verius  dicas  id  factum 
esse  ex  voluntate  et  decrelo  Dei ,  ut  patet  v.  2^. 

Praeclare  monet  Principem  Cornelius  Tacitus, 
lib.  k.  Annal.  DH/-a,  inquit,  vectigalia poputo  non 
imponant;  nimiaenim  in  exigendo  tributo  severi- 
las ,  et  nimium  ipsum  tributum  impositum  movet 
subditos  frequenter  adseditionem. 

20.  Pr/Eter  tribuji  Juda  solam.  JAdde,  eiBen- 
jamin  ;  hacc  enim  unita  cum  Juda  unum  cum 
eo  constituit  regnum. 


M  III.  REGUM.  Cap.  XII.  5/i3 

20.  DlXlTQUE  JEROBOAM  IN  CORDE  SUO  :  NUNC 
REVERTETUR  REGNUM  AD  DOMUM  DAVID.  ] 

27.  Sl  ASCENDERIT  POPULUS  ISTE  UT  FACIAT  SA- 
CRIIMCIA  IN   DOMO   DOMIM   IN   JeRUSALEM.  ]  Timuit 

Jeroboam  ne  populus,  vadens  Jerusalem  ad 
templunij  rediret  pariter  ad  regem  Roboam  reg- 
nantem  in  Jerusalem,  diceretque  :  Volumus 
adh;erere  Jerosolymse  et  lemplo  ;  ergo  et  regi 
ejus  Roboam  :  hincjussitne  quis  adiret  Jerusa- 
lem  el  templum,  sed  utin  Dan  et  Bethel  viiulis 
c'!  se  ereclis  omnes  sacrificarent.  Videbalur  hoc 
ejus  consilium  polilice  prudens  ,  et  ad  regnum 
suum  statumque  poliiicum  tuendum  salutare  ; 
sed  revera  fuit  imprudens  et  perniciosuni  ' 
stalumque  et  regnum  ejus  prorsus  labefactavit 
et  evertit.  Hoc  enim  ei  comminatus  erat  Deus, 
in  cujus  manu  sunt  omnium  jura  regnorum ,  et  ita 
contigil :  nam  quia  Jeroboam,  ad  schisma  regni 
sui  tuendum  ,  fecit  schisma  pariter  in  religione 
et  fide,  idcirco  deleta  est  universa  ejus  domus 
et  familia  de  superficie  terrce ,  ut  dicitur  cap.  13. 
Regnavitenim  ipse  22annis  duntaxat  cum  mul- 
tis  doloribus  et  incommodis.  Successit  ei  filius 
Nadabj  qui  vix  per  biennium  regnavit^  el  ii 
servo  suo  Baasa  regno  et  vita  privatus  est,  qui 
mox  omnem  familiam  Jeroboam  adeo  exslinxit, 
ut  ne  unus  qiiidem  ex  ea  fuerit  superstes,  uti 
jam  ante  idipsum  ei  per  Ahiam  prophetam 
Deus  comminalus  fuerat  :  quee  omnia  pateut 
3.  Reg.  15.  V.  25.  etseq.  Fuit  ergo  ipse  slolidus 
acque  acimpius,  qu6d  Deo  promittenti  stabili- 
laiem  regni  in  posleris  suis,  si  sibi  soli  serviret, 
non  crediderit.  Esto  enini  popukis  (>jus  ivisset 
in  Jerusalem  adoratum  Deum  in  templo;  lamen 
Deus  populum  ipsi  subjeclum  et  obedienteni 
fecissel,  impedivissetquenead  Roboam  rediret; 
hocenim  expresse  ei  promiserat,  acmille  mo- 
dos  id  pra?siandi  in  menle  ei  manu  habebat.  Ta- 
lia  fere  sunlconsiiia  poliiicorum  et  Machiavel- 
listarum  (qtiorum  isie  Jeroboam  clarissimum 
est  exemplar),  qui  religionem  faciunt  servire 
poliiicae,  et  taleiu  fidem  et  religionem  amplec- 
tuntur,  qiialem  regno  vel  oblinendo,  vel  reti- 
nendo,  vel  augendo,  aliisque  scopis  sibi  propo- 
silis  putant  aptiorem.  Etsi  eniiu  eorum  consilia 
iniiiovideantur  speciosaelutilia,  tamen  plerum- 
que  successu  temporis  maximis  difncultatibus 
principes  involvunt,  et  eis  perniciem  afFerunt 
itadisponente  divina  provideniia,  quaeomnibus 
hominum  consiliis  dominaiur.  Audiantipsi  Na- 
zianz.  in  laudemS.  Athanasii,  Orat21.  Constan- 
tiuslmperator ,  inquit,  de  Iribus  in  morte  doluit : 
primo  ,  quod  propinquis  suis  necem  intulisset  ; 
secundo,  quod  Julianum  apostalam  Imperatorem 
nominasset ;  tertio ,  quodnovis  fidei  dogmatibus 
studuisset ,  simulque  cum  liis  vocibus  e  vita  dices- 
sit.  Princeps  enim,  religionem  roborando ,  ab  ea 
quoqueroboratur.  Jeroboam  in  schismate  secuii 
suntDonatislae  de  quibus  S.  August.  Epist.  171. 
Donalistce ,  ait ,  Episcopum  contra  Episcopum  or- 
dinaverunt,  allare  conlra  allarc  erexerunt ,  idque 
in  civitate  Cartliaginensi ,  incapiteJfricce,  sicut 
Jeroboam  erexit  altare  contra  altare. 

Denique  veram  religionem,  Deique  cultuni 
et  pietatem,  regni  et  reipublicae  esse  funda- 
mentumdocet  S.  Augusiinus,  lib.  1.  de  Civitate 
etseq.  S.  Ambros.  deFide  ad  Gratianum,  saiic- 
tus  Cyrillus  ad  reginas,  quin  et  Pbilosophi. 
Audi  Platonem,  lib.  /j.  de  Eegibus  :  Ante  omnia 
Deum  invocemus,  ut  civitatem  nostram  stabilia- 
mus ,  obsecremusque  ut  nos  exaudiat,  et  nobis 


m 


COMMENTARIA  IN  LlBIiUM  111.  REGUM.   Cap.  XII. 


lJi'opUius  sit  atque  benignus,  ad  nos  veniat  ct  le- 
{^es  ipse  nos  doceat  ,noitrarn']ae civitateni  aiornet. 
Et  Mercurium  Trimegistum  apud  Rlio  lig.  libro 
y.c.  19.  Eit  hoininis  mensara  ante  onvi^^s  religio  , 
quain  seqaitur  bonitas;  ea  domnin  tunc  videtur 
esse  perfecta,  si  etiam  capiditatem  om  liuin  alie- 
naruin  rerum  despectui  haheat  virtute  m'iiiita. 
Unusquisque  pietate,  religione ,  prudmtia,  cullu 
et  veneratione Dsi  clarescit ,  qua^i  oculis  verara- 
tione  perspecta ,  et  (iducia  crediditatis  swe  eate- 
Jias  inter  homines  prcestans,  quatenm  astra  reli- 
qua  sol  luminis  majestate  agnoscitur  prcecellers. 

l'ytliagor;e  scnLeulia  usl,  acccdetid  )  ad  Deimi 
effici  unumquemque  optimum.  Xeuopiiou.  lil). 
8.  PediasCyri,  Gamhysem  (ilio  suoGyro  ad  Astia- 
gen  avum  proficiscenii,  ita  loqu(Mitem  facit  : 
Hoc  unum  prcBcipue  cominendo ,  idque  tanqwim 
pretiosum  thesaurum  a  patre  doiiatum  in  tua  in;- 
moria  perpeluo  recondi  cupio  :  Dei  esto  ainicuf , 
in  euindem  pius ,  nihilque  aggrediaris  nisi  Dd  nu- 
mine  impLorato ;  iinbecilia  enim  est  et  hebes  inor- 
taiiuin  natura,  nil  Dn  sapientiain  iatet ;  om^ia 
ex  sententiaiis cedant ,  quibus  ilia prceslo  est.  Qu  e 
paterna  admouilio  tam  alte  Qlii  auimo  insedit, 
ut  non  absque  admiratione  passim  lectoribus 
inculcet  Xenoplion,  qua  pietate  Gyrus  deos  co- 
luerit,  et  quo  studio  ac  diligentia  operam  de- 
derit,  utcos  votis,  precibus,  sacriftciisplacartjt. 
Cicero,  OrationedeAruspicum  republica  :  Qaam, 
inquit,  volumus ,  licet  P.  C.  ipsi  nos  amimus , 
tamennec  nuinero  Hispanos  ,  nec  robore  Gallos , 
-nec  calLiditate  Poenos,  nec  artibus  Grcecos ,  nec 
denique  hoc  ipso  hujus  gentis  ac  terrce  dom^^stico 
nativoque  sensu  Italos  ipsos  ac  Latinos,  sed  pic- 
tate  ac  religione  alqae  liac  sapienlia  quod  deo- 
rum  iminortatium  numine  omnia  regi  guberna- 
rique  perspeximus  ,  omnes  gentes  nationes-ju? 
superaoimus.  Valerius  Maximus,  lib.  1.  c.  1.  Om- 
nia,  ait,  posf  religionem  ponenda  semper  noslra 
civitas  duxit ,  eliam  in  quibus  suinmce  majestatis 
ronspici  decus  voiuit ,  quapropter  noii  dubilarunt 
sacris  imperia  servire ;  ita  se  humanarum  rerum 
futura  regimen  existimantia,  si  divince  potentiie 
bene  atqae  conslanier  fuissent  fainuLala,  Et  eo- 
dem  in  loco  :  Nonmlruin  igilur ,  si  pro  ejus  im- 
perio  augendo  custodiendorjas  pertinax  deorun 
induLgentia  semper  excubuit,  quod  tam  scrupuLosa 
cura  parvuia  quoque  momenta  reLigioais  exain'- 
nare  videtur ,  quia  nunquam  remolos  ab  exar.tis- 
simo  cuLtu  cceremoniarum  ocuLos  liabuisse  noslra 
civitas  existinianda  est. 

Porro  omnia  priccepta  regibus  danda  his  diio- 
bus  concluduuLur  :  Memento  qu5d  es  li)mo  ; 
memento  qubd  est  Deus ,  judex  et  vindex. 
Prius  ad  refrenandam  eorum  poteuiiam  ,  pos- 
terius  ad  voluntatem  pertinet. 

28.  Fecitduosvitulos  AUR',;os.]FecitJeroboain 
vitulos  potius  quiun  arietes  velequjs:  quia  vi- 
tulum  aureum  patres  Judaeorum  conllarant  et 
adorarant  in  deserto,  id'|ue  ad  similitudine.u 
Apis,  quam  specie  vituli  vel  bovis  coiueraut  iu 
iEgypto,  Exodi  32.  4.  Vide  ibi  dicta.  Unde  cou- 
trahosvitulosdeLonatOscc.caeteriqueProphetae. 
Hinc  enim  iisdem  verbis  iuc  utitur  Jeroboam, 
quibus  usi  erant  majores  ejus,  Exodi  32.  dicend  ): 
Hi  sunt  dii  tui  Israei,  qui  te  eduxerunt  de  terra 
jEgypti.  De  his  mulia  dixi  in  Osee  et  Prophe- 
lis.  Rursum,  Jeroboam  fuijiens  S  iloin onem  ivil 
in  -Egyptum  ad  Sesac  regem  ,  ibique  vidit  coli 
(et  forie  ipse  ad  couciliandam  sibi  graliam  Se- 
sac,  coluit)  Apin  specie  viluli  :  uule  mjrluo 


Salomone  rediens  in  Judseam,  faciensque  schis- 
ma  a  Juda  et  Jerusalem,  erexit  vitulos  aureos 
quos  viderat  coli  in  ^gypto,  ut  yEgyptiorum 
auxiliis  fretus  resisteret  Roboamo  et  Judoeis. 

'2i).  PosuiTQUE  a.vun  i\  Bethel,  et  alterum  i\ 
D.\.\,  ]  qiiasi  iu  duobus  regui  sui  limitibus  :  Be- 
thel  euim  «u-aL  liines  Israelis  ad  Meridiem,  Dan 
vero  ad  Austrum.  Rursum,  Bethel  erat  locus 
celehris,  et  sacer  ob  visionem  Dei  in  scala  ex- 
hibiiam  Jacobo  patriarchse.  Genes.  32.  indeque 
dicta  est  C?^/t3/,  id  est,  Doinus  Dei ;  sed  Jero- 
boam,  ex  B-Hhei,  id  est,  Doino  Dei ,  fecit  Detha- 
ven,  id.  ea,  domum  iniquilatis ,  et  idoli,  ut  ait 
Osee.  Bethel  nunc  pouitur  in  tribu  Benjamin  , 
nuuc  in  tribii  Ephraim;  unde  mulLi  puiant  duos 
fuisseBetheles,  atque  liicintelligi  eam  quc-c  est 
in  Ephraiui :  hujus  enim  rex  erat  Jeroboam.  Alii 
tamni  cum  Adrichomiounam  eamdemque  cen- 
seut  fuisse  BeLhel,  quae  nuiic  Benjamin  ,  nunc 
Ephraim  attribuitur  ,  eo  quod  sita  essel  in  con- 
fiuio  utriusque  tribus,  aut  quod  haec  una  ex 
Beujamin  adh:cserit  Jeroboam  permiseritque 
apud  se  collocari  hoc  idolum  vituli. 

30.  Er  F.vcruu  est  verbuu  iioc  (  id  est,  res 
haec,  est  mtUonymia)  i\  peccatum,]  q.  d.  Occa- 
sione  horum  vitulorum  Jeroboam  totus  Israel 
lapsus  est  iu  idololatriam,  illosque  ut  deos  suos 
adoravit.  Quare  gravissime  peccavit  Jeroboam 
peccato  non  lantum  idololatriae,  sed  et"  scau- 
dali;  quia  causa  fuit  cur  totus  Israel  deince[)s 
usque  ad  sui  excidium  ,  viLulos  hos  quasi  idoia 
et/lfios  suos  coluerit  per  annos  256,  quibus  no- 
vemdeciui  reges  Jcroboam  secuti,  ejus  vitulos 
coluerunt. 

31.  Er  EEGir  fa\a  (vitulorum  el  idolorum  de- 
lubra,  nou  sacra,  sed  profana  et  sacrilega)  i\ 
EXCELSis,]  mouLibuset  collibus,  in  quibus  ido- 
lolatrae  solebant  idola  sua  collocare  et  adorare. 

Etsacerdotes  de  extremis  populi,  ]  q.  d.  Non 
ex  tribu  Levi ,  ui  statuerat  Deus,  sed  ex  quali- 
betalia  vilissimos  homines  constituit  sacerdotes 
stiorum  vitulorum  et  idolorum.  Ita  profananles 
religiouem  profanant  ceetera  omnia.Sed  id  dece- 
b:it  vilissimos  vitulos,  ut  vilissimos  haberent 
sacerdotes.  Fuit  ergo  hoc  justum  Deijudicium. 
Sic  et  h^retici  hoc  aevo  ministros  suae  hseresis 
iusipieutis  coustituerunt  cerilones  ,  sutores  , 
apostatas,  et  (juisquilias  hominum.  Diguum  tali 
patella  operculum. 

Sane  Arisiot.  ex  mero  lumine  naturae  et  phi- 
losophiae  lib.  7.  Politic.  cap.  9.  praecipit  ut 
liomines  viles  non  constituantur  sacerdotes  , 
propter  honorem  qui  religioni  et  majestati  di- 
vinoB  debetur. 

Vide  ergo  unum  eumdemque  utrobique  spi- 
ritum  diaboli ,  qui,  quia  contemptor  sacrorum  , 
ea  omnia  ail  vilitatem  traducit,  ut  irrideat  et 
Oinnibus  irridiiuda  proponat,  utque  eos  sensim 
deducaL  ad  atheismum,  ut  nihil  credant,  ne- 
gc.nique  anim:e  immortalitatem,  gehennam  et 
o.nne  numeu,  uti  hoc  cevo  multos  haereticos 
liiiri  videmus  atheos,  ut  sapienter  advertil  et 
aunotavit  Gard,  Hosius. 

Audi  Tertull.  lib.  de  Praescript.  adversus  hae- 
relicos  cap.  /il.  Ordinationes  eorum  lemerarice, 
leoes ,  inconstantes  ,  nunc  neophytos  coLLocant , 
n-.inc  secuLo  obstrictos  ,  nunc  apostatas  nostros  , 
u'  gioria  eos  obligent  quia  verilate  non  possunt. 
Nasquam  faciiius  proficitur ,  quam  in  castris  re- 
belLium,  ubi  ipsum  ess^e  iiLic ,  promoveri  est.  Ita- 
que  alius  hodie  Episcopus ,  cras  alius  :  hodie  Dia- 


COMMENTAHIA  IN  LIBUUM  111.  REGUM.  C;ip.  XUI.  565 

conaSyqidcraslector:  hodiepresbyler,(]uicrasUd-     habot,  ac  cis  ralioiicili,  providenliam  cl  divi- 
cus  :  nainct  laicis  saccrdolcUia  munera injungant.      nilalcm  al(rii)iiil. 

32.    CONSTITUITQUE    UIEM     SOLEMNEM    IN    MliNSB  33.    ET    ASCENDIT    SUPKU   ALTARE    UX    ADOLKaET 

OCTAVO,Qlil>TA  DECIMA  DIE  MENSIS  IN  SIMILITUDI-       INCENSTJM.  ]  Vidc  lllC   Ul    Jcioboam    CX  linO    pcc- 

NEM  soLEMNiTATis  QU.E  CELEHRAnATUu  IN  JuDA ,  ]  caLo  schismalis  ,  labaliir  in  profimdnm   scclc- 

sciiicet  fcsti  Tabernacnlorum,  quod  Jnd.ci  ex  rnm.  Arrogat  enim  hic  sibi  non  tanlum  regnnm, 

Uci  dccrelo  celebrabant  die  15  mcnsis  scplimi;  sed  el  pontincatum,  sescqne  facil  ponlificcm  ct 

sed  Jeroboam  ex  proprio   ccrebro  illud  trans-  caput  Ecclcsise.  Namul  ponlifex,  adolct  incen- 

inlit  in    diem   15  mcnsis  octavi,  nc  videretur  sum ,  fcsla  insLituit,  sacerdolcs  consccrat,  fana 

Judaeos  seqni,  scd  ipse  csse  auclor  novi  fesLi  icdificat.  Ila  Joscpluis.  Quarc  in  Jeroboam  rcclo 

aeque  ac  novse  religionis  ct  novorum  dcornm,  torqueas  illud  Senesii  Episcopi,  Epist.  101.  ad 

sed  ridiculornm,  scilicct  vitulornm.  Quid  cnim  Pyl;cmcnem  :  AUa  ralione  in  foro  vere  ditescere 

stolidius  viLuIo?  uLique  non  aliud,    nec  alius  non  licet,nisi  cuncta  et  divind  et  luunana  jura 

quamis,  qui  vitulos  irralionales  ut  rationales  confandas,et  pro  ingenuoveterator  evadas. 

CAPUT  DECIMUM  TERTIUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

PROPHETA  ALTARI  JeROBOAM  SCISSIOKEM,  ET  EXCIDIUM  PER  JoSIAM  REGEM  INTENTAT.  JubET 
EUM  CAPI  JeROBOAM,  SED  3IANUS  IPSIUS  EXARESCIT  ,  QUAM  ILLI  VENIAM  PKECANTI  RHSTI- 
TUIT  PROPHETA,  QUI  CONTRA  JUSSUM  DeI  COMEDENS  CUM  ALIO  PROPHETA  IN  BeTHEL,  RE- 
DIENS  D03IUM  A  LEONE  OCCIDITUR. 

1 .  ®^^^^^^^^T  ecce  vir  Dei  venit  de  Jiida  in  sermone  Domini  in  Bethel ,  Jeroboam 

jstante  super  altare,  et  lluis  jacicnte.  2.  Et  exclaraavit  contra  altare  in  scr- 
Jmone  Domini  et  ait :  Altare ,  altare,  haec  dicit  Dorainns  :  Ecce  filius  nas- 
|'cetur  domui  David,  Josias  nomine  ,  et  immolabit  super  te  sacerdotes  ex- 
Ccelsorum  ,  qni  nunc  in  te  thura  succendunt,  et  ossahominum  super  te  in- 
^cendet.  3.  Deditque  in  illa  die  signum,  diccns  :  Hoc  erit  signum  quod  lo- 
icutus  est  Dominus  :  Ecce  altare  scindetur ,  et  efTundelur  cinis  qui  in  eo 
est.  4.  Cumque  audisset  rex  scrraonem  hominis  Dei  quem  inclamaverat  contra  altare  in  Bethcl, 
extendit  raanum  suara  de  altari  dicens :  Apprehendite  cum.  Et  exaruit  manus  ejus,  quara  exten- 
derat  contraeura,  nec  valuit  retrahere  eam  ad  se.  5.  Altare  quoque  scissura  est,  et  elTusus  est 
oinisde  altari,  juxta  signum  quod  praedixcrat  virDei  in  sermone  Domini.  6.  Et  ait  rex  ad  virum 
Dei :  Deprecare  faciem  Domini  Dei  tui,  et  ora  pro  me,  ut  restituatur  raanus  mea  mihi.  Orayil- 
que  vir  Dei  faciemDoraini,  et  revcrsa  estraanus  regisad  eum,  et  faota  est  sicut  prius  fnerat.  7. 
Locutus  est  autera  rex  ad  virura  Dei  :  Veni  raecum  domum  ut  prandeas ,  et  dabo  tibi  munera. 
8.  Responditque  vir  Dei  ad  regera  :  Si  dederis  mihi  mediara  partera  domus  tuse,  non  veniara  le- 
cum,  nec  coraedam  panera,  neque  bibam  aquara  in  loco  isto.  9.  Sic  enim  mandalum  est  raihi  in 
sermone  Domini  prsecipienlis  :  Non  comedes  panem ,  neque  bibes  aquam  ,  nec  reverleris  per 
viara  qua  venisti.  10.  Abiit  ergo  per  aliam  viara  ,  et  non  est  reversus  per  iter  quo  venerat  in 
Bethel.  1 1 .  Prophetes  autem  quidam  sencx  habitabat  in  Bethel ,  ad  quera  venerunt  filii  sui,  et 
narraverunt  ei  orania  opwa  quse  fecerat  vir  Dei  illa  die  in  Bethel  :  et  veiba  quse  locutus  fue- 
rat  adregera  narraverunt  patri  suo.  12.  Et  dixit  eis  pater  eorura  :  Per  quara  viara  abiit?  Osten- 
derunt  ei  Glii  sui  viam  per  quam  abierat  vir  Dei ,  qui  venerat  de  Juda.  13.  Et  ait  filiis  suis  : 
Sternite  raihi  asinura.  Qui  cura  slravissent,  ascendit.  14.  Et  abiit  post  virura  Dci,  et  invenit 
cum  sedentem  subtus  terebinthura  :  et  ait  illi  :  Tune  es  vir  Dei  qui  venisti  dc  Juda?  llespondit 
ille  :  Ego  sum.  15.  Dixitque  ad  eum:  Veni  mecum  doraum,  ut  comedas  panem.  16.  Qui  ait  : 
Non  possum  reverti,  neque  venire  tecum  :  nec  comedam  panera,  neqne  bibara  aquara  in  loco  isto. 
17.  Quia  locutus  est  Dorainus  ad  me  in  sermone  Domini  dicens  :  Non  comedes  panem  et  noii 
bibes  aquam  ibi  ,  nec  reverteris  per  viam  qua  ieris.  18.  Qui  ait  illi  :  Et  ego  propheta  sum  si- 
raiUs  tiil,  et  angelus  locutns  cst  mihi  in  sermoneDoraini  ,  dicens  :  Reduc  eura  tecum  in  domum 
tuam,  ut  comedat  panem,  et  bibataquam.  Fefelliteura.  19.  Et  reduxit  secum  :  comedit  crgo 
panem  in  domo  ejus,  et  bibit  aqiiam.  20.  Cumque  scdercnt  ad  inensam  ,  factus  est  sermo  Du- 

COr.NtL.    A    LAPIUE.    TOil.    11.  GD 


5/j6  COMMENTAI\IA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  XIII. 

mini  ad  proplielam,  qiii  reduxerat  eiim.  21 .  Et  exclamavit  ad  viriim  Dei,  qui  venerat  de  Jiida  ^ 
diccns :  Hcec  dicit  Dominus  :  Quia  non  obediens  fuisti  ori  Domini,  et  non  custodisti  mandalutn 
quod  proecepit  tibi  Dominus  Deus  tuus.  22.  Et  reversus  es,  et  comedisti  panem  ,  etbibisli 
aquam,  in  loco  in  quo  proecepittibi  ne  comederes  panem,  neque  biberes  aqnam,  non  inferetnr  ca- 
daver  tuum  in  sepulcrum  palrum  tuorum.  23.  Cumque  comedisset  et  bibissct ,  stravit  asinum 
suum  prophelpe ,  quem  reduxeral.  24.  Qui  cum  abiisset,  invenit  eum  leo  in  via  ,  etoccidit  :  et 
erat  cadaver  ejns  projeclum  in  ilinerc  :  asinus  aulem  stabat  juxla  illum  ,  et  leo  stabatjuxtaca- 
daver.  25.  Et  ecce  viri  transeunles  viderunt  cadaver  projectum  in  via  ,  'et  leonem  stantem  juxla 
cadaver.  Et  venerunt ,  et  divulgaverunt  in  civi(ate,  in  qua  proplietes  ille  senex  habitabat. 
26.  Quod  cum  audisset  propheta  ille,  qui  reduxerat  eum  de  via,ait  :  Vir  Dei  est,  qui  inobediens 
fuit  ori  Domini,  et  tradidil  eum  Dominus  leoni,  et  confregit  eum,  et  occidit  juxta  verbum  Do- 
mini  quod  locutus  est  ei.  27.  Dixitque  ad  filios  suos  :  Sernite  mihi  asinum.  Qui  cum  stravis- 
scnt  ,  28.  et  ille  abiisset,  invenit  cadaver  ejus  projectum  in  via  ,  et  asinum  et  leonem  stantes 
juxta  cadaver  :  non  comcdit  leo  decadavere,  nec  lcesitasinum.  29.  Tulit  ergo  prophetes  cadaver 
\\r\  Dei,  et  posuit  ilUul  supcr  asinum,  et  reversus  intulit  in  civitatem  prophetae  senis  nt  plange- 
ret  eum.  30.  Et  posuit  cadavcr  ejus  in  sepulcro  suo,  et  planxerunt  eum  :  Heu  !  hen  !  mi  frater. 
31 .  Cumque  planxissent  cum  ,  dixilad  filios  suos  :  Cum  mortuus  fuero  sepelite  me  in  sepulcro  , 
in  quo  vir  Dei  sepultus  est :  juxta  ossa  ejus  ponite  ossa  mea.  32.  Profecto  enim  veniet  sermo  , 
(luem  praedixit  in  sermoneDomini  contra  allare  qnod  est  in  Bethel,  et  contra  omnia  fana  excel- 
sorum  ,  quce  sunt  in  urbibus  Samarige.  33.  Post  verba  h?ec  non  est  reversns  Jeroboam  de  via 
sua  pessima  ,  sedecoutrario  fecitde  novissimis  populi  sacerdotes  excelsorum  :  quicumque  vole- 
bat,  implebat  manum  suam,  et  fiebat  sacerdos  excelsorum.  34.  Et  propter  hanc  causam  pecca- 
vitdomus  Jeroboam,  et  eversa  est,  et  deleta  de  superficie  terrae. 


1.  Et  ecce  vir  Dei  ( proplieta  a  Deo  missus  ad 
nascenlem  itlololalriam  Jeroboam  casligandam 
et  comprimendam  )  venit  de  Juda  (ex  Judaea  ) 
iN  SERMONE  (inslinclu  et  jussu)  Domini  in  Be- 
THEL.  ]  Prophela  liic  a  Josepiio  Jadon  vocalur, 
a  S.  Hieronym.  2.  Paral.  10.  Jaddo;  ab  Hugone, 
Lyran.  Dion.  Serarius  et  Sanciiez  Addo ,  qul 
1.  Paral.  9.  29.  dicitur  scripsisse  gesla  Salo- 
monis  invisione  quam  habuilconira  Jeroboam. 
Verum  cum  nosler  iiic  proplieta  stalim  a  visione 
et  proplietia  sua  contra  Jeroboam  occisus  sit  a 
leone,  non  videlur  liabuisse  tcmpiis  et  viiam 
ad  scribenda  gesla  Salomonis,  iili  ha])Liit  Addo, 
qui  insuper  scripsit  gesta  Abicc  niii  et  succes- 
soris  Roboam,  ui  palei  2.  Paral.  13.  22.  quarc 
non  potuil  essc  is  de  quo  lioc  cap.  ulpole  qui 
iniiio  rcgni  Roboam  occisusesl.  Addil  S.  Hieron. 
et  Glossa  in  cap.  i;  Zachar.  v.  1.  Addo  hunc 
fuisse  avuni  Zacharia>  propheloe,  qui  ihitlem 
nominalur.  Verum  iuler  Addo  luiuc  et  Zacha- 
riam  lumclluxere  anni  plusquam  quadringenti. 
Verisimilius  est  quod  ait  Epiphan.  in  Vilis  Pro- 
phelarum  subinitium,  prophelam  hunc  fuisse 
Joam  ((|uem  Theodor.  et  Glycas  vocant  Joe/) 
qui  ibidem  ejus  yitam  ex  hoc  13.  caj).  describit. 
Denique  Tertull.  libro  dc  Jejuniis  conlra  Psy- 
chicos,  cap.  16.  eum  vocat  Semeiam.  Sic  etCle- 
mens  Alex.  lib.  1.  Slrom.  cap.  1.  eum  nuncupat 
Semeiamiilium  Amame.  , 

2.  Altare,  altare,  ii/EC  dicit  Dominus  :  Ecce 

FILIUS    NASCETUR    DOMUI    DaVID,    JosIAS    NOMINE, 

et  iMMOLABiT  (mactabii)  super  te  sacerdotes 
EXCELSORUM.  ]  Edila  est  h.TC  prophetia  de  Josia 
rege  treceniis  annis  ante  cjus  nativiiatem,  si- 
niulque  ejus  nomen  est  editum  ,  scilicet  quod 
yocarelur  Josias,  id  est  salus  De<,  quia  ipso 
idola  everlens,  fidem  veri  Dei  ejusque  salulem 
omnibus  atlulit.  Sic  Isaias,  cap.  45.  v.  1.  ducen- 


lis  annis  anle  Cyrum  ejus  nomen  edidit,  et  dc 
eo  plura  praeclara  vaiicinatus  est ,  quae  Juda^is 
postea  ostendenles  Cyro,  ab  eo  liberationem  e 
Babylone  ohtinuerunt,  tesle  Josepho. 

3.   llOC  ERIT    SIGNUM  ,  QUOD     LOCIITUS    EST  DOMI- 

Nus  :  EccE  ALTARE  sciNDKTUR.  ]  Siguum  hoc  e(li- 
dit  prophcta  ,  non  sub  Josia,  sed  hoc  ipso  tem- 
pore  cum  Jcroboam  in  eum  exlenderet  inanum, 
ut  (licitur  v.  5. 

l\.  Er  ExARUiT  MANus  Ejus.  ]  Audi  S.  Chrysosf. 
homil.  li.  in  verbii  lsai:e  .-  Christus ,  inquit,  cum 
ipse  quidem  infaciem  colapkis  ccedei-eluv ,  ia  ser- 
vum  qui  colaplium  impegeral ,  nilnl  durius  fecit  : 
Jeroboam  vero  cum  extenla  manu  conaretur  ap- 
prehendere  proplietam ,  a  quo  coarguebatur ,  7na- 
nus  ilti  exaruit.  Per  kcec  te  erudiens ,  ut  qiice  tibi 
ipsi  invekuntur  cuni  niansuetudine  feras  ;  qiue 
vero  in  Dominiim  ingerunlur ,  niulta  cum  vehe- 
nientia  ulciscaris. 

G.  Et  REVERSA  EST  MANUS  REGIS   AD  EUM.  ]  Cau- 

sain  dat  S.  Ambros.  lib.  2.  de  Virg.  adfinem: 
Rogavit,  inquit,  veniam,  slatimque  nianus  ejus, 
qucB aruerat  sacrilegio ,  sanataest  religione,  Tam 
niaturuni  in  uno  niisericordice  divince,  et  indigna- 
lionis  exemplum  exstitit ,  ut  sacrificanti  subita 
dextera  adimeretur ,  pcenilentivenia  darelur. 

Porro  Propheta  hic  tria  insignia  miracula  pa- 
Iravit:  primo  enim,  scidit  allare,  ut  Jeroboam 
viderct  illud  a  Deo  velut  sibi  «xosum  ,  scindi  et 
disrumi)i  :  secundo,  manus  ejus  conira  pro- 
phelam  exlensam  obriguit  :  tertio  ,  illa  per 
preccs  propheiae  sanata  cst.  Et  tamen  Jeroboani 
haeresiarcha  a  sua  hoeresi  et  idololatria  non 
resipuit,  sed  in  oa  mansil  obfirmatus  cl  obdu- 
ratus.  Mira  ergo  fuit  ejus  cecitas,  durities  ct 
malignitas. 

9.   NON    COMEDES   PANEM,    NEQUE  BIBES    AQUAM  , 
NEC  UEVERTERIS  PER  VI.iM  QUA  VENISTU  ]  JuSSCrat 


COMMKNTARIA  li\  LIBRUM  lH.  REGUM.  Cap.  XIII. 


5/i7 


lioc  prophelae  Deiis  od  dotesl.ilioiiem  idolola- 
iriae,  ul  ipso  facto  ostenderot  Bethelitas  idoio- 
latras  adeo  esse  detestahiles,  et  a  Deo  quasi 
excommunicalos  ;  ut  nuliam  fidelihus  cum  eis 
eihi  vel  polus,  imo  nec  viae  communionem  ha- 
here  velit.  Jussit  ergo  eum  in  reditu  aliam  inire 
viam,  quasi  via  in  Belhel  oh  ejus  idola  esset 
polluta  el  exsecranda,  ncc  uUo  modo  revisenda. 
Adeosevere  veluilDeus  ei  comedere  in  Betliel, 
ut,  si  a  Jerohoam  conjectus  fuisset  incarcerem, 
dehuisset  potius  mori  fame ,  quam  cihum  a 
Bethelitis  ohlatum  sumere.  Figura  haec  erat 
Ecclesiaslicae  censurae  et  excommunicationisj 
qua  Ecclesia  veiat  cum  excommunicalis  com- 
municare  et  cihum  sumere,  ut  illi  honorum 
consortio  exclusi  confundanlur  et  resipiscant. 
IlaS.  C>i)rian.  Epist.  75.  Lucifer  Calarit.  lih.  de 
non  conveniendo  cum  haereticis,  et  ex  eis  Ru- 
perlus,  lib.  5.  cap.  6.  et  Ahulensis  hicq.  8.  quare 
lioc  eis  maleficium  non  est,  sed  heneficium , 
uli  fuit  ipsi  Jerohoam,  de  quo  Josephus  :  Rex , 
ait,  iniralus  virl  conLinenliam,  co  magis  de  se 
ccepit  esse  soliicilus ,  ex  lis  quce  vidcrat  el  audie- 
ral ,  paruvi  felicem  rerum  suarum  exiiuvi  auga- 
rans. 

11.  PROPnETES  AUTEM  QUIDAM  SENEX  IIARITAP.AT 

IN  Betiiel.  ]  Chald.  Propheta  falsus  nomine  Mi- 
chal ,  etc.  Josephus  quoque  eum  vocat  pseudo- 
propheiam.  Sic  et  S.  Gregor.  Rupert.  Angelom. 
Cucher.  Lyran.  Hugo,  Dionys.  Cajet.  et  alii. 
Unde  nonnulli  opinaniur  eum  fuisse  idolola- 
iram  et  vaiem  diaholi.  Ahulensis  vero  fidelem 
fuisse  putat,  sed  malum  etimpium.  Veruni  id 
redarguunt  sequeniia,  arguunique  eum  fuisse 
fidelem  et  propheiam  Dei ,  non  pseudoprophe- 
lam,  eoquod,  ut  ait  Theodor.  Deus  per  ipsuni 
prcedixerit  homini  Dei ,  idquod  esset  eventurum, 
et  quod  crediderit  ca  quce  prtedicla  fuerant  de 
Josia,  et  quod  filiis  suis  mandarit ,  ut ,  cum  de- 
cessisset ,  se  curn  ejus  corpore  sepeiirent.  Quae 
omnia  ostendunt  eum  fuisse  fidelom  ct  pium. 
Vocatur  ergo  ii  S.  Gregorio,  Ruperto  et  aliis 
jam  c\tai\s  pseudoprophcla,  id  est  mendax  pro- 
pheta  ,  quia  menlitus  est,  dicendo  sihi  ah  angelo 
revelatum  esse  Deum  velle  ut  secum  cihum 
sumeret.  Theodorelo  conseniitS.  Angusl.  niox 
citandus.  S.  Hieron.  Serarius,  Torniellus,  Sa- 
lianus  et  alii. 

18.  Angelxjs  loctjtus  est  mihi  in  sermone 
(JUSSU)  DOMINI  ,  DICEiNS  :  Reduc  eum  tecum  in 
DOMUM  TUAM  ,  UT   COMEDAT  PANEM.  ]  Meulitur  hlC 

prophela,  ut  alium  prophetam  ad  prandinm 
deducat.  Videhat  enim  eum  de  via  fessum  ,  fa- 
mescentem  et  siiientem  nollein  Belhel  comederc 
nec  hibere,  sed  jejunum  redire  :  quare  motus 
compassione,  ex  siudio  hospitalilatis  virum  Dei 
ad  hospilium  suum  invitat,  et  per  mendacium 
quasi  compellit.  Sic  suhinde  viros  religiosos  car- 
nihus  vinoque  ahstinentesdecipiuntseculares,ut, 
carnes  liquatas  suh  olerihus  absconditas  come- 
dant.  Cum  agerem  in  Belgio,  exstitit  quidani 
eremita  oh  simplicilatem  cognominatus  Joannes 
Simplex  ,  qui  in  monasterinm  B.  Virgiui  dica- 
liim  veniens,  vinum  a  procuratore  ohlalum  re- 
cusavit  ,  dicens  se  profiteri  jugem  a  vino 
abstinentiam.  Unde  procurator  eum  fallens  : 
Dahimus  ergo  tihi,  inquit,  lac  B.  Virginis  nos- 
ir.e  ,  jussitque  ei  aliud  vinum  suavius  apponi  : 
Ril)e,  inquit,  lac  a  B.  Virgine  lihi  propinattim 
loco  vini  quod  respuis.  Qiiod  ille  ut  gustavit 
valde  <'xhiiaratus  :  UliiKim  ,   inquit,  in  eiemo 


nostra  lale  lac  haberemus,  cum  vinum  non  bi- 
banius. 

Verum  fuit  intempestiva  et  imprudens  pro- 
phetoe  hujus  hospiialitas  ;  nam  alteri  prophet.'e 
morlem  peperit;  scd  id  ipse  ignorabat  :  quare 
venialiter  lanlum  peccavit;  alque  ofliciosum 
fuitejus  mendacium  duniaxat,  iion  peinicio- 
sum. 

Porro  permisit  id  Deus,  ul  prophetiae  suse 
veritalem  prophetae  ipsius  inobedientis,  etcon- 
tra  jussum  suum  in  Bethel  cibum  sumentis 
morle  sanciret,  utex  ea  cognosceretJeroboam, 
eum  veriim  fuisse  propheiam  a  Deo  missum  , 
ac  minas  al)  eo  sibi  intentalas  vere  obventuras. 
Noia  :  Josephus  quem  sequitur  Glossa,  et 
Ahulensis  censent  hunc  prophetam  ex  malo 
dolo  inviiasse  prophetam,  ut  eum  faceret  men- 
dacem  velperderet.  Audi  Glossam  :  Iste  pseudo- 
prophetaprinceps  erat  sacerdoluni,  el  vcdde  cirege 
coiebatur  fanquam  divinus  ;  timens  autem  ne  pei- 
sermonem  viri  Dei  Rex  ab  idoiorum  cutlura  re- 
cederet ,  et  se  tanquam  vialeficum  inlerficcret  , 
excogitavit  ut  virum  Dci  deciperet  salis  acule 
agens  ul  dum  transgredcrelur  prceceptum  Dei , 
iliius  iram  incurrerel;  sicut  poslea  fecil,  cum 
magis  honiini  quavi  Deo  credidit ;  ac  per  hoc 
vionslrarentur  esse  faisa,  qucR  prcedixit ;  sicque 
regi  pcrsuadere  posset  sicut  fecit.  Verum  prius 
quod  dixi ,  longe  verius  est. 

19.  Fefellit  eum  et  reduxit  secum  :  comedit 
ERGO  panem   in  domo   ejus.  ]  Pcccavit  hic  pro- 
pheta,  quia  nimis  facile  et  temere  credidit  al- 
leri  prophelae  nienlienti  Deum  revocasse  suum 
praecepium  ei  dainm  de  noii  comedendo  in  Be- 
ihel  :  dehuisset  enim  magis  eum,  ejusque  ora- 
culum  suo  conirarium  examinare.  Cum  enim 
Deusipse  ipsimel  clare  jussisset  non  comedere 
in  Betliel,  non  dehehat  credere  alteri  piophetae, 
dicentiDeumhocprseceplum  revocasse.  Poterat 
.  enim  et  dehehat  cogiiare  :  Deus  mentiri  ne- 
quit;  hic  homo  mentiri  et  fallere  potest  :  cur 
ergo  Deo  meo  reiicto  credam  homini  mendaci  ? 
cur  pro  t;erto  incerlum  et  duhium  ampleclar? 
Cerlo  enim  mihi  consiat,  Deum  absolute  milii 
vetasse  comedere  in  Belhel :  quare  hic  homf) 
dicens  conlrarium  a  Deo   esse  decreliim,  uli- 
que  de  fraude,  et  de  mendacio  suspectus  esl. 
Nam  ,  ut  notat  Abulensis  Deus  omnia  quoc  pric- 
cepiis  ejus  supervenire  possunt,  pr.x>videt  et 
praecogilat.   Quare  in  ejus   pPiTceplis   non  est 
utendum  inlerpretalione  et  epiikia  :  secus  est 
in  mandatis  hominum  :  qui  omnia  futura  pr.c- 
videre  nequeunt,  ideoque  patiunlur  epiikiam, 

Fuittamen  hoc  ejus  peccatum  venialedun- 
taxal,  quia  prophetam  credidit  esse  veraceni 
non  mendacem.  Unde  ob  peccatum  a  leonc. 
quidem  occisus  est;  sed  corpus  ejus  quasi 
sancti  a  leone  integrum  inlactumque  servatum 
est.  Ita  S.  August.  mox  citandus.  Eucherius , 
Angelom.  Cajet.  Salianus,  Serarius  el  alii. 

CUMQUE  SEDERENT  AD  MENSAM  ,  FACTUS  EST 
SEP.MO    DOMIM     AD    PROPHETAM  ,    QUI    REDUXERAT 

EUM.]Prophelain  mensa  peccans  per  inohedien- 
tiam  ,  comedfMisque  conlra  jussum  Domiui,  jn 
mensa  pariter  punilur,  et  a  Deo  sententiaui 
morlis  accipit,  id(iue  ab  hospile  suo ,  puta  a 
prophela  (|uieum  seduxeraletiuvilarat,  <u  inde 
pccnam  veracilcr  sumcret ,  unde  culpam  negli- 
genter  admisit,  ait  S.  Greg.  el  ex  eo  Eucheritis 
el  Angelomus. 

'2/|.   Qll  CUM    ABIISSET  ,  INVEMT  EUM  LEO  IX  Vl\ 


5ZiS. 


COAIMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  XIII. 


LT  occiDiT  ,]  pxUa  suITocavit,  vel  morsu  inle- 
reniil;  ai  non  devoravit,  sed  corpus  intcgrum 
servavit :  ila  punilus  fuit  a  Deo  proplieLa  ,  ut  Je- 
roboam  ex  hac  ejus  punilione  cognosceret  ip- 
sum  verum  fuisse  proplietam.  Ipse  enini  inter 
alia  dixerat  sibi  a  Deo  mandatum  necomederet 
in  Betliel ,  ut  ostenderet  quani  odissel  Belliel. 
^'ota.  Deus  liic  peccalum  veniale  duntaxat  pu- 
Jiitmorle,  quia  ipsesummus  estvitac  necisque 
omnium  Dominus;  secus  est  de  principe  et  ju- 
dice,  qui  debet  peccaia  pro  sui  merito  propor- 
lionaliier  punire  ,  graviagraviter,  levia  leviter. 
Unde  lexliumanapeccata  venialia  moile  punire 
iiequit.  Sic  Deus  Moysen  ob  peccaium  veniale 
incredtililatispunivilmorteiu  deserto,  Num.  20. 
Sic  uxor  Lotli ,  quia  respexit  relro  ,  quod  tanlum 
veiiiale  fuit  peccatum,  exanimala  est,  et  in  sta- 
Uiam  salis  conversa,  Genes.  19.  lla  Cassiaii. 
collat.  7.  cap.  25.  ct  S.  Tliom.  3.  p.  q.  8.  art.  2. 
iid  3. 

Moral.  S.  Chrysosl.  in  Ps.  2):Sicut,  inquit, 
canis  aiU  qucelibec  fera,  quain  komo  beneficiis  ci- 
caravit ,  sibicjue  in  oinnibus  obsequentem  rcddidit, 
si  vulluni  simulet  alieniun,  aat  proprium  mulet 
vel  obscaret  fuligine,  puta,  aut  cceno ,  aut  colore 
non  proprio ,  nonminus  ilium  allatrat  morsuque 
appelit  domeslicus  canis ,  aut  iacerat  mansue- 
factus  leo ,  quam  si  esset  alienus.  Sic  ,  inquit 
Chrysost.  quia  propheta  isle  per  inobedientiam 
vutlum  fuligine  fcedaverat ,  non  agnovit  leo  tan- 
quam  dominum  suum,  atque  ideo  tanquam  cdie- 
num  interfecit.  Longe  cditer  sese  leones  habuere 
cum  Daniele,  cum  tamen  essent  in  lacu  famclici, 
quia  in  eo  talem  invenerunt  speciem  et  vullum, 
qualem  venerari  et  osculari  jussi  sunt  :  neque 
enini  focdaverat  aut  mutaverat  faciem  fuligine 
peccati ,  sicut  hic  propheta  ,  qui  vultui  prius  puro 
ac  candido ,  inobedienlicc  stercus  aat  ccenum  as- 
persit. 

Rursum  ,  S.  Ilieron.  lib.  2.  contra  Jovin.  Qui , 
inquil,  jejunus  miracula  fecerat,  pransus  iilico 
snturilalis  pccnas  iuit.Deiuque  S.  Brigidc,  lib.  5. 
Revel.  Inierl/|.q.  1.  qucerenli  cur  subindejusli 
mala  morte,  injusti  hona  morte  morianUir? 
ChrisUis  respondit ;  Ouandoque  justis  flebilis  exi- 
tus  contingii  admajus  eoram  merilum,  ut  qui  sem- 
pcr  pcr  vitam  in  virlutibits  fuere  solllciti,  pcr  mor- 
tem  contemptibilem  liberi  evoient  ad  ccclum  ;  alquc 
excmphmi  aderthujus  prophelse  a  leoneoccisi. 

AsiM'S  AUTEM  STABAT  JUXTA  II.LUM  ,  ET  LEO 

STABAT  juxT.\  CADAVEU,  ]  quasl  cuslos  cadavcrls 
viri  sancli,  .'eque  ac  asini  ipsius  :  quarc  praedo 
facUis  est  praedae  snae  custos.  Hic  ergo  Deus 
i^rophetae  sanctitalem  ostendit  :  nam  ,  ut  ait 
Tlieodor.  eum  honoravit  post  mortcm  ,  quia 
vccisorcm  (leonem)  ei  induxit  castodem  :  hac 
quidem  ralione  honorans  ut  prophetam;  iilavero 
puniens  ut  transgressorem ,  et  eos  qai  nunc  sunt 
tcrrens ,  ut  ne  parva  quidem  Dei  mandala  dcspi- 
ciant.  Pergit  Tlieodor.  et  post  eimi  Procop.  ex 
hoc  loco  ostendere  quantam  Dcnis  corporuni 
sanctorum  habeat  curam  ,  ut  etiam  leones  eis 
custodcs  apponat.  Leo  ergo  qui  fuitcarnifex  vivi, 
factus  est  defensor  mortui,  ut  qui  pro  inobe- 
dienlia  c.X'sus  cernebalur ,  pro  pccniientia  salvus 
crederetur.  Ita  Lyran.  pocnitens  enim  pro  culpa, 
moriem  i\  Deo  immissam  palienter  excepit. 

AudiS.  August.  lib.  de  cura  pro  mort.  cap.  7. 
Hactenus  enimvoluit  Dominus  servuni  saum  plec- 
lere ,quinonsua  contumacia  spreverat  prcpceplum 
cjus  impierc ,  secl  aliena  dec'pi'mte  fallacia  obe- 


dire  se  credidit ,  quando  non  obedivit.  ISeque  enim 
putandum  est  itafaisse  interemptum  morsu  bestia:, 
ut  ad  suppiicium  tartareum  ejus  deinde  anima 
raperelur ;  quandoq  aidem  ipsum  ejus  corpus  , 
idem  leo  qui  occiderat  custodivit ,  Jumento  eliam, 
quo  vehebalur ,  iliceso ,  et  simul  cum  illa  immani 
fera  intrepida  prcesenlia  ad  sai  domini  funus  as- 
lante.  Quo  mirabili  signo  apparet ,  hominem  Dei 
coercitum  polius  tcmporaliler  usque  ad  mortem 
quam  punilum  esse  post  mortem. 

Audi  el  S.  Gregor.  li.  Dial.  1li„  Slelit  leo  juxta 
asinum ,  et  non  comedit  de  cadavere.  Ex  qua  rc 
oslenditur ,  quod  peccatum  inobedienlice  in  ipsa 
fuerit  morle  iaxatum,  quia  idem  ieo ,  quem  viven- 
tem  prcesumpsit  occidere ,  conlingere  non  prce- 
sumpsit  occisum.  Qui  enim  occidendi  ausum  ha- 
buit,  de  occisi  cadavere  comedendi  licentiam  non 
accepit :  quiais  qui  cutpabilis  in  vila  fuerat ,  pu- 
nita  inobedienlia  erat  Jam  Justus  ex  morte.  Leo 
ergo  qui  prius  peccatoris  vitam  necaverat ,  custo- 
divit  postmodum  cadaverjusli. 

Eadem  ex  S.  Greg.  transcripserunt  Eucher. 
et  Angelom.  qui  et  addunt  moraledocumentum, 
neminem  se  alicujus  virlutis  icslimare  debere, 
licet  quid  forliter  gesserit  :  nam  hic  prophela 
permissus  est  labi  et  occidi  ,  qui  gloriahalur  se 
regem  Jerohoam  contempsisse  et^increpasse. 
Simile  exemplum  S.  Eremiiaeoh  levem  culpam 
a  Deo  lelhali  morbo  percussi ,  ei  lamen  inulla 
miraculapalraniis  recenset  Cassianus,  coUat.  7. 
cap.  2G. 

29.  TULIT  ERGO  PROPIIETES  CADAVER  VIRI  DEI  ,  ] 

ut  honorifice  sepeliret  et  de  more  plangeret, 
praesertim,  quia  ipse  necis  ejus  per  menda- 
cium  fuerat  causa.  Unde  ex  sequentibus  liquet 
prophelam  hunc  fuisse  fidelem  et  pium,  qui 
per  prte[)Osteram  hospilaliiatem  seduxerat  pro- 
phetam.  Quare  Josrphus,  lib.  8.  Aiitiq.  cap.  ,"). 
valde  ii  narratione  S.  Script.  discrepat  el  aber- 
rat,  dum  ail  qubd  pseudo[)ropheta  hic  regeni 
Jeroboam  minis  etmiraculis  prophetae  lerriiiun 
voleniemque  ahidolis  resipiscere  ,  inidololalria 
conrirmarit,  ac  miracula  prophelai  a|)ud  euui 
elevarit  et  confutarit.  Aiebat  enim,  inquil  Jo- 
sephus,  prcB  iassiiadine  manum  cjus  oblorpuissc 
dum  allari  inferret  viciimas  ,  acdeinde  post  quie- 
tem ,  vigorem  prisiinum  rccepisse.  Aitare  quoquf 
reccnlis  eliam  tum  siruciurcc ,  quod  tot  ac  tanta- 
rum  victimarum  molem  non  ferret ,  disruptuDi 
concidisse.  Postremo  vatismortcm  indicat ,  a  ieone 
csse  necaiiun  :  adeo  nihil  divinum,  nec  in  vita  , 
nec  in  vcrbis  ejus  fuisse.  His  diciis  regi  persuasit , 
et  meniemejus  a  Deo  etjustis  ac  piis  operibus  in 
toium  aversam,  in  exiremam  impietalem  prcecipi- 
tavit.  In  iantum  enim  postliac  conira  omne  Jus  ac 
fas  debacchatus  est ,  ut  nihii  aliud  qucereret  quam 
quomodo  indies  magis  ac  magis  semeiipse  novis 
sceleribus  superaret.  Verum  h<TC  a  narralione 
S.  Scri|)tur.  in  seq.  aliena  sunt  et  quasi  con- 
traria. 

'Et   REVERSUS     INTULIT   IN   CIVITATEM    PROPIIET,!!: 

SEMS,  ]  id  estin  civitatem  suam,  puta  in  Belhel , 
ut  patet  vers.  32.  ipse  enini  eral  prophcta  senex , 
qui  eum  suomenciacio  seduxcrat,  ideoqiie  eum 
a  leoni^  occisum  sepelivit  ei  planxit. 

31.  CU.VI  MO[\TUUS  FUERO,  SEPEMTE  ME  I.\   SEPUL- 

CRO,  m  Quo  viR  Dei  (proplicta  a  leone  oc- 
cisiis)  SEPULTUS  EST.  ]  Id  jussit  hoc  flne  ,  ne 
ossa  sua  cremarentiir  a  Josia  :  omnia  enin> 
rceierorum,  iitpote  idololatrarum ,  sepulcra  ef- 
fodit,el  ossa  in  Belhcl  combussit  Josias,  ex- 


CO.MMU:i\TARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cnp.  XIV. 


5/|9 


ccplo  scpulcro  propheta^ ,  qiii  coiitra  Jero- 
boani  liic  cl<!lonucrat,  ct  Josiam  cjus  idola  et 
idololatras  cversuruni  pr.tdixcral  ,  ut  patet 
lib.  U.  Rcg.  cap.  23.  qiuire  iu  cjus  sepulcro  sua 
quoquc  ossa  scpcliri  voluit ,  ut  ossa  cjus  scrva- 
rcnlur  inlacta. 

33.  OUlf'UMQUK  VOLEDATllMPLKBAT  MANUM  SUAM,] 

oleo  et  victiniis,  curando  scilicet  nianus  suas 
ab  alio  sacerdote  imingi,  seque  consccrari, 
ac  manu  sua  victinias  in  consecraiione  ofTerri 
solitas  oITcrendo.  Unde  sequitur  :  et  hoc  rilu 
FiEBAT  SACEUDOs  ExcEi.soRiiM ,  id  est  vitulorum  , 
qui  in  excelsomonie  IjCthelerccti  adora])antur. 
Jeroboam  enim  cxpiilit  Levitas  et  sacerdotes 
Aaronicos,  qui  proinde  cum  caelcris  Israelitis 
lidelibus  idola  Jeroboam  detcstalitibus  profuge- 
runt  in  Jerusalcm  ad  Roboam,  ejusque  regnum 
Hrmarunt,  ut  dicitur2.  Paralip.  11.  v.  13. 

34.   ET    PROPTER  HANC  CAUSAM    PECCAVIT    DOMUS 


Jeroboam,  pcccatum  grande  idololatria; ,  quia 
scilicct  vitulos  aurcos  erexit,  ad  cosque  ado- 
randos  compulit  totum  populum  ET(idcirco) 

EVERSA  EST  ET  DELETA  DE  SUPERFICIE  TERR.E  ,  ] 

quasi  de  lerra  lunditus  abrasa ,  ut  nemo  ex  ea 
reinancret  superstes ,  ut  patet  cap.  scq.  v.  10. 
Nola  hic  vcrani  causam  interitus  et  excidii 
faniiliarum  etiam  regalium,  qualis  fuit  Jero- 
boam ,  esse  idololatriam,  h;tresin,  et  scclera 
caetera  ex  ea  consequentia ;  idque  toto  hoc 
libro,  etquarto  sequenti,  perexempla  omnium 
regum  Isracl,  qui  J('roboam  in  idololatria  vitu- 
lorum  acqiie  ac  in  rcgno  secuti  sunt,  ostcndi- 
tur.  Ubi  mira  eorum  csecitas  liquet,  quod  cuin 
audirent  hasce  Dei  minas,  ac  reipsa  eas  in 
Jer()i)oam  caeterisque  antecessoribus  siiis  im- 
pleri  viderent,  ipsi  tamen  quasi  dementati. 
eoruni  idololatriam  secuti  sint;  ideoque  ipsi 
pariter  cum  suis  familiis  a  Deo  excisi  sint. 


CAPUT  DECIMUM  QUARTUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

UXOR  JkROBOAM    ADIENS    AhIAM  PROPIIF.TAM  PRO    SALUTE  FILII  ,    DIRAS  AB    EO  Dki    minas 
EXCIPIT.  MOX  V.  29.  RELIQUA  GESTA  TA3I  JeR080A3I,  QUAM  RoBOAM  RECENSENTUR. 

1 .  ^&^^^UJ^^Sfe^N  tempore  ilio  segrotavit  Abia  filius  Jeroboam.   2.  Dixitque  Jeroboam 

uxorisu£e  :  Surge  ,  ct  comnnUa  habitum,  ne  cognoscaris  quod  sis  uxor  Je- 
roboam  :  et  vadc  in  SIlo  ,  ubi  est  Ahias  propheta  ,  qui  locutus  est  mihi  , 
quocl  regnalurus  essem  super  popukim  hunc.  3.  Tolle  quoque  in  manu 
tua  (lecem  panes ,  et  crustulam,  et  vas  mellis,  et  vade  ad  ilkira  :  ipse  enim 
indicabit  tibi  quid  eventurum  sit  piiero  huic.  U.  Fecit  ut  dixerat  uxor  Je- 
roboam  :  et  consurgen;?  abiit  in  Silo,  et  venit  in  domum  Ahise  :  at  ille  non 
poterat  videre  ,  quia  caligaverant  oculi  ejus  prre  senectute.  5.  Dixit  autem  Dominus  ad  Ahiam  : 
Ecce  uxor  Jeroboam  ingrediturut  consulatte  super  filio  suo  quisegrotat,  hsec  et  h?ec  locjueris  ei. 
Cum  ergo  illa  intraret ,  et  dissiraularet  se  esse  quse  erat,  6.  audivit  Ahias  sonitum  pedum  ejus 
introeuntis  per  ostium,  et  ait :  Ingrederc,  uxor  Jeroboara  :  quare  aliam  te  esse  simulas?  ego  au- 
lem  missus  sum  ad  te  diirus  nunlius,  7.  Vade  et  dic  Jeroboam  :  Haec  dicit  Dominus  Deus 
Israel  :  Quia  exaltavi  te  de  medio  populi,  et  dedi  te  ducem  super  popuium  meum  Israel.  8.  Et 
scidi  regnum  domusDavid,  et  dedi  illud  tibi,  etnonfuisti  sieutservus  meusDavid,  qui  custodi- 
vit  mandata  mea  ,  et  secutusest  me  in  toto  corde  suo,  faciens  ({uod  placitum  esset  in  conspectu 
nieo.  9.  Sed  operatus  es  mala  super  omnes  qui  fuerunt  ante  te  ,  et  fecisti  tibi  deos  alienos  et 
couflatiles,  ut  me  ad  iracundiam  provocares,  me  autera  projecisti  post  corpus  tuum.  10.  Idcirco 
ecce  ego  inducam  mala  super  domum  Jcroboam  ,  et  percutiam  de  Jeroboam  mingentem  ad  pa- 
rietem  ,  et  clausum  ,  et  novissimum  in  Israel  :  et  mundabo  reliquias  domus  Jeroboam  ,  siciit 
mundari  solet  fimus  usque  ad  purum.  1 1 .  Qui  mortui  fuerint  de  Jeroboam  ,  in  civitate  ,  corae- 
dent  eos  canes  :  (|ui  aulem  mortui  fuerint  in  agro,  vorabunt  eos  aves  coeli  :  quiaDominus  locu- 
tus  est.  12.  Tu  igitur  surge  et  vade  in  doraum  tuam  :  et  in  ipso  introitu  pedum  tiiorum  in  ur- 
bem  morietur  puer.  13.  Etplanget  eum  omnis  Israel,  et  sepeliet  :  iste  enim  solus  inferetur  dc 
Jeroboam  in  sepulcrum,  quia  inventus  est  super  eo  sermo  bonus  a  Domino  Deo  Israel,  in  donio 
Jeroboam.  14.  Constiluit  autcm  sibi  Dominus  regem  super  Israel  ,  qui  percutiet  do- 
mum  Jeroboam  in  hac  die  ,  et  in  hoc  tcmpore  :  15.  et  percutiet  Dominus  Deus  Is- 
rael,  sicut  moveri  solet  arundo  in  acjua  :  et  evellet  Israel  de  terra  bona  hac,  quam  dedit  pa- 
tribus  eorum  ,  el  ventilabit  eos  trans  flumen  :  quia  feceruntsibi  lucos,  ut  irritarent  Dominum. 
16.  Et  tradet  Dominus  Israel  propter  peccala  Jeroboam  ,  qui  peccavit,  et  peccare  fecit  Israel. 
1  7.  Surrexit  ifaque  uxor  Jeroboam  ,  et  abiit,  et  vcnit  in  Thersa  :  cum([ue  illa  ingrcderetm-  li- 


550  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  XIV. 

nien  tlomiis,  puer  mortuus  cst ,  18.  et  sepelierunt  eum.  Et  planxit  eum  omnis  Tsrael  juxta  scr- 
monem  Domini ,  quem  iocutus  est  in  manu  servi  sui  Aliise  prophetse.  19.  Reliqua  autem  ver- 
borum  Jeroboam  ,  quomodo  pugnavcrit,  et  quomodo  rcgnaverit ,  eccc  scripta  sunt  in  Libro 
verborum  dierum  regum  Isracl.  20.  Dies  autem  ,  quibus  regnavit  Jeroboam  ,  viginti  duo  anni 
sunt :  et  dormivit  cum  patribus  suis  :  regnavitque  Nadab  fdius  ejus  pro  eo.  21 .  Porro  Koboam, 
filius  Salomonis,  regnavit  in  Juda.  Quadraginla  et  unius  anni  erat  Roboam,  cum  regnare  coepis- 
set  :  deccm  ct  septcm  annos  regnavit  in  Jerusalem  civitate ,  quam  elegit  Dominus  ut  poneret 
nomen  suum  ibi  exomnibus  Iribubus  Israel.  Nomcn  autem  nialris  ejus  Naama  Ammanitis.  22. 
Et  fecit  Judas  malum  coram  Domino,  ct  irrilaverunt  cum  super  omnibus  quse  fecerant  patrcs 
eorum  in  peccatis  suis  quse  peccaverunt.  23.  yEdificaverunt  enim  et  ipsi  sibi  aras ,  et  statuas  , 
et  lucos,  siiper  omnem  collcm  excelsum,  et  subter  omnem  arborem  frondosam.  24.  Sed  et  effe- 
minati  fuerunt  in  terra  ,  feceruntque  omnes  abominationes  genlium  ,  quas  atlrivit  Dominus 
ante  faciem  filiorum  Israel.  25.  In  quinto  autem  anno  regni  Roboam  ,  asccndit  Sesac  rex 
^gypti  in  Jerusalem  ,  26.  et  tulit  thesauros  domus  Domini ,  et  thesauros  regios  ,  ct 
iiniversa  diripuit  :  scuta  quoque  aurea ,  quiie  fecerat  Salomon  :  27.  pro  quibus  fecit  rex 
Koboam  scula  serea ,  et  tradidit  ea  in  manum  ducum  scutariorum  cl  eorum  qui  excubabant 
anlcoslium  domus  regis.  28.  Cumque  ingrederctur  rex  in  domum  Domini ,  porlabant  ca  qui 
prseeundi  habebant  officium,  et  postea  reportabant  ad  armamenlarium  sculariorum.  29.  Reliqua 
aulem  sermonum  Roboam,  et  omnia  quse  fecit,  ecce  scripta  sunt  in  Libro  serraonum  dierum  re- 
gum  Juda.  30.  Fuitque  bellum  iuter  Roboam  et  Jcroboam  cunclis  diebus.  31 .  Dormivilque 
lloboam  cum  patribus  suis,  et  sepultus  est  cum  eis  in  civitate  David  :  nomen  autem  nialris 
ejusNaama  Ammanitis  :  et  regnavit  Abiam  filius  ejus  pro  eo. 


1.  yEGROTAViT  Abu  filius  Jeroboam  ,  ]  punienlc 
Deo  idololatriam  Jeroboam  per  morbum  et  mor- 
lem  filii. 

CoMMUTA  HABiTUM  ( ut  deposila  rcgali  veste 
plebeiam  induas,  abeasque  sola  sine  comitatu  ), 

NK    COGNOSCARIS    QUOD    SIS    UXOR    JeROBOAM  ,  ]  Ue 

scilicet  Abias,  qui  mibi  regnum  detulit  cum 
obligaiione  servandi  veram  fidem  ,  cultumque 
Dei,  videns  me  erexisse  vitulos  aureos  inidola, 
le  et  me  acriler  objurgei  aut  rcpeliat ,  nec  res- 
l)onso  digneiur.  Hanc  uxorem  Sepluag.  Roman. 
asserunt  fuisse  sororem  Reginae  iEgypli  natu 
majorem,  eamque  vocant  Ano;  Lucifer  Calarit. 
de  Regibus  apostalicis  vocat  Annam.  Ita  Sera- 
rius  ct  Salianus. 

3.  Et  crustulam.  ]  Cbald.  et  placentas ;  Sep- 
luag.  etcollyria;  Vatabl.  dulciarios  panes ,  Gallice 
dcs  gauffres :  nam  solebanl  iilis  imprimere  for- 
uiam  quamdam  in  qua  erant  foramina.  He])r. 
onim  QnpJ  nickudim  significat  punclala,  puta 
liba  vel  cruslulas  punciis  nolaias  ei  disiinctas. 
Regina  baec  munera  non  regia,  scd  plebeia  et 
rusticana  (qualem  sc  simulabat)  offert,  scilicet 
j)anes,  placentas,  vas  mellis. 

6.  Ego  autem  missus  sum  ad  te  durus  nuntius,] 
iit  denuntiem  filium,  pro  quo  me  consulis  mo- 
riiurum,  et  alias  longemajores  ciades  Deijussu 
inlligam  :  quia  Jerol)oam  Deo  fuit  durus  et  re- 
fraclarius;  duro  autem  nodo  durus  quaerendus 
cst  cuneus. 

10.  Etpercutiajidedomo  Jeroboam  mingentem 
Ai)  parietem,]  id  est  omnem  masculum  :  soli 
enim  masculi  ad  parieiem  mingunt,  aitElias  in 
Thisbi.  Aut  poLiiis  q.  d.  Occidam  omne  vivens 
in  domo  Jeroboam  ,  uscpie  ad  canem,  ut  ne 
cancm  vivum  iiica  relinquam  :  soli  enim  canes 
elevala  tibia  parietem  aqua  sna  conspergunt. 
(|.  d.  Ne  canil)us  quidem  parcam.  Ita  Theodor. 
Valabl.  Serarius. 


Etclausum,]  id  est,  carcere  conclusum  j  vcl 
domi  abditum. 

Et  novissimum,  ]  id  est  ultimum,  qui  scilicel 
usque  ad  (inem  belli  relicins  fuerit,  q.  d.  Reliqui 
omnes  tandem  peribunt.  Aul  novissimum,U\esl, 
vilissimum  ,  abjectissimum.  Hac  pbrasi  ulitur 
Scriptura  cum  omnes  omnino  vult  significare, 
q.  d.  Delebo  omncs  reliquias  et  quisquilias  luae 
familiae.  Simili  modo  Deus  occidil  omnes  pri- 
mogenitos  jEgypli,  a  primogenilo  Pharaonis  u$- 
cjue  ad  primogenitum  captivce  cjuce  erat  in  carcere, 
Exodi  1-2.29. 

Et  mundabo  (scopabo,  scopis  everram,  ever- 
lam )  RELiQuiAS  DOMUs  Jeroboam,  sicut  mundari 
SOLET  FiMUS  (Chakl.  stercus)  usque  adpurum,] 
ut  nil  fimi  remaneat,  sed  lotum  domus  pavi- 
menium  sit  purum. 

12.  IN    IPSO    INTROITU  PEDUM  TUORUM    IN    URBEM 

MORiETURpuER  ,  ]  ut  patcat  a  Deo  per  me  morlem 
fiUo  inteniatam  et  immissam  ob  lua  et  lui  marili 
idola  ,  ideoquegravius  doleatis  ,  quod  vestri  filii 
fueriiis  quasi  parricidae.  Sic  Valens  Imper.  mor- 
bum  filio  suo  ob  Arrianismnm  immissum  depu- 
lit  per  preces  S.  Basilii;  al  mox  vocans  Arrianos 
ad  eum  visendum  ,  eumdem  perdidit. 

13.  IlLE  ENIM  SOLUS  tNFERETUR  DE  JeROBOAM  IN 
SEPULCRUM  ,  QUIA  INVENTUS  EST  SUPER  EO  SERMO 

BONus  A  DoMiNO.  ]  Alifiui  putaut  filium  luinc  ali- 
quid  boni  gessisse,  ob  quod  meruerit  apud  Deum 
sepulturam,  v.  g.  qnod  fideles  eunles  in  Jeru- 
salem  ad  adorandum  Deum  in  lemplo,  ire  per- 
miserit.  lla  Rabbini.  Veruni  filius  bic  erat  puer  , 
utdiclum  est  v.  12.  Melius  alii  non  filii,  sed  alir 
ciijus  domestici  meritis  id  attribuunt;  bocenim 
significat  «  in  domo  Jerohoam  ,  q.  d.  Aliqui  i-, 
familia  Jeroboam  nonnulla  bona  fccerunt  ,  ob 
quaj  Deus  eos  rcmunerabitur  bac  mercede,  ut 
filius  hic  Jeroboam  sepultura  digna  donelur,  Iia 
Vatai)lus. 


COMWENTAP.IA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  XIV. 


651 


IZ|.  CoNSTiTUiT  (consiilncrc  decrcvii)  autem 
siiu  DoMiKus  REGEM  IsRAEL(Baasa  scrvum  Jcro- 

bOaUl)  QUI  1'EIiClJTIETDOlMliM  JEnOBOAM  IN  IIACDIE, 

ET  iN  iioc  TEMPOHK,  ]  lioc  csl  brcvi,  post  paiicos 
(lics,  post  modiciun  tcnipus.  Pro  in  lioc  lemiwre, 
llcbr.  ad  v<,'rbiun  luibcnl  :  Et  qttid?  eliam  ntmc. 
(j.  d.  Qiun  inio  cx  nunc,  cx  liociiisiaiui  incipiani 
pcrcutcrc  Jcroboam  occidcndo  filium  cjus  par- 
vulum  Eegrolanlcm.  Alitcr  Valabl.  q.  d.  Quid 
nunc?  id  csl,  quanlula  ct  quam  parva  est  liaec 
poena  ct  iribulalio,  prec  illisquae  rcgi  Jcroboam 
parantur  in  futurum,  puta  in  gcbcnna  ?  Alilcr 
quoquc  Cbald.  qiii  vcrlil:  Exlenninabit  domitm 
Jeroboam,  ctim  qttivivit  Itodie,  et  etiamqui  gigne- 
ttir  ex  niinc  et  ttllra. 

15.  Et  PEUCUTIET  DOMINUS   DeUS   IsRAEL  ,  SICUT 

uovERi  SOLET  AUUNDO ,  ]  q.  d.  Dcus  pcrcutict 
regem  Jcroboam,  cjusquc  populum  Isracl  assi- 
due  ab  omnibus  pariibus  undcquaque,  siculas- 
sidue  ab  omnibus  ventis  agiiaiur  arundo,  iit 
nulla  ei  sitrcquies,  scd  conlinuisboslium  incur- 
sionibus  ,  dcpra?dationibus,  prseliis  conquasse- 
lur,  donec  cadat  et  inicrcat. 

Rursum,  ventilabit,  id  cst,  in  omncm  ven- 
lum  disperget,  ac  per  quatuor  nuindi  vcntiqiic 
plagas  dissipabit  Eos  (Israelitas)  tp.a.ns  fi.umen,] 
scilicet  Eupbratem,  qui  eral  terminus  tcrrae  Jii- 
dcTiis  promissa?.  Id  rcipsa  praestilit,  cum  sub 
Oscc  ultimo  rege  decem  tribus  abdiiciae  suiit  a 
Salmanasar  in  Assyriam  anno  6  Ezecbi;c  rcgis, 
uli  audicmus  c.  16  cl  17. 

QciA  FECERUiNT  siiu  Lucos ,  puta  sjlvas  arbori- 
bus  consilas  ,  uinbrosas  ,  amoenas  et  nemoro- 
sas  ,  in  quibus  more  Gcntium  sua  colebaniido- 
la  ,  quibus  boscc  lucos  dicabanl.  Uiulc  in  iis 
comessando  ,  incbriando  ,  fornicando  scrvic- 
bant  Baccbo  et  Priapo,  ut  patct  cap.  15.  v.  13. 
Causas  alias  lucorum  affcrtPlinius,  lib.  12.  c.  1 : 
Ucec ,  i\\L,fiiere  quondam  numintim  lcmpia  ,  pris- 
coqiie  rita  simpUcia  riCra  ;  etiam  ntinc  Deo  prce- 
cellentem  arborem  dicant  :  nec  magis  attro  ful- 
gentia  alqtie  ebore  simidacra,  quam  Iticos  et  in 
iis  sileniia  ipsa  adoramtis.  Arbortim  genera  nu- 
minibtis  suis  dicata,  perpeluo  servanlur ,  uti  Jovi 
cscultis  ,  Apollini  laiirus ,  Minervce  oiea  ,  Veneri 
myrtus.  Hercuii  popuius.  Quin  et  syivanos  faunos- 
que  et  dearum  gencra  sylvis ,  ac  saanumina  non 
secus  ac  ccp.Io  attribula  credimus. 

Causas  verocur  Dcus  lucos  adco  vetuerit,  re- 
censet  Pbilo,  lib.  dc  Monarcb.  Primo ,  inquit  , 
quoniam  verumDei  lemplum  non  amcenltates  pos- 
lulat ,  sed  severam  caslimoniam.  Deinde  quia  non 
esl  fas  llluc  importare  qttce  facitint  ad  virorem 
arborum ,  hoc  est  brutorum  et  liominum  excre- 
menta.  Tertio,  quia  sylvcstris  materice  nutlus  est 
usus ,  ctim  sit ,  ut  poetce  loqtitinltir ,  lelluris  inu- 
tile  pondus  :  fructiferce  autem  arbores  parum 
cordatos  et  pios  ab  intentione  animi  reitgioneqtie 
sacris  debita  retraherenl.  Prceterea  condensa  syl- 
varum  maleftcis  convenitint  ex  latebris  sectirita- 
tem  et  insidiarum  occasionem  qticerentibus  :  at 
patentia  et  octilis  exposita  loca,  qtice  introgressi 
ct  videri  ab  aliis  et  videre  alios  possunt ,  sacris 
maxime  apta  sunt  et  accommodato. 

16.  Et  tradet  Dominus  Israel  (  boc  cst  Israe- 
lcm,  puta  decem  tribus  in  manus  boslium,  sci- 
licet  Assjriorum),  propter  peccata  Jekoboam.  ] 
^ota  hlc  qualuor  plagas  gravissimas,  quibus 
Deus  casligavit  idololatriam  publicam  Jcro- 
boam;primo  cnim  pr.xdicit  filium  cjus  pue- 
runi  moriUirum;   sccundo,  ipsum  pcriturum 


cum  omnibus  posteris  ,  idquo  cum  infamia  ,  ut 
careant  scpiillura  atquc  ii  caiiibusct  rcrislaiiicn- 
tur;  lcrlio,  regnum  a  Jcroboam,  «'jusquc  fami- 
lia  ad  alium  rcgcm  Iransfcrcndum  ;  quarto,  to- 
tuin  [)opulum  in  capiivitalcm  abdiicendum. 

19.  Reliqua  autem  verroiujm  (  idcst,  faclo- 
rum  ;  est  Mctonymia  )  Jeiioroam  ,  ctc.  ,  scripta 
sui\T  iN  LiBRO  VEnBoiuiM  ( faciopum  )  dierum  re- 
GUM  Isbael,  ]  piita  iii  Annalil)us  ,  Cliroiiicis  et 
Diariis,  in  quil)us  scribcbaiUur  gcsta  reguni 
populiquclsrael  pcr  singulos  dies.  Aliqui  putaiu 
luinc  librum  esse  libriim  Paralipomcii.  scd 
erranl,  quia  bic  libcr  citalur  in  libro  Paralip. 
quarc  antc  libium  Paralipom.  acquc  ac  aiile  li- 
bros  Regum  (  nam  in  iis  bic  ct  alibi  cilatur) 
conscriplus  est.  Vide  Abulens.  Prooem.  iu 
lil).  Paralipom. 

21.  PoRRO  RoBOAM,  ]  finitis  geslls  Jcroboam 
priini  Rcgis  Isracl,  Irausil  ad  gcsta  Roboam 
primi  regis  Juda. 

Ut  poneret  komen  suum  ibi.  ]  Nomen  ,  id  cst 
nominis  sui  cognitionem,  fidcm ,  cultum,  ado- 
ralionem  seque  ac  cclcbrilalem,  famam,  glo- 
riam,miracula,  oracuIa,elc.  In  Jerusalemcnim 
crat  lempium  ,  sacerdotes,  pontifices  et  pro- 
pbelae,  qui  populumin  Dci  fidecultuquc  instruc- 
rent  et  promovcrent. 

NOMEN  autem  matris  ejus  Naama  Am3IANITIS,  ] 
nimirum  soror  aut  filia  Sobi  ,  quem  David  loco 
Ilaiion  bcllo  vicli  rcgem  Ammonilarum  consti- 
lucral,  qui  proinde  ut  arclius  slbi  Davidcm  de- 
vincircl,  peliit  ul  Naama  daretur  uxor  Salo- 
moni  fiiio  Davidis,  ut  dixi  2.  Reg.  17.  27.  Con- 
cessilid  David,  eo  quod  Naama  ad  Judaismum 
sc  converli  vellc  diceret ;  sed  Valabl.  etEminan. 
Sii,  aliiqne  suspicantur  ficlam  ct  simulatam 
fiiisse  ejus  conversionem  ,  adeoque  ipsam  in 
cordc  mansissc  genlilem  ,  ct  d(;orum  suoruia 
cullricem  ;  imo  ad  corum  cullum  Roboam  filium 
siium  Iraduxisse  :  alque  hanc  fiiisse  .causam 
invalescentis  in  Juda  idololatriae.  Idcirco  cniin 
slalim  bic  subdil  Scriptur.  Et  fecit  Judas  maltim 
coram  Domino,  clc.  /Ediftcaveriint  enim  et  ipsi 
sibi  aras,  et  staluas,  et  lucos.  Discant  bic  Princi- 
pcs  quam  pcriculosum  sii  et  Deo  ingratum 
ducerc  filias  infidclium  vel  beerclicornm  ,  licct 
dicant  se  velle  ad  fidcm  convcrli :  hocenim  di- 
cuntob  spcni  regni  vel  principalus;  quia  difTi- 
cileest  ut  li;crcsim  ,  quam  a  pucroiiiibibcrniit, 
scrio  cx  aiiimo  cradicent.  Hinc  ct  David  diiccns 
Maacba  filiam  regis  Gessur,  ct  ex  ea  gcnnitAb- 
salomcm.  Al  qualis  fuit  Absalom  ?  uliquc  fratri- 
cida  cipatricida,  quia  in  ncccm  |)alris  cumtoto 
Israelc  conjuravit.  Porro  Absalomis  filia  vel 
neptis  fuit  Maacba  ,  quae  hoc  nomen  ab  avia  , 
pula  matre  Absalomis  accepit ,  fuitquc  uxor 
Roboam  ,  atque  aviae  idololalriam  cl  scelcra 
imilata  ,  facla  cst  ipsa,  vcl  poiius  ejus  s(n'oraut 
ncptis,  princeps  ct  sacerdotissasacrorumPria- 
pi ,  quam  proiudcAsa  niius  loco  movil,  utau- 
dicmus  cap.  seq.  v.  13.  Propagoergo  idololalrioe 
aeque  ac  hocrcsis  (  uli  ex  S.  Hieron.  ostcndi  2. 
Timoth.  3.  6.)  facta  estpcr  fcminas,  utpote  no- 
vitalis  amanlcs  etin  suo  scnsu  perlinaccs. 

22.  Et  fecit  Judas  malum,]  piUa  idola ,  qnae 
anlonomaslice  vocantur  malttm  ,  sive  pcccatum,. 
quia  ipsa  summum  sunt  scclus.  Nola  Roboam 
prinuis  Iribus  regni  sui  annis  ,  cum  sua  tribti 
Jiida  in  fidc  ct  cullu  vcri  Dei  perslitit  :  sed  iis 
cla|)sis  illam  descruit,  variasque  circmiiiatoruni 
spurcilias  pcrmisil :  qua  de  causa  Dcus  ineuin 


oo2 


COMMENTARIA  IiN  LIBRUM  IIT.  REGUM.  Cap.  XV. 


anno  rcgni  sui  quinlo  imniisit  Sesac  regem 
.^ilgypli ,  qui  Jerosolymam  cepit  et  spoliavit, 
quaeomnia  palenlox  seq.  etex  2.  Parai.  cap.  11. 
Y.  17.  etcap.  12.  Causa  idolohurije  fuit  partini 
maier  Roboam,  puta  Naama  jam  dicta,  pariim 
uxor  Maacha,  de  quav.  21.  partim  vicinia  ido- 
lolatrarum:  omnes  enim  Genles  incircuitu  ,  ac 
preesertim  decem  tribus  Israel  colebant  idola  , 
acmultae  exeis  lIorei)ani  pace,  opibus,  deliciis, 
alque  Judaeos  sibi  vicinos  illiciebant  ad  sua  idola 
colenda  ,  promitientes  cis  a  diis  suis  similem 
rerum  abundantiam. 

2/|.  Sed  et  effeminati  fuerunt  in  terra.  ]  q.  d. 
IdoIolatra3  permittente  Roboam  consiituerunt 


soslrim  ,  a  Diodoro  lib.  1.  vocatur  Sesoosls , 
qui  et  addit  columnas  ab  eo  in  Palaestina 
erecias,  quii)us  inscuipta  erant  genitalia  mu- 
liebria,  ut  noiaret  iucolarum  libidinem  ,  et 
per  eam  effeminationem  etignaviam,  quasi  qui 
virilitatem  amisissent,  ac  pavidi  instar  femina- 
rum  non  fiiissent  ausi  arma  capere,  et  sibi  re- 
sistere.  Videlur  hic  Sesac  cognatus  fuisse  Ro- 
boam:  nam  ejus  pater  Salomon  duxerat  filiam 
Pharaonis,  cujus  in  regno  ^gypti  Sesac  vide- 
tur  fuissesuccessor  et  filius. 

26.  Et  tllit  thesaukos  domus  Domini,  elc.  ] 
S(!sac  diripuit  Jerusalem,  non  tamen  eam  ever- 
tit,  tum  quia  in  Jerusaiem   inventa  sunt  opera 


Jupanaria  ;  non  tantum  meretricum,  sedetpue-     bona  pcenileutiae  ,  scilicet  reiigionis  ,  depreca- 


rorum  meriioriorum,  seu  scortorum  masculo- 
rum,  calaniiiorum ,  ad  praeposteram  et  exse- 
crandam  libidinem,  qualia  conslituit  impiusSi- 
nion  ,  2.  Machab.  c.  h.  v.  9. 

Ecce  fructiis  idololatria),  aeque  ac  haeresis, 
est  lil)ido,  eaque  infamis  et  horrenda;hac  enim 
coli  volunt  spiirci  dsemoncs,  quos  in  idolis  ado- 
rabant,  ut  homines  ad  omnem  spurcitiam  om- 
neque  scelus  impellant,  ad  Dei  creatoris  sui 
injuriam,  aeque  ac  adejus  offensam  et  vindic- 
lam  concitandam. 

25.  IN  QuiATO  autem  anno  regni  Roboam  (pu- 
nienie  Deo  ejus   apostasiam   et  idololalriam ) 

ASCENDIT  SeSAC  REX  ^GYPTl   IN  JerUS  AI.EM  ,  ]  Cum 

sexaginta  miilibus  equitnm  et  peditatu  innu- 
merabili  ex  iEgypiiis,  Libyis  ,  Troglodyiis  et 
yElhiopibus  collecto ,  ut  dicitur  2.  Paral.  12. 
3.  Sesac  Herodotus   apud  Josephum  vocat  Se- 


tionis  ,  sacriQciorum  ,  eleemosynarum,  quibus 
viri  pii  eversionem  deprecati  sunt  a  Deo  2.  Pa- 
ralip.  12.  12.  tum  quia  rex  Roboam  videns  Sesac 
vastare  Juda^am,  cum  suis  resipiiit  dicens  : 
Justus  cst  Dominus ,  ut  dicitur  2.  Paral.  12.  6. 
ubi  et  addilur  :  Camqae  vidisset  Dominas  quod 
liumiliati  essent,  facias  est  scrmo  Domini  ad  Se- 
meiam  dicens  :  Quia  liumiliuti  sunt ,  non  disper- 
dameos,  daboque  eis  pauxiliiun  auxilii ,  et  non  stiL- 
labit  furor  meus  super  Jerusalem  per  manum 
Sesac.  Vei-umtamen  servient  ei ,  ut  sciant  distan- 
tiam  servitalis  mece,  et  scrviiulis  regni  terrarum: 
quid  scilicet  intersit  inter  servire  Deo,  et  ser- 
vire  homini,  puta  Sesac  regi.  Deus  enim  suos 
servos  ditat  et  exaltat;  Sesac  vero  deprimit  et 
spoliat.  Denique  ibidem  de  Roboam  v.  lU.  dici- 
lur  :  Fecilque  malum,  et  non  prceparavit  cor  suum 
ut  qucereret  Dominum. 


CAPUT  DECIMUM  QUINTUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

ImPIO  ROBOAM  SUCCEDIT  FILIUS  IJIPIUS  AbIAIM  ,  HUIC  PIUS  FILIUS  ASA  ,  QUI  V.  12.  AUFERT 
IDOLA  ET  EFFEMINATOS  ,  AC  MaACHA  MATREM  SUAM  SACERDOTISSAM  PrIAPI.  As^  PIO 
SUCCEDIT  PIUS  FILIUS  JoSAPHAT,  V.  24.  JeROBOAM  VERO  IMPIO  REGI  IsRAEL  SUCCEDIT 
IMPIUS  FILIUS  NaDAB,  QUEJI  BaASA  OCCIDIT,  TOTAMQUE  EJUS  FAMILIA31  SUCCIDIT. 


GiTUR  in  octavo  decimo  anno  regni  Jeroboam  filii  Nabat,  regnavit  Abiam 
super  Jiulara.  2.  Tribus  annis  regnavit  in  Jerusalera  :  nomen  mairis  ejus 
Maacha  filia  Abessalom.  3.  Ambulavitque  in  omnibus  peccatis  patris  sui  , 
qu£e  fecerat  antc  eum  :  nec  erat  cor  cjus  perfectura  cum  Doraino  Deo  suo, 
sicut  cor  David  patris  ejus.  h.  Sed  propter  David  dcdit  ei  Dominus  Deus 
sutis  hicernara  in  Jerusalera,  ut  suscitaret  filiura  ejus  post  eum  ,  et  statue- 
ret  Jerusalem.  5.  Eo  quod  fecisset  David  rectum  in  oculis  Doraini,  et  non 
declinasset  ab  omnibus  qu»  prseceperat  ei  cunctis  diebus  vitae  suae ,  excepto  serraone  Uri?e 
Hethfei.  6.  Altaraen  bellura  fuit  inter  Roboam  et  Jeroboara ,  orani  tempore  vitae  ejus.  7.  Re- 
liqua  autem  sermonum  Abiam  ,  et  orania  qufe  fecit,  nonne  bsec  scripta  sunt  in  Libro  verborum 
dierura  regum  Juda?  Fuitque  prselium  inter  Abiam  et  inter  Jeroboam.  8.  Et  dormivit  Abiam 
cum  patribus  suis ,  et  sepelierunt  eum  in  civitate  David  :  reguavitque  Asa  filius  ejus  pro  eo.  9. 
In  anno  ergo  vigesimo  Jeroboam  regis  Israel  regnavit  Asa  rex  Juda  ,  10.  et  quadraginta  et 
uno  anno  regnavit  in  Jerusalcm.  Noraen  matris  ejus  Maacha,  fiiia  Abessalora.  1 1 .  Et  fecit  Asa 
rectum  ante  conspectura  Domini ,  sicut  David  pater  ejus  :  12.  et  abstulit  efferainatos  de  terra  , 
purgavitque  universas  sordes  idolprum,  qua;  feceranl  patres  ejus.  13.  Insuper  et  Maacham  ma- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  XV.  553 

(rem  suam  amovit,  nc  csset  priiiceps  in  sacris  Priapi,  et  in  luco  ejus,  quem  consecraverat :  sub- 
vertilque  specum  ejus,  et  confrcgit  simulacrum  lurpissimum^,  et  comhussit  in  torrente  Cedrou. 
14.  Excelsa  autem  non  abstulit.  Vcrumtamen  cor  Asa  perfectum  erat  cum  Domino  cunclis 
(liebus  suis :  15.  etintulitea  qufe  sanctificaverat  pater  suus ,  et  voverat  in  domum  Domini  , 
argentum  et  aurum  ,  et  vasa.  1 6.  Bellum  autcm  erat  inter  Asa  et  Baasa  regem  Israel ,  cunctis 
diebus  eorum.  17.  Ascendit  quoque  Baasa  rex  Israel  in  Judam,  et  «dificavit  Rama,  ut  non  pos- 
set  quispiam  egredi  vel  ingredi  de  parte  Asa  regis  Juda.  18.  Tollens  itaqne  Asa  omne  argentum 
et  aurum  ,  (juod  remanserat  in  thesauris  domus  Domini ,  et  in  thesauris  domus  regiae ,  dedit 
illud  in  manus  servorum  suorum  :  et  misit  ad  Benadad  filium  Tabremon  filii  Hezion  ,  regem 
Syriae,  qui  habitabat  in  Damasco,  dicens :  19.  Foidus  est  inter  me  et  te,Vt  inter  patrem  meum 
et  palrem  tuum  :  ideo  misi  tibi  munera,  argentum  et  aurum  :  et  peto  ut  venias,  et  irritum  facias 
foedus  quod  habes  cum  Baasa  rege  Israel ,  et  recedat  a  me.  20.  Acquiescens  Benadad  regi  Asa, 
misit  principes  exercitus  sui  in  civitates  Israel,  et  percusserunt  Ahion  et  Dan  ,  et  Abeldomum 
Maacha  ,  et  universam  Cennerolh  ,  omnem  scilicet  Terram  Nephthali,  21 .  Quod  cum  audisset 
Baasa,  intermisit  cediGcare  Rama,  et  reversus  est  in  Thersa.  22.  Rex  autem  Asa  nuntium  mi- 
sit  in  omnem  Judam  ,  dicens  :  Nemo  sit  excusatus  ,  ct  tulerunt  lapides  de  Rama  et  ligna  ejus , 
quibus  sedificaverat  Baasa,  et  exstruxitde  eis  rex  AsaGabaa  Benjamin,  etMaspha.  23.  Reli(|ua 
autem  omnium  sermonum  Asa,  et  universse  fortitudines  ejus,  et  cuncta  qu.ne  fecil ,  et  civilates 
quas  exstruxit,  nonnc  hsec  scripla  sunt  in  Libro  verborum  dierum  regum  Juda?  Verumtamen  iii 
tempore  senectutissuaedoluitpedes.  24.  Et  dormivit  cum  patribus  suis,  et  sepultus  estcumeis  in 
Civitate  David  patris  sui.  Regnavitque  Jo.saphat  filius  ejus  pro  eo.  25.  Nadabvero  filius  Jero- 
boam  regnavit  super  Israel  anno  secundo  Asa  regis  Juda  :  regnavitque  super  Israel  duobus  an- 
nis.  2G.  Et  fccit  quod  malum  est  in  conspectu  Domini ,  et  ambulavit  in  viis  patris  sui  ct  ia 
pcccatis  ejus,  quibus  peccare  fecit  Israel.  27.  Insidiatus  est  autem  ei  Baasa  filius  Ahiae  de  domo 
Jssachar,  et  percussit  eum  in  Gebbelhon,  quae  est  urbs  Philisthinorum  :  siquidem  Natlab  et  om- 
nis  Israel  obsidebant  Gebbethon.  28.  Interfccit  ergo  illum  Baasa  in  anno  tertio  Asa  regis  Juda, 
et  regnavit  pro  eo.  29.  Cunuiue  regnasset ,  percussit  omnem  domum  Jeroboam  :  non  dimisit 
ne  unam  quidem  animam  de  semine  cjus,  donec  deleret  eum  juxta  verbum  Domini,  quod  locu- 
lus  fuerat  in  manu  servi  sui  Ahiae  Silonitis ,  30.  propter  pcccata  Jeroboam,  quse  peccaverat,  et 
quibus  peccare  fecerat  Israel  :  et  propter  delictum,  ([uo  irritaverat  Dominum  Deum  Israel.  31 . 
Reliqua  autem  sermonum  Nadab,  et  omnia  quae  operatus  cst,  nonne  haec  scripta  sunt  in  Libro 
verborum  dierum  regum  Israel?  32.  Fuitque  bellum  inlerAsa,  et  Baasa  regem  Israei  cunctis 
diebus  eorum.  33.  Anno  terlio  Asa  regis  Juda,  rcgnavit  Baasa  filius  Ahiae,  super  omnem  Israel^ 
in  Thersa,  viginti  quatuor  annis.  3^i.  Et  fecit  malum  coram  Domino  ,  ambulavitque  in  via  Jero- 
boam,  et  in  peccalis  ejus  ,  quibus  peccare  fccit  Israel. 

1.  iGiTUR  ly  OCTAVO  DECiMO  ANNO  Jeroboam  fi-  Secundus,  quod  aliquan(Jo  numerentur  anni , 
LiiNABAT(regis  Israel )  regnavit  Abiam  (filiiis  quibus  filius  regnavit  cum  patre,  aliquando 
Roboam)  super  Judam.  vero  anni  quibus  solus  ipse  regnavit  post  pa- 

2.  TniBUS  AN.Ms  REGNAViT.  ]  Dlccs  :  V.  9.  Abia  trem. 

dicitur  morluus  anno  vigesimo  Jeroboam,  crgo  Terlius  ,  quod  quandoque  interregnuni  juiigi- 

nontribus,  sed  duobus  tantuni  annis  regnavil:  tur  annis  sequeniis  regisvcl  judicis,  uti  ostendi 

namal)  anno  18  ad  20,  sunt  tanlum  duo  anni.  Judic.  cap.  3.  quandoque  non.  Eos(lem  modbs 

Resp.  numerandum  hic  esse  annum   18  eiim-  tradit  Richardus  de  S.  Victor.  tractat.  de  Con- 

que  fuisse  primumregni  Abiam,  secundum  vero  cordia  temporum  regum  Juda. 

fuisse  19,  lertium  vero  20  regni  Jeroboam.  lla  Nomenmatris  ejus  Maaciia,  filia  Abessalom,  ] 

Abulens.  Cajetan.  Salianus  el  alii.  Ubi  nota  in  id  est   Absalom ,   ut  dicitur  2.   Paral.   11.    21. 

chronologia  annum  subinde   a  principio  ,  su-  Hebr.  eViim  Ablsalom,  idem  esl  quod  Absalom. 

bindea  fine  computari:  quocirca  unus  annus  Quare  vix  dubitandum  est,  quin  Absalom  hic 

additus  vel  demptus  in  Chronologia  nullam  fa-  sit  lilius  Davidis,  de  quo  lib.  2.  crebra  facta  est 

cit  diversilatem.  Porro  Abulensis  hic  tres  alios  mentio  :   nec   enim   alium   legimus  Absalom. 

niodos  conciliandi  diversam  chronologiam  as-  Ideo  ergo  Absalom  liic  nominatur,  quia  ipsecx 

signat,  valde  utiles  et  nolandos.  geslis  ejus  recensilis  lib.  2.  loti  Israel  fuit  no- 

Primus  est  per  Synecdochen,  quaparsanni,  tissimus.  Quare  Maacka  hccc  eadem  est  cum 

mensiSjVel  diei  ponilur  proinlegro  anno,  men-  Tliamar  :  hanc  eniin  solam  filiam  genuit  Ai)sa- 

se,  vel  die.  Sic  Christus   dicitur  tribus  diebus  lom  ,  ut  patct  2.  Reg.  li^i.  27.  Ita  censeni  Ilebitci, 

fuisse  in  sepulcro,  quia    per  parlem  diei  pri-  Josephus,  Lyran.  Cajetan.  Sanchezctalii.  Minus 

mae  el  terlise  fuit  in  sepulcro;  solo  aulem  dic  recte  crgo  Abiilensis  ct  Salianus  censent  alium 

secundo  integroin  eodem  mansit.  cssc  hunc  Absalom  ab  Absalomc  filio  Davidis. 

CORNEL.    A    LAPIDE.    TOM.    II.  70 


556 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  XV. 


Dices  :  2.  Paral.  13.  2.  haec  Maciclia  vocaUirMt- 
cliaia  filia  Uriel  de  Gabaa.  Resp.  Gajelan.  Absa- 
lomfuisse  binoiuiurn,  alioque  nomine  vocalum 
esse  Uriel,  forle  ob  pulclirituclinem  ,  quocl  adeo 
csset  pulclier,  ut  Angelus  videretur ,  dicique 
possel  Uriel,  id  esL  lux  et  splendor  Dei;  aut  certe 
Absalom  fuisse  pairem  naiuralcm  Maacliae  ; 
Urielem  vero  ejusdem  fuisse  patrem  legalem : 
quod  dilficile  est  concipere  ,  cum  nullus  Davi- 
dis  filius  legatur  vocalus  Uriel,  cui  quasi  fratri 
sine  liberis  defunclo  Absalom  semen  suscitare 
debuerit. 

Posset  planius  dici  Maacham  dici  fdiam ,  id 
e,sl  neplem  Absalomis,  more  ScripLurae  quo  nc- 
poies  vocanlur  filii.  VideLur  enim  Thamar  Ab- 
salomis  unica  filia  nupsisse  Urieli,  ex  eoque  gcr 
nuisse  Maacham  hanc  Roboami  uxorem,  etAbiae 
matrem.  Id  variis  conjecturis  confirmatur.  Nam 
Uriel  hic  fuit  de  Gabaa,  qnx  erat  urbs  in  tribu 
Benjamin,  fuitergo  ipse  Benjaminita  ;  ergoUriel 
non  est  Absalom  :  liic  enim  erat  de  tribu  Juda  , 
oeque  acDavid. 

Secundo,  quia  Thamar  videtur  fuisse  hoc 
tempore  grandaevior  ,  quam  ut  nuberel  Ro- 
boamo.  Nata  esl  enim  facile  12  vel  13  annis 
aniemortem  Davidis  (nam  pater  ejus  Absalom 
occisus  est  novem  annisanie  mortem  Davidis, 
uti  dixiin  Chron.  Davidis  sub  riiioin,  lib.  2.  Reg.) 
Adde annos UO  regniSalomonis,  habebi»  52  annos 
vitae  Thamar.  Esto  enim  Roboam  eam  videatur 
duxisse  ante  morLem  Salomoiiis  •  nam  exea  ge- 
nuit  Abiam,  qui  post  triennium  moriens  regni 
successorem  reliquit  filium  Asa.  Roboam  auieni 
regnavit  17  annis  duntaxat:  quare  Abia  a  Ro- 
boam  ante  initum  regnum  geniius  videlur,  ut 
eo  moriente  essei  plusquam  17  annorum  :  nam 
post  tricnniuni  moriens  reiiquit  filium  Asa  jam 
grandaevum,  eL  habilem  ad  regnum.  EsLo,  in- 
quam  ,  id  ita  siL;  lamen  non  vidclur  dlu  aute 
moriem  Salomonis  eam  duxisse  ,eo  quod  illam 
duxerit  tertio  loco,  uL  pateL2.  Paral.  11.  20.  filii 
enim  rcgum  anlercgnum  et  ante  mortem  palris, 
non  solebanL  muUiplicare  uxores. 

Tertio,  quia  hoec  semper  vocatur  Maacha  , 
nunquam  Thamar,  ergo  non  fuitipsa  Thamar, 
sed  Thamaris  filia. 

Quarto,  quia  Iilc  v.  10.  de  Asa  filio  Abiae  idem 
dicitur  quod  hic  de  Abia,  scilicet :  nomen  malris 
ejas  Maaclia  filia  Abessalom.  Haec  ergo  Maacha 
vcl  fuiteadem  cum  Maacha  malre  Abiae,  ut  di- 
calur  mater ,  u\  Q.s\.  ay/a  Asa  ;  vel  certe  fuit  ejus 
sororjunior,  ait  Cajetan.  uL  possel  duci  ab  Asa 
filio  Abiae.  Ergo  Maacha  non  fuit  Thamar,  ut- 
poie  qu;e  nullam  sororem  habuit,  sed  fuit  unica 
filia  Absalomis  :  fuit  ergo  Maacha  filia  Tha- 
maris. 

Quinto  ,  id  deserte  asserit  Josephus,  quicum 
prius  Maacham  vocasset  filiam  Absalomis,  mox 
libro  8.  cap.  3.  eamdem  vocat  AbsalomLs  nep- 
lem  ,  scilicet  ex  Uriele  et  Thamar  progeni- 
tam. 

3.  Ambulavitque  in  omnibus  peccatis  patris 
sui,  Jcolendo  idola  Roboaini,  permiltendo  efie- 
minatos,  etc.  hos  cum  idolis  sustulit  filius  ejus 
Asa,  ut  sequitur. 

ti.  DeDITEI  DOMIiXUS  Deus  suus  lucernam  ( id 
est  prolem  gloriosam  et  regiam,  scilicet)  utsus- 

CITAUET  FILIUM    EJUS  POST  EUM    (  Ut    Asa    filiuS    ci 

in  regno  succederet)  et  ( per  eum )  sfatueret 
Jerusalem,  ]  siabiliendo  eam  in  fide  et  cullu  veri 


Dei,  itaque  pariter  stabilicndo  ejus  pacem,opes 
et  regnuin. 

5.  Excepto  seumone  (id  est  re  et  faclo,  puta 
homicidio)  Urle  Hetilei.  ]  Dices  :  David  multa 
alia  peccata  commisit,  ut  dum  ex  superbia  nu- 
ineravit  populum,  quod  peccatum  Deus  puni- 
vitpesLe  et  morte70  millium  hominum,  2.  Reg. 
2/i.  15.  dum  voluit  occidere  Nabal,  omnesque 
ejus  domcsticos,  1.  Reg.  25.  vers.  21.  dum  Mi- 
phiboseth  innocenti  partem  dimidiam  faculta- 
tum  adeaiit,  2.  Regum  19.  vers.  29.  Verum  haec 
peccata  nec  tam  gravia  fuerunt,  quam  fuitadul- 
teriumet  homicidiumUrice,  nec  tam  certa  et  a 
vulgo  taxata  ;  quin  imo  habebant  vclum  et  prse- 
texlum  aliquem  honestatis  et  justiliae  ,  saltem 
apudhomines,  qui  proinde  ea  vel  excusabant, 
vel  non  aestimabanl.  Hoc  vero  peccatum  contra 
Uriam  ab  omnibus  habitum  fuit  ut  injustum  , 
enorme  et  infaine;  ideoque  Deus  qui  peccata 
lanta  et  lam  scandalosa  non  sinit  impunita  , 
acriter  illud  punivit.  Ob  hoc  enim  omnia  mala 
Davidi  accideruut,  eique  dictumest  a  Deo,quod 
nunquam  recederet  gladius  a  domo  ipsius,  id- 
que  itaaccidisse  reipsa  hic  ostendit,  dum  sub- 
dit  inter  Roboam  et  Jeroboam  aeque  ac  Abiam 
perpetua  fuisse  bella,  caedes  et  spolialiones.  Ila 
Abulensis,  Cajetan.  et  alii. 

6.  Attamen  bellum  fuit  inter  Roboam  et  Je- 

ROBOAM  OMNI  TEMPORE  VnVE  EJUS,  ]  q.   d.  DCUS  Ol) 

merita  Davidis  voluit  ei  dare  lacemam,  id  est, 
posleriLaiem  regiam,  scilicet  Salomonem,  Ro- 
boam  et  Abiam;sed  tamenob  eorum  peccata, 
praeserlim  idololatriae,  fecit  ut  perpeiua  habe- 
reiit  bella  cuin  Jeroboam. 

7.  FUITQUE  PR^LIUM    INTER    ABIAM  ET    INTER  Je- 

ROBOAM.  ]  Illud  cnarratur  fuse  2.  Paralip.  13.  ubi 
dicitur  Abiam  in  aciem  eduxisse  600  millia,  Jc- 
roboam  vero  800  millia,  cumque  hi  utpote  plu- 
res,  illos  cingerent,  ipsos  invocasse  Deum,  ac 
ejus  ope  ex  800  millibus  cecidisse  500  mil- 
lia. 

10.  NOMEN    MATRIS   EJUS  MaACHA  FILIA    AbESSA- 

LOM,  ]  id  est  Absalom  filii  Davidis.  Filia,  id  est 
neptis,  ut  liquet.  Haecenim  Maacha  mater  Asse, 
vel  esteadem  cum  Maacha  matre  Abiaj,  utvult 
Lyran.  et  Serar.  ut  dicatur  mater ,  id  estavia 
Asoe ,  sicul  vers.  3.  David  dicitur  Abiae  pater ,  id 
est  avus  ;  vel  potius  ejus  soror  junior,  ex  ea- 
demmatre  Thamar  Absalomis  filia  genita,  utex 
Cajetan.  dixi  v,  2.  autcerteejus  neptis.  Maaclia 
Hebr.  idemesL  quod  compressio,  altritio,  flxio  , 
aitPagnin.  Videlurhoc  nomen  commune  fuisse 
reginis  sive  filiabus  regum  Gessur:unde  filia 
regis  Gessur,  quam  duxit  David,vocata  est  Maa- 
clia,  quae  fuit  mater  Absalomis,  indequeThamar 
filia  Absalomis  suam  filiam,  qiia3  nupsit  Roboa- 
mo,  vocavit  Maacha,  ac  ejus  sororem,  quoe  nup- 
sit  Abise,  vocavit  (luoque  Maacha  :  hanc  enim 
tam  Hebr.  quam  Septuag.  Noster  et  Josephus 
constanler  vocant  malrem  Asae.  Simili  modo 
S.  Paula,  Melania,  Macrina  S.  Basilii  aniita,  Eu- 
doxia  ,  Constantia,  suum  nomen  ad  filias  ac 
nepLes  transmiserunt. 

Porro  nominatur  hic  Maacha  mater,  vel  avia 
Asae,  ut  Asae  insignis  virtus  et  religio  oslenda- 
tur,  quod  atam  impia  matre  educatus,  tamen 
tam  pius  evaserit,  adeoque  ipsam  matrem  a  sa- 
cerdotio  idolorum  amoverit.  Sic  Plinius,  lib.  7. 
Episl.  laudat  Quadratum  juvenem,  quod  in 
deliciis  aviae  degens ,  viveret  tamen  severis- 
sime. 


COMAIENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  XV. 


13.  Insupeu  et  Maaciiam  MATREM  SUAM  AMOVIT  ,  ' 
Nt:  ESSET  1'Ri.NCEPS  (saccrdoiissa  prima  )in  sacuis 
Priapi.  )  Ilebr.  ad  verbiim  est :  A'e  esset  domina  , 
qiiia  fecit  idolum  Iwrrendum :  ubi Sepluag.  Cliahl. 
Vatabl.  Pagnin.  etaliirojie  esset  domina ,  ex[)()- 
nunt ,  ne  csset  regina  ,  ne  regeret  regniim.  Unde 
el  Noster  2.  Paralip.  15.  16.  verlit  :  Sed  et  Maa- 
cliam  matreni  Asa  regis  de  augusto  deposuit  im- 
perio,  eo  quod  fccisset  in  luco  simulacruvi  Priapi. 
Hic  tamen  vertit  :  JSe  esset  princeps  in  sacris 
Priapi ;  hic  enim  principatus  sacrorum  Priapi 
apud  Judeeos  et  idololairas  crat  augustum  iin- 
perium  ,  et  summa  dignitas  ,  utiUN  asce?-,  id 
est  quia,  (/«od,  capiatur  pro  "lUJxn  6fi«5cer  ,  id 
est  ,  in  eo  quodfecit  idolum ,  puta  in  cullura  suo 
Priapi.  Pro  Priapi  Hebr.  esi  T^^ih^Z^Q  '>nipldetset  ; 
id  esl.  treinor,  horror ;  sic  vocatus  Priapus, 
lum  quia  pingebatur  vel  sculpebatur  turpi  ct 
horrenda  forma;  lum  quia  horrore  suo  terro- 
rem  incutiebat  furibus  et  avibus  volenlibus  de- 
praedari  hortos,  quorum  ipse  erat  Deus  et 
lutor;  unde  illud  Horatii,  hb.  1.  satyra  8.  dc 
Priapo  : 

Deus  inde  ergo  furum  aviumque 
Maxima  formido. 

Hinc  et  ab  Hebr.  miphletset ,  Prlapus  Latine  dic- 
tus  est  Pliallus  et  Mutinus  :  sic  enim  eum  appel- 
lai  Juven.  satyra  6.  Virgihus  et  Ovidius.  Iia 
Serar.  Vatabl.  et  Sanchez.  Fuit  ergo  Maacha  ob- 
scena  et  sacrilega  ,  imo  obscenitalis  et  sacrile- 
gii  princeps  ,  ac  meretricum  et  scortorum  re- 
gina,  ideoque  suo  Priapo  sacravit  lucum  ;  quia 
libido,  utpote  pudenda ,  quserit  hicos,  id  est 
sylvasumbrosas,  el  tenehras,  quibus  suam  tiir- 
pitudinem  tegat.  Unde  lucus  dicilur  per  anli- 
phrasin,  eo  quod  luce  careat,  sitque  opacus.  Ita 
Eucherius. 

Porro  Hebraei  coluerunt  Priapum  nominc 
Beelpliegor  ,  quasi  Deum  obscenilalis ,  ritibus  et 
actibus  obscenissimis.  Vide  dicla  Numer.  25.  3. 
Fecil  autem  haec  Asa  initio  regni,  cum  essetpene 
puer;  eo  major  fuii  ejus  zelus  el  pielas.  Quo- 
circa  Deus  hiinc  Asae  zelum  renumeratus  est : 
primo,  pace  felici  et  longa ;  secundo,  ocdifica- 
tione  muliarum  urbium;  tertio,  victoria  illus- 
iri  ,  qua  decies  ceniena  millia  /Etliiopum  pro- 
stravii2.  Paral.  1Z|.  7. 

lli.  ExcELSA  autem  non  abstulit.  ]  Abulensis 


555 

per  excelsa  accipit  templa  a  Salomoneexstructa 
idoUs,  quffimansernnt  usque  adJosiam,  quica 
everlil;  qua  in  re,  inquit,  non  peccavit  Asa  , 
nec  Josaphat,  nec  Ezechias,  quia  templa  haec 
jam  eviluerant ,  eranlque  clausa,  nec  in  eis  co- 
lebantur  idola:  quarecum  jam  non  essent  am- 
pliusscandalosa,  permissa  sunt  ad  futuram  rei 
geslaD  memoriam. 

Melius  Cajetan.  per  ejjce/sainlelhgit  tcmpla  in 
montibus  el  locis  exceJsis  Deo  vero  dicala  ,  in 
quibus  Israelilac  Deo  vero  sacrificabant,  qu;e 
licet  a  Deo  essent  vetila  ,  prudenter  tamen  ea 
permisit  Asa,  ne  populi  delectatio  et  consuetudo 
immolandi  in  excelsis  eum  abduceret  a  cultu 
Dei  ad  idololatriam  :  zelosi  tamen  reges,  quales 
fuere  Ezechias  et  Josias,  eadem  sustulerunt  : 
quanquam  dici  possct  Asa  peccasse,  quod  ex- 
celsa  permiserit,  sicut  in  pluribus  aliis  pecca- 
vit,  uti  jam  dicam. 

Verdmtamen  cor  Asa  perfectum  erat  CIM  Do- 
MiNO  cuNCTis  DiERus  suis.  ]  Perfectuni,  intellige 
in  lide  et  cultu  unius  veri  Dei ,  ac  in  extirpa- 
tione  idololatriae;  nam  in  aliis  multis  peccavit 
Asa,  ut  cum  segrotans  non  speravit  in  Domino, 
sed  confisus  est  in  arte  medicorum  ,  de  quo 
mox.  Item  cum  diflidens  Deo  vasa  sacra  dedit 
regi  Syriae  v.  18.  ad  evadendum  bellum  regis 
Israel.  Rursum,  cum  prophetam  seincrepantem 
conjecit  in  nervum,idestm  carcerem el\\ncu]a, 
muUosque  e  populo  interfecit,  2.  Paral.  16.  10. 
Vide  Abulensem,  quaest.  18. 

15.  Et  INTULIT  EA    QU.E  SANCTIFICAVERAT  (id  CSt 

dicaverat,  consecraverai ),  pater  suus,  et  vove- 

RAT  IN  UOMUM  DOMIM. 

18.  AURUM  QUOD    REMANSERAT   IN    TIIESAURIS  DO- 

Mus  DoMiNi  (auruni  templi),  etc,  misit  ad  Bena- 
DAD.  ]  Peccavit  liacin  re  Asa,  tum  quod  auruni 
temph  usurparit  et  alienarit;  tum  quod  magis 
in  Benadad  impio,  quam  in  Deo  spcm  repo- 
sueris  :  ideoque  increpitus  est  a  propheta  ,  2. 
Paral.  15.  1. 

23.  Verumtamen  in  tempore  senectutis  su.e 
doluit  pedes.  ]  Res  haec  fusius  narratur  2.  Pa- 
ral.  16.  12.  Mgrotavit ,  inquit,  Asa  anno  trige- 
simo  nonoregni  sui,  dolore  pedum  (podagra)  ve- 
hementissimo ,  et  nec  in  injirmitate  sua  qufesivit 
Dominum ,  sed  magis  in  medicorum  arte  confisus 
est;  ideoque  mortuus  :  unde  illico  subjungitur : 
Dormivitque  cum  patribus  suis ,  et  morluus  est 
anno  quadragesimo  primo  regni  sid. 


5  56  COiMMENTARlA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  XVI. 

CAPUT  DECIMUM  SEXTUM. 

SYNOPSIS    CAPITLS. 

JeHU  FILIUS    HaNANI  PrOPHETA   BAASiE  REGI  ISRAEL  31INATUR    EXITIUM  ,  IDEOQUR  AB  EJUS 

FiLio  Ela  occiditur  :  HiNc  V.  9.  Ela  a  Zaiibri  regno  et  viTA  MULCTATUR.  Mox  V.  1  6. 
Zambri  obsessus  ab  Amri  se  cum  domo  succendit.  Inde  V.  24.  Amri  rex  creatus 
^DiFicAT  Samaria3i.  Denique  V.  29.  Amri  morienti  succedit  impius  Achab  cum  sua 

JeZABELE.  AdDITURV.  ULT.  HlELiEDIFICASSE  JeRICHO,  IDEOQUE  FILIOS  OiMNES  AMISISSE. 

fACTUsest  autem  sermo  Domiiii  ad  Jehii  filiam  Hanani.contraBaasa  ,  di- 
jcens  :  2.  Pro  eo  quod  exaltavi  te  de  pulvere,  et  posui  le  ducem  super  po- 
^pulum  meum  Israel,  tu  autem  ambulasti  in  via  Jeroboam,  et  peccare  fecisti 
Ipopulum  meum  Israel ,  ut  me  irritares  in  peccafis  eorum.  3.  Ecce  ego 
sdemetam  posteriora  Baasa,  et  posteriora  doraus  ejus  :  et  faciam  domum 
#tuam  sicut  domum  Jeroboam  filii  Nabat.  4.  Qui  mortuus  fuerit  de  Baasa 
^in  civilate,  comcdent  eum  caues  :  ct  qui  mortuus  fiierit  ex  eo  in  regione  , 
comedent  eum  volucres  coeli.  5.  Fvcliqua  autem  sermonum  Baasa ,  et  quaecumque  fecit,  et 
praelia  ejus  iionne  haecscripta  sunt  in  Libro  verborum  dierum  regum  Israel?  6.  Dormivit  ergo 
Baasa  cum  patribus  suis  ,  sepultusque  est  in  Thersa  :  et  regnavit  Ela  Glius  ejus  pro  eo.  7. 
Cum  aulem  in  manu  Jehu  filii  Hanani  prophetae  verbum  Domini  factum  esset  conlra  Baasa  ,  et 
contra  domum  ejiis ,  et  contra  omne  makim  ,  quod  fecerat  coram  Domino  ,  ad  irritandum  eum 
in  operibus  manuum  suarum ,  ut  fieret  sicut  domus  Jeroboam  :  ob  hanc  caiisam  occidit  eum  , 
hoc  est,  Jehu  filium  Hanani ,  prophetam.  8.  Anno  vigesimo  sexto  Asa  regis  Juda  ,  regnavit 
Ela  filius  Baasa  super  Israel  in  Thersa  duobus  annis.  9.  Et  rebellavit  contra  eum  servus  suus 
Zarabri,  diix  mediee  partis  equitum  :  erat  autem  Ela  in  Thersa  bibens,  et  temulentus,  in  domo 
Arsa  praefecti  Thersa.  10.  Irruens  ergo  Zambri  ,  percussit  et  occidit  eum  ,  anno  vigesimo 
septimo  Asa  regis  Juda  ,  et  regnavit  pro  eo.  1 1 .  Cumque  regnasset,  et  sedisset  super  solium 
ejus,  percussit  omnem  domum  Baasa,  etnon  dereli(}uit  ex  ea  mingentera  ad  parietem  ,  et  pro- 
pinquos  et  amicos  ejus.  1 2.  Delevitque  Zambri  omnem  domum  Baasa  ,  juxta  verbum  Domini , 
([uod  locutus  fuerat  ad  Baasa  in  manu  Jehu  prophetae.  13.  Propter  uniyersa  peccata  Baasa  , 
et  peccata  Ela  filii  ejus  ,  qui  peccaverunt ,  et  peccaie  feccrunt  Israel  provocantes  Dominura 
Deum  Tsrael  in  vanitatibus  suis.  14.  Reli([ua  autem  sermonum  Ela,  et  omnia  ([uae  fecit,  nonne 
liaec  scripta  sunt  in  Libro  verborum  dierum  regum  Israel  ?  15.  Anno  vigesimo  seplimo  Asa 
regis  Juda ,  legnavit  Zambri  septem  diebus  in  Thersa  :  porro  exercitus  obsidebat  Gebbelhon 
urbem  Philisthinorum.  16.  Cumque  audisset  rebellasse  Zambri,  et  occidisse  regem,  fecit  sibi 
regem  omnis  Israel  Amri ,  qui  erat  princeps  militiae  super  Israel  in  die  illa  in  castris.  1  7.  As- 
(^endit  ergo  Amri ,  et  omnis  Israel  cum  eo,  de  Gebbethon ,  et  obsidebant  Thersa.  18.  Videns 
autem  Zambri  ([uod  expugnanda  esset  civitas,  ingressus  est  jwlalium,  et  succendit  se  cum  domo 
regia  ,  et  morluus  est  ,  19.  in  peccatis  suis-,  quae  peccaverat  faciens  malum  coram  Domino  ,  et 
ambulans  in  via  Jeroboam,  et  in  peccato  ejus,  quo  fecit  peccare  Isracl.  20.  Rcliqua  autcm  ser- 
monum  Zambri ,  et  insidiarum  ejus,  et  tyrannidis,  nonne  h?ec  scripta  sunt  in  Libro  verborum 
dierum  regum  Israel  ?  21 .  Tunc  divisus  est  populus  Israel  in  duas  partes  :  media  pars  populi 
se(|uebatur  Thebni  filium  Gineth  ,  ut  constitueret  eum  regem  :  et  media  pars  Amri.  22.  Prae- 
valuit  autem  populus  qui  erat  cum  Amri,  populo  qui  sequebatur  Thebni  filium  Gineth  :  mor- 
tuus([ue  est  Thebni,  et  regnavit  Amri.  23.  Anno  trigesimo  primo  Asa  regis  Jnda,  regnavit 
Amri  super  Israel,  duodecim  annis  :  in  Thersa  regnavit  sex  annis.  24.  Emit([ue  montem  Sa- 
niariae  a  Somer  duobus  talenlis  argenti  :  et  aedificavit  eum  ,  et  vocavit  nomen  civitatis ,  ([uam 
exstruxerat,  nomine  Semerdomini  montis ,  Samariam.  25.  Fecit  autem  Amri  malum  in  con- 
spectuDomini ,  el  operatus  est  ae([uiter  super  omnes  qui  fuerunt  ante  eum.  26.  Ambulavitque 


COMMENTAIUA  IN  LIBRUM  III.    REGUM.  Cap.  XVI.  557 

in  omni  via  Jcroboam  filii  Nabat ,  et  iii  pcccatis  ejus  (luibiis  peccare  fccerat  Israel  :  ut  irritaret 
IJominum  Deum  Israel  in  vanitatibus  suis.  27.  lleliqua  autem  sermonum  Amri  et  praelia  ejus 
(|u?e  gessit,  nonne  hoec  scripta  sunt  in  libro  verboium  dierum  regum  Israel ?  28.  Dormivitque 
Amri  cum  patribus  suis ,  et  sepultus  est  in  Samaria  :  rognavitqiie  Achab  filius  ejus  pro  eo. 
29.  Achab  vero  filius  Amri  regnavit  super  Israelanno  trigesimo  octavo  Asa  regis  Juda.  Etregna- 
vitAchab  filius  Amri  supcr  Israel  in  Saraaria  viginti  et  duobus  annis.  30.  Et  fecit  Achabfilius 
Amri  malum  in  conspectu  Domini ,  super  omnes  qui  fuerunt  ante  eum.  31 .  Nec  sudecit  ei  ut 
ambularet  in  peccatis  Jeroboam  filii  Nabat :  insuper  duxit  uxorem  Jezabel  filiam  Ethbaal  regis 
Sidoniorum.  Et  abiit,  et  servivit  Baal ,  et  adoravit  eum.  '32.  Et  posuit  aram  Baal  in  templo 
Baal,  (|uod  aedificaverat  in  Samaria  ,  33.  et  planlavit  lucum  :  et  addidit  Achab  in  opere  suo  , 
irritans  Dominum  Deum  Israel,  super  omnes  reges  Israel  qui  fuerunt  ante  eum.  34.  In  diebus 
ejus  eedificavit  Hiel  deBethel,  Jericho :  in  Abiram  primitivo  suo  fundavit  eam ,  et  in  Segub 
novissimo  suo  posuit  porlas  ejus  :  juxta  verbum  Domini ,  quod  locutus  fuerat  in  manu  Josuc 
filii  Nun. 


2.  TU  AUTEM  AMBULASTI  IN  VIA  JeROBOAM,']  q.  d. 

Tu  seculus  es  ejus  idololatriam,  et  coegisli  po- 
puluni  ad  adorandum  vilulos  aureosii  Jeroboain 
in  idola  ereclos. 

.  3.  Et  faciam  domlm  tuam  sicut  domum  Jero- 
BOAM  ,  ]  q.  d.  Siciit  per  lc  fundilus  oxcidi  fami- 
liam  Joroboam  ob  idololairiam  vitulorum  ,  sic 
ob  oamdem  stirpitus  evertam  tuain  progenieni 
pcrZambri,  tuo  filio  Else  rebellaniom  ,  vors.  9. 
Mira  fuit  perversitas  ct  sioliditas  regum  Israel  , 
quod,  cimi  viderent  jussu  Doi  plane  everti  fami- 
lias  reguni  preecodeniium  obcullufn  vitidorum, 
imo  ipsi  easdem  everterent,  ipsi  tamen  eos- 
dem  viiulos  colerent,  et  colondos  proponerent 
populo,  ne  ad  templum,  et  Asa  regom  Jeru- 
salem  rediret ;  esto  roclamaront  propbetac  ,  el 
excidium  eis  minarentur,  nimirum  diabolus  et 
ambiiio  regnaudi  excEcabat  ,  et  demontabat 
eos.  Hinc  justo  Doi  judicio  factum  est  ut  om- 
nes  sibi  invicom  fuerint  carnifices  :  Baasa  enim 
fuit  carnifex  filiorum  Jeroboam  ,  Zanibri  fnit 
oarnifex  filiorum  Baasae  ,  Zambri  vero  car- 
nifex  fuit  Amri:  sic  apud  Romanos  Julius  Ca,'sar 
sustulit  Pompeium,  Julium  Brutiis  et  Cassius  , 
lios  Augustus.  Mox  Neronem  ad  necem  adogit 
SenatuSj  Galbam  Otho,  Othonom  Vitellius,  Vitel- 
lium  Vespasianus,  Titum  Domitianus,  Domitia- 
Dum  Nerva  et  Trajanus,  uti  narrat  Soxtus  Aure- 
lius  Victor  in  Epitome  Caesarum  ;  ecce  hic  verum 
illud  Juvonalis: 

Ad  generum  Cereris  (  Plutonem  )  sine  caedc  et  sanguine 

pnuci 
Descendunt  reges  ,  et  sicca  morle  tyranni. 

Unde  de  Galba  dixit  Tacitus  :  Omnium  consensa 
capax  imperii  nisi  imperasset.  De  Vespasiano 
vero:5o/«5  imperanlium ,  inquit ,  mutatus  in  me- 
lius.  Sed  bac  de  re  fusior  crit  serino  vers.  31.  in 
Acliab. 

5.   SCRIPTA  SUNT  IN  LIBRO  VERBORUM  DIERUM    RE- 

(iUM  IsRAEi,,]puta  in  Diariis  et  AnnalibusRegum 
Israel,  ut  superius  dixi. 

7.  Ob  iia.\(:  causam  occidit  eum  ,  ]  puta  ob  pro- 
phctiam,  qua  Elae  idololairae  intentabal  exci- 
dium.  Ftiit  orgo  Johu  bic  vore  prophela  seque 
ac  martyr,  ac  prophelia  eum  martyrom  effecit. 

9.  Et  rebellavitcontra  eum  servus  suus  Zam- 
BRi.]  Nota  hic  justa  Dei  judicia  in  reges  infidcles 
ot  idololalras  ;  quia  enim  Ela  rcbellavit  Deo 
summo  Domino  suo ;  hinc  justa  Dci  vindicta 


ei  vicissim  rebellavit  servus  et  cbiliarcha  suiis 
Zambri  :  sicut  Ela  occidit  Jehu  prophetam 
Dei  ,  sic  et  ipse  occisus  est  a  Zambri  Dei 
nuiu. 

18.    VlDENS    AUTEM   ZaMBBI    QUOD     EXPUGNANDA 
ESSET    CIVITAS   ,     INGUESSUS     EST    PALATIUM    ,     ET 

succENDiT  SE  CUM  DOMO  REGiA.]  Nimirum  Zambri 
tyrannus  ambions  aulam  ,  invenit  urnam  ,  ac 
ascendcnsin  rogiam  resiliit  in  pyram.  Idem  fe- 
cit  Sardanapalus  ultimus  rex  Assyriorum,  qui 
in  Ninive  obsessus  ab  Arbaco  militiae  suse  Pree- 
fecto  ,  ne  in  ojus  manus  veniret ,  rogum  in  re- 
gia  ingentom  oxslruxit,  quo  aurum  et  argentum 
omne,  etquidquiderat  regiae  supellectilis  con- 
gossit.  Tum  concubinis  et  Eunuchis  in  domun- 
culam  ,  quam  iu  medio  pyrae  exstruxerat 
conclusis,  se  regiamque  cum  illis  omnibus  ab- 
siimpsit  incendio.  Ita  Diodorus^  Justinus,  Stra- 
bo  ,  ot  cseleri  passim.  Sic  uxor  Asdrubaliscapia 
l\  Scipione  incensaquc  Carthagine  ,  dextra  la^- 
vaque  tres  filios  mortem  non  rocusantes  tra- 
hens  ,  incendio  se  flagrantis  palrioi  objecit ,  ait 
Valerius  Maxim.  lib.  2.  cap.  2.  Sic  Numantiui 
per  l^  annos  a  Romanis  obsessi ,  cum  fame  de- 
ficcrent,  maluorunt  se  suaquo  omnia  incen- 
dcro  ,  quam  Scipioni  se  traderc.  Vide  Florum  , 
lib.  2. 

22.  MoRTUusQUE  EST  Thebni  ,  ]  occisus  a  fac- 
lione  advorsa  Amri ,  tesle  Josopho.  Addunt  Sop- 
tuag.  frairem  quoqueThebni  occisum,  nomine 
Joramum. 

23.  Anno  trigesimo  primo  Asa  regis  Juda  reg- 
NAViT  Amri  super  Israel.  ]  Licot  enim  Amri  oc- 
ciso  Zambri ,  a  populo  acclamalus  sil  rex  anno27 
Asae,  uli  diclum  est  vers.  15  et  16,  tamen  regni 
semulum  habuit  Thebni ,  cum  quo  colluctatus 
est  per  quinque  annos  ,  donoc  eo  mortuo  solus 
rognavit  j  quod  factum  anno  31  Asae  ,  ut  hic  di- 
citur.  Ita  Abulons.  Richard.  do  S.  Viclore  ,  Tor- 
niollus,  Salianus  ctalii.  Unde  explicans  subdit: 

SUPER  ISUAEL   REGNAVIT  DUODECIM    ANNIS    :    COepit 

onim  regnare  moriuo  Zambri  anno27Asse,  ut 
dictum  ost  vers.  15  et  16.  mortuus  est  auteni 
anno  38  Asse ,  ui  dicitur  vers.  29.  jam  a  27  anno 
Asse  usque  ad  38  sunt  12  anni  inclusive.  Vide 
hic,  ut  Deus  prolongol  regna  piorum  regum  , 
abbreviel  vcro  impiorum.  Ecce  tibi  Asa  lil  an- 
nis  rognavit  iii  Juda  ,  quibus  annis  octo  reges 
successivo  regnarunt  in  Israel  ,  srilicet  Jero- 
boam ,  Nadab,  Baasa,  Ela,  Zambri  ,  Thebni , 


558 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  XVI. 


Amri  et  Achabj  quorum  oumium  orlus  el  oc- 
casus  (exceplo  Achab)  vidil  Asa. 

I.\  Thersa  REGNAViT  SEx  ANNis.  ]  Tlievsa  antc 
Amri  erat  meiropolis  et  regia  regum  Israel. 
Quare  i«  ea  regnavit  Amri  quinque  annis,  qui- 
bus  cum  Tliebni  tle  regno  conlendit ;  eo  vero 
mortuo,  anno  sexlo  regni  sni  ex  Thersa  regiam 
translulil  in  Saniariam  ,  quam  asdificavit ,  ul 
sequiiur  ,  ibique  regnavil  aliis  sex  annis,  hoc 
est  universim,  tam  in  Thersa  quam  in  Samaria, 
12  annis  ,  uli  dictum  est.  Gausa  translationis 
fuit ,  quod  Zambri  regiam  in  Thersa  secum 
combussisset  ,  moxque  urbs  capta  ub  Amri  , 
spoliala  et  vastata  fuisset,  ut  dictum  est  v.  18  ; 
rursum,  quod  Samaria  ob  montem  cui  inside- 
bat ,  muniiior  foret :  undeipsadiu  hosiium  pos- 
lea  eam  obsideniium  insulius  sustinuit.  Ita  Sa- 
lianus.  His  ergo  de  causis  Amri  ex  Thersa 
regnum  el  regiam  translulit  inSamariam. 

2Z|.  Emitque  montem  Samari/e  a  Somer  { no- 
men  est  viri ,  qui  erat  dominus  monlis) ,  duo- 
nus  talentis  argenti.  ]  Talentum  Hebraeum 
continebat  tria  millia  siclorum,  sive  mille  qiun- 
gentas  uncias  (siclus  enim  est  semuncia)  ,  quae 
faciuntl2  millia  drachmarum.  Drachma  argenti 
est  Julius  Romanus  ,  sive  Regalis  Hispanicus  , 
quare  lalentum  argenli  continebal  iria  millia 
tlorenorum  Brabanticorum ,  sive  Francorum 
Gallicorum,  quae  faciunl  aureos  Romanos  milie 
ducentos  :  ergo  duo  lalenta  argenli  faciunt 
6  millia  tlorenorum  Brabant.  quse  conficiunt  bis 
mille  etquadringenlos  aureos. 

Et  vocavit  nomen  civitatis  ,  quam  exstruxe- 
RAT  ,  NOM1151E  Semer  (  vel  Somer)  domini  jiontis 
Samariam.  ]  Pulant  aliqui  prius  Samariam  fuisse 
aedificatam  ,  nam  nominis  Samariae  menlio  facta 
est  cap.  13.  v.  32;sed  hic  urbi  veteri  ab  Amri 
adjuncium  fuisse  monlem  vicinum,  et  civita- 
lem  eousque  exlensam,  ac  totam  deinde  voca- 
tam  Samariam.  Ita  Sanchez.  Aliivero  putantur- 
bem  tolam  primitus  aedificatam  ab  Amri ,  ac 
nominalam  Samariam:  quare  c.  13.  per  antici- 
pationem  vocari  Samariam  ,  eo  quod  postea 
cum  Auclor  libri  hcec  scribebat  vocata  sit  Sama- 
ria.  Haec  est  celcbris  illa  metropolis  regum  Is- 
rael ,  contra  quam  detonat  Isaias  cajterique  pro- 
phelse. 

31.  Et  abiit  et  SERViviT  Baal.]  Baal,  sive  Bal, 
Be/etBe/«5,estJupiter  BeluSjputa  Nemrod.^cm- 
rodenim  estBelus,  qui  fuitpalerNiniprimi  regis 
Assyriorum  ,  a  quo  condiia  et  appellata  fuit  Ni- 
nive  ,  cujus  uxor  fuit  Semiramis.  Nemrod  ergo 
dictus  esl  Baal,  id  est  dominus,  fuitque  auctor 
idololatriae  sub  annum  trecentesimum  adiluvio, 
ul  dixi  Gen.  10. 9.  Unde  abeo  caeteri  deinceps  gen- 
lium  dii  et  idola  dicta,  vel  agnominala  sinnBaal 
\e\Baalinu  Unde  Abulens.  in  lib.  /|.  Reg.  cap.  3. 
q.  3.  censent  Baal  hunc  Sidoniorum  et  Tyriorum 
fuisse  Herculem  ;  hic  enim  apud  eos  magno  in 
honore  fuit.  Unde  Hiram  rex  Tyri  tempore  Salo- 
monis  eidem  siatuam  erexit,  teste  Josepho,  1.  8. 
c.  2.  Hinc  in  Tyro  quinquennales  ludi  Herculi 
celebrabantur,  ut  patet  2.  Machab.  U.  18  :  ergo 
idolis  et  vitulis  Jeroboam  adjunxit  idolum  Baal 
sive  Jovis  belli ,  quod  more  gentis  suae  Sidoniae 
colebat  Jezabel  ejus  uxor. 

Tropol.  hinc  disce  quamDeo  invisa  ,  ideoque 
infelix  sit  impietas  ,  nimirum  quOd  continua  et 
funestissima  sit  Iragcedia  impiorum  principum 
vita :  pauca  ex  diclis  c.  12. 15. 16.  et  1.  U.  c.  9. 10. 
11. 15.  hacc  tragica  accipe. 


Postquam  occupavit  regnum  Israel  Jeroboam 
prOpler  deliclum  Salomonis ,  vindicalum  per 
eum  in  persona  Roboam  filii  ejus,  translaiis  de- 
cem  trihubusin  Jeroboam  ,  regnavit  etfilius  ejus 
in  Israel.  Vindicta  in  pcrsona  filii  successit,  et 
il)se  cum  omni  semine  et  domo  Nabat  erasus 
fuit  per  regem  novum  Baasa.  Baasa  Tyranni 
flnita  potestas  in  filio  Ela,  qui  necatus  cum 
omni  semine  per  Zambri  ejus  servum.  Zambri 
lantum  per  septem  dies  regnavit ,  et  obsessus 
ab  Amri,  coactus  se  in  palatio  comburere  sus- 
tulit  regiam  progeniem.  AmrietAchab  stirpem 
sustulit  Jehu,  servus  Joram  regis,  qui  erat  ex 
progenie  Achab.  Advenit  aulem  in  quarta  gene- 
ratione  vindicla  super  progeniem  Jehu,  juxta 
verbumDomini;  et  ideo  Zacliarias,  qui  ex  Jehu 
descenderat,  obtruncatus  est  a  servosuo,  no- 
mine  Sellum  ,  qui  tanium  regnavit  pro  eo  in 
Israelper  unum  mensera,  occisus  paritera  Ma- 
nahen  filio  Gadi  in  Thersa,  qui  regnavit  pro  eo 
decem  annis  in  Israel,  et  post  eum  Phaceia  fi- 
lius  ejus  biennio  tanlum;  nam  eum  occidit  Pha- 
ceas  tilius  Romeliae  dux  ejus  ;  sed  ct  hunc  occi- 
dit  Oseas  fllius  Ela,  hic  autem  translatus  cum 
populo  in  Assyrios.  Sic  Saladinus,  ait  iEmilius, 
1.  (3,  domito  Orienle  tandem  mortuus,  et  omnes 
ejus  fllii  a  patruo  eorum  necati;  uno  evadente 
tantum  e  manihus  Sephadmi  patrui.  Vetus  est 
dictum  ,  tyrannos  principes  quam  rarissime  se- 
nescere,  propter  varia  pericula  quibus  invol- 
vuntur,  et  quam  aegerrime  communem  livoris 
et  periculi  soriem  possunt  evadere,  et  paucis- 
simi  omnino  fuerunt  qui  suo  fato  seu  morte 
naturali  perierunt.  Quare  et  Saturninus  apud 
Flavium  Vopiscum  cumasuis  purpura  essetin- 
dutus  :  Nescilis,  inquit,  aniici ,  quid  malisil  ini- 
perare.  Namet  gladii  teia  cervicibus  nostris  im- 
pendent ,  iniminent  hastce ,  undique  spicula  ,  ipsi 
custodes  tinientur,  ipsi  comites  formidantur  :  non 
cibus  pro  voluptate ,  non  iier  pro  auctoritate ,  non 
bella  pro  judicio  ,  non  arma  pro  studio.  Adde  , 
quod  omnis  celas  inimperio  reprekendilur ;  senex 
esl  quispiam,  inhabilis  videtur  :  sijuvenis  ,  inest 
furor.  Nam  qudd  imperatorem  me  cupilis  ,  in 
morlis  necessitatem  me  trahitis ;  scd  habeo  sola- 
tium  koc  viortis  ,  solus  perire  non  potero.  Subil 
mentem  quod/Elianus  lepide  refert  de  tyrannis 
ex  jEsopi  scriptis  :  si  quis  suem  comprehendat 
eam  vociferari,  idque  non  temere.  Elenim  cum 
nec  lanam  portet  ,  neque  quidquam  aliud  ejus 
generis  statim  conjectura  mortem  augurari  , 
scientem  seipsam  usui  et  esui  esse  capientibus. 
Similesautemvidere  suibus  tyrannos,  quisem- 
per  in  suspicionibus  et  metu  versantur  ,  cum 
sciant,  sicut  sues,  suam  vitam  solam  omnibus 
deberi.  Ita  ^lianus,  1.  9.  var.  histor. 

3/t.  In  diebus  ejus  .edificavit  Hiel  de  Bethel  , 
Jericho  ;  iN  Abiram  primitivo  suo  fundavit 
EAM  ,  et  in  Segub  novissimo  suo  posuit  portas 

EJUS  :    JUXTA  VEUBUM  DOMINI  ,  QUOD  LOCUTUS  FUE- 

ratin  manu  JosuE.]  Josue  evertens  Jericho  sta- 
tuit  eam  anathema  ,  ac  maledixit  ei  qui  illan» 
reacdiflcare  vellet,  dicens  c.  6.  v.  26 :  Maledictus 
vir  coram  Domino,  qui  suscitaveril  et  cPdificave- 
rit  urbem  Jericho.  In  primogenito  suo  fundamenla 
illius  jaciat,  et  in  novissimo  liberorum  ponat  por- 
tas  ejus.  Quare  nemo  usque  ad  tempora  Achah 
ausus  fuit  reaedificare  Jericho.tunc  autem  idau- 
susfuitHiel  illectus  fertilitate  loci.  Jerichoenim 
erat  fecundissima  et  amoenissima ,  adeoque 
sola  proferebat  balsamum.  Addit  hocScripiura  , 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  XVH. 


559 


ul  indicelquanla  fueril  sub  Achal)  scelcraioido- 
iolaira  Dei  el  proplietaruni  ol)livio  ,  ac  qiiam 
corrupli  niores  avarilia  :  Ikcc  cnim  slimulavil 
Hiel  ad  reaedificandum  Jericlio  conlra  jussum 
Josue  ;  rursum  ut  ejus  punilione  terreret  Achab 
t't  idololatras.  Si  enini  Hiel  ob  reaedificalam  Je- 
richo  contra  jussum  Josue  ,  mulctatus  est  filiis 
omnibus  ,  multo  magis  filiis  omnibus  se 
mulctandum  ix  Deo  cogitare  debebat  Achab  , 
qui  in  Dei  injuriam  Baalem  suum  pro  Deo  coli 
voiebat. 
iN  Abiram  primogemto  suo  fundavit  eam,  et 

IN     SEGtlB    NOVISSIMO    SUO    POSUIT    PORTAS    EJUS  ,  ] 

q.  d.  Hiel  jaciens  fundamenia  Jericho,  stalim 
|)erdidit  filiuni  suum  primogenitum  ,  nomine 
Jbiram  ;  deinde  pergens  illam  a.'dificare  ,  ex 
ordine  perdidit  caeteros  usque  ad  ullimum  Se- 
gab  ,  quem  amisit  dum  portas  urbis  locaret. 
Uuantum  ergo  crescebat  Jericlio  ,  tanium  dc- 
crescebat  familia  Hiel ;  adeoque  ipsa  perfecta  , 
plane  haec  exslincta  est  ,  viira  perlinacia  ,  ait 
Rupert.  fulcienle  condiloris  nomen ,  ut  tolum  cum 
rjfecla  perderet  genitoris  lionorem.  Ubi  mira  ap- 
paret  HieJis  caecitas  ,  avaritia  et  ambitio  ,  qui, 


cum  videret  in  seimpleri  minas  Josue,  ac  sen- 
sim  filios  suos  omnes  emori ,  ab  jcdificatione 
tamen  urbis  non  destiiit,  malens  eani  perficere 
cum  amissione  omniwm  filiorum  ,  quam  illa 
omissa  filios  in  vila  retinere;  forte  etiam  hoc 
fecit,  ul  placeret  impio  Achab  ,  eique  oslende- 
rel  se,  .'uque  ac  ipsum ,  esse  Dei  et  prophetarum 
ejus  coniemplorem. 

Tropol.  Eucher.  Ille  ,  inquil ,  qui  postquam  in 
Ecclesia  liabitum  religionis  assampserat  ,  ad 
agenda  sceiera  quce  ei  Dominus  Jesus  in  die  bap- 
tismatis  condonavcrat ,  redit ,  quasque  ipse  ana- 
ikemalizaverat  diaboli  pompas,  iuxuriose  vivendo 
repetit  ;  cum  errorum  dogmata  ,  vel  gcntilium 
fabalas,  veritati  Ecclesiasticce  ,  qua  imbatas  est , 
quasi  de  Betliel  egrediens  ruinas  Jericho  resasci- 
tat.  Meritoque  talis  coram  Domino  malcdictus ,  e( 
primum  filiorum  in  fundatione  nefarice  civitatis  , 
et  novissimum  in  portarum  positione  aniittit,  quia 
et  fandamenta  fidei ,  a  quibus  bona  cedificia  in- 
clioare ,  et  claustra  bonce  actionis ,  qaibas  perfici 
debaerat ,  perdit.  Eadem  ad  verbum  habet  Ange- 
lomus. 


CAPUT  DECIMUM  SEPTIMUM. 


SYNOPSIS  CAPITIS. 

EmAS    INDUCIT    ISRAELI     SICCITATEM    ET    STERILITATE3I.    UnDE    JUSSU    DeI    IN    TORRENTR 

Carith  se  abscondit,  pasciturque  a  corvis.  Mox  V.  10.  iN  Sarephta  vidu^  fari- 

NAM    IN    HYDRIA  ,   ET  0LEU31  IN    LECYTHO    MULTIPLICAT.    DeNIQUE    V.     17.     FILIUM    EJUS 
MORTUUM,  EXPANDENS  SE  SUPER  EUM,  AD  VITAM  REVOCAT. 

1 .  m^^^Ss.^^^^siT  (lixit  Elias  Thesbitcs  de  habitatoribus  Galaad  ad  Achab  ;  Vivit  Dominus 

Deus  Israel ,  in  cujus  conspectu  sto  ,  si  erit  annis  his  ros  et  pUivia ,  nisi 
uxta  oris  niei  verba.  2.  Etfactum  est  verbiim  Dornini  ad  eum  ,  dicens  : 
3.  Recede  liinc,  et  vadeconlra  Orientem,  et  abscondere  in  torrente  Carilh, 
[qui  est  contra  Jordanem  ,  4.  el  ibi  de  torrente  bibcs  :  corvisque  praecepi 
ut  pascant  te  ibi.  5.  Abiit  ergo ,  et  fecitjuxla  verbum  Domini  :  ciimque 
abiisset,  sedit  in  torrente  Carilh  qui  est  conlra  Jordanem.  6.  Corvi  quoqiie 
deferebant  ei  panem  et  carnes  manc  ,  similiter  panem  et  carnes  vesperi ,  et  bibebat  de  torrente. 
7.  Post  dies  autem  siccatus  est  torreus  :  non  enim  pluerat  super  terram.  8.  Factus  est  ergo 
sermo  Domini  ad  eum  diccns :  9.  Surge ,  et  vade  in  Sarephta  Sidoniorum  ,  et  raanebis  ibi  : 
praecepi  cnim  ibi  mulicri  viduae  ut  pascat  te.  10.  Surrexit,  et  abiit  in  Sarephta.  Cumque  venis- 
set  ad  porfam  civitatis,  apparuit  ci  mulier  vidua  colhgens  ligna,  et  vocavit  eam,  dixitque  ei : 
Da  raihi  pauhikira  aquae  in  vase,  ut  bibam.  1 1 .  Cumque  illa  pergeret  ut  afferret ,  clamavit  post 
tergum  ejus  dicens  :  AfTer  mihi ,  obsecro,  et  buccellam  panis  in  manu  tua.  12.  Quae  rcspondit : 
VivitDominus  Deus  tuus,  quia  non  habeo  panem  nisi  quantum  pugillus  capere  potestfarinoe  in 
hydria,  et  paululum  olei  in  lecylho  :  en  colligo  duo  ligna ,  ut  ingrediar  et  faciam  illum  mihi  et 
Glio  meo  ,  ut  comedamus,  et  moriamur.  13.  Ad  quam  Elias  ait  :  Noli  timere  ,  sed  vade  ,  et 
fac  sicut  dixisti  :  verumtamen  mihi  primura  fac  de  ipsa  farinula  subcinericium  pancm  par- 
vulum,  et  affer  ad  me  :  tibi  autera  et  filio  tuo  facies  postea.  14.  Hsec  autem  dicit  Dominus  Deus 
Israel  :  Hydria  farinae  non  deficiet,  nec  lecylhus  olci  minuetur ,  usque  ad  diera  in  qua  Dorainus 
dalurus  est  pluviam  super  faciera  terrse.  15.  Qu?e  abiit,  et  fccit  juxta  verbum  Eli»  :  et  come- 
dit  ipse  ,  et  illa,  et  domus  ejus  :  et  ex  illa  die,  1 6.  Hydria  farinae  non  defecit ,  et  lecylhus  olei 
non  est  imminutus,  juxta  verbum  Domini ,  quod  locutus  fucrat  in  manu  Eliae.  17.  Factum  est 
aulcin  post  hxc,  aegrotavit  filius  mulicris  malris  familias,  et  erat  languor  fortissimus ,  ita  ut 


560  COMMENTARIA  IN  LIBRDM  III.  r.EGUM.  Cap.  XVII. 

iion  remaneret  in  co  haliliis.  18.  Dixit  crgo  ad  Eliam  :  Quid  mihi  et  tihi,  vir  Dei  ?  ingressus  es 
ad  me ,  ut  rememorarentur  iniquilates  mcEe,  et  interficeres  filium  meum  ?  19.  Et  ait  ad  eam 
Elias :  Da  mihi  filium  tuum.  Tulitque  eum  de  sinu  ejus,  et  portavit  in  coenaculum  uhi  ipse  ma- 
nehat,  et  posuit  super  lectulum  suum.  20.  Et  clamavit  ad  Dominum  ,  et  dixit  :  Domine  Deus 
meus ,  etiam  ne  viduam  ,  apud  quam  ego  utcumque  sustentor  ,  afHixisti  ut  interficeres  filium 
ejus?  21 .  Et  expandit  se,  atque  mensus  est  super  puerum  trihus  vicihus^  et  clamavit  ad  Domi- 
num,  ct  ait :  Domine  Deus  meus,  revertatur,  ohsecro,  anima  pueri  hujusin  viscera  ejus.  22.  Et 
exaudivit  Dominus  vocem  Elise  :  et  reversa  est  anima  pueri  infra  eum  ,  et  revixit.  23.  Tuhtque 
Elias  puerum,  et  deposuit  eum  de  coenaculo  in  inferiorem  domum  ,  et  tradidit  matri  suae,  et  ait 
illi  :  En  vivit  filiustuus.  24.  Dixitque  mulier  ad  Eliam  :  Nunc  in  isto  cognovi,  quoniam  vir  Dei 
es  tu,  et  verhum  Domini  in  ore  tuo  verum  cst. 


1.  Er  DIXIT  ElIAS  THKSBITES   DE   Hil5lr\T0IUBUS 

GALA.AD  AD  AcHAB.  ]  QuBeres  primo  cur  Deus 
suscilarit  Eliam,  eumque  miserii  ad  Achab  ? 
Resp.  utejus  aequc  ac  Jez:\belis  ardotcm  iiipro- 
paganda  idololatria  reprimerel  et  restingueret  , 
ac  Israelem  in  vera  uuius  Dei  Qde  el  religionc 
conservarel ,  idcoque  cum  armavit  zelo  ct  spi- 
ritu  fortitudinis  admirabili  ,  ut  solus  ipse  se 
opponeret  tyrannis,  sacerdotibus  et  idololairis 
omnibus.  Sic  Pharaone  opprimente  lidclcs  Hc- 
braeos,  Deus  suscilavit  Moysen,  qui  se  illi  op- 
l)oncret,  ctpopulum  cxejus  servitute  educeret. 
Sic  Jcroljoam  vitulos  pro  diis  erigenti  opposuit 
Aliiam  propbclam,  Manassi  Isaiani,  Antiocho 
Machabseos.  Sic  loli  orbi  pcne  Arriano  unum 
oi^posuit  Athanasium  ridei  Orthodoxae  Atiantem, 
Pclagianis  S.  Auguslinuui,  Nestorianis  S.  Cyril- 
lum,  Iconomacliis  S.  Joannem  Damascenum, 
Aibigensibus  S.  Dominicum,  Lutheranis  elCal- 
vinistis  S.  Ignatium  cl  similes.  Fuit  crgo  Elias 
(quod  S.  Bernard.  scribit  Eugenio  Ponlifici  in 
hne,  lib.  U-  deConsider.)  forma jasiliia ,  sancti- 
talis  specuium,  pietalis  exemplar,  assertor  veri- 
Talis ,  fidei  defensor ,  docior  Israeiis  ,  magister 
insipientium  ,  refagium  oppressorum ,  pauperum 
advocalus,  judex  viduarum,  oculus  ccecorum, 
lingua  mulorum,  ultor  sceterum,  malorum  me- 
tus,  bonorum  gloria  ,  virga  potenliam  ,  vialicus 
tyrannorum ,  regum  paler ,  sal  ternt ,  orbis  Lu- 
men  ,  propliela  Altissimi  ,  prcecursor  Christi , 
Christus  Domini,  Deus  Acliab,  Baalitarum  terror, 
idololatrarum  fulmen. 

Quasres  secundo  quid  significet  Elias.  Resp. 
Elias  Hebr.  dicitur  wSx  Eliahu ,  id  est  Deus 
Domini,\el  polius  Deusmeus  Dominus,  ait  Pag- 
iiin.  aut  q.  d.  Eija  hu ,  id  cst,  potens  est  Deus 
ipse.  E/ enim  est  nomen  Dei,  qua  fortis  est  ct 
I)otcns  ad  omnia  debellanduin  ;  ja  est  abbre- 
viatum  Jekova ;  liuest  ipse.  ElitC  enim  officium 
•fuit  oslendere  Achab  et  Israeli  non  Ba;ils  sed 
Deum  Israelis  esse  vcrum  Deum,  fortem,  (!t 
omnipolenlem  omnium  Dominum.  Ita  S.  Hicr. 
Angelom.  ct  alii.  Unde  Hebraei  censent  Eliae  no- 
men  sumptum  ex  illa  populi  ad  Eliam  acclama- 
lione  :  Dominus  ipse  est  Deus ,  Dominus  ipse  est 
Deus ,  cap.  18.  vers.  39.  nam  anlea  cum  voca- 
Jum  fuisse  laberscytk,  tradunt  iidem  in  Gcnesi 
Magna,  cap.  27.  Hinc  S.  Hieron.  Mich;eae,  cap. 
5  :  Elias  ,  inquit,  idem  esi  quod  Dominus  Deus. 

Audi  S.  Isidor.  lib.  7.  Orig.  c.  8  •.Elia.s  inter- 
pretatur  Dominus  Deus.  Ex  fuluri  ergo  prcesagio 
sic  vocalur.  Nam  dum  attercaretur  in  sacerdotio 
rum  quadringentis  sacerdotibus  Baat ,  invocato 
nomine  Domini ,  descendit  ignis  de  cceto  super 


liolocaustum.  Qaod  cum  vidisset  omnis  populus , 
cecidit  in  faciem  suam  et  ait :  Uominus  ipse  est 
Deus.  Ex  hac  ergo  causa  tale  prius  nomen  acce- 
pit ,  pro  eo  qubd  per  eum  postea  cognoverit  popu- 
lus  Dominum  Deum  :  idem  et  fortis  Dominus  in- 
terpretatur ,  vet  propterea  qubd  interfecit  eosdem 
sacerdotes ,  vet  propterea  quod  Acliabi  adversi- 
tatem  toteravit. 

Rursum,  Etias  idem  est  quod  fortis  Domini, 
ait  S.  Hieron.  vel  Deus  Domini,  ait  Pagnin.  quia 
sicut  Moyses  a  Domino  constitutus  est  Deus 
Pharaonis,  Exodi  7.  vcrs.  1.  sic  ab  eodem  Elias 
constitulus  est  Deus  Achabi  et  Jezabelis  :  sicut 
enim  Moyses  deccm  plagas  coclesles  et  terres- 
tres  inlligens  Pharaoni,  coegit  eum  dimittere 
Hebraeos  ;  sic  et  Elias  omnia  elemenla  commo- 
vii  per  stupenda  miracula  ,  quasi  eoium  esset 
Deus  et  Dominus  ,  ([uibus  Achab  et  Baalitas 
perculit ,  imo  occidii. 

Aliam  causam  tropologicam  dat  S.  Ambros. 
lib.  1.  de  Cain,  c.  2.  ubi  Eliam  hisce  elogiis  or- 
nat  :  Victor  passionum,  inquit,  nec  utlis  caplus 
iltecebris ,  qui  omnem  istam  secundiim  corpus  ha- 
bilalionemcoetestis  puritate  conversationis  obduxe- 
rat,  mentem  regens ,  carnem  subjiciens  et  regia 
quadam  auctoritate  castigans ,  nomine  Dei  voca- 
tus  est ,  adcujus  simitiludinem  se  perfeclcevirtutis 
ubertate  formaverat ,  et  ideo  non  tegimus  de  eo 
sicut  de  cccteris ,  quia  deficiens  mortuus  esl.  Deo 
cnim  persimilis  est ,  qiii  ab  omni  vitio  purus  ct 
sanctus  cst.  Audi  S.  Dionys.  epist.  ullim.  ad 
S.  JoannemEvangclistam,  quaest.  10:  Quicumque 
viri  studiosi  sunt ,  ab  omni  quidem  rerum  corpo- 
rearum  voiuptale  abducuntar  ;  tiberi  autem  ab 
omnibas  mcdis ,  Deique  amore  imputsi ,  omnium 
bonoram  pacem  ditigant  et  sanctimoniam ;  atque 
ab  kac  vita  principium  futurce  faciunt ,  cum  inter 
liomines  Angetorum  vitam  imitentur  cum  omni 
animi  tranquittitate  ,  Dei  nominis  appettatione 
digni,  cum  benignitate  cceterisque  virtutibus,  elc. 
Rursum,  Eliae  competil  fortitudo  Dei ,  quam 
depingcns  Isaias,  cap.  25. /j.  ait  :  Factus  es  forti- 
tudo  pauperi ,  fortiludo  egeno  in  tributatione  sua, 
spes  a  turbine,  umbracatum  ab  cestu ;  spiritus  enim 
robastorani  quasi  turbo  impellens  parietem.  Sicut 
cestus  in  siti  tamultum  alienorum  liumitiabis ,  et 
qiiasi  catore  sub  nabe  torrente  propaginem  for- 
tium  marcescere  facies.  Simili  enim  fortiludinc 
Elias  dejecit  Achab,  Jezabelemet  Baalitas,  juxta 
illud  Eccles.  ^8.  2  :  Irritantes  itlum  (  Eliam)  invi- 
dia  sua,  paucifacti  sunt.;  non  enim  poterant  sus- 
tinere  prcecepta  Domini,  Et  paulo  post  :  Qai  de- 
jecisti  reges  ad  perniciem ,  et  confregisli  facile  po- 
tenliam  ipsorum,  et  gtoriosos  de  tecto  suo. 


4 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM 

Porro  Betla,  elAngelom.  in  I.  h.  Regiini,  c.  23. 
qiiin  el  S.  Chrysosl.  liom.  3.  de  Elia  asseriint 
Eliani  (lici  quasi  »j/tov  ,  id  est  soiem,  eo  qnod 
ipse  fiierii  sol  Israelis  et  curru  igneo  veclus  sit 
in  coelnm  ,  indeque  ix  poelis  fingi  solem  vtlii 
curru  igneo,  quem  quia  Pliaeliion  solis  niiiis 
regere  nescivil,  liinc  se  el  orbem  combussit , 
de  quo  plura  lib.  ^.c.  2.  HEec  per  allusionem 
dicuniur  ;  consiat  enim  Etias  esse  nomen  He- 
braeum,  non  Graecum.  Simili  modo  Nazianzen. 
Hebraicum  nomen  pasclia  derivat  a  Graeco  Tt«x«, 
id  est  patior,  quod  inpaschale  passus  sil  Cliris- 
lus. 

Quceres  tertio  quae  fuerint  eximise  virlutes 
cl  doies  ElicT,  quibus  debellavit  idololatriam  ? 
Resp.  Prima  ejus  dos  fuit  vilae  innocenlia,  aus- 
terilas  et  sanctitas.  AudiS.  Isidor.  lib.  deOrtu  et 
Inlerilu  Propbet.  c.  35  :  EUas ,  inquit,  sacerdos 
magnus  alquepropheta ,  habilalor  solitudinis ,  fide 
plcnus ,  decolione  summus,  in  laboribus  forlis , 
indusiria  solers,  excellenli  ingenio  prceditus,  in 
cxercitalione  disciplincB  rectus,  in  sancta  medita- 
tione  assiduus ,  mctuque  mortis  intrepidus. 

Secuuda  Eliic  dos  fuil  solitudo  el  contempla- 
lio.  Secedens  enim  in  Carmelum  vacabat  ora- 
lioni  et  contemplationi,  ibique  Eliseumet  alios 
discipuios  collegit  quasi  auctor  vit;c  monasiicae 
et  eremilicae.  Unde  Carmelitse  suum  nomen  et 
inslilutum  ab  Elia  in  monte  Carmelo  accepisse 
profilenlur,  de  quo  plura  c.  18. 

Tertia  fuit  ejus  dicendi  et  arguendi  liberlas, 
qua  inter  ca-tera  ait  Achab  regi  et  Jezabeli  in 
faciem ,  quOd  venundati  sunt  sub  peccaio,et 
quod  Deus  omnem  eorum  stirpem  exscindet, 
quOdque  canes  lingent  sanguinem  Jezabelis, 
c.  21.  20. 

Quarta,  invicta  animi  patientia  et  fortiiudo  , 
qua  omnes  regum  et  idololatrarum  persccuiio- 
nes  generose  sustinuitet  superavit,  imoomnes 
sacerdotes  Baal  occidii,  c.  18. 

Quinla,  zelus  honoris  et  cuitus  divini,  qui 
eum  ad  omnia  cerlaniina  cum  rege  et  Baaliiis 
ineunda  compulit,  unde  ipse  ad  Deum  ait  :  Zelo 
zelalus  sum  pro  Domino  Deo  exercituum,  qiiia 
dereliquerunt  pactum  tuum  filiilsrael,  elc,  pro- 
phetas  luos  occiderunt  gladio,  derelictus  sum  ego 
solus,  et  qucerunt  aniinam  meani ,  cap.  19.  1/i. 
Hinc  Elias  a  nonnullis  vocatur  Angelus;  ac  de 
Joanne  Baptisla  ail  Angelus  ,  quod  praccedet 
Christum  in  spirituet  virtuteElice  ,  Lucae  1.  Hinc 
raptus  est  Elias,  ut  praecurrat  Christum  ad  ju- 
dicium,  certetque  contra  Anlichristum  ,  a  (juo 
proinde  occidetur,  et  martyrio  laureabilur  Je- 
rosolymae  ;  sed  tertia  die  coram  toio  populo 
gloriose  a  morte  resurget  et  conscendet  in  c(e- 
lum,  uli  dixi  Apocal.  11.  3.  Denique  vide  elogia 
Eliae  apud  Eccles.  cap.  /48.  1 :  Surrexit,  inqiiit, 
Elias  quasi  ignis ,  et  verbum  ejus  quasi  faciila 
ardebat.  Videibi  dicta.  Fuit  enim  Elias  totus  ig- 
neus  et  fulmineus. 

Hinc  allegor.  Elias  fuit  lypus  Christi,  qui  vere 
iw\\.Elias,  id  est  Dominus  Deus.  Chrislus  enim, 
instar  Eliae,  magna  certamina  habuit  de  fide 
Messiaecum  Scribis  etPharisacis,  accontinuas  ab 
eis  persecutiones  suslinuit,  tandemquemorlem 
crucis,  sed  ab  ea  die  tertia  gloriosus  resurrexit, 
et  die  W  in  coelum  conscendit.  lla  Angelom. 
Eucher.  Rupert.  et  alii. 

Denique  Elias  fuit  Dux  et  Princeps  Prophe- 
larum  cseterorum  :  atque  hac  de  causa  unii  cum 
Mnyse  legislatore  apparuit  in  Transfiguralione 

CORNEL.    A   I.APIDE.      TOM.    U. 


ill.  REGUM.  Cap.  XVIL  561 

Christi,  eique  nomine  omnium  prophetarum 
tcslimoniiim  perliibuil,  quOd  ipse  verus  esset 
Messias  ab  eis  prophelatus,  Mattli.  17. 

TnESBiTEs,  ]  oriundus  ex  Thesba  vel  Thesbe 
vico,  sito  in  iribu  Gad  inter  Jaaba  et  Saron,  ait 
Adrichom.  in  Descript.  terrce  Sancta\  Hinc 
S.  Epiphan.  Dorotheus,  Isodorus,  Metaphrastes 
et  alii  in  Vita  Eliae  docent  Eliani  nattim  in  Thes- 
be,  quae  Arabise  est  conlermina.  Audi  S.  Epi- 
phan.  :  Elias  ex  Thesbis  erat  tconlincnte  Arabice  : 
morabatur  auteni  in  Galaad,quoniam  Thesbis  erant 
iTdes  sacerdotibus  consecratce  ac  dcstinatce.  Sed 
elarius  Melaphrastes  :  Etias ,  inquit,  a  sacerdo- 
^(6«5  (Hierosolymilanis  scilicet,  ad  quos  de  vi- 
sione  consulendos  Sobachus  parens  profectus 
est  j  appcllutus  est  Thesbites,  eo  quod  esset  do- 
mus  ,  quce  sorte  obtigerat  sacerdotibus,  in  qua  is 
habitabat ,  virtutem  exercens  ab  adolescentia, 
et  flainmcam  efficicns  cmimani  per  ignem  spiran- 
tem  Spiritus  sancli  gratiam. 

Falluntur  ergo  Abulens.  Hugo,  Lyran.  qui 
censentEliam  oriundumex  urbe  Thebe,  in  qua 
occubuit  Abimelech  Gedeonis  filius,  Judic.  9. 
50.  Thebe  enim  erat  in  tribu  Ephraim  juxla 
Sichem  ;  Thesbe  vero  patria  Eliaeerat  trans  Jor- 
danem  in  Galaadite,  puta  in  tribu  Gad.  Quare 
Eiias  videtur  fuisse  Gaddita  ,  indeque  nascendo 
viriles,  fortes  et  militares  hausisse  spiritus. 
Tales  enim  erant  Gadditae  juxta  illud  Genesis 
Zi9.  19  :  Gad  accinctus  (boc  enim  Hebr.  significat 
Gad)  prcetiabitur  ante  eum ,  et  ipse  accingetur  re- 
trorsum.    > 

Porro,  Thesbites  Hebr.  idem  est  (\ViQ(S.captivcms, 
velconvertens ,  ait  Angelom.  et  aiii.  Elias  enim 
captivavit  et  converlit  cor  patris  in  fitios  ,  et  cor 
fdiorum  ad  patres  eorum  ,  ut  ait  Malach.  cap.  It. 
v.  6.  De  nativitale  eteducatione  Eliae  haec  habet 
Dorotheus  in  ejus  Vita  :  Cum  nasciturus  esset 
Eiias,  paler  ejus  Sabacha  vidit  iltum  ab  angetis 
albicandbus  satutari ,  et  igne  tanquam  fasciis 
invotvi ,  et  flamma  ignis  vetuti  cibo  ali ,  et  Hiero- 
sotyinam  profectus ,  rem  istam  indicavit,  dictum- 
que  ilti  esl  ex  oracuto,  ne  timeret ;  fore  enim  ut 
puer  nasciturus  in  luce  habitaret,  et  quce  diceret, 
firmain  sententiam  haberet ,  indicaretque  Israe- 
lem  in  gtadio  et  igne.  Eadein  habet  S.  Epiphan. 
elMetaphrasles  in  Vila  Eli;c.  Hinc  Eliam  perpe- 
tuam  coluisse  virginitalem  consentiunt  Palres  , 
scilicet  S.  Hier.  1.  1.  contra  Jovin.  etad  Eustocii. 
de  Custod.  Virg.  Ambros.  1.1.  deVirg.  Idem  asse- 
rit  S.  Chrysost.  I.  de  Virgin.  t.  5.  S.  Ephrem  non 
uno  loco  :  pulchre  paraen.  1.  tomo  2.  fol.  90. 
ait :  Donum  optimuinmonachiest  virginitas,  curru 
ipsum  ad  cceium  cum  Etia  vehens  ;  et  fol.  91 :  Etias 
te  sua  pelte  caprina  cooperiens  in  ccetos  inlrodu- 
cet. 

Virgines  quoque  vel  cselebes  fuisse  Elisenm 
caeterosque  Eliae  discipulos,  non  est  dubium  ; 
quin  et  ex  ipsis  plura  provera  Dei  religione  ii 
Jezabele  occisos  martyrii  lauream  adeptos  esse, 
satis  liquet  excap.  18.  13. 

Porro  Elias  non  videlur  fuisse  sacerdos,  ait 
Abulens.  Sanchez  et  alii,  quia  non  oriundus  ex 
Levi ,  sed  ex  Gad  :  unde  et  Scriptura  nusquam 
eum  vocat  sacerdotem,  nti  vocat  Jeremiam  et 
Zachariam  patrem  JoannisBaptistne.  S.  Epiphan. 
tamen,S.  Lsidorus  et  alii  eum  vocant  sacerdo- 
tem,  ortmnqueex  Levi,  qtiia  Levitic  et  sacerdo- 
les,  cuin  propriam  non  haberent  possessionem, 
spargebantur  per  omues  iribus ,  ul  eas  in  fule  et 

71 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM 


Poterat  cv^o  ia  tribu  Gad 


562 

Dei  cuUueriidirent 

iiasci  Elias  Levita. 

Oeiiique  Hel^raei  censesu  Eliam  esse  Pliiiiees  , 
filium  Eleazuri  Qlii  Aaron;  sed  erraut,  ut  ostendi 
Nunier.  25. 

De  ha.bitato!\ib'Js  G.\la.\d.  ]  Migravit  Elias  a 
pairiasua  Tliesl)e  in  vicinam  Galaadiliui.  Cur  ? 
Resp.  Prinio,  quia  Galaadilae  lunc  valde  cor- 
ruplis  erant  niorlbus,  idololalrae  el  bomicidae. 
Ivit  ergo  ad  eos  Elias,  ut  ipsos  per  se  eL  suos 
discipulos  ad  mellorem  frugem  revocaret.  Id 
liquet  ex  Osee  propheta,  qui  sub  Ozia  rege 
paula^post  Eliam  prophetavit,  ac  6.  8.  sic  ait : 
Galaacl  clvitas  operantiuin  idoiuin ,  sapplantata 
sanguine.  Et  quasl  fauces  viroram  iatromun,  par- 
liceps  sacerdotutn,  invia  interficientiuin  pergenles 
de  Sicliem.  Vide  ibi  dicta. 

Rursum,  Gahiad  erat  ferax  resinae,  opobai- 
sami  et  aliorum  aromatum ,  ex  quibus  conh- 
ciunlur  emplastra  et  medicinae  ad  curandos 
morboset  vulnera.  Hinc  repr.iesenlat  propheias, 
qui  quasi  medici  si)iritales  animarum  vulnera 
et  aegriludines  curant.  Hoc  est,  quod  ait  Jere- 
mias,  cap.  8.  22  :  Nainquid  resina  non  est  in  Ga- 
laad,  aut  medicus  non  est  ibi  ?  Quare  ergo  non  est 
obductacicatrix  fUice  populi  viei  ?  Unde  ibi  Chal- 
daeus  Paraphrasles  verlit  :  Desiderabain  doctri- 
nam  Elice  prophetoe ,  qui  fuit  de  Galaad,  cujus 
verbaerant  medicinoe.  Ellas  ergo  ct  Eliseus,  uti 
inCarmelo,  Bethel ,  Jericho,  Galgalis;  sic  et 
in  Galaadcommorali  sunl,  ut  incolas  ad  verum 
Dei  cultum  traducerent,  i\i  ubi  superabundauit 
(lelictum ,  superabundarel  gratia j  Rom.  5.  20. 
ideoque  hisce  in  locis  Collegia  discipulorura, 
qui  proinde//^//  proplietarum  vocantur,  instituil : 
inide  ad  eos  spectat  illud  Cant.  U.  1  :  Capiiii  lui 
sicut  greges  caprarum ,  quceascenderunt  deinonte 
Galaad.  Hac  de  causa  Etias  rapiendus  in  coe- 
lum,  Collegia  h;cc  in  Bethel ,  Jericho,  Galga- 
lis,  elc. ,  obivit,  h.  Regum  22.  ut  suis  discipulls 
valediceret,  eosque  in  aspero  vitce  eremilic.-e 
et  coenobiticse  siudio  prosequendo  confirmaret. 
Ita  Abulensis. 

VlVIT  DOMINUS  DeUS  IsRAEL  ,  IN  CUJUS  CONSPECTU 
STOjSIERITANMS  HtS  ROSETPLUVIA,  NISIJUXTA  ORIS 

3IEI  VERBA.  ]  Non  dubium  est  Eliam  zelo  aestuan- 
tem  prius  Achab  regem  monuisse  de  abdicando 
cultu  Baal ,  et  colendo  Deo  vero  :  sed  cum  ille 
surdas  adhiberet  aures ,  Elias  a  verbis  ad  ver- 
bera  venit,  ac  tolam  terram  percussit  sterili- 
taie,  ut  Achab  et  idololatrse  discerent  non  Baal, 
uti  ipsi  puiabant,  sed  Deum  verum  dare  plu- 
viam,messem,  caeteraque  terraebona,  ideoque 
ad  hsec  obtinenda  eum  invocarent,  non  Baal  ; 
ait  ergo  :  Vivit  Dominas ,  id  est,  juro  per  vitam 
Dei  quod  non  erit  pluvia  fecundans  terram, 
nisi  juxtameum  beneplacitum  ,  quando  scihcet 
eg6  precibus  meiscoelum  adpluendum  aperiam, 
sicut  nunc  illud  precibus  meis  clausi  ;  Eliam 
enim  precibus  haecomnia  a  Deoimpetrassedo- 
cet  Jacobus  in  Epist.  c.  5.  17.  Eiias,  inquit,  liomo 
erat  similis  nobis  passibilis:  et  oratione  oravit  ut 
non  piueret  super  terram,  et  non  pluit  annos  tres 
et  menses  sex.  Et  rursum  oravit ,  et  coeium  cLedit 
pluviam,  et  terra  dedit  fructumsuum. 

L\  cujos  CONSPECTU  STO.  J  Scptuag.  cui  astiti 
coram  eo  ;  Chald.  ante  quemministro ,  q.  d.  Ego 
seraper  mente  Deum  habeo  pr^sentem,  conor- 
que  illum  amare^  laudare,  revereri,  eique  per 
omnia  placere,  ideoque  illum  invocavi  et  in- 
voco,  ut  mihi  hanc  potestatem  sislendi  laxan- 


Cap.  XVII. 

dif[ue  pluvias  ,  ad  evertendum  cultum  Baal  , 
concedat  uti  de  facto  concessit.  Nec  enim  Elias 
juraret  ita  fore,  nisi  Deus  ei  id  concessisset, 
eumquefecisset  quasi  Doniinum  aeris.  Undeex- 
■  clamat  Eucherius:  Magna  vis  proplieticce  dignita- 
tis,  liamanus  serino  est,  dlvinus  effectus.  In  terris 
liomo  loquitur  ,et  tmperio  ejus  ccclestes  obediunt 
potestates.  Commooit  oinnem  creaturam  unus  ser- 
mo  prophetce ,  et  miro  modo  liumi  sonans  aera 
cocluinque  concussit ,  turbatus  est  liumani  ministe- 
rii  ordo ,  et  u  seculis  instituta  elemenlorum  liar- 
monia  contabuit ,  cum  sicco  humidum,  calido 
frigidum  negaretur  :  sed  eiementa  pocnam  suam 
lceta  suscipiunt ,  dummodo  vel  in  saiute  hominum  , 
vei  in  lionore  proficiat  conditoris. 

Si  ERiT  ANNis  His  Ros  ET  PLuviA.  ]  Hebr.  st  idem 
est  quod  non.  Causam  dat  Auctor  Mirabil. 
Script.  lib.  2.  cap.  15:  Quatenus,  inquit,  qui 
Deum  per  maia  in  terra  exacerbassent ,  coeli  cle- 
mentia  et  aeris  commoditate  carerent. 

Nisi  JUXTA  ORis  MEi  VERBA,]  ut  uulla  futura  sil 
pluvia,  nisi  quando  ego  verbis  et  precibus  meis 
illamadduxcro.  ConcionatorieS.  Chrysost.  hom. 
1.  de  Elia,  ait  eum  ex  rigido  zelo  vindicandi 
idololatriam,  noluisse  Deo  (utpote  quem  mise- 
ricordem ,  facile  precibus  llectendum  ad  dan- 
dam  veniam  et  pluviam  sciebat)  relinqui,  sed 
sibi  reservari ;  utpote  qui  jam  mentem  obfirma- 
rat  de  non  danda  idololatris  venia  ^  nec  pluvia. 
Quare  ipsum  tamdiu  precibus  Deum  fatigasse  , 
donec  id  ei  concederet,  quo  obtento  constanter 
et  severe  edixisse  :  Juro  per  Deum  ,  quOd  non 
pluet  nisi  quando  ego  voluero  :  non  volam  au- 
tem  nisi  sacerdotibus  Baalitis  occisis,  etcultu 
Baal  subverso,  ut  patet  c.  18.  U\.  Hajc  S.  Chry- 
sost.  quihomil.  2.  graphice  haec  depingens  ait  : 
Cum  Eiias  propheta  sanctissimus  popuium  prcBva- 
ricatuin  aspiceret,  cumque  Baal  et  iucos  despecto 
Domino  coii  a  sacriiegis  pervideret  ;  cuniquc 
creatore  despecto  figmentis  sese  nemoribusque  om- 
nis  populus  addixisset ;  zelo  Dei  commotus  Ju- 
dceani  terram  siccitatis  sententia ,  et  piuviarum 
steriiitate  addixit.  Tunc  subito  anhelat  terra , 
siccatur  cocium  ,  sitiunt  omnes ,  fontes  arescunt, 
oinnis  humor  ima  petit ,  supera  deserit ,  aer  fer- 
vet ,  serenitas  torquet ,  Iranquiiiitas  poena  est, 
cestuant  noctedies,  dies  arescunt,satatorrentur, 
arbusta  agrotant,  etc. ,  iram  Dei  universa  creatura 
testatur. 

3.  Abscondere  in  torrente  Carith.  ]  Quoeret 
enim  le,  quasi  sterilitatis  auctorem  rex  Achab  ; 
et  si  invenerit,  occidet.  Fuge  ergo  et  late,  ne 
in  tuum  caput  siccitatis  causa  revolvatur.  Tor- 
rens  Carith  descendit  de  monlibus  Ephraim 
juxta  urbem  Phaselum,  unde  juxta  eum  multae 
erant  cavern£e  et  speluncoe,  in  quas  se  abdere 
poteratElias.  Hicergo  latuit  perlrienniumsicci- 
tatis,  paslus  a  corvis.  Unde  in  ejus  memoriam 
S.  Helena  ibidem  ecclesiam  exstruxit ,  teste 
Niceph.  lib.  8.  cap.  30.  Carith  Hebr.  idem  est 
quod  excisio ,  succisio  ,  quia  hic  Elias  terr.-e 
germina  et  sata  per  aridiiatem  a  se  inductam 
succidit.  Unde  S.  Chrysosl.  homil  de  Petro  et 
Elia ,  ait  Eliam  igneum  ardorem  et  quasi  febrim 
terra  induxisse  :  Vix  dum,  ait,  exierat  servio 
ejus ,  cum  subito  mutatur  aer ,  coeium  ceneum 
factum,  idemque  sermo  in  terrcB  viscera  tanquam 
febris  incubuit.  Et  d  vestigio  exaruerunt  omnia , 
omnia  soiitudine  ac  vastitate  horruerunt ,  herbce 
siccatce  sunt ,  plantce  simui  et  arbores  tum  frugi- 
feroe,  tum  steriles. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  111.  REGUM.  Cap.  XVII.  563 

ait,  i7ions  siiblbnis  ac  deserlus  EUain  liabidt ,  cni 


Meniinit  Iiujus  sterilita(is  et  famis  Menander , 
Iiisloriciis  Genlilis,  apud  Joseplium,  lib.  8.  e.  7. 
sed  mulile  el  imperfecte,  more  (Jentiiium  cum 
de  rebus  judaicis  loquuntur.  Ailenim  famem 
banc  durasse  uno  tantum  anno,  cum  S,  Jaco- 
ln\s,  cap.  5.  17.  asserat  eam  durasse  tres  ainios 
el  sex  menses.  Videtur  hsec  fames  tanlum  fuisse 
in  Israele;  ejus  enim  idololalriam  Elias  punie- 
bat.  Quare  quod  Luca?  U.  25.  dicilur  eam  fuisse 
in  oinni  terra ,  accommode  accipe,  scilicet  m 
omni  terra  Acliab  regi  subjecla  ,  et  peccalis  ido- 
lolatriae  ejus  contaminata. 

k.  CoRvisQeE  PR/ECEPi,]id  esl ,  instar  prapci- 
pientis  ordiuavi,  et  inslinctum  hunc  eis  indidi, 
ut  tibi  afferant  panem.  Ita  Cajet. 

6.  CORVI  OUOQUE  DEFEREBAIST  PAISEM  ET  CARIVES 
MANE,  SIMILITERPAKEM  E.T  CARNES  VESPERI.  ]  Cor- 

vus  est  avis  vorax,  inhumana,  maligna;illa 
ergo  usus  est  Deus  ad  cibandum  Eliam,  ul  os- 
tenderet  se  omnibus  animalibus  imperare,  eo- 
rumque  indolem  mutareet  convertere  eo  quo 
lubet ,  ac  sanciis,  qualiseral  Elias,  omnes  crea- 
luras  Deo  jubenie  servire  et  obsequi.  Sic  corvi 
olTerebant  quotidie  dimidium  panem  ad  S.  I'au- 
lum  primum  eremitam,  integrum  vero  adve- 
niente  S.  Antonio.  Unde  ad  eum  conversus 
S.  Paulus  ait :  Eia  Doviinus  nobis  prandiummisit 
vere  pius,  vere  misericors.  Sexaginta  anni  sunt , 
cum  accipio  quotidie  dimidii  panis  fragmentum , 
nunc  ad  adventum  tuum  militibus  suis  Christus 
duplicavit  annonam.  Ila  S.  Hieron.  in  Vita  S.  Pauli. 
S.  Benediclus  vero  corvo,  qui  hora  prandii  ad 
se  venire  el  cibum  e  manu  sua  sumere  solebat, 
jussitpanem  veneno  infectum  a  Florenlio  invido 
sibi  submissum  toilere,  et  inlocum,  ubi  a  ne- 
inine  inveniri  possel,  asportare  :  cui  obedieiis 
corvus  idipsum  praestitit,  uli  refert  S.  Gregor. 
lib.  2.  Dial.  c.  8.  hujus  corvi  progenies  etiam- 
num  superest,  ac  a  Benediciinis  continuo  ahlur 
in  monte  Cassino. 

Porro  quod  corvis  potius  quam  aliis  avibus 
Deus  usus  sit,  causa  litteralis  fuil,  quod  corvi 
ament  loca  solitaria  ,  ac  preeserlim  torrenles  , 
eo  quod  siccissimee,  et  calidissimae  sint  na- 
lura).  Unde  Prov.  30.  17.  dicitur  :  Oculum  qui 
subsannat  patrem,  elc. ,  effudiant  eum  corvi  de 
lorrente. 

Corvis  ergo,  quasimaximeobviis  avibus,  usus 
fuil  ad  alendum  Eliam  iu  torrenle  Carith,  utex 
corvocibum,  ex  lorrente  potum  in  tanta  om- 
nium  siccitaie  caperet.  Aqua  enim  ad  poium 
sufiicil  estque  potus  maxime  naluralis,  quo  aiiie 
Noe  omnes  prisci  usi  sunt. 

Tropolog.  videluc,et  reverere  miram  Dei  in 
suos  fideles  providentiam  ;  corvi  enim  Deo  in- 
stiganie  quoiidie  bis  apportabant  ppnrm  et  car- 
nes  Eliae,  scilicet  mane  ad  praiidendum  ,  et 
vespeie  adcoenandum.  Angeli  autem  hos  panes 
ct  carnes  apparabant,  ideoque  meliores  et  sa- 
pidiores  erant  nostris,  qui  a  pisloribus  etcocis 
apparanlur,juxtailludPsalm.  77.  25:  Panem  An- 
gelorum  munducavit  liomo  ;  mox  eosdem  corvis 
;td  Eliam  defereudos  dabant,  eosque  conline- 
bani  ne  illos  allingerent,  ac  impelU;baiii  ui  ad 
Eliam  intactos  deferrent.  Nam  ui  in  Vita  S.  Oiiu- 
phrii  legimus,  Deus  et  Angeli  singularem  habent 
curam  ereinilarum  ,  qualis  eratElias,  eo  (piod 
ipsi  omnia  deseruerint,  et  ah  omnibus  sintde- 
serli,  juxla  illud  :  Tibi  derelictus  est  paupcr ,  ct 
orphano  tu  eris  adjutor,  Psalm.  9.  ih.  Quocii  ca 
S.  Basil.  hoiiiil.  8.  in  diviles  avaros  :  Carmelus , 


vialicum  cibusque  fuit  spes  ih  Deo ;  et  cuui  ilii 
viveret,  famelamen  exstinclus  non  est,  sed  aviuni 
rapacissimi  corvi  cibum  ei  attulere,  et  quialienas 
solebant  escas  invadere ,  virojustissimo  ministri 
fuere :  naturce  quoque  oblili,  in  pane  carneque  ei 
afferendis  Dominico prcecepto puruerunt. 

£t  carnes.]  Deus  ergo  non  tantum  panes  art 
vitam  necessarios,  sed  eliam  carnes  ad  lauti- 
tiam  pro  obsonio  Eliae  submiiiebat.  Quoerit 
Abulens.  quid  comederit  Elias  dicbus  jejuuio- 
rum,  quibus  non  licet  vesci  carnibus  ?  ac  res- 
pondet  eum  comedisse  quidquid  corvi  affere- 
hant  ;  Deus  enim  niiltendo  carnes  ad  Eliain  , 
hoc  ipso  cum  90  in  jf^junio  dispensabat,  volc- 
batque  ut  eas  comederet  ,  ac  dono  suo  tain 
liberali  frueretur,  ne  frustra  eas  misisse  vide- 
retur. 

Allegor.  S.  Prosper.  lib.  2.  de  Pradict.  el  Pro- 
miss.  cap.  28  :  Panis  Eiice,  inquit,  est  corpus 
Ckrisli,  quod  Judcei  ut  corvi  gentibus  ministra- 
runl ,  carnem  in  crucis  ligno  decoctam  gentibus 
prcvparantes,  ac  ut  corvi  una  et  raucisona  voce 
clamantes  ad  Pitatum:  Crucifige,  crucifige  eum. 
Aliter  S.  August.  Serm.  101.  de  Tempor.  ubi 
omnia  gesla  Eliie  allegor.  applicat  Christo  et 
Ecclesiee  :  B.  Eiias ,  inquit,  typum  habuit  Do- 
mini  Salvatoris.  Sicut  enim  Elias  a  Judceis  perse- 
cutionem  passus  est ,  ita  et  verus  Elias  Dominus 
noster  ab  ipsis  Judceis  reprobatus  est  et  con- 
temptus.  Elias  reliquit  genlem  suam,  et  Chrislas 
deseruil  synagogam.  Eiias  abiit  in  dcserto  ,  ct 
Christus  venil  in  mundum.  Elias  in  deserlo  corvis 
ministrantibus  pascebatur,  et  Christus  in  deserlo 
mundi  liujus  gentium  fide  reficilur.  Corvi  enim 
illi,  qui  beato  Eiia;  jubente  Domino  minislrabuni, 
gentium  populum  figurabant.  Propterea  et  de 
gentiumEcciesia  dicitur:  ISigrasum,  sedformosa, 
fUice  Jeruscdem.  Unde  nigra?  Ecce  in  iniquitali- 
bus  conccptus  sum,  et  in  deiictis  peperit  me  ma- 
tcr  mea.  Unde  formosa?  Asperges  me  hyssopo , 
et  mundabor  ;  lavubis  me,  et  super  nivem  decdba- 
bor.  Etniox  :  Vere  Ecciesia  gentium  corvis  similis 
erat ,  quando  viventem  Dominum  contemnebal , 
et  ante  acceptam  gratiam,  veliU  morticinis  cada- 
veribus ,  idolis  ministrabat. 

Symbol.  Anctor.  Mirabil.  S.  Scriplur.  a|)ud 
S.  August.  lib.  2.  cap.  17  :  A  corvis  ,  ait,  minis- 
trari  prophelce  prcecipitur ,  ut  scilicel  culpain  , 
quam  in  diluvio  commiserat  in  terra,  purgare 
avis  illa  videretur,  dum  ut  fidelis  minister  efficitur 
Elice  ,  qui  negligens  et  failax  erat  ante  Noe.  Prte- 
terea  quoque  in  hoc  minislerio  itlud  etiam  oslen- 
ditur  ,  qualiler  homo  si  7ion  peccasset ,  eliam 
infructuosorum  animaiium  nunc  ministeriis  ute- 
retur.  Unde  vero  eas  carnes  et  panes  ilie  corvus 
detulerit ,  ipsevidcrit  quitule  oflicium  committe- 
bat.  In  quo  tamen  intuendum  est ,  quod  ex  aliquo- 
rum  hominum  scientiumaul  nescientium  induslria 
corvi  hcec  acciperent ,  qui  coclos  panes  et  camcs 
quasiibet  qucditcrcumque  prcpparubant. 

9.  Vade  in  Sarephta  Sidoniouum.  ]  Urbs  hiec 
sita  eral  inler  Tyrum  et  Sidonem  in  via  i)ublica, 
non  procul  a  lillore  maris,  et  ah  EbnUheio 
lluvio  ,  duobus  milliaribus  dislans  a  Sidouc. 
Dicta  est  Sarephla ,  id  esl  conflatoriu ,  a  pli" 
tsaraph,  id  est  conflare;  quod  in  ea  essent  olli- 
cinae  conllaioriae  vasorum  ex  jere,  ferro  aliis- 
que  melallis. 

Jubet  ergo  Deus  Eliani  extra  Israelis  fines  et 
Achab  persecutoris  sui  tlominiunij  abire  iii  di- 


56Zj  COMMENTARIA  IN  LIBBUM  III 

lionem  Sidoniorum,  ui  ibi  sul)  rege  geniili  se- 
cure  ct  quiele  (legerel.  Hinc  allegor.  Elias  sig- 
nifical  Clirisiuni,  qui  perseculionem  paliens  a 
Judieis,  Evangellum  suum  Iranslulit  ad  gentes, 
uli  explicat  ipse  Christus  Luca3  U.  25. 

Audi  Auclorem  Miraljil.  S.  Script.  lib.  2.  c.  18 : 
Idcirco  adSarc[)liCamScdoniorum  saCurandus  /jro- 
plieCa  miCliCur ,  uC  per  ilLum  bona  eC  fidelis  vidaa 
pascereCur.  Ne  vero  quem  moveaC ,  quod  Sidonio- 
rum  cerra  lianc  eamdem  piagam  paricer  cum 
Israel  perpessa  eraC ,  dum  inde  Jezabei  persecu- 
Crix  proplielarum ,  eC  CoCius  vindiclce  eC  facinoris 
causa,  Sidoniorum  regis  fUia  palernani  originem 
dacebaC. 

Pr.ecepi  emm  iiu  mulieui.]  Pracepi  ,  id  est 
ordinavi  ,  disi)0sui,  providi  ;  non  enim  proprie 
Deus  praeceperat  viduse,  cum  ei  non  esset  locu- 
tus,  imo  vidua  petenti  Eli;e  frustum  panis,  ne- 
gavit  se  illud  liabere,  v.  12.  Si  quis  lamen  con- 
tendat  Deum  revelasse  viduae  adventum.  Elise, 
ac  jussisse  ut  eum  excipiiret  et  pascerel  eo 
modo  quo  I']lias  postukUurus  eral ,  non  repug- 
nabo.  Fuithsec  mulier  gentilis,  ulpote  Sidonia  , 
sed  religiosa  et  devoia,  ail  S.  Clirysost.  liomil. 
3.  de  Elia,  et  Abul.  q.  2/i. 

12.  Etcolligoduo  lig\a,ut  FACiAM  (coquam) 

ILLUM  MIHl    ET  FILIO  MEO,    UT  COMEDAMUS   ET  MO- 

«lAMUR,  ]  q.  d.  Post(iuam  modicum  hoc  farinoe 
comederimus,  moriemur  fame,  quia  non  habe- 
mus  aliud  quod  comedamus. 

Allegor.  S.  August.  Serm.  101.  deTemp.  nolat 
duo  ligna  significare  crucem  Christi ;  in  ea  enim 


sunt  duo  ligna  ,  scilicet  unum  erectum,  alie- 
rum  transversum.  Ideo  ,  inquit  August.  duo 
ligna  colligebaC ,  quia  in  Cypo  EUcB  ChrisCum  exci- 
piebaC.  Duo  ligna  voiebaC  colligere ,  quia  crucis 
mysCeriuui  desidcrabaC  cognoscere.  Crux  enini 
Domini  Satvaloris  duobus  lignis  apCata  esC ,  ideo 
duo  ligna  coliigebaC  vidua  ilia ,  quia  in  illum  qui 
in  duobus  lignis  pependic  credilura  erac  Ecciesia, 
Dixic  ergo  vidaailla  :  Coiligo  duo  ligna  ut  faciam 
cibum  mildec  ftiio  meo,  eC  manducabimus  ,  ec  mo- 
riemur.  Verum  esC ,  fraires  dilecCissimi,  nemo  in 
ClirisCum  crucifixum  credere  merebiCur ,  nisi  liuic 
seculo  morialur ;  nam  quicumque  corpus  Ckristi 
digne  manducare  voiuerit ,  necesse  esC  uc  moriaCur 
prcecericis  ,  ec  vivac  fuCuris. 

Etfilio  MEO,]sicet  Ciiald.  hoc  enimestllebr. 
"'JlS  iibni.  Verum  Sepluag.  aliis  punctis  le- 
gentes  132,S  lebanai ,  \ aviixal ,  fiiiis  meis ;  signi- 
licant  ergo  eam  plures  habuisse  filios  ,  quibus 
panem  eripuit,  ul  darel  Elite.  Eo  major  fuit 
ejus  virtus.  ItaEuciier. 

13.  VeRUMTAMEN  MIHI  PKIMUMFAG  UE  IPSA  FARl- 
NULA  SUI5CINERICIUM   PANEM  ,  ]  (|ui  SCiliCet  Sld)  ci- 

nere  festinato  citoque  coquitur  ,  ut  prsesenti 
urgentique  fami  ElicC  statim  succurrerct.  Sic 
Abraham  Angelis  festinaatibus  coxit  panes  sub- 
cinericios,  Genes.  18.  6. 

Myslice  Eucherius  :  Panis  subcinericiw! ,  in- 
quit,e5;  ppp.niCentium  sacisfaccio,  juxca  iiiud  Psal. 
101  :  Quia  cinereni  sicuC  panem  manducabam ,  eC 
poCuni  meuni  cuni  fleCu  Cemperabam  ;  liis  enim 
satisfacCionibas  Dominus se pasci  liorCaCur. 

MiHi  PiUMUM  FAC.  ]  Causam  dat  S.  Prosper.  p.  2. 
Praedicl.  c.  29  :  Uc  misericordia,  ait,  primuni  oc- 
cupst  locum ,  quam  prcBire  aate  faciem  Dei  ScripC. 
testalur  ;  ex  ipso  enim  omnis  copia.  Sic  S.  Ludo- 
vicus  rex  Franciae  priusquam  ipse  pranderet  , 
C(.'iUuiU  pauperibus  prandium  dai)al. 

15.  Qu.E  AUIIT  j   ET  FECIT  JUXTA  VERBUM  ElI.E.  ] 


REGUM.  Cap.  XVII. 

Mira  fuit  hujus  vidu;e  fides  ,  obedienlia  ,  libcra- 
litas,  ut  modicum  farinae  sibi  ad  vilam  neces- 
sarium  daret  Eliae  qui  famem  hanc  induxerat. 
Undeexclamat  Eucherius  '.Omagnificum  muiieris 
animum,  6  immuCabiie  menlis  propositum,  6  vere 
venerabiie  per  secuia  facCam  !  poculum  pcCiC,  mox 
ojferC  :  cC  quod  rcgibus  jam  forsiCan  deeraC ,  quod 
dioiCes  non  liabebanC ,  lioc  vidua  ex  abundancia 
crogabat.  Pascit  pane ,  quca  cum  fiiio  die  postero 
erac  moritura,  nec  liabere  se  negaC ;  sed  faCeCur 
simpiiciter ,  nec  nieCuiC  prodere  veriCatem  ,  eC  non 
tam  postulanti,  quam  quodammodo  exigenCi  om- 
nenicausani  pandiC  in  mediutn  ;  quanCilaCem  vic- 
Cus ,  eC  numerum  personarum,  uC  non  Ca)n  liospi- 
Cem  veiic  liabere  quamjudicem.  Et  inferius  :  EraC 
in  iilo  tempore  specCaculum  angeiis  liominibusque 
gratissimum  ,  quodinter  gentes  in  terra  profana 
vidua  muiier  tain  Cunc  esseC  filia  Abralue  multo 
liospitaiior  ipso  parenCe  ,  multo  liumanior  fidei 
genitore.  Eral  quideniAbraham  hospiCaiis,  eCerga 
peregrinos  magno  deCenCus  affectu;  sederaC  vere 
opuientus,  eraC  dives.  Et  paulo  post :  SCudio  liu- 
maniCacis  omnem  vim  despexic  naCuraiis  ajfecCus  , 
non  de  se ,  non  de  parvulis  soiliciCa;  nihil  eam  a 
mentis  proposito  revocavit ,  nec  proprii  sexus  in- 
firmitas,  nec  materna  erga  parvuios  viscera  pie- 
Catis ;  occidic  in  se  naturie  officia  IwspiCaiitalis 
inCuiCu ,  eC  effecCus  esC  devocus  erga  hospicem  ma- 
Cris  animus  fiiiorum  crudeie  sepuicrum. 

16.  Et  EX  ILLA  DIEHYDRIA  FARIIN/E  NOIV  DEFECIT, 

ET  lecythus  olei  non  est  imminutus,  ]  noii  per 
rarefactionem  ,  sed  additionem  novae  fariii;eet 
olei  coiuinuam,  ait  Abulens.  Unde  ex  eo  dein- 
Cfips  suslentata  fuit  vidua  cum  filio,  quin  et 
Elias  ipse ,  ut  patet  v.  20.  Merebaiur  hoc  fides 
et  sanctitas  Eliae,  itemobcdientia  et  eleemosyna 
vidunc  ,  qua  modicum  farinse  quod  habebat  , 
dederatEliae.  Ita  S.  Prosper.  lib.  2.  de  Prcedicl. 
ctPromiss.  cap.  29.  quem  audi  :  Sic  aniniafie- 
neratur  Deum,  sic  dum  daC  in  necessitate ,  sibi 
consuiic  ad  saiutem.  Sic  repietur  anima  qu((i 
corpore  abscedente  Domino  ,  custigantem  dili- 
gens ,  unius  Cori  fidem  pudico  amore  custodic  , 
sacramenCo  farris  et  oiei  uncCione  munita,  secura 
exspecCans  graCam  pluviam,  cuni  ei  dixeriC  Do- 
minus  :  Euge,  serve  bone ,  quia  in  modico  fuisCi 
fidelis  ,  inCra  in  gaudium  Domini  tui. 

Audi  (U  llucherium  liberalitatem  el  virlulem 
hujus  viducB  admirantem,  et  hoc  elogio  remu- 
nerantem  :  FacCaest  igitur  rnanus  vidure  perenne 
torcular ,  et  mola  jugiCer  fundens.  Ecquid  dico 
muiieris  manum?  In  verbo  propheCce  Cota  do- 
inus  vidute  pioruni  ceilarium  facta  esC.  Non  ibi 
ros ,  non  piuoia ,  non  veris  aura ,  non  callidi  soies, 
nonnimbus  necessarius ,  non  araCrum,  non  agri- 
coia,  non  coionus,  sed  omnia  ec  in  omnibus  sernw 
propliecce  affaCim  viducB  minisCrabat.  Pascentem 
se  viduam  pavit  Elias. 

AudiS.  Hi(!ron.  Epist.  10.  ad  Furiam  :  i?e<:orf/(?- 
mur  viduce  Sarephtanoi  ,  qucB  et  suce  et  fUiorum 
saiuti  Eiice  prceCuiiC  faniem;  uC  in  ipsanocCe  mori- 
Cura  cum  fUio  superstiCem  hospicem  reiinquereC  , 
maiens  >>itam perdere ,  qucvneieemosynam ;  eC  inpu- 
giito  fariyice seminarium  sibi  messis  Donunicce  pra;- 
paraoic.  Farina  seriCur,  eC  olei  capsaces  nascicur: 
in  JudceafrumenCi  esC  penuria;  grcmum  enim  Cri- 
lici  ibi  morCuum  fueraC ,  eC  in  genCium  vidua  oici 
fluenCa  mana'>anC.  Simili  modo  S.  Eulhymius 
(cujus  sanctitas  toti  orbi  sub  Justiniano  lmp<;r. 
inclaruit  j,  farina  in  monaslerio  deficiente,  il- 
lam  mulliplicavil,  dicens :  Bono  cstole  animo ; 


I 


COMMKNTARIA  IN  LIBRUM  III 

<litantum  enim  egenllbus  impertitis  ,  duplamnobis 
Dominus  etargietur.  Spero  enim  quod  sicat  olim 
kydria  farinte  non  defecit ,  ita  nunc  minime  sit 
defectura.  Ita  Euslachius  in  ejus  Vita  ,  et  ex  eo 
Baronius,anno  Clirisii  56(i.  Pari  raiioneMasymas 
Anacliorela  ,  instar  Elise,  in  duobus  doliis  pro 
pauperibus  multiplicavit  frunienlum,  et  olcum 
iitrefert  Theodor.  in  Histor.  Religiosa  cap.  \h. 
(juem  audi  :  Ilospilum  autem  et  pauperum  tam 
alacri  animo  curam  gerebat ,  ut  patefaceret  por- 
fas  omnibus  qui  aderant.  Dicitur  enim  liabuisse 
duodolia:  unum  quidem  frumenti,  alterum  vero 
olei.  Ex  lus  semper  quidem  suppedilabat  omnibus 
egentibus  :  liabebat  aalem  ea  semper  plena  bene- 
dictione  ,  quce  dataesl  viduce  Sarephtance ,  et  im- 
missa  faerat  in  hcec  dolia.  Ipsecnim  Dominus  om~ 
nes  opes  effundit  in  omnes  eos  qui  ipsuni  invocant ; 
etsicut  illius  hydriam,  et  guttamjussit  scaturire, 
prcebens  manipulos  seminum  hospitalitalis ,  ita 
ftiam  huic  viro  admirabiU  exhibuit  suppeditalio- 
nem,qucB  ex  xquo  respondebal  ej  us  animi  alacritati. 

Similia  sjcpe  fecit  S.  Joannes  Eleemosynarius 
Archiepiscopus  Alexandrin.  teste  Leontio  inejus 
Vita.  Unde  ejus  axioma  erat  :  Quo  plura  erogo 
in  pauperes ,  eo  plura  semper  el  majora  d  Deo  re- 
cipio.  Uude  S.  Basil.  liomii.  de  Eleemosyna  eum 
comparnt  puleo,  vcl  fonli  cjui  quo  plus  aquae 
fffuiidit,  eo  amplins  aqu.x;  ebulienlis  admiltit, 
cl  recij)it.  Vide  S.  Chrysost.  hom.  cui  litulus  : 
Ouod  elcemosyna  sit  ars  omnium  qucestaosissima. 

Allegor.  hydria  farinaesignilicabat  panem  Eu- 
charistiae,  qui  quolidie  a  fidelibus  comeditur, 
nec  lanien  consumitur,  aut  deficit  unquam. 
Ita  Lanfrancus,  Algerus  et  alii  scribenles  con- 
ira  Berengarium. 

QUOD  LOCUTUS   FUliRAT   IN   MANU  ElLE,  ]    Id   CSt 

per  Eliam  ;  manusenim  est  inslrumenlum  ins- 
irumentorum  ;  unde  notat  causam  inslrumen- 
talem  ;  talis  eniin  respectu  Dei  fuit  Elias. 

17.  iEGaOTAVrrFlLlUSMULIERISM.VrniSFAiMlLIAS,] 

puta  vidu£e  jam  dictae;  heec  enim  mortuo  ma- 
riio  erat  sola  maier  familias.  Permisit,  vel  im- 
misit  hunc  morhum  Deus  puero  hoc  fine,  ut 
mortuus  ab  Elia  suscitaretur  ;  itaque  Eliae  fides 
et  virtus  apud  Achab  etBaalitas  splendesceret. 
Ita  Eucher.  et  alii.  Audi  S.  August.  ad  Simplic. 
quaest.  5:  Non  maiefaciendi  caasa  mortificavit 
fUium  ejas  ,  sedexhibendi  miraculi  adgloriam  no- 
minis  sui ,  quo  tantum  prophetum ,  et  tunc  viven- 
tibus,  et  posteris  commendaret.  Sicut  dicit  Domi- 
minus  ,  non  admortem  mortuam  fuisse  Lazarum, 
sed  ut  glorificarelur  Deus  in  Filio,  et  ideo  conse- 
quentiaprobant,et  ipsaetiam  fiducia,  qua  credidit 
Elias  non  ad  hoc  illud  contigisse,  ut  acerbo  lacta 
ejus  hospita  afjligeretur,  sed  potius  ad  hoc  factum 
esse,  ut  Deus  magnificentius  ostenderet  viduce , 
qualem  Dei  famulum  sascepisset. 

Nonnulli  censent  hunc  viduae  filium  suscita- 
tum  ab  Elia  fuisse  Jonam  prophelam.  Tradunt 
llebrcei ,  inquit  S.  Hieron.  in  praefat.  in  Jonam, 
hanc  esse  fiUam  vidace  Sarephtance ,  qaem  Elias 
propheta  mortuum  suscitavit,  malre  postea  di- 
cente  ad  eum  :  Nunc  cognovi  quia  vir  es  tu,  et 
verbum  Deiinore  tuo  est  veritas  ;  et  ob  lianc  cau- 
satn  eliam  ipsum  puerum  sic  vocatum.  Amalld 
enim  in  nostra  lingua  veritatem  sonat ,  et  ex  eo 
quod  verum  Elias  locutus  est,  ille  qui  suscitatus 
est  filius  esse  dicilur  verilatis.  Sic  ipse,  ulique 
recitando  non  probando.  Jonas  enim  Hebraeus 
erat,  iiic  vero  fllius  erat  Sidonius.  Vide  dicta 
prooemio  in  Jonam. 


REGUM.  Cap.  XVU.  565 

18.  Iagressus  es  adme,  ut  rememorarentuk 
imquitatks  me/e,  et  interficeres  filium  meum,  ] 
q.  d.  Ntim  venisli  ad  me,  6  Elia  ,  tanquam  mi- 
iiister  Elohim,  id  est,  Dei  summi  judicis  et  vin- 
dicis,  ui  ad  tuum  ingressum  puniar  morte  filii? 
Videbat  enim  ipsa  Eliam  quasi  ministrum  Dei 
punire  scelera  et  scelesios,  ut  cumloti  Israeliob 
cultum  Baal  induxit  slerilitaiem  et  famem.  Est 
enim  naturalis  quasi  antipathia  intersanclitatem 
ei  iniquitatem,  ac  inter  sanclos  et  iniquos,  ut 
uiia  pr.-edominans  aliam  excludat  etquasiinter- 
imat.  Sic  Eliae  severa  sanctilas  ,  et  sancta  seve- 
ritas  videbaiur  iiic  elidere  omnem  iniquiiatem 
lamiliiT  viduse,  ac  in  ejus  punitionem  occiderc 
viduae  filium.  Notat  Theodor.  humilitatem,  et 
pcenilenliae  spiritumin  hac  vidua ,  quod  mortem 
iilii  suis  peccatis  ascribat  ;  ideoque  meruit 
eum  resuscitari.  Audi  Theodor.  liic  quaest.  52  : 
Sunt ,  inquit,  admiralione  digna  verba  vidace  : 
Tao,  inqait ,  lumine  aperta  sant  mea  peccata, 
quce  occulla  erant.  Non  dixit :  Fuisti  mihi  malum 
aaspiciam  ;  mala  conciliavit  mihi  tuus  adventas  ; 
sed  polius  sais  peccatis  tribuit  quod  acciderat. 
Tanlum  enim  ei  profuit  prophetce  doctrina  :  quasi 
prae  humiliiale  doluerit,  se  prophetam  in  do- 
miim  suam  indigne  suscepisse. 

21.    Et  EXPANDIT    SE  ,  ATQUE   MENSfS  EST  SUPER 

PUERUM.  ]  Hebr.  Tiicn''  iitmoded,  id  est,  seipsum 
admensas  est  (est  enim  conjugationis  Ilitpael, 
quae  noiat  actionem  reflexam  agenlis  in  seip- 
sum)  ;  super  puerum  commensus  est,  et  cose- 
quavit  seipsum  puero,  scilicet  os  suum  ori 
I)ueri,  manibus  manus,  pecius  peclori,  libias 
tibiis,  pedes  pedibus  applicando,  et  quoad  fieri 
poterat  per  contractionem  cocequando.  Unde 
Chald.  vertit:  Coarctavil  se  super  puerum;  Sept. 
Inflavit  puero  ter  ;  Valabl.  ;  Incubuit  paero. 

Quaeres  :  Cur  id  fecil  Elias  ?  Resp.  Varii-e  fuere 
causae.  Prima  ethica  el  palhetica  ,  ut  ostenderet 
eximium  suum  in  viduam  el  filium  ejus  amo- 
rem,indequedolorem  deejus  morle.  Quos  enim 
summe  diligimus  ,  hos  amplexamur  ,  arcteque 
complectimur,  nec  nos  ab  eis  avelli  patimur, 
quasi  eis  nostras  vires,  spiritum,  et  vitam  in- 
spirare  velimus.  SicS.  Ambros.  Orat.  fuuebriin 
obitu  fratris  sui  Salyri,  idemse  illi  fecisse  com- 
memoral  :  Nihil,  inquit,  mihi  profait  altimos 
haasisse  anhelitus ,  nihil  flatus  meos  inspirasse 
morienti. 

Secunda  physica  causa  fuit,  ait  Abul.  quod 
Elias  hoc  suo  in  puerum  incubitu,  et  insuffla- 
lione  volebat  corpus  ejus  ex  morie  frigidum 
calefacere  ,  itaque  disponere  ad  animam,  vi- 
tamque  recipiendam,  sicut  disponil  mater  cor- 
pus  embryonis  in  utero,  ut  Deus,  deinde  jam 
calefaclo  et  disposito,  infundat  animam  ratio- 
nalem  ;  hoc  enim  est  opus  solius  Dei  ,  matris 
vero  opus  est  materiam  disponere.  Sic  gallina 
ova  incubando  calefacit,  ut  deinde  in  pullos 
formentur,  et  animentur. 

Terlia  symbolica,  ut  ostenderet  quam  ardua 
et  difTicilis  res  esset  moriuum  e  morle  susci- 
tare  ad  vitam.  Unde  ideni  fecit  Eliseus  imitans 
Eliam  magistrum  suum, /4.  Reg.  U.  ok.  Rursum, 
ut  liqueret  quanla  esset  distantia  inter  miracula 
Eliae  et  Christi ;  Elias  enim  laboriose  se  fati- 
gandoet  sudando  suscitavii  mortuum;  Christus 
verofacillime  solojussu,  etverbo,  ulpote  mortis 
vitaique  Dominus. 


Quarta  iheologica ,   ut   sancti    corporis  sui 
conlaclu  cadaver  pueri  Deo  commendaret,  ail 


566  COMMENTARIA  IN  LIBRUM 

Scrarius.  Corpora  enim  saDCiorum  non  tan- 
tum  viva  sunt,  sed  et  vivifica;  adeo  ut  corpiis 
Klisei  jani  mortui  mortuum  suscitaritquondam 
a  lalronibus  occisum  ,  qui  in  sepulcrum  Elisei 
projectus,  dum  sacraejus  ossa  tetigisset,  divina 
viriuie  revixit,  utinarratur  4.  Reg.  13.  20.  Aliam 
magisque  propinquam  causam  dat  Abuiensis  : 
Elias  ,  ait,  ter  puero  incubuit ;  nam  primo  ei 
incubuit  orans  Deum,  ut  eum  resuscitaret  : 
sedcumidvideretnonfieri,  secundo  incumbens 
puero,  oravit  ferventius.  Verum  cum  nec  tum 
(]uidem  surgeret  puer,  tertio  eidem  incumbens 
oravit  ardentissime,  sicquetandemvitampuero 
impetravit.  Idem  fecit  Eliseus.  Idem  nos  imitari 
cl  facere  convenit.  Deus  enim  in  rebus  arduis 
vultsicpius  et  ardeniius  rogari,  ut  illud  ferven- 
libus,  et  zelo  quasi  armatis  et  inflammalis  pre- 
cibus  ab  eo  extorqueamus.  Hocenim  res  mere- 
lur,  sicque  crescit  nostra  devotio,  virtus,  et 
meritum.  Atque  bic  est  fructus  perseverantiie  ct 
orationis  perseverantis,  se  seque  inlendentis, 
cl  ardeniis. 

Quinta  matbematica  ;  ut  enim  corpus  majus 
aequeturminori,  debetillud  amplecli,  ac  vicis- 
sim  minus  majori  se  subjiciat,^portet.  Id  patet 
in  circulo  minori  incluso  in  majori.  Hic  enim 
subjicit  se  majori ;  undc  major  eum  amplecti- 
lur  et  proportionaliler  sibiaequat,  quia  uterque 
jdem  centrum  ambit,  et  ad  illud  circumcirca 
gyrat,  ita  ut  nulla  linea  diametralis  a  majori 
circulo  ad  cenlrum  duci  possit,  nisi  illa  prius 
circulum  minorem  intermediuni  secet  et  per- 
transeat.  Quare  nulla  pars  in  circulo  majori 
assignaripotesl,  cui  non  pars  similis  et  propor- 
lionaliler  a^qualis  in  minori  respondeat,  Qua 
re  docemur,  quod  ut  inferiores  Siqjerioribus 
unianlur,  et  quasi  adaequenlur,  necesse  sit  ut 
Superiores  ad  inferiores  se  per  amorem  incli- 
nent ,  eosque  complectantur :  inferiores  vero 
Superioribus  debita  obedientia,  et  subordina- 
lione  se  sul)mitlant  ct  substernant.  Hte  ergo 
sunt  duse  virtules  subiimes ,  qute  omnia  com- 
planant,  adacquant  et  uniunt ,  nimirum  clrari- 
tasethumililas.  Sicut  Elias  chariiale  amplexans 
puerum,  etpuer  naluraliter  se  submittens  EhEe, 
ei  se  quasi  adaequavit,  itaque  ab  eo  animam  , 
spiritum  et  vitam  recepit. 

Allegoricametpraecipuamcausam  datsanctus 
Prosper  ,  parte  2.  Praedict.  cap.  ai-  sciHcel,  ut 
Klias  suo  gestu  repraesentaret  mysterium  Incar- 
nationis  ,  quo  Dei  Filius  suam  deitalem  com- 
mensus  est ,  et  quasi  cosequavitnostrae  humanse 
ju>tur£e,  quam  assumpsil,  utper  eam  nos  pec- 
catomorluos  viviiicaret  :  Eiias  et  jwst  eam  Eli- 
.seus  ,  ait  Prosper  ,  at  mortuum  parvulum  susci- 
taret  ,  juveniliu  membra  cuntexit.  Et  Dominus 
Jesus  seipsum  exinanivit  formam  servi  accipiens  ; 
parvum  se  illi  parvo  coaptavit  ,  at  efficeret  istud 
corpas  liamililatis  nostne  conforme  corpori  glorice 
suce.  Jacens  subter  se  frigidam  sao  calore  suc- 
cendit;  similiter  et  noster  Salvator  Dominus  mun- 
dum  ,  d  cujas  calore  non  estjam  qui  se  abscondat. 
Insufflavit  ille  tertio  jacenti  ,  at  irina  confessio 
mfunderetur  credenti;  sic  suscilatus  est  morluas, 
(lum  d  morte  perpetuajuslificatus  est  impius. 

Unde  Chald.  verlit  :  Coarctavit  se  super  pue- 
rum  ;  Septuag.  :  Insafflavit  ter  in  paeram.  Sicut 
enim  gallina  incubat  ovis  ,  totamque  se  super 
«■a  expandit,  et  quasi  commensurat  ,  ut  ea  ca- 
lefnciat   ct  vivificct  ;    sic  et  Deitas  Chrisli   se 


III.  REGUM.  Cap.  XV [1. 

ex|)andit  super  totam  humanitatem  nostram  , 
eique  quasi  seipsam  admensa  est  et  coaequavit, 
ut  eam  frigidam  calefacerel  ,  exanimem  ani- 
maret,  mortuam  vivificaret ;  singula  enim  ho- 
minis  membra  omnesque  anima^  poientiae  per 
peccatum  spiriialiler  erant  mortuae ,  frigidae  , 
aridae  et  exanimes  ;  quare  in  siugulas  Deitas 
iucumbens  ,  insufllavit  in  eas  ,  et  inhalavit 
spiritum  gratiae  et  viire  spiritualis.  Tertio  au- 
tem  Elias  incubuit  puero  eique  seipsuip  coarc- 
tando  admensus  est,  quia  Christus  tertio  seip- 
sum  coarctavit  ,  et  commensus  est  human.e 
naiwrae  ,  scilicet  primo  in  ulero  ;  secundo  ,  in 
praesepio  :  lertio ,  in  cruce  :  itaque  mortuum 
genus  humanum  vivificavit  ,  eique  spiriium 
charitatis  ,  paupertatis  et  patientiae  inspiravii  , 
et  cum  clamore  valido  ac  lacrymis  preces  offerens, 
exaudilus  est  pro  saa  reverentia.  It,a  Lyrau.  An- 
gelom.  Eucher.  Salianus. 

Audi  S.  August.  serm.  201.  de  Temp.  :  FiliiLs 
viduce  defunctus  jacebat  ,  quia  fiiius  Ecclesice  ,  id 
est  populus  Gentiam',  multis  peccatis  et  crimi- 
nibus  mortuus  est.  Orante  Elia  filius  viducB  susci- 
tatar  ,  veniente  Cliristo  filius  Ecclesice  ,  id  est 
populus  Cliristianus  ,  de  carceremortis  redacitur; 
Eiias  inclinatar  ;  in  oratione ,  et  vivificatar  viducn 
filius  ;  et  Cliristus  procambit  in  passione  ,  et  sas- 
citatur  popalus  Christianus.  El  post  nonnulla  : 
JSam  quod  tribus  vocibas  inclinatur  ,  mysterium 
Trinilatis  ostenditur.  Viduce  enim  filium  ,  id  est 
populam  Genlium  ,  nec  solas  Pater  sine  Filio ,  nec 
Pater  et  Filias  sine  Spiritu  sancto  ;  sed  tota  Tri- 
nitas  suscitavit.  Denique  lioc  etiam  in  Sacramento 
Baptismatis  dcmonstratur  ,  dam  tertia  vice  vetus 
liomo  mergitur  ,  at  novas  sargere  mereatar.  Hoc 
igiiur  est  verbum  abbreviatum  ,  de  quo  Apos- 
lolus,  Rom.  9.  28:  Vt  quod  cceio  non  capiebatur 
prcesepio  caperetar  ;  ait  S.  Cyprianus  ,  1.  2.  con- 
ira  Judaeos,  cap.  3.  nimirum  Verbum  infans  , 
puer  sapiens  ,  Deus  lactens. 

Tropologica  causa  fuit  ut  oslenderet  Elias 
virum  zelosum  et  charitate  flagrantem ,  qui  con- 
vertere  satagit  animas  viiiis  et  concupiscenliis 
mortuas ,  debere  per  magnam  compassionem  , 
commiserationem  ,  et  zelum  iis  quasi  se  coa- 
quare  et  commetiri  ,  ut  eis  frigidis  et  torpen- 
tibus  spiritum  vilae  inhalet  ;  peccalor  enim  cst 
quasi  cadaver  mortuum  et  frigidum ;  quare  in- 
genti  et  crebro  concionatoris  ,  confessarii ,  et 
monitoris  ardore  opus  est  ,  ut  calorem  pCBui- 
lenlia)  et  devotionis  ei  aspiret,  quo  ad  vitam 
graiise  a  Deo  recipiendam  se  disponat.  Sic  enim 
ignis  frigidum  hgnum  prius  calefacit,  ut  deinde 
illud  igniat :  et  gallina  ova  diu  calefacit,  ut  ani- 
mentur.  Ita  faciebat  Paulus  dicens  :  Factus  sum 
infirmus  infirmis  ,  ut  infirmos  lacrifaciam.  Omni- 
bus  omnia  factus  sam  ,  ut  omnes  facerem  salvos  , 

1.  Corinth.  9.  22.  Et  :  Quis  infumatur ,  et  ego  non 
infirmor?  Quis  scandaiizalur  ,  el  ego  non  uror  ? 

2.  Corinth.  11.  29.  Et  :  Filioli  mei  ,  qaos  iterum 
parturio  ,  donec  formetur  Christas  in  vobis  , 
Galat.  h.  19. 

'Anagogicacausa  fuit  ul  significaret  Chrislum 
in  resurrectione  commensurum,  et  quasi  coae- 
qualurum  nos  suse  gloriae  et  corpori  glorioso, 
juxta  illud  :  Reformabit  corpus  humilitatis  nos- 
trcB  ,  configuratum  corpori  clarilatis  saOi ,  IMii- 
lip.  3.  vers.  21. 

22.    Et   REVERSA    EST    ANIMA  PUERI    INTRA  El'M.   ] 

Reversa,  sciiicet  e  limbo.  Hinc  patet  animac  lio- 


1 


COMMENTAP.IA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  XVIII.  667 

minls  immortalitas.  Hic  puer  ost  primus  ab  ori-  Ita  Cajetan.  Deniqueccenaculum  ,  sive  locus  in 
i,'ine  mundi  ii  morle  ad  vilam  suscitalus  ;  nec  quo  Elias  hunc  puerum  e  morte  suscitavit  , 
enim  alium  eo  priorem  suscitaium    legimus.     ctiamnum  osienditur,ait  Adrichom.  in  Sarephta. 

CAPUT  DECIMUM  OCTAVUM. 

SYNOPSIS    CAPniS. 

Elias  sistit  se  rkgi  Achab,  etnon  se,  sed  ipsum  suis  idolis  turbasse  Israelem  asse- 
verat.  mox  v.  21  .  miraculo  evocationis  ignis  e  coelo  in  victimam  certat  cum 

PROPHETIS  BaAL,  VINCENSQUE  JUBET  OMNES  MACTARI.  DeNIQUE  V.  41  .  PLUVIAM  ISRAELI 
A  SE  SICCITATE  DAMNATO    INDEQUE  FECUNDITATEM  RESTITUIT. 

1 .  g^^^^^^^^osT  dies  multos  faclum  est  verbum  Domini  ad  Eliam,  in  anno  tertio,  di- 
lcens  :  Vade  ,  et  ostende  te  Achab,  iit  dem  pliiviam  superfaciem  teiTse. 
2.  Ivit  ergo  Elias  ,  ut  ostenderet  se  Achab  :  erat  autem  fames  vehemens  in 
(Samaria.  3.  Vocavitque  Achab  Abdiam  dispensatorem  domus  suae :  Abdias 
'autem  timebat  Dominum  valde.  4.  Nam  cum  interficeret  Jezabel  prophe- 
tasDomini,  tulit  ille  cenlum  prophetas,  et  abscondit  eos  quinquagenos  et 
\|uinquagenos  in  speluncis ,  et  pavit  eos  pane  et  aqua.  5.  Dixit  ergo  Achab 
ad  Abdiam  :  Vade  in  terram  ad  iiniversos  fonles  aquarnm  ,  et  in  cunctas  valles ,  si  forte  possi- 
mus  invenirc  herbara,  et  salvare  equos  et  mulos ,  et  non  penitus  jumenta  intereant.  G.  Divise- 
runtque  sibi  regiones ,  ut  circuirent  eas :  Acliab  ibat  per  viam  unam  ,  et  Abdias  per  viam  alte- 
ram  seorsum.  7.  Curaque  esset  Abdias  in  via ,  Elias  occurrit  ei  :  qui  cum  cognovisset  eum  , 
cecidit  super  faciem  suam,  et  ait  :  Num  tu  es,  domine  mi,  Elias?  8.  Cui  ille  respondit  :  Ego. 
Vade,  et  dic  domino  tuo  :  Adest  Elias.  9.  Et  ille:  Quid  peccavi ,  inquit ,  quoniam  tradis  me 
servum  tuum  in  manu  Achab;  ut  interficiat  me?  10.  VivitDominus  Deus  tuus ,  quia  non  est 
gens  aut  regnum  ,  quo  non  miserit  dominus  raeus  te  requirens  ?  et  respondentibus  cunctis  : 
Non  est  hic  :  adjuravit  regna  singula  et  gentes ,  eo  quod  minime  reperireris.  11 .  Et  nunc  ta 
dicis  mihi  :  Vade,  et  dic  domino  tuo  :  AdestElias.  12.  Cumque  recessero  a  te ,  Spiritus  Do- 
mini  asportabit  te  in  locum  quem  ego  ignoro  :  et  ingressiis  nuntiabo  Achab,  et  non  inveniens  le, 
interficiet  me  :  servus  autem  tuus  timet  Dominum  ab  infantia  sua.  13.  Numquid  non  indicatum 
est  tibi  domino  meo  ,  quid  fecerim  cum  interficeret  Jezabel  prophetas  Domini ,  quod  absconde- 
rim  de  prophetis  Domini  centum  viros,  quinquagenos  et  quinquagenos  in  speluncis  ,  et  paverim 
eos  pane  et  aqua?  14.  Et  nunc  tu  dicis  :  Vade ,  et  dic  domino  tiio  :  Adest  Elias  :  ut  interficiat 
me?  15.  Et  dixit  Elias  :  Vivit  Dominus  exercituum  ,  ante  cujus  vultum  sto  ,  quia  hodle  appa- 
reboei.  16.  Abiit  ergo  Abdias  in  occursura  Achab,  et  indicavit  ei  :  venitque  Achab  in  occur- 
sum  Elise.  17.  Et  cum  vidisset  eum  ,  ait  :  Tune  es  ille  qui  conturbas  Israel  ?  18.  Et  ille  ait  : 
Non  ego  turbavi  Israel,  sed  tu,  et  domus  patris  tui,  qui  dereliquistis  mandata  Domini,  et  seculi 
estis  Baalim.  19.  Verumtamen  nunc  mitte ,  et  congrega  ad  me  universum  Israel  in  monte 
Carmeli,  et  prophetas  Baal  quadringentos  quinquaginta,  prophetasque  lucorura  quadringentos, 
qui  comedunt  de  mensa  Jezabel.  20.  Misit  Achab  ad  omnes  filios  Israel^  et  congregavit  pro- 
[>hetas  in  monte  Carmeli.  21 .  Accedens  autem  Elias  ad  omnera  populum ,  ait  :  Usquequo 
claudicatis  in  duas  partes  ?  si  Dominus  estDeus,  sequimini  eum  :  si  autem  Baal;  sequimini 
illum.  Et  non  responditei  populus  verbum.  22.  Et  ait  rursus  Eliasad  populum  :  Ego  reraansi 
propheta  Domini  solus  :  prophetae  autem  Baal  quadringenti  et  quinquagenta  viri  sunt. 
23.  Denturnobis  duo  boves  et  illieligant  sibi  bovem  unum,  et  infrusta  csedentes,ponantsuper 
ligna ,  ignem  autem  non  supponant  :  et  ego  faciam  bovem  alterum  ,  et  imponara  super  ligna  , 
ignem  autem  non  supponam.  24.  Invocate  nomina  deorum  vestrorum  ,  et  ego  invocabo  nomen 
Domini  mei  :  et  Deus  qui  exaudierit  per  ignem ,  ipse  sit  Deus.  Respondens  omnis  populiis 
ait  :  Optima  propositio.  25.  Dixit  ergo  Elias  prophetis  Baal  :  Eligite  vobis  bovem  unum  ,  et 
facite  primi,  quia  vos  plures  estis  :  et  invocate  nomina  deorum  vestrorum  ignemque  non  suppo- 
natis.  26.  Qui  cum  tulissent  bovcm ,  quem  dederat  eis ,  fecerunt  :  et  invocabant  nomen  Baal 


568  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cop.  XVIII. 

de  mane  usqiie  ad  meridiem,  dicentes  :  Baal,  exaudi  nos.  Et  non  crat  vox  ,  nec  qui  respon- 
deret  :  Iransiliebantque  altare  quod  fecerant.  27.  Cumque  esset  jam  meridies,  iiludebat  illis 
Elias ,  dicens  :  Clamate  voce  majore  :  Deus  enim  est ,  et  forsitan  loquitur ,  aut  in  diversorio 
est,  aiit  in  itinere,  aut  certe  dormit ,  ut  excitetur.  28.  Clamabant  ergo  voce  magna  ,  et  incide- 
bant  se  juxta  ritum  suum  cultris  ct  ianceolis  donec  perfunderentur  sanguine.  29.  Postquam 
aulem  transiit  meridies ,  et  illis  prophetanlibus  venerat  tempus  quo  sacrificium  offerri  solet, 
nec  audiebatur  vox ,  nec  aiiquis  respondebat ,  nec  attendebat  orantes  ;  30.  dixit  Elias  omni 
populo  :  Venite  ad  roe.  Et  accedente  ad  se  populo,  curavit  altarc  Domini  quod  destructuui 
fuerat.  31 .  Et  lulit  duodecim  lapides  juxla  numerum  tribuum  fdiorum  Jacob ,  ad  quem  factus 
cst  sermo  Domini ,  dicens  :  Israel  erit  nomen  tuum.  32.  Et  aedificavit  de  lapidibus  altare  in 
nomine  Domini  :  fecit(|ue  aquseductum,  quasi  per  duas  aratiunculas,  in  circuitualtaris  ,  33.  et 
composuit  ligna  :  divisitque  per  mcmbra  bovem  ,  et  posuit  super  ligna.  34.  Etail  :  Implete 
qualuor  hydrias  aqua  et  fundite  super   holocaustum  et  super  ligna.  liursumf(ue  dixit  :  Etiam 
secundo  hoc  facile.  Qui  cum  fecissent  secundo  ,  ait  :  Etiam  tertio  idipsura  facite.  Feccruntque 
tertio.  35.  Et  currebant  aquoe  circum  altare,  et  fossa  aquaeductus  repleta  est.  36.  Cumque 
jam  tempus  esset  ut  oITerretur  holocaustum ,  accedens  Elias  propheta ,  ait  :  Domine  Deus 
Abraham  ,  et  Isaac  ,  et  Israel,  ostende  hodie  quia  tu  es  Deus  Israel ,  et  ego  servus  tuus ,  et 
juxla  prseceptum  tuum  feci  omnia  verba  hsec.  37.  Exaudi  me  ,  Domine  ,  exaudi  me  :  ut  discat 
populus  iste,  quia  tu  es  Dominus  Deus,  et  tu  convertisti  cor  eorum  iterum,  38.  Cecidit  autem 
ignis  Domini ,  et  voravit  holocaustum  ,  et  ligna  ,  et  lapides,  pulverem  quoque  ,  et  aquam  qu« 
erat  in  aquaeduciu  lambens.  39.  Quod  cum  vidisset  omnis  populus ,  cecidit  in  faciem  suani , 
et    ait  :    Dominus  ipse    est    Deus  ,     Dominus    ipse  est  Deus.    40.    Dixit({ue   Elias    ad 
eos  :  Apprehendite  prophctas  Baal ,  et  ne  unus  quidem  effugiat  ex  eis.   Quos   cum  apprehen- 
dissent  ,    duxit  eos  Elias   ad    torrentem  Cison  ,   et   interfecit  eos  ibi.    41 .  Et  ait  Elias  ad 
Achab  :  Ascende  ,  comede ,  et  bibe  :  quia  sonus  multse  pluvice  est.  42.  Ascendit  Achab ,  ut 
comederet  et  biberet  :  Elias  autem  ascendit  in  verticem  Carmeii ,  et  pronus  in  terram  posuit 
faciem  suam  inter  genua  sua,  43.  et  dixit  ad  puerum  suum  :  Ascende  ,  et  prpspice  contra  mare. 
Qui  cum  ascendisset,  et  contemplatus  esset,  ait  :  JNon  est  quid^iuara.  Et  rursum  ait  illi  :  lle- 
vertere  septem  vicibus.  44.  In  septima  autemvice,  ecce  nubecula  parva  quasi  vestigium  ho- 
minis  ascendebat  de  mari.  Qui  ait  :  Ascende  ,  et  dic  Achab  :  Junge  currura  tuum  et  descende  , 
ne  occupet  te  pluvia.  45.  Cumfjue  se  verteret  huc  atque  illuc,  ecce  coeli  contenebrati  sunt ,  et 
nubes,  et  ventus,  et  facta  est  pluvia  grandis.  Ascendens  itaque  Achab  abiit  in  Jezrahel:  A6.  et 
manus  Domini  facta  est  supQr  Eliam,  accinctisque  lumbis  currebat  ante  Achab,  donec  veniret  in 
Jezrahel. 


1.   I.\  ANNO  TERTio  ,  ]  siccilatls   etfamis  ab  canlores  dicuntur  pro/j/te;a55e,  iil  est,  cecinisse 

Elia  induclce  Israeli.  psalmos  in  citharis  el  psalleriis  ,  1.  Paral.  25. 

3.    AbDIAS   AUTEVI    TIMEBAT    DOMINUM    VALDE.    ]  ,o     ivT  ^  I  ,       ^^ 

Mvxi ,  Lyran.  et  Rupert.  putant  luuic  Jbdlam  ^^.  NoN  ego  tuubavi  Israel  ,    sed  tu  ,  et  do- 

esse  Abdiam   propbetam  ,    qui  inler  minores  ^'"^  p^tr.s  tui  ,  qui  dereliquistis  mandata  Do- 

prophetas  ordine  est  quartus.  Addit  Lyran.  Ab-  '"^'  '   ^^  seccti  estis  iualim  ,  ]  puta  u  ola  ,   et 

diam  merito  hujus  beneficentis  in  proplietas  a  deos  gentium.   Vule  hic    l.bertatem   E  lae   qua 

Deo  in  prccmium  accepisse  donum  propheii.-c  :  ^^'^5*'^  ^«S?  culpani ,  causam^iue  sicc.iaiis    et 

S.  Epiphan.  vero   lib.  de  Prophetis  censet   Ab-  ^^"^'^,  ^  '!",  '»'^"^^''«  '"  ^'^'^^^  objectat.  Idem  fe- 

diam  hunc  fuisse  quinquagenariumillum  qui,  cere  Lucifer  Ca  ar.  S.  Athanas    et  S.  Hieron  in 

lib.  h.  cap.  1.  Eliae  supplex  mortem  effugit.  Sed  Epistol.s  ,  et  l.bris  scr.pt.s  ad  Gonstant.um  Im- 

hunc  Abdiam  ab  utroqueessediversum,  oslendi  ^^^^'  ^'"'i'^"""^' 

prooemio  in  Abdiam.  19.  Congrega  admeuniversumIsrael  iN  monte 

k.    TULIT  ILLE  CENTUM   PROPHETAS,     ET  ABSCOX-  CaRMEH    ,      ET    PROPHETAS    BAAL    QUADRINGENTOS 

DiT  Eos.  ]  Abulens.  putat  Prophetas  hosce  fuisse  quinquaginta  ,  prophetasque  lucorum  quadrin- 

prophetas  proprie  dictos.  Planius  Lyran.  et  Ca-  gentos.  ]  Petiit  hoc  Elias  ,   ut  omnes  occideret  ; 

jetan.  censent  eos  fuisse  viros  religiosos ,   qiii ,  ac  iis  occisis  excideret  pariter  idola  Baal  ,  et 

abdicatiscuris  terrenis  seorsim  simulhabitantes  lucorum  ,  id  est ,  alioruin  deorum    qui  in  syl- 

divinis  laudibus  insislebant  ,    uti  faciunt  jam  vis   et  lucis  colebantur.  Fuere   ergo  universim 

Cocnobilse.  Simili  modo  legimus  1.  Reg.  19.  20.  pseudoprophetae,  sive  pseudodoctores  h;eresis 

chorum  p.^ophetarum  non  lantum  vocali  cant.i ,  et  idololatriae  850,  qaos  onines  Elias  partim  per 

sed  et  musicis  instrumentis  una  cum  Samuele  se,    partim  perpopulum  interemit;  Esto  enim 

et  Saule  laudasse  Deum.  Sic  Heman  ,  et  Idiihun  soli  subinde  Baalitae  quasi  praecipui  nominen- 


C0M]\1ENTARIA  IN  LIBRUM 
iiir,   lamen  coeleros  qiioque  fuisse  inlerempios 
palel  cap.  19.  versu  1. 

23.  Et  ego  faciam  alteuum  novtM  ,  ]  faciam  , 
id  esl,  sacrificabo.  Summum  euim  et  nobilissi- 
mum  opus  ,  quocl  facit  liomo  ,  est  sacrificium. 
Sic  Virgiliiis  : 

Cum  faciam  {id  esl,  sacrificabo)  vitulo  pro  frugibus  ,  ipse 
venito. 

2i.     DeUS  ,     QUI  EXAUUIEniT  PER  IGNEM   IPSE   SIT 

DELis,]qiu  scilicel  iguem  in  hosliam  sibi  oblalam 
e  ccelo  (lemiserit.  Hic  enim  lioc  ipsoostendet  se 
ignis  ;eque  ac  cocli  esse  Dominum  ,  ac  sacrifi- 
cium  illud  esse  suum  ,  id  est,  verum  et  divi- 
num.  Solebat  enim  Deus  in  igne  apparere ,  ac 
per  ignem  e  ccelo  missum  absumere  sacriOcia 
sibi  obiata  ,  uli  fecil  in  sacrificio  Abelis  Genes.  h. 
k.  Aaronis  Levit.  9.  2^.  Salomonis  2.  Paralip.  7. 
1.  Davidis  1.  Paralip.  21.  20.  Gedeonis  Judic.  6. 
21.  Manue  Judic  13.  20.  et  aliorum.  Ignis  enim 
reprcesenlat  majeslatem  Dei.  Unde  Deuter.  h. 
1h.  Moyses  ail  Hebraeis  :  Dominas  Deus  taus  igjiis 
consamens  est.  Ignis  enim  symboliim  esl  caslita- 
lis  et  purilalis  ,  aeque  ac  efficacitalis  divinae  , 
uti  per  17  analogias  ostendi  Levit.  9.  23.  Hinc  et 
Spiritus  sanctus  in  specie  ignis  descendit  in 
Apostolos  die  Penlecosles  Actor.  2.  Vide  ibi 
dicta. 

Et  lioic  populus  sciebat ,  atque  illa  tum  ex 
Scripluris,  tnm  cx  Levilis  audierat;  undeslalim 
succlamavit ,  dixitque  ;  Optima  propositio  ;  mi- 
raculo  enim  baec  lis  de  Deo  vero  decidenda 
erat  ,  uti  liic  Eliaj  sugges^sit  Deus  ,  eo  qiiod 
Achab  ,  Jezabel  et  Baalitae  in  cultu  Baal  essent 
obslinati  ,  nec  ullas  rationes  in  contrarium  ad 
aures  admitierent. 

26.    QUI  CUM  TULISSENT  ROVEM  ,    QUEM  DEDERAT 

Eis  ,  FECERUNT  ,  ]  id  cst ,  immolarunt  Baal.  Tra- 
dunt  ,  vel  poiius  more  suo  fabulaniur  (  teste 
Lyrano  et  Abulensi )  Rabbini  bovem  liunc  fu- 
gisse  a  Baalitis  ad  Eliam  ,  quasi  qui  dedignare- 
lur  immolari  Baal  ,  velletque  ab  Elia  immolari 
Deo  vero  ,  ul  hoc  prodigio  adverteret  populus 
Baal  non  esse  Denm  ,  et  ad  Deum  verum,  quem 
colebat  Elias  ,  redircl. 

TrANSILIEBANT    ALTARE    QUOD   FECEnANT.   ]    Sic 

et  Sepluag.  sed  Hebr.  et  Chald.  habent:  quod  fe- 
ceral  ,  scilicet  Elias  ,  ait  Serarius  et  Sanchez  , 
qui  censenl  Baalilas  insultasse  hic  altari  liliae  , 
illudque  saltando  diruisse  ,  ideoque  paulo  post 
Eliam  versu  30.  illud  restaurasse.  Favet  Cliald. 
qui  verlit  :  Insaniebant  saper  aram  ,  quam  fe- 
cerat,  scilicet  Elias.  Verum  vers.  30.  contraritun 
polius  significat,  scilicelEliamnecdum  erexisse 
suum  aUare. 

Quare  Vatablus,  Hebr.  qaod  fecerat  ,  exponit 
subaudiendo  anas  eorum  ,  scilicet  Baalitaruin  , 
vel  eoriun  dux  ,  rex  Acliab.  Sallabant  ergo  Baa- 
litaeincondili  quasiamentes.ut  verlitChald.  cum 
viderent  Baal  a  se  invocatum  non  respondere; 
tum  ex  pudore  et  anxietale,  ne  ab  Elia  male 
mulctarenlur  ,  uti  reipsa  eis  mox  conligit ;  lum 
ut  Baalem  anxio  hoc  suo  iransullti  placarent  , 
commovereiit  el  quasi  cogerent  ad  respoiuicn- 
dum  :  hocenim  gestu  significabant  suiim  erga 
Baalem  ejusque  altare  studium  ,  et  devolionem, 
quasi  qui  cuperent  ipsiinet  iieri  viclimaj  ,  et  iu 
allari  imiuolaie  se  Baali  ,  ideoque  lanceolis  se 
incideutes  ,  sanguine  suo  altare  cruentabant , 
utsequitur.  Simiios  sallus  et  gestihs  inconditos 
more  baccluuiiium  edebant  Corybautes  ,    Lu- 

CORNEL.    A  LAPIDE.    TOM.    II. 


IIL  REGUM.  Cap.  XVIIL  669 

perci  ,  et  Salii  apud  Romanos.  Ita,  Salianus  , 
Valablus  et  alii. 

27.  Et  forsitan  loquitur  ,  ]  colloquitur  cuni 
aliquo  ,  ut  ad  veslras  preces  attendere  nequeat. 

AuT  iN  DivERSORio  EST  ,  ]  ut  comcdat ,  bibat, 
el  epuletur.  Putabant  enim  Gentiles  deos  instar 
liominum  manducare  et  potare  ,  ac  vesci  nec- 
lare  et  ambrosia.  Unde  Homerus  lliad.  a.  inducit 
Jovem  ,  apud  jEgyptios  el^Ethiopes  ,  epulaniem 
cum  aliis  diis. 

28.  INCIDEBANT    SE   JUXTA   RITUM   SUUM    CULTRIS 

ET  LANCEOLis  ,  ]  ut  Baali  se  suumque  sangui- 
nem  litarent  ,  et  offerrent ,  itaque  eum  llecte- 
rent  ad  respondendum.  Idem  fecere  Syri  , 
Graeci  et  Romani ,  teste  Apuleio  lib.  8  ,  Luciano 
in  Dea  Syria  ,  Plutarcho  lib.  de  Superstilione. 
Audi  Lactanlium  lib.  1.  de  falsa  relig.  cap.  21: 
Aiia  virtutis  (sacrificia)  qaameamdem  Betionam 
vocant  ,  in  quibus  ipsi  sacerdotes  non  alieno ,  sed 
suo  cruore  sacrificant.  Seclis  namque  liumeris  ,  et 
utraqae  manu  districtos  gladios  exerentes  cur- 
runt ,  efferantur  ,  insaniunt.  De  hac  Tibullus  , 
ubi  feminam  sacrificantem  induxit  : 

Ipsa  bipenne  suos  caedit  violenta  iacertos , 
Sanguineque  effuso  spargit.  inepta  Deam. 

Statque  iatus  praefixa  veru  ,  stat  saucia  pectus  , 
Et  canit  eventus  quos  Dea  magna  movet. 

Nimirum  daemon  aemulus  Dei ,  et  invidus  lio- 
mini  ,  divinis  honoribus  gaudet ,  ideoque  hu- 
mano  sanguine  sibi  quasi  Deo  litari  vult ;  itaqiie 
simul  homines  sibi  exosos  excruciat  ,  vulnurat 
et  ssepe  necat. 

29.  Et  illis  (  Baalilis  )  pnopiiETANTinus ,  ]  id 
est,  Baalem  laudaniibus  et  invocantibus.  Chald. 
insanienlibus. 

30.  CuRAViT  (  Elias  )  altare  (  Domini  )  quod 
DESTRUCTUM  FUEnAT.  ]  Abuleusis  q.  27.  putat  lioc 
altare  primitus  erectum  ii  Saule  1.  Ueg.  15.  12  ; 
sedSaulibierexiifornicem  iriuinphalem,non  al- 
tare.Dicoergo  Eliam,  uipopulum  avocaret  ab  al- 
lari,  et  cultu  Baal,  jam  ante  instinctu  Dei  erexisse 
altare  in  monle  Carmelo  ,  et  ad  illud  populum 
convocasse  ,  ut  in  eo  Deo  vero  sacrificaret: 
quare  Jezabelem  ,  et  Baalitas  Eliae  indignantes 
hoc  ejus  altare  destruxisse;  Eliam  vero  illud 
hic  rursum  erexisse  ,  et  instaurasse. 

31.  Et  TULIT  DUODECIM  LAPIDES  JUXTA  NUMEnUM 

TRiBUUM  FiLioRUM  Jacob.  ]  Duodccim  filli  Jacob 
persuosfilios,nepotes,etabnepotesconstituerunt 
12tribus  Israel.  Fecit  lioc  Elias,  ut  osienderet  se 
Deiim  verum  colere  ,  illique  sacrificare  ,  quein 
coluerat  Jacob  ,  caeterique  Palriarchc-e  ,  et  prisci 
Israeliise  ,  ac  proiude  preesentes  quoque  Israe- 
litas ,  utpote  eorum  posteros  ,  debere  iisdem 
vesligiis  insistere  ,  ac  eumdem  Deum  colere. 
Undesubditur  : 

Ad    QUEM    FACTUS    EST  SERMO    DOMINI,    DICENS: 

Israel  erit  nomen  tuum.  ]  Apposite  ,  q.  d.  Sicut 
Jacob  luctans  cum  Deo  ( id  est  ,  Angelo  Dei 
vicario,  )  eumque  volentem  vincens  ,  vocatus 
est  Israel ,  id  est,  dominans  Deo  Genes.  32;  sic 
pariter  vos  ,  si  Patriarchae  veslri  Jacobi  fidem 
et  cullum  veri  Dei  iiuilali  fuerilis  ,  fielis  veri 
Israelita^ ,  idest,  dominantes  Deo  ,  ac  omnia 
quae  ab  eo  poslulaveritis  impelrabitis  :  quod  ut 
faciatis,  ecce  Sn  mCJi  iisra  el ,  id  est,  dominabi- 
tar  Deus  in  boc  meo  sacrlficio  ,  per  igni^m  e 
coelo  in  illud  missum  ,  ac  Baalitas  prosternet  : 
licel  enim  el  ipsi  ope  sui  Baal ,  id  est ,  dicmonis 

72 


570  COMMENTARIA  IN  LIBRUM 

potuissftiu  igiiem  e  cojIj  iu  bovom  siuim  demit- 
tere  ( lioc  enim  faciet  AiUicliristus  ope  dsemonis 
Apocalyp.  13.  13.  )  ;  tamcn  sciei)at  Elias  ,  ex 
Dei  revelatione  ,  Deam  id  nonpermissurum  ,  ut 
Raalem  conlunderet ,  et  se  solum  Dcum  verum 
ostenderet. 

32.  Fecitque  \QU,EDUCTUM  QUASI  PER  DUAS  AR  V- 
TiUNGULAS,  iN  ciRCUiTU  ALTA!\is ,  ]  scilicet  quasi 
per  duos  sulcos  ,  sive  per  duo  spatia  ,  quae  arari 
poterant.  Ita  Hei)r;eo  signiiicatur  acpiaeductus 
fuisse  tanlus  ,  ut  caperet  duo  sata.  Hal)etenim  : 
Juxia  doinam  ,  id  est ,  saccum  vel  mensuram 
duovam  satorum  seminis  ;  q.  d.  Fecit  alveum  vel 
areolam  excavatam  circum  altare  tantam  ,  ui 
caperet  saccum  continentem  duo  sata  ,  id  est  , 
duos  modios  scminis.  Ita  Vaiabl.  Male  ergo  qui- 
dam  sic  exponit  ,  q.  d.  Fecit  lantum  alveum  , 
quantusestinquoseminantur,  duosata.Sic  enim 
alveus  bic  fuisset  major  alveoTiberis  velRbeni. 
Satum  enim  est  mensura  Hel)raea  capiens  tan- 
tiun  ,  quantum  modius  a[)ud  Romanos.  Jam  mo- 
dius  ,  dum  seuiinaiur,  integrum  agrura  implet. 
Porro  Hebrsei  domum  vocant  saccum  vel  vas 
quodlibet,  quod  semen  aliamve  rcm  continet. 

Fecit  hoc  Elias  .  tantumque  aquae  circa  altare 
effudit,  ne  quis  putaret  eum  snb  altari  abscon- 
disse  ignem ,  ac  proinde  ignem  ab  eo  e  coelo 
evocatnm ,  non  e  coelo  descendisse  ,  sed  in  terra 
ab  eo  absconditum,  inde  iu  aitarc  morc  suo  as- 
cendisse.  Audi  S.  Cbrysost.  bomil.  de  Petro  et 
Elia  ,  quam  ex  Metapbrastc  recitat  Surius  die 
1.  Augusti :  AUende  qiiid  dicturussam  ,  vidi  enim 
ipse  quod  dicam.  Inidolor am  altaribus  foramina 
qucedam  sunt  ex  inferiore  parte  altaris  ,  et  fooea 
qucedam  obscura ;  descendant  aatem  erroris  artifi- 
ces  in  foveam  iliam  ^  et  ex  foraminibas  ignem  suf- 
flant  ad  sucrificium  conficiendam ,  ita  ut  muilide- 
ceptiignem  iUumccelestemexistiment  esse.Ne  igitur 
et  Elias  in  saspicionem  vcniret,  qaod  etipse  aliquid 
tale  machinatus  esset  ,  aquam  effudit  ,  ut  aqud 
illcl  nuUa  esse  infra  altare  foramina  ostenderet ; 
ubi  enim  aqaa  foramen  inoenerit  ,  iUic  aqua  non 
consistit  ,  sed  per  foramina  ipsa  defluat  necesse 
est. 

Fabulalur  I\.  Salomon  Eliam ,  cum  tantum  al- 
veum  aqua  in  bydria  allata  implere  non  posset, 
fecisse  ut  pars  a({u;c  exbydria  a  seelTusai  manus 
suas  atlinger(!t  ,  ilaque  novo  miraculo  ex  Eliae 
manibus  ,  quasi  e  duol)ns  fontibus  aquas  lar- 
gissimas  emauasse  ,  qn  c  toium  alveum  imple- 
rent  ,  ideoque  U.  Reg.  3.  11.  dici  ab  Eliseo  in 
Eli;e  manus  aquam  effusam. 

38.  Cecidit  autem  igms  Doviini  ,  et  voravit 
HOLOCAUSTUM  ,  ]  quasi  cibum  Dci.  Victimaeenim 
sunt  quasi  cibus  Dei.  Scribit  Josepbus  libr.  8. 
Antiq.  cap.  13.  locum  bunc  igne  Dei  consump- 
tum  usque  ad  sua  tempora  perdurasse.  Vide 
dicta  Isaiae  64.  2.  ad  illa  :  Aquce  arderent  igni. 

39.  QUOD  CUM  VIDISSET  OMNIS  POPULUS  ,  CECIDIT 
I\  TACIEM  SUAM,  ET  AIT  :    DOMLNUS  IPSE  ESTDeUS, 

DoMiNUS  iPSE  EST  Deus.  ]  Hcbr.  :  Jekova  ipse  est 
Elolum,  Jehova  ipse  est  Elohim  ,  q.  d.  nin''  Jekova 
qui  primus  boc  nomen  suum  indicavit  Moysi 
Exodi  6.  3,  ac  hoc  noraine  ab  eo  et  caeteris  Is- 
raeliiis  invocatus  est ,  ipse  est  solus  ,  verusque 
Eloliira,  id  est  Deus  ,  et  Numcn  omnia  guber- 
nans  ,  coeluni  et  terram  mod(u'ans  ,  a  qiio  proin- 
d(;  nos ,  caeterique  homines  omnem  alimoniain  , 
omneque  bonum  exspectare,  el  postulare  de- 
bcmus  ;  ainSx  Elokim  enim  signi!icat  Deum  , 
quaienus  liabci  providentiam  rerura  oinnium  , 


III.  REGUM.  Cap.  XVIII. 

omniaque  regit,  judicat  et  vindicat.  Hinc  Ile- 
bvsii  dicunt  sumptiun  nomen  Eliae  ,  sive  ,  ut 
Hebr.  vocatur,  irriSx  Eit«/Ht  qui  prius  vocaba- 
lur  Jaberscaak.  EUaka  enim  idem  est  ,  quod 
M  ni  Sx  El  la  hu ,  id  est  ,  fortis  Deus  ipse. 
Jara  E/  est  abbreviatum  Eloliim  ,  la  est  contrac- 
tura  Jekova  ,  ka  est  ipse.  Sic  iioa  Machabi ,  id 
est ,  Mackabcei  nomen  a  Juda  et  frairibus  sump- 
luni  est  ex  illo  Exodi  15  ,  mn''  □''Sni  -jiaD  in 
Mi  camocka  Baelim  Jehova  ,  id  est  :  Quls  similis 
tui  in  fortibus  ,  Domine  ?  Hoc  enim  velut  insigne 
et  emblema  suae  pugnae  et  victoriae  proiferebant 
Macliabaei ,  nullaminsua  fortitudine  spem,  sed 
totam  in  Deo  collocantes.  Elias  eniin  Dei  ope 
fortior  evasit  Acbabo  ,  Jezabele  ,  etBaalitis  ,  non 
tantum  passive  ,  eorum  persecutiones  fortiter 
sustin(;ndo,  sedactive,  omnes  mactando  ;  sic 
S.  Liduina,  qucein  morbis  pUirimis  et  acerbis- 
simis  per  annos  30,  et  amplius  admirabile  fuit 
patientiai  speculum  ,  lioc  nomen  quasi  omen 
futurae  patientiae  accepit.  Lidaina  enim  Belgice 
id  est ,  quod  lata  patienlia  ,  uti  habet  ejus  Vita 
in  initio  apud  Siirium  ,  tom.  7.  die  ih.  Aprilis. 
Sic  Mars  Graece  dictus  est  a.p-oi  ,  qii5d  naturam 
habeat  «jpaTov,  id  Cat  infractam  ,  invictam  ,  et 
irarautabilera  ,  ait  Plato  in  Cratilo.  Unde  ad  hoc 
etyraon  aliudens  Virgil.  : 

Infractos  adverso  Marte  Latinos , 

nuncupat.  Sic  Agamemnon  ,  ait  Plato  ,  hoc  no- 
men  accepit  ob  laborura  ,  quos  perpessurus 
erat ,  loleranliam  ;  decem  enira  annis  obsidens 
Trojam  multa  perpessus  est.  Unde  Ayz//.:/xv6j> 
dictus  quasi  ayzv  //-:vcov ,  id  est ,  valde  ^nanens  ][i 
obsidione  Trojae.  Sic  EUas  Atbleta  divinus  idem 
est ,  quod  fortis  Domini ,  vel  fortis  Dominus  ,  iu 
eo  ejusque  operibus. 

Notat  Benjamin  in  Ilinerario,  in  Carmelo  an- 
trum  Eliae  adbucvisi,  altarisque  diruli  vesligia  ; 
cujas  locus  circularis  fuerit  ,  diametro  ferecu- 
])itorum  qualuor. 

ZlO.    APPREHENOirE    PROPHETAS    BAAL  ,  ]  Ct  luCO- 

rura  ,  puia  universiin  850  ,  ut  dixi  vers.  19.  quos 
oranes  Elias  jussu  Dei ,  ut  ipse  ait  vers.  36,  pra-- 
cepit  occidi ;  quia  ipsi  erant  antistites  ,  doctores 
ct  aactores  idololatriae  ,  ideoque  blasphemi  in 
Deum  ,  quos  Deus  per  Moysen  jusserat  occidi  ; 
ita  Abulensis  et  alii.  Audi  Auctorera  de  Mirabil. 
S.  Script.  libr.  2  :  Quippe  quia  Elias  erat  in  ea 
lege  ,  qace  dicit  Levit.  cap.  1l\.  blaspkemum  non 
patieris  vivere.  NuUus  kominam  idolum  coiit,  nisi 
Dei  blaspkemas  exstiterit.  Ac  per  hoc ,  qui  idolola- 
trice  caitores  mactaverat ,  blusphemos  etsacrilegos 
de  terra  purgabat.  Et  S.  Basil.  hom.  20.  de  Ira  : 
lUam  qui  tanquam  pkarmaco  ,  ad  ea  quce  opor- 
tet  ,  ira  atitur  ,  Dominus  minime  condemnat- 
Moyses  omnium  kominum  mansaetissimus ,  vltuli 
idoioiatriam  damnans  ,  Levitarum  manus  in  cce- 
dem  fratrum  armavit.  Phinees  justa  contra  pu- 
blice  fornicantes  ira  ,  utoportebat,  usas  ,  protiniis 
utrumque  trucidavit.  Samuel  regem  Amalec  justa 
ira  in  medium  irakens  occidit.  Sic  itaqiie  fit  ira 
scBpenumero  bonarum  actionum  minislra.  Eiias 
vero  zelotes  qainquaginta  supra  quaclringentos 
turpitudinis  sacerdotes  ,  et  quadringentos  sacro- 
rum  nemorum  comedentes  demensa  Jezabel ,justa 
sapientique  indignatione  in  totius  Israel  utilita- 
tem  ,  ut  morte  matctarentar ,  effecit. 

DuxiT  Eos  AD  TORRE.NTEM  GisON  (  ubi  Barac 
cecidit  Sisaram  cum  suis  copiis  Judic.  Ix.  v.  7. ) 
ET  i.MERFECiT  Eos  iBi  ,  ]  ne  tcrra  sancta  eorum 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  XVIII. 


sceleslo  sangiiinc  polluereliir  ,  neve  eorum  ca- 
daveia  aereni  inficerenl,  idcirco  ea  devolvit ia 
torrcntem  Cison  ,  nec  in  lerra  ,  sed  in  aquis  de- 
currenlibus  sepelivit. 

^l.    ET  AIT  ELIAS  AD  ACHAB  :  ASCENDE  ,  COMEDE 
ET  BIBE  ,   QUIA  SOMiS  MULT/E  PLUVlyE  EST  ,    ]  q.  d. 

Jani  peracla  esl  juxta  vindicla  de  inipiis  idolo- 
latris  Deo  injuriis  ;  quare  Deus  jani  (juasi  pla- 
catus  reconciliari  cupil  Israeli  ,  ac  pluviam  et 
fecunditaleui  illi  deuegatam  restituere.  Quo- 
circa  nunc  milii  Deus  revelavit  pluviam  mox 
veutuiam  ,  imo ego  eam  video  quasi  venieuiem, 
ac  sonitum  venti  vel  tonitrui  ,  qui  iugentem 
pluviam  prseire  solct,  videor  mihi  audire  :  nul- 
lum  enini  adliuc  signum  pluviae  in  aere  appa- 
rebal,  ut  palet  ex  sequeniibus  :  ^icenf/eergo, 
o  Achab  ,  cornede ,  bibe  ,  ei  exulta  ob  tam  laelum 
pluviae  etfertilitatis  nunlium  ,  quod  tibi  affero. 

/l2.  ElIAS  AUTEM  ASCEKDITINVERTICEMCARMELr, 
ET   PRONVS    IIN  TERRAM  POSIUT  FACIEM   SUAM    INTER 

GENUA  suA  ,  ]  ut  atlcnlius  et  ardentius  oraret 
Deum  pro  pluvia  ab  ea  promissa  ,  uteam  st;Uim 
exhiberet.  Hic  enim  geslus  significabat  humili- 
talem  ,  ei  attentionem  orantis  Eliae ,  el  Dei  ini- 
sericordiam  ,  toto  affectu  implorantis  :  hoc  enim 
silu  est  embryo  in  ventre  matris  ,  eoque  quasi 
laciie  suam  niiseriam  oslendens  ,  imploratDei 
misericordiam  ,  ul  se  in  lucem  educat.  Audi 
S.  Isidor.  lib.  H.  Orig.  cap.  1  :  Genua  sunt  com- 
missiones  fcmorum  et  crarum  ,  et  clicta  genua  , 
eo  quod  sint  in  utero  genis  opposita  ;  cohcerent 
enim  sibi ,  et  cognata  sunt  oculis  lacrymarum  in- 
dicibus  et  misericordice  :  nam  a  genis  genua  di- 
cuntur.  Denique  complicatam  gigni  formarique 
hominem  dicunt ,  ita  ut  genaasursum  sint ,  qui- 
bus  ocuii  formentur ,  ut  cavi  et  reconditi  fianl. 
EjiCs  genua  comprimit  arcta  gena  :  inde  est  quod 
homines,  dum  ad  genua  sq  prosternant,  statim  la- 
crymantur.  VoLuit  enim  eos  natura  uteri  materni 
remorari  ,  ubi  ,  quasi  in  tenebris  considebant  , 
antequdm  ad  Uicem  pervenirent.  Hoc  ipsum  dixit 
Arisiot.  lib.  7.  de  Histor.  animal.  cap.  8  :  Ilomo 
in  semet  conglobatus  sic  gestatur  ,  ut  nasus  inter 
genua ,  aures  extra  genua  habeat. 

Porro  Abulensis  hinc  colligit  Eliam  ,  ab  hoc 
tempore  quo  in  monle  Carmelo  cceliius  ignem 
devoravit  ,  eoque  Baalitas  prostravit,  habita- 
lionem  suam  in  eodem  ad  memoriam  lanii  be- 
neficii  et  miraculi  deinceps  fixisse  ,  alque  eo- 
dem  contluxisse  ad  ipsum  plures  viros  religio- 
sos  ,  qui  se  totos  Deo  ,  orationi  ,  et  divinis 
rebus  ,  laudibusque  tradebant.  Quos  post  Chris- 
tum  imilati  sunl;  qui  in  eodem  nionte  religiose 
Deum  coluerunt ;  indeque  orla  est  antiqua,  et 
sancta  Carmelitarum  religio  ,  et  familia.  Unde 
septemSummi  PontificesSixtusIV,JoannesXXlI, 
Julius  III,  Pius  V,  Gregorius  XIII,  Sixtus  V  ,  et 
Clemens  VIII ,  in  Bullis  huic  Ordini  concessis  , 
de  professoribus  hujus  sacri  insliiuli  ita  lo- 
(\\i\xn\.\iY '.Tanqaam  reiigionis  speculum,  et  exem- 
plar  ciaritate  fulgentes  ,  sanctorumque  prophe- 
tarum  Elice  et  Elisei  ,  et  alioram  patram  ,  qui 
vwntem  sanctam  Carmeli  jaxta  Elice  fontem  ha- 
bUarant  ,  successionem  hcereditariam  tenentes. 
Unde  et  Sixtus  huic  Religioni  concessit  ,  ut 
Eliam  Et  Eliseum  tanquam  suce  institutionis 
palronoscoleret,  dies  festos  in  eorum  honorem 
celebrando  ,  propriaque  ofTicia  in  eorum  me- 
moriam  recitando,  quodetipsa  Religio  studio.se 
servat  .  ei  in  ipso  officio  nomeu  el  solemnila- 
lcm  patroni  Eliae  tribuunt. 


571 

Hinc  et  Niceph.  lil).  8.  c.  3.  asserit  Helcnam, 
Magni  Constaiiiini  mairem,  in  Carmelo  lemplum 
aidificasse  Eliye  prophelae.  Sane  tempore  Elioe 
et  Elisei  in  Carmelo  fuisse  oralorium  ,  vel  sy- 
nagogam  ,  ad  quam  feslis  diebus  populus  coii- 
veniret  tum  orationis  causa  ,  tum  ut  Eliam  , 
Eliseum  ,  et  similes  concionatores  audiret  , 
satis  significatur,  lib.  k.  Reg.  h.  23;  idque  ibi- 
dem  docent  Lyranus,  Abulensis  et  alii.  Porro 
eiiamnum  Carmelitae  Eli.-efcstum  solemnecele- 
brant  die  20  julii,  quo  die  Elias  Martyrologio 
Romano  ascriptus  est.  Vide  Suarez  ,  lib.  2.  de 
Relig.  capile  10. 

Exstat  in  Biblioth.  Patrum  ,  tom.  h.  ediiionis 
leriise  Coloniensis  ,  p.  725  ,  liber  Joannis  XLIV  , 
JeiosoIymoruiiiEpiscopi  ad  Caprasiunide  insli- 
lutionemonachi ,  in  quo  Carmelilarum  instilu- 
tum  per  omnia  ab  Elia  derivatum  ostendiiur  , 
quem  librum  nonnulli  receniiores  vctuslum 
esse  autumant ,  auctoremque  faciunt  Joannem 
Jerosolymilarum  Episcopum  ,  qui  vixiltempore 
S.  Hieron.  eiab  eo  velut  Origenista  nolatus  est; 
sed  id  muliis  refutant  Doclores  Colonienses  iii 
preefat.  libri ,  ac  Baronius ,  tom.  5  ,  anno  Chris- 
ti  hhh ,  etBellarm.  de  Script.  Eccles.  pag.  95  , 
qui  censent  stylum  esse  hominis  Latini  ,  et 
posteriorum  temporum. 

Denique  Salomon  montis  hujus  meminit 
Cantic.  7.  15.  dicens  :  Caput  taam  at  Carmelus. 
Vide  ibi  dicta.  Porro  CarmelL  nomen  apte  repr.e- 
sentat  statum  Religionis  ,  tum  quia  hic  piis  iii- 
slilutis  et  meritis  abundat ,  sicut  Carmelus  fru- 
gibus  et  fruclibus  ;  tum  quia  Car??je/ hebr.  ideia 
est  quod  scientia  circumcisionis  ,  scilicel  morti- 
ficationis  ,  passionum  ,  cupiditatiim  ,  et  affec- 
tuum  terrenorum  ,  quae  discitur  in  Religione  , 
quasi  in  propria  hujus  rei  schola. 

Quamobrem  jure  S.  Hieron.  hos  omnes  quos 
diximus  ,  veteris  Testamenli  tnonachos  vocat , 
idemque  alio  loco  seipsum  monacbis  annume- 
rans  :  Noster  ,  inquit,  princeps  Elias  ,  noster 
Eiiseus  ,  noslri  duces  filii  Pi'opiietarum ;  quod 
iisdem  pene  verbis  dicit  Isidorns  ,  lib.  2.  c.  15, 
qui  inlibro  de^EccIesiasticis  offlciis  hunc  ulrum- 
que  et  caeteros  Prophelas  monachoram  appellat 
principes.  Ad  quos  etiam  accedit  aperte  Gassia- 
nus,l.  l.c.  2,  qui  abiisaitnionasticteprofessionis 
primordia  esse  fuudata.  Elias  enim  sineuxore  , 
sine  liberis  ,  sine  lamilia  castam  cselibemque 
semper  egit  vilam  ;  in  tanta  insuper  pauper- 
tate  ,  ut  vestium  loco  ,  zona  pellicea  amictus 
describatur  ;  victum  autem  modo  a  vidua  , 
modo  a  corvo  quasi  mendicatum  acciperet. 

Hinc  et  S.  Chrysost.  ait  hom.  2.  ad  populum  : 
Qaid  ,  dic  mihi ,  Elia  pauperius  ?  sed  propterea 
omnes  divites  vincebat  ,  quoniam  paaper  erat  ; 
ipsam  vero  paupertatcm  ex  mentis  opulentia  ele- 
git ,  etc.  ,  rex  paaperis  indigebat ,  et  verbis  nihil 
pius  qaam  meloteii  habentis  inhiabat. 

Addit  Adrichom.  in  Carnielo  :  In  hoc  monte 
spelunca  est  et  fons  ,  ubi  habitabant  Elias  ,  et 
Eliseus  ,  et  filii  Prophctarum  ;  postea  habitave- 
runl  (  et  etiamnum  habilant  )  ibi  Fratres  Car- 
melitae  ;  unde  el  originem  et  nomen  habent. 

h2).  pROSiMCE  CONTHA  MARE  ]  Mediterraneum  ; 
inde  enim  in  tcrra  sancta  nubes  et  pluvi;e  ex 
maris  vaporibus  exoriri  solcnt.  Sciebat  Elias  ex 
Dei  revelatione  mox  venturam  pluviam  ;  sed 
ut  regein  etpopulum  eam  avidissime  exspec- 
tantem  solaretur,  ei  in  pluviifi  spe  confoveret, 
uliiiue  apparcrcl  a  Dco  pcr  prcccs  Eliae  hanc 


572  COMMENTARIA  IN  LIBRU 

pluviani  singulari  dono  dari  ;  hiuc  miltil  pue- 
rum  sepiies  ,  ut  in  mare  signum  pluviae  ,  puta 
nubes  prospectet  ,  illudque  ,  cum  apparuerit , 
sibi  populoquerenunliet. 

Ul*.  ECCE  NUBECULA  PARVA  QUASI  VESTIGIUM   (pC- 

dis)  nOMiNis  ASCENDEBATDE  MARi.  ]  Hebr.  parvula 
quasi  vola  honilnis ;  Vatabl.  ad  mugniludinem 
volte  liominis  ;  Cliald.  Nubes  parva  sicut  vola  ma- 
nus  liominis  ascendit  ds  Occidente ,  id  est,  de 
mari  Medilerraneo;  hoc  enim  esi  ad  Occiden- 
lem  Juda^ac. 

Nota  :  vola  tam  de  pedibus  quam  de  manibus 
dicilur  ;  Hebr.  enim  =]D  caph,  id  est  vola ,  pro- 
prie  est  curvitas,  sive  concavitas  tam  pedum, 
quam  manuum,  imo  et  cochlearum,  aliarum- 
que  ^rerum  curvarum;  Chald.  hic  accipit  vo- 
lammanus  :Noster  vero  volam  pedum.  Unde  ver- 
lit  :  vestigium  hominis ;  idque  congruentius : 
videbaturenim  Deus  Inc  in  nube,quasi  pedibus 
descendere  ad  dandam  Israeli  pluviam,  et 
terram   fecundandam. 

Allegor.  S.  August.  serm.  201.  de  Temp.  Elias, 
inquit,  figuram  habuit  Domini  Salvatoris.  Elias 
oravil  et  sacrificium  obtulit ,  et  Christus  pro  uni- 
verso  mundo  seipsum  immaculatum  sacrificium 
tradidit.  Eiiasoravit  inmonte  Carmeliet  Christus 
in  monte  Oiiveli.  Eiias  oravit ,  ut  pluviain  terrani 
veniret ,  el  Christus ,  ut  in  cordibus  humanis  gra- 
tia  divina  descenderet.  Quod  autem  Eiias  dixit  ad 
pueram  sumn  :  Vade ,  et  considera  septies  ;  septi- 
formem  sancti  Spiritus  gratiam,  qucB  danda  erat 
Ecclesice,  designabat.  Et  quia  ipse  dixil  se  vidisse 
nubeculam  parvuiam  ascendentem  de  mari , 
mundi  carnem  Christi  figurabat ,  quce  in  mari 
istius  nascitura  erat.  Probat  idipsum  ex  Evan- 
gelio,  dum  subdit  :  Quamobrem  ne  forte  aliquis 
dubitet ,  nubem  iilam  vestigium  hominis  habuisse 
dixit,  illius  utique  hominis ,  quidixit  :  Quem  di- 
cunthomines  essefiUum  hominis?  sicut  ergo  orante 
Eiia,  post  tres  annos  et  sex  menses  pluvia  de  coeio 
descendit  :  ita  et  in  adventu  Saivatoris  tribus 
annis  et  sexmensibus ,  quibus  prcedicare  dignatus 
est ,  piuvia  verbi  Dei  totum  mundum  feliciter  irri- 
gavit.  Et  sicut  tunc  in  adventu  EiicBomnes  sacer- 
dotes  idolorum  interfecti  sunt ,  et  deleti ;  ita  in 
adventu  veri  Elice,  id  est,   Domini  nostri  Jesu 


M  III.  REGUM.  Cap.  XVIII. 

Christi  observalio  sacrilega  Paganorum  destructa 
est.  Eadeni  ex  S.  August.  transcripsere  Beda, 
Angelomus ,  Eucherins. 

Simile  et  quasi  parallelum  Eliae  fuit  Aniani 
Episcopi  factum.  Cum  enim  Atlila  rex  Hunno- 
rum  obsideret  Aureliam  ad  Ligerim,  Anianus 
cives  hortalus  est  ul  sperarent  in  Deum  ,  fjus- 
que  opem  implorarent  ;  quod  cum  illi  humi 
prostrati  fecissent,  tum  ad  eos  conversus  dixit: 
Prospicite  de  muris  numsubsidium  adveniat.  Puta- 
bat  enim  Aetiuni  adventare.  Prospicientes  au- 
tem  neminem  viderunt.  At  ille  :  Orale  iterum 
cum  fide  ;  vos  enim  hodie  Dominus  liberabit.  El 
cum  fecissent  :  Prospicite  ilerum,  inquil.  Ne- 
mine  autem  apparentc  ,  dixit  ilUs  :  Si  cum  fide 
orabilis ,  Dominus  sine  dubio  nobis  aderit.  lUi  vero 
cum  lletu  magno  misericordiam  Dei  invocare 
coeperunt.  Inde  ex  sancti  Episcopi  praecepio 
de  integro  prospicientes,  nebulam  quasi  de 
terra  surgentem  viderunt;  quod  renuntianlibus 
dixit  :  Atqui  hoc  Domini  auxiiium  est.  Hunnis 
proinde  id  oppidum  invadentibus  ,  tanta  vis 
aquae  de  ccelo  decidit,  ut  coacti  sint  in  castra 
reverti.  Sequenli  die  tremenUbus  et  faUscenli- 
bus  assiduis  jam  icUbus  arietum  muris  ,  ecce 
Aetius  Valentiani  III.  Dux,  et  Theodoricus  Go- 
thorumrex,  ac  Thorismundus  fiUus  ejus  cum 
suis  quisque  exercitibus  prodierunt,  commis- 
soque  certamine  Attilam  ab  urbe  propulerunt. 
Haec  ita  acta  Gregorius  Thuronensis  refert.  lib.  2. 
cap.  7. 

U6.  Et  MANUS  DOMIM  FACTA  EST  SUPER  ElIAM  , 
ACCINCTISQUE    LUMBIS    CURREBAT     ANTE     ACHAB.    ] 

Manus ,  id  est,  vis,  virlus  ,  alacritas,  agilitas 
ad  currendum  :  q.  d.  Deus  dedit  robur,  vires  et 
alacrilatem  Elicne,  ut  licet  ipse  essei  jejunus  , 
fessus,  et  debilis  ex  longa  concertatione  cum 
Baalitis,  item  ex  prolixa  oratione,  sacrificio  et 
impetrationepluviae,  tamen  curreret,  imo  prae- 
curreret  currum  Achab ,  qui  concitatis  equis 
procurrebat,  ut  pluviam  evaderet.  Currebat 
ergo  EUas,  ut  Achab  et  Israelitae  agnoscerent 
auctore  Deo  datam  esse  pluviam  per  preces 
Eliae  :  item  ut  officium  honorarium  praestaret 
regi  suo  Achab,  cum  stipando,  praeeundo,  et 
praecurrendo. 


COMMENTARIA  IN  LIBRliM  III.  REGUM.  Cap.  XIX.  573 

CAPUT  DEGIMUM  NONUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

JeZABEL  3I1NATUR  MORTEM  ElI^E  ;  ILLE  FUGIT  AC  SUB  JUNIPERO  PASTUS  AB  AnGELO  ,  PER- 
GIT  IN  M0NTE31  HoREB  :  IBI  V.  10.  ROGATLR  A  DeO  QUID  IBI  AGAT  ,  QUERITUR  PRO- 
PHETAS  OCCISOS,  SE  QUOQUE  POSCI  AD  NECEM;  MOX  DeUS,  EI  APPARENS  1N  SIBILO  AUR>E 
TENUIS  ,  JUBET  UT  UNGAT  HaSAEL  1N  REGEM  SyRI^  ,  ET  JeHU  IN  REGEM  SaMARIJE  ,  AG 
ElISEUiM  IN  PROPHETAM  SIBl  SUCCESSURUM;  IDIPSUM  MOX  EXEQUITUR  V.  19.  AC  PROJECTO 
IN  ElISEUM  PALLI0ILLU3I  SIBI  S0CIU3I  ADOPTAT. 

1.  ^^^^^^^^UNTiAViT  autem  Achab  Jezabel  orania  quse  fecerat  Elias ,  et  quo  modo 
loccidisset  universos  prophetas  gladio.  2.  Misitque  Jezabel  nuntium  ad 
[Eliam  ,  dicens  :  Haec  mihi  faciant  dii,  et  hsec  addant ,  nisi  hac  hora  cras 
^posuero  animam  tuam  sicut  animam  unius  ex  illis.  3.  Timuit  ergo  Eh'as , 
M  surgens  abiit  quocumque  eum  ferebat  vokmlas  ;  venilque  in  Bersabee 
Juda  et  dimisit  ibi  puerum  suum.  4.  Et  perrexit  in  desertum  ,  viam  unius 
idiei.  Cumque  venisset,  et  sederet  subter  unam  juniperum  ,  petivit  animae 
suae  ut  moreretur,  et  ait :  Sufficit  mihi,  Domine,  tolle  animam  meam  ;  neque  enim  melior  sum 
(juam  palres  raei.  5.  Projccitque  se  et  obdormivit  in  umbra  junipori  ;  et  ecce  Angehis  Domini 
tetigit  eum  ,  et  dixit  illi  :  Surge  ,  et  comede.  6.  Uespexit,  et  ecce  ad  caput  suum  subcinericius 
panis,  et  vas  aquse  :  comedit  ergo,  et  bibit,  et  rursum  obdormivit,  7.  Reversusque  est  Angeius 
Domini  secundo ,  et  tetigit  eum  ,  dixitque  illi  :  Surge  ,  comede  ;  grandis  enim  tibi  restat  via. 
8.  Qui  cum  surrexisset ,  comedit ,  et  bibit ,  et  ambulavit  in  fortitudinc  cibi  illius ,  quadraginta 
diebus  et  quadraginta  noctibus,  usque  ad  raontem  Dei  Horeb.  9.  Cumque  venisset  illuc  ,  man- 
sit  inspelunca  ;  et  ecce  sermo  Dominl  ad  eum,  dixitque  illi  :  Quid  hlc  agis,Elia?  10.  At  ille 
respondit  :  Zelo  zelatus  sum  pro  Domino  Deo  exercituum  ,  quia  dereliquerunt  pactum  tuum 
filii  Israel  ;  altaria  lua  destruxerunt ,  prophetas  tuos  occiderunt  gladio  ,  derehclus  sum  ego 
solus ,  et  quaerunt  animam  meam  ut  auferant  eam.  1 1 .  Et  ait  ei  :  Egredere ,  et  sta  in  monte 
coram  Domino  ;  et  ecce  Dominus  transit,  et  spiritus  grandis  et  fortis  subvertens  montes  ,  et 
conterens  petras  ante  Dominura  :  non  in  spiritu  Dominus ,  et  post  spiritum  coramotio  ;  non  in 
commotione  Dominus.  12.  Et  post  commotionem  ignis  :  non  in  igne  Dominus,  et  post  ignem 
sibilus  aurae  tenuis.  13.  Quod  cum  audisset  Elias ,  operuit  vultum  suum  pallio,  et  egressus 
stetit  in  ostio  speiuncae,  et  ecce  vox  ad  eura  dicens  :  Quid  hlc  agis,  Elia  ?  Et  ille  respondit  : 
14.  Zelo  zelatus  sura  pro  Domino  Deo  exercituum,  quia  dereliqueruntpactum  tuura  filiilsrael  ; 
altaria  tua  destruxerunt ,  prophetas  tuas  occiderunt  gladio  ,  derelictus  sum  ego  solus ,  et  quae- 
runt  animara  meam  ut  auferant  eam.  1 5.  Et  ait  Dominus  ad  eura  :  Vade  ,  et  revertere  in  viam 
tuam  per  desertum  in  Damascum  ;  cumque  perveneris  illuc,  unges  Hazael  regem  super  Syriam. 
16.  Et  Jehu  filium  Namsi  unges  regem  super  Tsrael  :  Eliseum  autem  filium  Saphat,  qui  est  de 
Abelmeula  ,  unges  prophetam  pro  te.  17.  Et  erit  :  quicumque  fugerit  gladium  Azael , 
occidet  eura  Jehu ;  et  quicumque  fugerit  gladium  Jehu ,  interficiet  eura  Eliseus.  18.  Et 
derelinquam  mihi  in  Israel  septem  millia  virorum ,  quorum  genua  non  sunt  incurvata  ante 
Baal ,  et  omne  os  quod  non  adoravit  eum  osculans  manus.  19.  Profectus  ergo  inde  Elias  , 
reperit  Eliseum  filium  Saphat ,  arantera  in  duodecira  jugis  boum  ,  et  ipse  in  duodecim  jugis 
boum  arantibus  unus  erat  :  curaque  venisset  Elias  ad  eum  ,  misit  pallium  suum  super  illum. 
20.  Qui  slatim  relictis  bobus  cucurritpost  Eliam,  etait  :  Osculer,  oro,  patrem  meum  et  ma- 
trem  meam  ,  et  sic  sequar  te.  Dixitque  ei :  Vade  ,  et  revertere;  quod  enim  meura  erat,  feci 
tibi.  21.  Reversus  autem  ab  eo  ,  tulit  par  boum,  et  mactavit  illud,  et  in  aratro  boum  coxit 
carnes ,  et  dedit  populo  ,  et  coraederunt :  consurgensque  abiit,  et  secutus  est  Eliara,  et  minis- 
trabat  ei. 


hlk  COMMENTARIA  IN  LIBRU.M  III 

^.TniuiTEnco  Elias  (rurorem  clpoieniiam  Je- 
zabelis  ,  de  qno  v.  U-  vide  Abuleiis.  q.  3.)  dimisit 
puERUM,]  scilicet  fauuilum ,  ul  solus  secrelus 
fugcrel  et  lateret. 

h.  Peurexit  i.\  desertum,  etc.  cumque  vexis- 
SET,  et  seueret  subter  u.\.\m  ju.mpebum.  ]Janl- 
perus  eiiim  amai  loca  calida  et  sicca;  uode 
abundat  in  Syria,  ac  praeserlim  indescrlo.  Unde 
Plinius  lib.  16.  cap.  30.  Janipero ,  ait,  eudeni 
virlus  quce  cedro.  Et  c.  ZiO.  Cariem  veluslatem- 
quenonsenliunt  cupressus,  cedrus ,  ebenus,lolus, 
huxus,  taxus,  juniperus.  Hinc  baccse  juniperi 
suntcalidae,  robustae,  et  efllcaccsadsiomachum 
calefaciendum,  siccandum  ,  et  roboranduni 
instar  piperis  et  sinapis.  Talis  est  virzelosus, 
de  quo  vere  dicasillud  Arabum  adagium  :  Pree- 
stat  granum  piperis  (veljuniperi )  decem  pcponi- 
bus.  Zelosus  enim  instar  parvi  piperis  ,  vel  juni- 
peri,  si  frangatur,  vel  confricetur,ignesamoris 
divini  exhalat,  quibus  auditores  ad  bonum  sli- 
mulat,  pungit,  accendit. 

Apposite  crgo  sub  juniperi  umbra  quievit 
Elias;  juniperi  enim  baccee,  quae  ardentinstar 
piperis,  reprsesentant  ardorem  et  zelum  Eliae  ; 
sed  hic  temperandus  erat  umbra  patieniise 
et  humilitalis  :  juniperus  enim  ,  cum  sit  par- 
va,  paryam  humilemque  dat  umbram.  Talis 
fuil  Juniperus  unus  eprimis  sociis  S.  Francisci, 
de  quo  in  Annalibus  Waddingi  ita  legimus, 
anno  Domini  1210,  num.  35.  Suce  etiam  tunc  ag- 
gregavit  (S.  Franciscus  )  SodalitatiB.  Juniperum 
tantc6  liumilitalis ,  et  siniplicitalis  virum  ,  ut  ab 
imperito  vulgo  fatuus  crecleretur.  IncredibiUapene 
videntur  quce  fecit ,  et  dixit  ad  imam  sui  dejectio- 
nem,  nec  alius  quisquam  tam  lionoris  aviclus , 
quam  liic  vituperii.  Proinde  cum  ab  aliquo  affice- 
retur  opprobriis ,  fimbrias  pauperis  iacerncB  ex- 
pandens  dicebat  ei  :  Amice,  projicias  liuc  Liberali- 
ter ,  imple  gremium  lapidibus  istis  pretiosis ,  imple, 
ne  timeas :  injurias  et  opprobria  ,  lapides  appelians 
pretiosos.  Quando  redibat  domum ,  kujusmodi 
secum  habebat  sermonem  :  O  inulilis  frater!  qua 
fronte  redis  ad  patres?  quo  te  admittent  litulo? 
certe  si  liospitii  gratia  te  sub  tecto  colligant ,  et 
panem  arctum  et  aquam  brevem  dederint ,  rem 
magnam  et  tuis  meritis  majorem  prcestabunt : 
juste  certe  terepellent  tanquam  sua  indignum  so- 
cielate.  Ejus  simplicitatcm  S.  Franciscus  admi- 
rans ,  adstantibus  dicebat  :  Utinam,  fratres ,  de 
luijusmodi  Juniperis  integram  sylvam  liabere- 
mus!  alludens  ad  nominis  etymologiam  et  pro- 
prietatem  ,  quia  tesie  B.  Isidoro,  ut  cinis  Juni- 
peri  diulissime  accensosejusdemlignicarbones 
servat,  sichic  in  sacro  peclore  accensum  ser- 
vabat  amorem.  Et  sicut  Juniperus  est  obsita 
aculeis,  et  secundum  Hieron.  semper  floret, 
semper  novos  affert  fructus  ,  et  nunquam  de- 
ponit  virorem  suum  :  sic  hic  poenitentinj  com- 
punciioneet  asperitatefovebatin  sedivinae  cha- 
ritatis  viriditatem.  Pro  Janiperum  Hebr.  est 
am  rotliem  ,  quod  retinentes  Sepluag.  ver- 
lunt  Ratkam  ,  ut  habent  Complutens.  vel  Ra- 
tlimon  ,  uthabentRomana;  hincaliqui  pularunt 
Ratlimonesse  rhamnam.  AudiS.  Methodium  tract. 
de  Castitaie  apud  Photium  in  bibliotheca  : 
Rkamnus  virginitatem  denotat  (  quia  enim  acu- 
leatus  est  et  pungit ,  hinc  denotat  vilam  aspe- 
ram  et  morlificationem  ,  quoe  parensest,  et  nu- 
irix  castitatis)  :  Rkamnus  enim  arbor  casta  cst ,  et 
fortasseex similiquadamcum  virginenalurastirps 
hcec  «vvo;  appellatur;    rkamnus   quideni  propler 


UEGUM.  Cap.  XIX. 

robur  et  fortitudinem  contra  voluptates  :  ayvo? 
vero  ,  qaod  omni  ex  parle  casta  et  pura  sit.  Unde 
et  Eliam  ferant  a  facie  Jezabelis  mulieris  sugien- 
tem  ad  rkamnum  primum  venisse  ,  alque  exaudi- 
tum  fuisse  ,  cibumque  accepisse  ;  quia  fagientibus 
stimuium  carnis  et  feminam  et  voluptatem  ,  per- 
fugium  et  tegumentum  castitatis  iignum  germi- 
navit ,  quod  ab  auctore  virginitatis  Ckristo  plan- 
tatum  est  eis ,  qui  virginitatem  complectuntur. 
Sicqueexplical  illud,  Judic.  9.  Ih.Dixerunt  omnia 
ligna  ad  rkamnum  :  Veni  et  impera  super  nos  ; 
quiacumficus  ,  idest  lexnaturse  in  paradiso,  et 
vitis ,  id  est  lex  naturae  data  jNoe  post  diluvium , 
qui  reperit  vitem  et  vinum  ,  ac  olea  ,  id  esl  lex 
Moysis  et  Prophetarum  (  hi  enim  ungebanlur 
oleo ,  )  fcetentia  hominum  vulnera  curare  ne- 
quivissent  ;  Misit  quarlo  Deus  rkamnum  ,  id  est 
caslitatem ,  qucn  illis  imperaret  ,  qucB  voluptati- 
bus  superatis  ,  etiam  in  reliquum  tempus  illis  in- 
terminata  est ,  quod  nisi  sibi  parerent  omnes  ,  et 
sincere  ad  se  accederent  ,  fulurum  ,  ut  omnes 
flammis  absumerentur  :  nuilam  tnim  post  kanc 
aliam  Legem  secuturam  ,  sedjudicium  et  ignem. 
Hinc  coepit  liomo  Justitiam  coLere  ,  Deoque  con- 
stanter  per  fidem  adkcerere  ,  et  se  d  diaboLo  sejun- 
gere.  Hucusque  S.  Methodius. 

Ailegor.  Ruperlus  ,  lib.  5.  capite  10,  perjuni- 
perum  accipit  sanctam  et  vivificam  Dei  cru- 
cem  ,  ad  quam  confugit  fidelis  ,  dum  timore  , 
aliave  tentatione  pulsatur  ;  illic  ambit  mortem  , 
illic  optat  commori  Christo  ,  quia  ejus  cruci 
totum  se  subjicit ,  optalque  ei  configurari  et 
concrucifigi. 

Petivit  ANni.i2  SU.E  ( id  est  sibi ,  est  Hebrais- 
mus  , )  UT  moreretur.]  Unde  tanlus  pavor  ,  tanta 
consternalio  in  Elia  ,  qui  paulo  ante  impavidus 
certarat  cum  Achab  et  Baalitis  ,  eosque  supera- 
verat  ?  Resp.  primo  ,  quia  subduxit  Deus  illi 
robur  a  se  indilum  ,  ul  agnosceret  Elias  illud 
fuisse  donum  Dei ,  se  vero  ex  naiura  sua  limi- 
dum  ,  uli  sunt  alii  homines.  Hac  de  causa  solet 
Deus  sanclos  ,  qui  pneclara  gesserunt ,  objicere 
limoribus  et  teniationibus  ,  uteos  conservet  in 
humililate,  neefferantur,  sedcogantur  ad  Deum 
recurrere.  Ita  S.  Chrysost.  homil.  de  Elia  etPe- 
iro,  quseexstat  apudSurium  die  prima  Augusti : 
Deus  ,  inquit ,  declarare  voLuit  miracuLa  ilLa,  quie 
ostensa  fuerant  ,  non  ab  ELia  ,  sed  d  sua  ipsius 
potentia  factafuisse.  Vide  quid  faciat  ,  quo  tem- 
pore  Deus  ipse  operabatur.  Reges  ,  Principes  et 
popuLi  ELice  succumbebant  ;  cum  vero  Deus  abs- 
cessisset ,  etiam  muLier  una  propketce  iili  terribiLis 
visa  est.  Abscessit  Deus  ,  et  natura  liumana  re- 
darguta  fuit.  Et  paulo  post :  ISon  uno ,  aut  altero, 
sed  quadraginta  diebus  aufugit  ,  et  ad  regionem 
omnino  desertam  secontuLit ,  non  nutrimentum  , 
non  cibum  aiiquem  secum  ferens  ;  nam  tanquam 
ebrius  prcB  melu,  cceteranikiL  curabat  ,  sed  de- 
sertas  tantumregionessequebutur.  Idem  pene  hic 
habent  Angelora.  et  Rabanus  :  Sancti ,  inquiunt, 
viri  subLevante  spiritu  ad  summa  rapiuntur  ; 
quamdiu  vero  in  kac  vita  sunt ,  ne  superbiant  , 
tentationibus  reprimuntur. 

Addlt  S.  Chrysost.  Deum  voluisse  hoc  metu 
punire  crudelitatem  Elise  ,  qua  800  pseudopro- 
phelas  occiderat.  Verum  hoc  est  improbabile  , 
cumhoc  fecerit  jussuDei  ex  zelo,  ad  tollendam 
idololatriam. 

Secundo,  quia  Jezabel  videns  prophetas  suos 
omnes  ab  Elia  occisos  furebat  contra  Eliam  , 
ad  eum  dirissimeexcarnificandum  ,  el  habebat 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap. 


XIX. 


57= 


inmanu  Achah  regeni  mariium  suum ,  per  quem 
poierat  inuumeros  mililes  in  Eliam  immiUere. 
Quare  magis  timuit  Eiias  Jczabelem  ,  quam 
Achab  et  Baahtas.  Nam  ut  ait  Eccles.  cap.  25.  23  : 
Non  est  caput  neqaius  super  capat  colubri ,  et  non 
est  ira  super  iram  mulicris.  Unde  S.  Ambrosius  , 
Episi.  23,  graviores  ait  esse  lentaliones  mulie- 
rum  ,  quam  virorum  ,  utpote  quibus  viri  fortes 
victi  proslralique  sini.  Sic  et  S.  Bernardus  , 
Serm.  6^.  inter  parvos.  Hinc  S.  Peirus  ,  qui  pug- 
naral  conira  loiam  cohoriem  ,  et  Malcho  aurem 
amputarat  ,  timuit  aucillam  ,  ejusque  melu 
Christum  negavit. 

Ut  moreretur.  ]  Dices  :  Eiias  fugiebat  Jezabel 
voleniem  se  occidere  ,  fugiei)at  ergo  mortem. 
Cur  ergo  eamdem  hicoplat  ?  Resp,  primo,  quia 
in  fuga  ejusque  diflicultaiibus ,  et  viic  Eerumnis 
crevit  iabor,  indeque  dolor ,  et  moeror  Ehae, 
qui  ita  eum  depressit ,  ut  optaret  mortem  ad 
aerumnas  tot  tantasque  evadendas  ,  quam  prius 
fugerat.  Sic  videmus  eos  qui  pestem  mortem- 
que  evaserunt  ,  si  postea  in  graviores  tribula- 
tiones  et  pericula  incidant ,  optare  dicereque  : 
Utinam  mortuus  fuissem  cum  sociis  ,  utinam 
pesiis  me  cum  ca^teris  abslulisset!  Tales  fuere 
Grseci  ,  qui  capta  Troja  redeuntes  ,  acerrima 
tempestatejactatioptarunl  seinobsidione  Trojae 
occubuisse  : 

QuiJ  fala  possunt  ?  invidel  Pyrrhus  pntri  ; 
Ajaci  Ulysses  ,  Hcctori  Alrides  minor  : 
Priamo  Agamemnon.  Quisquis  ad  Trojam  jacct 
Felix  pulalur  ,  ait  Seneca  in  Agamemnoiie. 

Secunda  et  potior  causa  fuit  ,  quod  Elias  ti- 
meret  occidi  iijezabele,  non  qu6d  mortem  me- 
lueret ,  sed  ne  videretur  superatus  et  victus  a 
Jezabele  ,  et  cum  ipso  vera  Dei  religio.  Jezabel 
enim  jactasset  se  occidisse  Eliani  ,  et  cum  eo 
supplanlasse  Dei  fidem  et  cullum.  Optat  ergo 
a  Deo  sihi  moriem  inimitti ,  ne  illa  a  Jezabele 
inferatur  non  lam  sibi  ,  quiim  Dei  cultui  ,  et 
religioni.  Sic  Herodias  occidit  S.  Joannem  Bap- 
tistam  Eliae  autitypnm,  et  Eudoxia  ,  S.  Chry- 
sostomum.  Vide  S.  Petrum  Damiani  ,  tom.  2. 
serm.  2.  de  S.  Vitali. 

Allegor.  Elias  repraesentat  hic  infirmitatem 
Christi  pav  entis  in  horto.  Ita  Rupcrt.  lib.  5.  c.  10. 

SuFFiciT  MiHi,  DoMiNE  ,  huc  us(|ue  vixisse  ,  ac 
tot  tantisque  beneficiis  a  te  ornatuin  fuisse. 
Sufflcitmihi  vicisse  Achab,  (U  pseudoprophetas 
occidisse.  Tolle  (ergo)  animammeam  ,  ]neeam 
tollat  Jezabel  cum  meo  aeque  ac  tuo  dedecore 
et  infamia. 

Neque  enim  melior  sum  quam  patres  mei  ,  ] 
tum  prisci  Abraham  ,  Isaac  ,  Jacoh  ,  eic.  ,  tum 
proximi ,  nimirum  prophetae  jam  anle  a  Jezabele 
occisi  quos  ego  ut  me  seniores  et  patres  ,  imo 
utMartyres  veneror. 

5.     Pr.OJEClTQUE    SE   ET    OBDORMIVIT    IN    UMBRA 

JUNiPERi  ,  ]  ex  lassitudine  itineris  ,  et  ex  moe- 
rore  animi.  Porro  umbra  juniperi  exilis  est  , 
cum  juniperus  pro  frontibus  spinas  habeat  ,  et 
noxia.  Nam  ut  ait  Virgil.  Ecloga  10  :  Juniperi  gra- 
vis  umbra  ;  quare  uml)ra  h;ccpolius  capitis  do- 
lorem  et  moerorem  in  Elia  auxit,  quiim  minuit. 
Unde  umbrahaec  lypus  est  iiumanorum  pracsi- 
diorum  qiue  ,  cum  vana  sint  et  noxia  ,  ad  eani 
tamen  confugiunt  homines  ,  dum  potius  ad  Dci 
Chrisiique  umbram  et  protectionem  ,  velututi- 
lem  el  solidam  confugere  deberent  cum  sponsa, 
quac  ait  Cantic.  2.  3  :  Sab  umbra  iltius  quem  de- 


sideraveram  sedi ;  et  fruclus  ejus  dalcis  gattari 
mco.  Et  cum  Jerem.  Thren.  h.  20  :  Spiritus  oris 
7iosiri  Cliristus  Dominus  captus  est  in  peccatis 
noslris  ,  cai  diximus  :  In  umbra  tua  vivemas  in 
Gentibas.  Christus  eiiim  ,  ul  ait  S.  Bernardus 
serm.  2.  supcr  missus  est  ,  parvalos  ad  se  con- 
fugientes  sab  umbra  alurum  suarum  protegere 
iion  desinit ,  sive  ab  ceslacarnaliamdesideriorum  , 
sive  d  facie  impiorum  qui  eos  afjlixcrant.  Bona 
et  desiderabiiis  umbra  sab  alis  Jesa  ,  ubi  tutum 
est  fugientibus  refagium  ,  gratum  sessis  refrige- 
Vium.  Hinc  rursum  Jerem.  cap.  17.  5  :  Maledic- 
tas  ,  inquit  ,  homo  qai  confidit  in  liomine ,  etc. 
Erit  eniin  quasi  myricce  in  deserto  ;  et  non  videbit, 
cum  venerit ,  bonam.  Benedictus  vir  qui  confidit  in 
Domino. 

7.  Grandis  tibi  restat  via  ,  ]  usque  in  mon- 
temHoreb,  nt  ibi  videas  et  audiasDeumv.il. 
uti  vidit  et  audivit  Moyses.  Sic  cuique  fideli 
grandis  restat  via  ad  culmen  sanclitatis  et  per- 
fectionis  ,  et  grandior  via  restat  in  coelum  em- 
pyreum. 

8.  AMBULAVIT  IN  FORTITUDINE  CIBI  ILLIUS  QUA- 
DRAGINTA  DIEBUS  ET  QUADRAGINTA  NOCTIBUS  USQUK 

AD  MONTEM  Dei  Horeb.  ]  Hiuc  patct  huic  cibo  el 
pani  admiraudam  a  Deo  indiiam  fuisse  virtu- 
tem  ,  ut  Eli;e  vires  suflicerent  ad  iter  agendum 
sine  alio  alimento  per  50  dies  et  noctes.  Unde 
Auclor  Mirabil.  S.  Scripturae ,  lib.  2.  19,  asserit 
panem  hunc  mirabiliter  facium  manibus  Ange- 
lorum,  licet  Abulensis  naturalemet  communem 
pulet  fuisse,  cui  Deus  hanc  vim  ad  confortan- 
dum  Eliam  indidcrit,  nt  alio  cibo  non  indigcret. 

Tropologiam  lolius  historiae  hahet  S.  Bernard. 
loto  Serm.  Q)h.  inler  parvos. 

Allegor.  per  panem  huuc  Eliae  Patres  acci- 
piunt  Eucharistiam  ,  cujus  virtute  per  ^O  dies  , 
id  est  per  lotam  vitam  ,  quae  nobis  est  lempus 
jejunii  el  poenitenliac  ,  ambulamus  ad  montem 
Dei  lloreb  ,  ut  scilicct  vidcanius  Deam  deoram  in 
Sion.  Ita  Paschasius  Radberlus  lib.  de  Sanguine 
et  Corpore  Domini ,  cap.  10.  Algcrus  ,  lib.  2.  de 
Sacramcnlo  Altaris  ,  cap.  1.  Rupert.  lib.  5.  c.  10. 
R.  Samuel  Maroch.  lib.  de  Adventu  Messiae,  c.  20, 

Anagog.  panis  hic  reprcTseniat  suavissimam 
refeclionem  sanclorum  in  coclo,  per  quam  non 
60  diebus ,  sed  per  omnem  ;elernitatem  sine 
cibo  sani ,  fortes  ,  laeti  et  gloriosi  permanebunl. 
Ita  Ruperlus. 

QuADRAGiNTA  DiEBUs  ,  ]  siuc  alio  cibo,  idcoquc 
jejunus.  Paucorum  dierum  iter  est  a  Bersabee 
usque  in  monlem  Horeb  ,  scilicet  quatuor ,  vel 
quinque  ;  praesertim  cum  Elias  tam  nocte  quam 
die  ambularet ,  et  timor  ei  adderet  alas  ,  ait  Se- 
rarius.  Unde  palet  eum  metu  ,  pavore,  moerore 
et  angore  pcrculsum  ,  vagabundum  incessisse, 
huc  illucque  divertendo  ,  qu6  eum  voluntas  fe- 
rebat ,  non  auiem  rectum  tenuisse  iter  ;  ac  fortc 
nec  sibi  in  animo  praefixisse  vi;e  terminum  ,  sci- 
licet  ire  in  Horeb.  Ita  Abulensis. 

Nota  liic  Eliam  jejunasse  60  diebus  ,  nsque 
ac  fecit  Moyses,  et  postea  Christus,  cujus  imita- 
tione  Ecclesia  instituit  jejunium  Qiiadragesimae. 

Scripsit  S.  Ambros.  lib.  de  Elia  et  jejunio  ,  in 
quo  ostendit  commoda  jejunii ,  aufertque  varia 
hac  de  re  e  sacra  Scripiura  exempla  ,  acque  ac 
nocumenta  elirietalis  ei  intcmperantiae. 

HoRKR.  ]  Iloreb  est  mons  Sinai  ,  uti  ostendi 
Exodi  17.  vers.  6,  in  quo  Moyscs  legem  a  Deo  ac- 
cipicns  cum  eo  collocutus  est  ,  Exodi  19.  ut  sci- 
licet  in  eodem  Elias  pro  lege  Dei  paliens  etpug- 


576  COMMENTARIA  IN  LIBR 

nans ,  cimi  eodem  colloqueretur ,  et  modum  ad 
eam  propugnanclam  ab  eo  acciperet. 

•).  Mansit  in  spi!Lunca.  ]  lu  liac  spelunca  (  ut 
videtur  )  Moyses  a  Deo  obteclus  Exodi  33.  '22.  vi- 
dit  tergum  et  gloriam  Dei  perlranseunlis ,  ideo- 
que  in  illa  eanidem  vidit  hic  Elias  ,  sed  alio 
schemate.  Moyses  enim  vidit  in  spccie  ingcntis 
liicis  ,  et  splendoris;  Ehas  vero  iu  specie  sibiU 
aurae  lenuis  :  ita  R.  Salomon,  Lyrau.  et  aUi. 
HincspeUmca  hajc  priscis  fuitin  magnavenera' 
lioue  ,  adeo(iue  Josephus  lib.  2.  Anliq.  cap.  12. 
iradit,  ante  Moysis  aetatem,  locum  illum  ita  an- 
tiquis  visum  esse  sacrum  ,  ut  paslores  religioue 
quadam  prohiberentur  greges  ad  illum  mon- 
lem  appellere  ,  quia  ibi  divinum  esse  aliquid 
suspicabantur. 

Symbol.  S.  Gregor.  lib.  2.  in  Ezech.  homil.  13: 
Elias ,  ait,  cum  vocem  Domlnl  secam  loqaentis 
aadiret ,  in  spelancce  sace  oslio  stelisse  describi- 
tar  ,  ct  faciem  velasse  ;  qaia  cam  per  contempla- 
tidnis  gratiam  vox  sapernce  intelligentue  (it  in 
mente  ,  tolas  liomo  Jam  intra  spelancam  non  est , 
(juia  animam  carnis  curanon  possidet ,  sed  stat  in 
ostio  ,  quia  mortalitatis  angastias  exire  medita- 
tur.  Sedjam  qai  in  ostio  spelanc(e  consistit ,  et 
verba  Dei  in  aure  cordis  percipit ,  necesse  est  ut 
faciemvelet ;  quia  dum  per supernam  gratiam  ad 
altiora  inteUigenda  dacimur ,  quanto  sublimius 
levamar ,  tanto  semper  per  humilitatem  nosmet- 
ipsos  intellectu  nostro  prcmere  debemus  ,  ne  co- 
nemar  plus  sapere  ,  qudm  oportet  sapere.  Et  nou- 
iiullis  interjeclis  :  Aurem  enini  intendere  ,  et 
faciem  operire  ,  est  vocem  interioris  substanlicB 
audire  per  mentem  ,  et  tamen  ab  omni  specie  cor- 
porea  oculos  cordis  avertere  ,  ne  qaid  sibi  in  illa 
corporaie  animus  fingat  ,  qace  ubique  tota  ,  et 
ubique  circumscripta  est. 

10.  Zl£L0  ZELATUS  SUM  PRO  DOMINO  DEO  EXERCI- 

TUUM  ,  ]  ut  tollerem  cultum  Baal  et  idoloruin  , 
et  ideo  850  eorum  anlistites  occidi.  Rursum 
verti  potest  cum  Vatablo  :  Mira  zelotypia  te- 
neor  pro  Domino  Deo ,  q.  d.  Crucior  in  houorem 
Dei  quadam  quasizelotypia,  et  quasi  suslinerem 
Dei  personam ;  crucior,  cum  videam  syna- 
gogam  ,  quae  sponsa  est  Dei ,  ab  eo  deficere  , 
et  ad  Baal  quasi  ad  adulterum  transire. 

Altaria  tua  DESTauxERuxT.  ]  Pr.etcr  aUare 
enim  a  Deo  constitutum  in  templo  Jerosolymie , 
mulli  ab  ea  remoti  in  montibus  vicinis  allaria 
Deo  vero  erexerant ,  quae  vocabantur  excelsa  , 
in  iisque  sacriQcabant  ,  quae  licet  Deo  minus 
placerent  ,  tamen  ipse  ea  spiritu  haeretico  et 
impio  ,  quasi  illa  essent  Dei  falsi ,  non  veri , 
everti  nolebat.  Ita  Abulensis  et  Serarius. 

11.  Et  ait  (  Angelus  Dei  vicarius  )  ei  :  Egre- 

1)E1\E  ET  STA  IN  iMOVTE  COIUM  DOMINO  ;  ET  ECCE 
DOMINUS  TRANSIT  ,  ET  SPIUITUS  GRANDIS  ET  FORTIS 
SUnVERTENS  MONTES  ,  ET  CONPERENS  PliTUAS  ANTE 
DOMINUM  :  NON  IN  SPIRITU  DOMINUS  ,  ET  POST  SPI- 
RITUM  COMMOTIO  ;  NON  IN  COMMOTIONE  DOMINUS  , 
£T  POST  COMMOTIONEM  IGNIS  :  NON  IN  IGNE  D0\1I- 
!VUs      ET  POST  IGNEM  SIBILUS  AUR.E  TENUIS.  J  Hehr. 

sibilus  ,  vel  vox  tacita  ,  sive  submissa  et  gra- 
cilis.  Sej)tuag.  addunl  y.x/.ii  xuito,-  ,  id  est  ,  el  ibi 
( in  sibilo)  Dominus. 

Nota  (inemet  scopum  hujus  visiouis  fuisse  , 
ui  Deus  Eliam  ira  ,  taedio  ,  et  dolore  ob  liceu- 
liam,  impunitatem  ,  et  scelera  Jezabelis  ,  et 
Baalilarum  succensum  consolaretur  ,  mitigaret 
<;t  erudiret.  Primo  ergo  ipsius  oculis  et  sen- 
sibus  offert  ventum  validissimum  ,  adeo  ui  is 


UM  III.  REGUM.  Cap.  XIX. 

videretur  subversurus  montes,  et  contriturus 
pelras  ;  mox  ingentem  terrae  motum  ;  deinde 
ignem  ardentem  et  ilagranlem  ,  q.  d.  Mihi  ,  6 
Elia  ,  venti ,  lerra  ,  ignes,  adeoque  omnia  ele- 
menta ,  omuesque  creaturae  mediae  ,  summae  , 
et  imse  ad  maiium  suut ,  ut  idololatras  et  Jeza- 
belem  perdam  ;  at  hic  modus  providentiae  et 
clementiae  meae  non  est  ordinarius  et  usitatus  , 
nec  congruus  ;  ideoque  nolo  eo  uti  ,  unde  ail  : 
JSon  in  eo  Dominus.  Quarto  denique  loco  Deus 
auribus  Eli  e  oITert  lenem  auram  ,  sive  spiri- 
tuin  ,  et  sibilum  repricsentautem  se  ,  et  suam 
clementiam  ac  providentiam  ;  spiritusenim  hic 
lenis  significat  Dei  patientiam  ,  et  lougauimita- 
tem  ad  punienda  peccala  ,  quam  imitari  et  in- 
duere  debeat  Elias,  et  quivis  vir  Apostolicus. 
Ita  S.  Ireu.  lib.  h.  contra  haeres.  cap.  37  :  Doce- 
balur ,  ait,  propheta  turbalior  et  concitatior  ad 
vindictam  milius  agere.  Et  TertuII.  lib.  de  Pa- 
tientia  ,  cap.  15  •.Sedct  in  throno  spiritus  ejas  (id 
est  Dei)  mitissimi  et  mansaetissimi,  qainonturbine 
glomeratar ,  non  nubilo  livet  ,  sed  est  tenerce  se- 
renitaiis  apertas  ,  et  simpiex  ,  queni  tertio  vidit 
Eiias ;  nam  abi  Deas  ,  ibi  et  alumna  ejus  ,  patien- 
lia  scilicet.  Et  S.  Macarius  ,  homil.  G  :  Ecce  ,  in- 
quit ,  vox  aurce  tenuis  et  in  ea  Dominus.  Liquet 
ergo  qaod  quies  Domini  sita  est  in  pace  ,  et  tran- 
quiUitate.  Et  Theodor.  quaest.  67  :  Per  hoc  ,  ait , 
ostendens  qaod  ienitas  ,  benignitas  et  clementia 
solaestDeo  grata  ;  unumquodqae  autemaiiorum 
atlraliit  hominam  improbilas.  S.  Chrysostonius 
homil.  1.  de  Elia  in  fine  asserit  ideo  Dcum  cito 
rapuisse  Eliam  ,  ne  ,  si  diutius  viveret ,  igne 
et  zelo  ejus  perderetur  orbis  ,  sed  iu  zelum  se- 
verum  Eliae  severior  est  Chrysost.  Sicet  Procop. 

Secundo,  hic  lenis  spiritus  sive  sibilus  detti- 
lit  vocem  Dei  ad  Eliam  ,  qua  Deus  eum  nimis 
perturbatum  ,  pusillauimem  ,  puiantemque  se 
unicum  superesseDei  cullorem  ,  et  propUelam  , 
erudivit ;  unde  ait  ;  Rcliqui  mihi  septem  miilia 
virorum ,  qui  non  curoaverant  genua  ante  Baal. 
Roman.  11.  U. 

Tertio  ,  spiritus  hic  sublilis  significabat  Dei 
virlutem  ,  cflicacitatem  ,  et  viudictam  omnia 
penetrantem.  Unde  indicavit  Eliae  modum  vin- 
dictae  in  Baalitas  exercendae  per  Hazael,  Jehuet 
Elisaeum  ,  non  per  ventum  ,  terrae  motum  ,  et 
ignem.  Ita  Cajetan.  et  Antonius  Fernandius  in 
visionibus  veleris  Testamenti ,  visione  9. 

Igitur  spirilus  Uic  leuis  simul  erat  subtilis  et  ^ 
acer.  Deuseuim  Deique  sapientia,  et  providen-  ^ 
liaoperatur,  et  castigat  tam  forliter,  quam  sua- 
viter.  Igitur  Deus  Uac  visioue  non  volebat  Eliaj 
zelum  vindict;e  improbare,  sed  moderari  duu- 
taxat,  ut  non  fieret  ex  ira  ,  et  perlurbatione 
animi ,  qualis  erat  in  Elia  ;  sed  ex  leuitate  ,  et 
amore  justilitc.  Unde  mox  eidem  vindiclcTe  ratio- 
nem  ,  et  modum  praescribit ,  scilicet  ut  iingat  iu 
regem  Hazael ,  et  Jehu  ,  ac  Elisasum  iu  prophe- 
lam,  ut  ipsi  eamdem  peragant. 

Porro  haec  omnia  per  Angelos  ,  utpote  Dei 
adininistros  ,  ut  ait  Apostolus  Hebr.  1.  ult.  facta 
sunt.  Unde  Cliald.  vertit :  Ecce  gloria  Dominire- 
veiatiy  ,  et  ante  eum  erat  exercitus  Angelorum 
venti  disrampentium  nionles ,  et  confringentiam 
petras  ante  Dominum  :  non  erat  in  exercilu  An- 
geloram  venli  majestas  Domini ,  et  posl  exercitam 
Angelorum  venli  erat  exercitus  Angelorum  com- 
molionis  ( excitanliiim  lerrae  molum)  :  non  erat 
in  exercitu  Angelorum  commotionis  majeslas  Do- 
mini ;  ct  post  exercilum  commotionis  ,  exercitus 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  XIX. 


677 


Angelo7'um  ignis;  "non  erat  in  exercila  Angeloruvi     disset  ,\sed  quia  cocBvorum  suorum  superbice  cre- 
<nusmajestas  Domini;  et  post  exercitmn  Angelo-     dit,  divisis  a  se  dccem  tribnhas  ,  snblimem  regni 


ram  ignis  vox  canentium  i)i  silentio ,  qiiasi  (le 
mulceniiuni  Eliaeanimum  mccrentcmetperlur- 

baiuui. 

Symbolice  liac  visione  significabalur  Dei  na- 
luraet  majeslas  quae  nonest  venlus  ,  neclorra, 
nec  ignis  ,  nec  aliud  corpus  ,  sed  sublilissimus, 
milissimus  et  purissimus  spiritus.  Haec  crgo 
Dei  apparitio  fuit  quasi  sciniillatio  divinitalis , 
ut  loquilur  Teilul.  qua?  sul  revcrentiam  a  nobis 
exiorquel.  Rursum  ,  significalur  bic  Dei  indo- 
les  ,  cui  propria  est  lenilas  et  clemenlia.  Tonat 
Deus,  fulminat,  fiilgurat,  concutit  monies  ,  secl 
id  quodammodo  lacil  inviUis  et  lacttis  dolore 
cordis  intrinsecus  ,  quia  proprium  est  iiiius  mi- 
serere  et  parcerc  ;  alque  ideo  non  inbabitare 
dicilur  in  turl)ine  et  igne  ,  quia  baec  aliquid 
sonanlborribile  ,  etbumanis  commodis  impor- 
lunum  ,  sed  in  aura  tenui  ,  quac  recreat  et  re- 
ficit  hil)orantem  spiriium  ,  ait  Sancliez  ex  Tbeo- 
dor.  Sic  el  S.  Gregorius  ,  lib.  5.  Moralium  , 
eap.  2G.  cujus  verba  mox  recitabo. 

Allegorice  repraesenlabalur   Cliristi  Salvato- 
ris  in  mundum  venturi  spirilus  fore  diversus  , 
et  adversus  spiritui  l\Ioysis  ,  Eliae  ,  et  legis  vete- 
ris.  Deus  enim  in  lloreb,  sive  Sina  ,  dans  legem 
Moysi ,  audiri  fecit  toniirua  ,  micare  fulgura  , 
ignes  coruscare  ,  moniem  trenjerc  ,    Exodi  19 
et  20;  ut  duros  Judceos  sul  suaeque  legis  metu 
percelleret.  Idem  lecit  bic  Elias  ,  eum  per  cum 
violatam  legem  ,  suique  cuUum  restaurare  vel- 
let.  At  vero  cum  Filius  Dei  itj  carnem  descen- 
dil,  venit  in  spiritu  lenitalis  et  mansueludl- 
nis  ,  juxta  illud  Isaiae  /i2.  1.  quod  ciial  Malib. 
eap.  12.  19  :  ISon  conlendet ,  neque  clamahit ,  ne- 
que  audiet  aliquis  in  piatea  vocem  ejus  ;  arun- 
dinem  quassatam  non  confringet  ,   et  linum  fumi- 
gans   non  exslinguct.   Unde,  cum   Joannes    et 
Jacobus    vellent   ut  Cbristus    in    Samaritanos 
eum  non  recipientes  insiar  Elia;  e  coelo  vihraret 
ignes  et  fulmina  ,  ipseeos  repressit  ,  dixitque: 
iSescitis   cujus   spiritus  estis.  Filius  Iwminis  non 
venit  animas  perdere  ,   sed  salvare.  Lucac  9.   55. 
Ila  S.  Irenacus,  lib.  Ix.  cap.  37  :  Domini,  inquit, 
adventus  significabatur  post  legem  ,  quce  dalaest 
per  Moysen,  mitis  et  tranquiltus ,  et  regni  cjus 
mitis  ,  et  mansuela  requietio.  Et  Ruperl.  :  Tson 
in  variis  ,  inquit,   Judceorum  captivilalihus  erat 
finis  ,   nondum  venerat  Messias  ;  sed  in  spiritu 
aurce  lenis ,  id  est,  occuitus  et  secretus  fuit  ejas 
adventus ,  quem  quasi  de  aura  tenui  ,   id  est  de 
Spcritu  S.  Maria  Virgo  conccpit.  Hunc  spirilum 
lenitatis  Cbrislus  commendavit  ,   et  impressit 
S.  Petro,  Paulo  ,    cacterisque  Aposlolis  et  fide- 
iibus.  Unde  bic  est  spirilus  legis  gratiae  el  novi 
Testamenti  ,   qui  longe  potentior  et  efficacior 
est  spirilu  timoris ,  et  lerroris  veleris  Testa- 
menti.  Huc  facit  Apologus  de  Euro  vento  vall- 
dissimocertantecum  solc,  uter  essetpoteniior, 
uier  scilicctviatori  pallium  excuterei.  Sanenon 
excussit  Eurus  ,    imo  viator  Euro  nante  magis 
pallio  se  involvit ,  ul  Euro  resisterel ;  sed  illucl 
«■i  suo  ardore  et  calorc  sudorem  ei  excutiens 
«■xtorsit  sol :  simili  modo  plus  valet ,  plus  poiest 
lenitas  quam   violenlia  ;    plus   amor  qnam   ti- 
mor  ;   plus  ardor   qiiam  terror.   Recitat  fiisius 
liunc  Apologum  B.    Pelrus  Damianl  ,   lib.  1. 
••pist.  16.  ad  Alexandrum  H  Pont.  additque  :  Si 
llohoam  senum  consiUis  acquicscens  populo  mitia 
respondissel  ,  toium  Israel  suijuris  imperio  sub- 

CORXEL.   A   LAPIDE.   TOM.   II. 


potentiam  liumllem  fccit.  Wiinoceros  etiam  qui 
rabida  persequentium  canum  ora  celerrima  per- 
nicitate  conlemnit  ,  capi  se  gremio  blandce  virgi- 
nis  non  pavescit. 

PorroS.  Gregorius  ,  lib.  5.  Moral.  cap.  25.  ex- 
plicans  illud  Job  ,  cap.  U  :  Et  voccm  qaasi  aurce 
lenis  audivi  :  Quid  ,  inqult,  pervocem  aurcelenis 
nisi  Spiritus  sancti  cognitio  designatnr.Qui  tamen 
super  Apostolos  veniens  per  exteriorcm  sonum  , 
tanquam  per  vekementem  demonstratur  ,  cum  di- 
citur :  Factus  est  repente  de  coclo  sonus  tanquam 
advenienlis  spirilus  veliementis.  Sanctus  cnim  Spi- 
rilus  cum  se  notitice  humame  imhecitlitatis  insi- 
nuat ,  etsonitn  velicmentis  spiritus  ,  ct  voce  aurce 
lenis  exprimilur ;  quia sciticetveniens  etveliemens 
est  et  lenis  ;  lenis  ,  quia  notitiam  suam  qratenus 
cognosci  utcamque  valeat  nostris  sensibas  lem- 
perat  vehcmens  ,  quia ,  quantumtibet  lianc  lem- 
pcret  ,  adventu  lamen  suo  infirmitalis  nostrce 
ccccitatem  ittuminando  perturhat. 

Tropolog.  significalur  bic  primo,  modus  quo 
Deus  pocnitenles  et  perfeciionis  studiosos 
exercet  et  disponit  ,  ut  eos  ad  perfeclionem 
suamque  familiarilalcui  perducat.  Primo  enim 
eos  terrore  morlis  ,  judicii ,  el  gebenn.-e  quasi 
vento  validisslmo,  terrce  motu  ,  et  igue  percel- 
Ilt ,  compungit  ,  ciet  lacrymas  ,  ac  deinde  ut 
spiritus  aunc  lenis  eos  mulcet ,  adoptat  ,  re- 
creat  ,  et  ad  altum  contemplationis  verticem 
sustollit.  Audi  S.  Gregorium,  5.  Moral.  1^:Spiri- 
tus  ante  Dominum  evertit  montes  ,  et  petras  con- 
terit ,  qnia  pavor  qni  ex  advenlu  ejns  irruit  ,  et 
attiludinem  cordis  nostri  dejicit  ,  et  dnritiam  li- 
qnefacit  ;  sed  spiritui  commotionis  ,  et  igni  non 
inesse  Dominus  dicitur  ;  esse  vero  in  sibito  anrce 
tennis  non  negatnr.  Qnia  nimirum  mens  cnm  in 
contemptationis  subtimilate  suspendittir ,  qttidquid 
perfecte  conspicere  prcevatet  Deus  non  est.  Cum 
vero  snbtile  atiquid  conspicit ,  hoc  est.<inod  de  iu- 
comprehcnsibiti  snhstantia  ceternitatis.  Qnasi  cnim 
sibitnm  tenids  aura;  percipimus  ,  cum  saporem  in- 
circumscriptCBveritalis  contempiatione  snbita  de- 
gnstamus. 

Idem  pracslitit  Deus  Eliae,  dum  eum  ,  post  ler- 
rores  ,  luctas  et  puguas  cum  Baalitis  ,  curru 
igneo  rapuit  in  ccelum  ,  ubi  aura  leni  ,  id.est 
plena  pace  mentis  et  corporis  fruilur.  Simili 
modo  ergo  ,  qui  tentaiionibus  agitatur  ,  noii 
demillat  animum  ;  sed  sciat  ei  successurum 
spiritum  aurce  tenis  ,  id  est  consolationem  ,  quie- 
tem  et  gaudium. 

Secundo,  iradilur  bicforma  ,  altSancbeZj  vl- 
ris  Apostollcis  et  Praelalis,  quae  in  corrigendis , 
autpuniendis  divinae  legis  transgressoribus  ser- 
vari  debeat ;  nempe  utilla  imiietur ,  quae  maxime 
sunt  in  rerum  natura  violenta  ,  venlum  nimi- 
rum  ,  qui  concuilt  alque  subvertii  monies  ; 
et  ignem  ,  qui  consumit  et  dlssipat  omnla  , 
idque  celeriiate  incredibill ,  neque  suavitaiem 
assumal  lenuis  et  refrlgerantls  aurce  ,  donec 
Deum  advenire  videat,  quem  arilecediini  quasi 
stratores  viarum  ,  et  prcxcursores  ad  parandum 
hospitium  ,  ventus,  commotio  ,  ignls. 

13.  QuoD  CUM  AUDissET  Ei.iAS.  ]  Audiebat  enlm 
ventum  valide  persirepentcm  ,  lerrcC  motuin 
locum  conquassantem  ,  auram  lenuem  sibl- 
lantem  ;  Ignem  vero  partim  audiebat  ,  utpoie 
stridenlem  ,  parllm  vero  videbat  ,  utpote  lu- 
cenlem. 

73 


578  COMMENTARIA  IN  LIBRUM 

Operuit  vultum  suum  pallio  ,  ]  ut  Deo  se  hisce 
signis  oslendenli  reverenliani  exiiiberet ,  quasi 
indignus  qui  in  cum  aspiceret ,  euuique  con- 
lueretur. 

lU.  Propiiet.vs  tuos  occidep.unt  gladio  (quia 
sese  opponeljant  culiui  Baal  )  ,  derelictus  sum 
EGO  SOLUS  (propheta;  et  zelalor  verae  religio- 
nis,  qui  mc  valicle  eitlem  oppono  ),  et  quvErunt 
ANiMAM  MEAM  ,  ]  ut  mc  occiclaut  ;  me  ergo  oc- 
ciso  nuiiiis  supererit  proplieia  ,  nullus  zelator  , 
qui  tuum  cultum  propugnet  ,  et  Baalilis  sese 
opponat.Actum  ergo  estdc  vera  religione,  de  luo 
cultu,  de  totaSynagoga;  omniaoccupat  impia  Je- 
zabel;  ubique  coliturBaal;  ubique  exundat  perfi- 
dia  et  idololalria.  Haec  e&t'causa  mei  doloris  et 
moeroris  ,  meae  fugae  et  exilii  ,  ut  mori  oplem 
potius  quam  vivere,  et  videre  tanta  malagenlis 
me.'c  ei  populi  Dei.  Iia  Elias  moerore  ,  ira  et 
zelo  coniectus. 

15  et  16.  UiNGES  Hazael  begem  super  Syriam,  et 
.Ieiiu  filiumNamsi  unges  regemsuper  Israel:  Eli- 
SEUM  autem  ,  etc.  ,  unges  prophetam  pro  te,  J  uti 
iii  ultionemjustamde  Baalitis,quam  tu,  o  Elia,, 
adeo  desideras  ,  reipsa  peragant.  Unde  in  Eliae 
laudibus  dicitur  Eccles.  Zi8,  versu  8  :  Qui  ungis 
reges  ad  pccnitentiam ,  id  est,  ad  poenam  et  ul- 
Uonem  impiorum ,  ut  sintdivini  cullus  vindices. 
Unges  regem,  id  est  regem  designabis  ,  regnum 
ei  deferes.  Est  catachresis ;  quia  enim  unc- 
tione  creabantur  reges  ,  hinc  «ng-ere  est  regem 
creare.  Nam  Hazael  non  fuit  unctus  ab  Elia,  sed 
designatus  rex  ab  Eliseo  ,  quem  ad  eum  misit 
Elias  :  Jeliu  veroin  regem  Israel  unctus  fuit  ab 
imo  Elisei  discipulo  ,  ut  patet  U.  Reg.  8.  13  et 
seq.  ItaqueElias  haecjussa  Deiexsecutusfuit  per 
Eliseum  ,  quem  idcirco  jussu  IDei  sibi  subro- 
gavit.  Sic  Eliseum  non  legimus  unctum  ,  sed 
immisso  ab  Elia  in  cum  pallio  designatum  pro- 
phetam  ,  versu  19.  Ita  Theod.  Raban.  Dion. 
Abulens.  Salianus. 

Sanchez  lamen  th  unges  proprie  accipit,  cen- 
setque  omncs  hos  tres  ab  Elia  fuisse  unctos, 
licet  id  Scriptura  factum  non  narret.  Ideo  enim 
videtur  Elias  jussu  Dei  rediisse  per  desertum 
in  Damascum  ,  qux  longior  et  inamoenior  erat 
via ,  ut  ibi  Hazaelem  in  regem  ungeret ;  esto 
enim  Hazael  postea  rursum  ab  aho  unctus  sit, 
lamen  nil  prohibet  eum  prius  ab  Elia  fuisse 
unctum.  Sic  enim  David  et  Saul  bis  uncli  fuere. 
Haec  sententia  probabilis  est,  atque  hunc  ver- 
sum  proprie  ad  liiteram  accipit. 

Qur  est  de  Abelmeula.  ]  Erat  haec  urbs  in 
tribu  Manasse  cis  Jordanem.  Fuit  ergo  Eliseus 
de  iribu  Manasse,  sicut  Elias  de  tribu  Gad.  Ua 
S.  Hieronym.  Salianus,  Adrichom.  et  alii ;  licet 
S.  Epiphan.  et  Isidor.  in  vita  Elisei  dicant  eum 
fuisse  oriundum  ex  Iribu  Ruben  ,  qui  et  ad- 
dunt  in  ortu  Elisei  mugiisse  unnm  e  vitulis 
aureis,  quos  conllavit  Jeroboam  ,  et  illius  mu- 
gitum  auditum  fuisse  Hierosolymis ,  el  ex  eo 
Sacerdotem  quemdam  prudentem  conjectasse, 
eo  die  aliquem  esse  natum  ,  qui  futurus  esset 
sculptilibus  omnibus  atque  idolis  exterminium. 

17.Eterit,quicumquefugeritgladiumHazael, 
occiDET  EUM  Jeiiu.  ]  Quomodo  Hazael  et  Jehu  oc- 
ciderint  idololatras,  audiemus  in  sequentibus. 

Et  quicumque  fugerit  gladium  Jehu  interfi- 
ciET  eum  ElisEus,]  gladio  non  corporali,  sed 
spirituali,  puta  gladio  linguae,  qua  eos  acriter 
redarguet  minabilurque  mortem  praesentem  , 
et  aeternam,  inquit  Angelom.  Habanus  et  Hugo. 


m.  REGUM.  Cap.  XIX. 

Planius  accipias  haec  de  gladio  ei  morle  corpo- 
rali;  illo  enim  idololatras  occidcrunt  Hazael  et 
Jehu,  quibus  hic  Eliseus  comparatur.  Eliseus 
enim  occidit  Zi2  pueros  idololatrarum  filios  sibi 
insultantes,  dicentesque  :  Ascende,  calve,  U.  Re- 
gum  2.  ac  verisimilc  est  eum,  instar  EIia3  ma- 
gistri  sui,  juxta  hoc  oraculum  plures  alios  ido- 
lolatras  interfecisse,  etsi  Scripturaid  non  com- 
memoret.  Ita  Abulens.  Lyran.  Cajelan.  Sanchez 
et  alii. 

18.  Et  DERELINQUAM  MIIII  IN  ISRAEL  SEPTEM 
MILLIA   VIRORUM  ,    QUORUM  GENUA    NON    SUNT  CUR- 

VATA  ANTE  Baal.  ]  Oppouit  Dcus  scptcm  millia 
illi ,  quod  dixeral  Elias  versu  iZj :  Derelictus  sam 
ego  solus,  q.  d.  Falleris,  Elia,  non  es  solus.  En 
Eliseus  tibi  accedit :  en  scptcm  millia  virorum 
Deicolarum,  (\\xdd  derelincjuam.  Wchv.  imN'*!;^"! 
hisarti ,  id  est,  remanere  faciam  ,  rescrvabo, 
custodiam,  ne  a  Jezabel  occidantur,  aut  per- 
vertantur,  et  ad  cultum  Baal  traducantur. 

Et  OMNE  OS  QUOD  NON  ADORAVIT  EUM  ,  OSCULANS 

MANUS,]  repete  derelinqiiam,  id  esl,  custodiam 
el  in  vita  conservabo.  Sensus  totius  versus  esij, 
cj.  d.  Et  custodiani  septem  millia  virorum  qui 
non  flexerunt  genua  anle  Baal,  ncc  osculando 
manum  eum  adorarunt :  erat  enim  hoc  duplex 
genus  adorationis,  genullexio  et  osculatio  ma- 
nus.  Osculans  manus ,  Hebr.  osculans  eum,  sci- 
licet  Baal,  ul  eum  osculo  hoc  ^salutct  et  ado- 
ret,  quasi  suum  Deum  et  Dominum.  Noster 
vertit:  osculans  manus,  ut  notet  rilum  modum- 
que  adorandi,  qui  erat  osculari  manum  idoli, 
vel  manum  propriam  eo  ritu  et  gcstu  quasi  os- 
cularelur  manum  idoli,  uipote  remoti,  vel 
longepositi.  Hunc  rituminsinuat  Job,cap.  31.26: 
Si  vidi  soiem ,  ciim  fulgeret ,  et  lunam  incedentem 
clarc ,  et  icetatum  est  in  abscondito  cor  meum , 
et  osculatus  sum  manum  vicam  ore  meo.  Hujus 
consueludinis  externi  quoque  meminerunt  Plin. 
lib.  28.  cap.  2  :  Inter  adorandum  dexteram  ad 
osculum  referimus.  Minutius  in  Oclavio  :  CcB- 
ciiius,  simuiacro  Serapidls  viso,  ut  vulgus  super- 
slitiosus  solet ,  manum  ori  admovens ,  osculum 
labiis  impressil. 

19.  Reperit  Eliseum  filium  Saphat  ARANTEM  in 
(cum)  DUODECiM  juGis  BOUM.  ]  Erat  ergo  Eliseus 
agricola  locuples  ,  uipoie  qui  haberel  duodecim 
juga  boum  ,  iisque  agrum  ingentem  colerei. 
Nam  boves  hos  ipsius  fuissc  patet  ex  vers.  ult. 
ubi  ipse  par  boum  maclavit  pro  epulo ,  quo  suis 
valedixit. 

Et    IPSE    IN    DUODECIM    JUGIS    BOUM    ARANTIBUS 

UNUS  ERAT.  ]  Nam  quodque  jugum  boum,sive 
par  boum  suum  habebat  aurigam  et  aratorem; 
quare  duodecim  erant  hic  juga  boum  ,  et  pari- 
ter  duodecim  aralores  ,  e  quibus  unus  erat 
Eliseus. 

MlSlT  PALLIUM  SUUM  SUPER  ILLUM,  ]  Ut  CUm  VO- 

caret  ad  se  sequendum,  eumque  facerel  sibi 
socium  suique  instiiuti  participem,  uti  jjrm 
novitiis  in  Religione  datur  pallium  ,  sive  veslis 
ejusdem  Religionis.  Siraili  modo  olim  sponsus, 
sponsam  sibi  adoptans,  tegcbat  eam  pallio  suo. 
Unde  illud  Ruth  ambientis  nuptias  Booz,  c.  3. 
V.  d:Expande paliium  tuumsuper  famulam  tuam; 
et  illud  Ezech.  16.  8  :  Expandi  amictum  meum 
siiper  te.  Hac  ergo  caeremonia  inslitutus  esi 
Eliseus  propheta  socius  et  successor  Eliae,  ejus- 
que  cor  omnino  a  Deo  immutatum  est,  atque 
ex  laico  factus  est  Religiosus,  ex  agricola  Pro- 
phela,  ex  idiota  theodidaclos.  Unde  statim  re- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  XX. 

liquit  boves,  domum  ,  parentes ,  et  secuius  est 
Eliam.  Addit  Sanchez  eum  fuisse  unctum  ab 
Ella  ;  hoc  enim  jusserat  Deus  ,  v.  IG.  Unctio, 
inquit,  Eliseum  fecit  Propbelam  ( bic  enim 
ungi  solebat);  pallium  autem,  Eliae  contuberua- 
lem  et  monacbum. 


20.  QUOD    ENIM    MEUM    ERAT,    FECI    TIBI,  ]  q.    d. 

Ego  non  nisi  pallio  le  tetigi ;  sed  Deus  cor  tuum 
teligii,  illudquc  ex  carnali  fecil  spirituale  et 
coeleste,  ut  omnia  reUnquas,  et  alacer  me  se- 
quaris,  certesque  ut  ego  cum  idololatris. 

21.  TULIT   PAR  BOUM  ET  MACTAVIT   ILLUD  ,  ET  IN 
ARATRO  BOUM   COXIT  CARNES  ,  ET  DEDIT  P0PI'L0  ET 

coMEDERUNT.  ]  EHseus,  quia  festinabat  et  ges- 
liebat  illico  sequi  Eliam,  idcirco  usus  est  ara- 
iro  pro  lignis  ,  ad  coquendum  carnes  boum. 
Dedit  ergo  typum  et  exempkim  nobis,  ut  Dei 
vocationem  illico  ,  resolute  et  constanter  sequa- 
raur ,  uti  noiant  Cajetan.  et  Abulcns.  Celebra- 
vit  enim  convivium  quo  suis  valedixit,- ut  os- 
tenderet  se  boves,  aratrum,  agrum,  omniaque 
relinquere,  ac  loetum  sequi  Eliam.  Uinc  colligit 


579 
Abulensis  eum  fuisse  juvenem  ct  ava//.ov,  id  est, 
sine  uxore  et  cselibem  :  alioqui  enim  petiisset 
ab  Elia  facullatem  salutandi  tam  uxorerii  et  fi- 
lios ,  quam  patrem  et  malrem.  Rursum  Ellseus, 
ait  Abulens.  nibi)  voluit  sibi  reliquum  manere 
in  seculo,  ut  liber  et  expeditus  transiret  lotus 
ad  Doniinum  :  idcirco  aratrum  et  boves  con- 
sunipsit,  qua  in  re  exemphmi  dedit  Religiosis  , 
ut  idem  faciant.  Hinc  et  S.  Ignalius,  epist.  ad 
Philadelph.  Eliseum  asserit  fuisse  cselibem  et 
virginem  :  nimirum  Eliseus  Dei  vocantis  in- 
stinctu  jam  superior  erat  omni  terrena  cupidi- 
late.  Nam,  ut  ait  S.  Cyprian.  tract.  dc  Oratione 
Domin.  ad  illa  :  Adveniat  regnum  tuuni  :  Qui 
renunliavit  jcan  secuio ,  major  est  et  honoribus 
ejus  €t  rcgno;  et  ideo  qui  se  Deo  et  Chrislo  dedi- 
cat ,  non  terrena  ,  sed  ccciestiaregna  desiderat  ; 
imo  Deum  ipsum,  quia  in  illo  regnaturi  sumus. 
Et  S.  Ambros.  lib.  G.  de  Sacram.  cap.  5  :  Si  Deus 
in  nobis  regnat ,  iocum  liabere  adversarius  non 
potest.  Culpa  non  regnat ,  peccalum  non  regnat; 
sed  regnat  virtus ,  regnat  pudicitia ,  regnat  de- 
votio. 


CAPUT  yiGESIMUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

BENADAD  REX  SyRI^  OBSIDET  SaIMARIAM  ET  AcHAB;  SED  AB  EO  DeI  OPE  CyEDITUR.  UlNDE 
V.  23.  DICEKS  DeUM  IsRAEL  ESSE  DeUM  BIONTIUM  ,  IN  VALLE  REPARAT  BELLU3I  ,  LX  QUA 
RURSUM  DeI  DUCTU  PROFLIGATUR  ;  CAPTUSQUE  AB  AcHAB  VENIAM  VITAMQUE  CONTRA 
JUSSU3I  DeI  13IPETRAT,  V.  35.  AcHAB  A  PrOPHETA  VULNERATO  REDARGUITUR,  AUDITQUE 
SE  SIMILI  MODO  VULNERANDU3I  ,  IMO  OCCIDENDUM  ,  EO  QUOD  BeNADAD  D1GNU31  3I0RTE 
LIBERUM  DIMISERIT. 


1 .  ^^^3s^&fl^,jfci^r5^.0RR0  Bcnadad  rex  Syrije  congregavit  oranem  exercitum  sniim,  et  triginta 

duos  reges  secum  ,  et  equos ,  et  currus  :  et  ascendens  pugnabat  conlra 
Samariam ,   et  obsidebat  eam.  2.  Mittensque  nuntios  ad  Achab  regem 
Israel  in  civilatem,  3.  ait :  Ilsec  dicitBenadad  :  Argentum  tuum,  et  aurum 
tuum  meum  est  ;  etuxores  tuae,  et  filii  tui  optimi,  mei  sunt.  4.  Respon- 
ditque  rex  Israel :  Juxta  verbum  tuum  ,  domine  mi  rex,  tuus  sum  ego  ,  et 
omnia  mea.  5.  Revertentesque  nuntii ,  dixerunt  :  Hsec  dicit  Benadad  ,  qui 
raisit  nos  ad  te  :  Argentum  tuum  ,  etaurumtuum,  et  uxores  tuas ,  et   filios  tuos  dabis  mihi. 
G.  Cras  igitur  hac  eadem  hora  mittam  servos  meos  ad  te  ,  et  scrutabunturdomum  tuam  ,  et 
domum  servorum  tuorum  ;  et  omne  quod  eis  placuerit,  ponent  in  manibus  suis  ,  et  auferent. 
T.Vocavit  autem  rex  Israel  oranes  senioresterrse,  et  ait :  Animadvertite,  et  videte,  quoniam  in- 
sidietur  nobis  ;  misit  cnim  ad  me  pro  uxoribusmeis,  et  filiis,  et  pro  argento  et  aiiro  ;  et  non 
abnui.  8.  Dixeruntque  omnes  majores  natu,  et  universus  populus,  ad  eum  :  Non  audias,  nequc 
acquiescas  illi.  9.  Respondit  itaque  nuntiis  Benadad :  Dicite  domino  meo  regi  :  Omnia  propter 
(|ua3  misisti   ad   me  servum  tuum  in   initio,  faciam  ;  hanc  autem  rem  facere  non   possum. 
10.  Reversiquenuntii  retulerunt  ei.  Qui  remisit,et  ait  :  Hsec  faciant  mihidii,  et  hsec  addant,  si 
suffecerit  pulvis  Samarise  pugillis  omnis  populi  qui  sequitur  me.  1 1 .  Et  respondcns  rex  Israel  , 
ait :  Dicite  ei  :  Ne  glorietur  accinctus  seque  ut  discinctus.  12.  Factum  est  autem  ,  cum  audisset 
Renadad  verbum  istud,  bibebat  ipse  et  reges  in  umbraculis,  et  ait  servis  suis  :   Circumdate 
civitalem.  Et  circumdederunt  eam.  1 3.  Et  ecce  propheta  unus  accedcns  ad  Achab  regem  Israel, 
ait  ei  :  Hzec  dicit  Dominus  :  Certe  vidisti  omnem  multittidinem  hanc  nimiam  ?  ecce  ego  Ira- 
dam  eam  in  manu  tua  hodie ,   ut  scias  quia  ego  sum  Dominus.  1 4.  Et  ait  Acliab  :  Pcr  qucm  ? 


580  COMMENTARIA  LN  LIBRUM  IIL  REGUM.  Cap.  XX. 

Dixitqiie  ci  :  Hrec  dicit  Dominus :  Per  pedissequos  principum  provinciarum.  Et  ait  :  Quis  inci- 
piet  pricliari?  Et  ille  dixit:  Tu.  15.  Recensuit  ei-go  pueros  principum  provinciarum  ,  et  reperit 
uumerum  ducentorum  triginla  duorum  ;  et  recensuit  post  eos  populum  ,  omncs  filios  Israel  , 
septem  millia  :  1C.  et  egressi  sunt  raeridio.  Bcnadad  aulem  hibebat  temulentus  in  urabraculo 
suo ,  el  reges  triginla  duo  cum  eo ,  qui  ad  auxilium  ejus  venerant.  17.  Egressi  sunt  autem 
pueri  principum  provinciarum  in  prima  fronle.  Misit  ilaque  Benadad.  Qui  nuntiaverunt  ei  , 
dicentes  :  Viri  egressi  sunt  de  Samaria.  18.  Et  ille  ait  :  Sive  pro  paceveniunt,  apprehendite 
eos  vivos ;  sive  ut  praelientur ,  vivos  eos  capife.  19.  Egressi  suut  ergo  pueri  piincipum  provin- 
ciarum  ,  ac  reliquus  exereitus  sequebatur.  20.  Et  percussit  unusquisque  virura,  qui  conlra  se 
veniebat ;  fugeruntque  Syri ;  et  persecutus  est  eos  Israel.  Fugit  quoquc  Benadad  rex  Syrise  iu 
equo  cum  e^iuitibus  suis.  2 1 .  Ncc  non  egressus  rex  Israel,  percussit  equos  et  currus,  et  percus- 
sit  Syriam  plaga  magna.  22.  (Accedens  autcm  propheta  ad  rcgem  Israel,  dixit  ei :  Vade ,  et 
eonforlare,  et  scito,  et  vide  quid  facias;  se^iuenti  enim  anno  rex  Syri?e  ascendet  contra  le).  23. 
Servi  vero  regis  Syriae  dixerunt  ei  :  Dii  montium  sunt  dii  eorum  ,  ideo  superaverunt  nos  ;  sed 
raelius  est  ut  pugneraus  contra  eos  in  campestribus,  et  obtlnebimus  eos.  24.  Tu  ergo  verbum 
hoc  fac :  Amove  reges  singulos  ab  exercitu  tuo  ,  et  pone  principes  pro  eis  ;  25.  et  instaura 
numerura  railitum  qui  ceciderunt  de  tuis,  et  equos  secundum  equos  pristinos  ,  et  currus  secun- 
(lum  currus  quos  ante  habuisti  :  et  pugnabimus  contra  eos  in  campeslribus ,  et  videbis  quod 
ubtinebimus  eos.  Credidit  consilio  eorum,  et  fccit  ita.  26.  Igitur  postquam  annus  transierat  , 
recensuit  Bcnadad  Syros,  et  ascendit  in  Aphec  ,  ut  pugnaret  contra  Israel.  27.  Porro  filii  Israel 
recensiti  sunt,  etacceptis  cibariis  profecli  ex  adverso,^  caslraque  metati  sunt  contra  eos ,  quasi 
duo  parvi  greges  caprarura  :  Syrl  autem  repleverunt  terram.  (28.  Et  accedens  unus  virDei  , 
dixit  ad  regem  Israel  :  Haec  dicit  Dominus :  Quia  dixerunt  Syri  :  Deus  raontium  est  Dominus, 
et  non  est  Deus  vallium  ;  dabo  omnem  raultituJinem  hanc  grandem  in  raanu  tua,  et  scietis  quia 
ego  sum  Dominus).  29.  Dirigebantque  septem  diebus  ex  adverso  hi  atque  illi  acies ,  septima 
autem  dic  commissum  est  bellum  :  percusseruntque  filii  Israel  de  Syris  centum  millia  peditum 
in  die  una.  30.  Fugerunt  autem  qui  remanserant  in  Aphec ,  in  civitalem  :  et  cecidit  raurus 
super  viginti  septera  raillia  hominum ,  qui  remanserant.  Porro  Benadad  fugicns  ingressus  est 
civitatem  in  cubieulum  quod  erat  intra  cubiculutn.  31 .  Dixeruntque  ei  servi  sui  :  Ecce  audivi- 
inus  quod  reges  domus  Israel  clementes  sint;  ponamus  itaque  saccos  in  lumbis  nostris,  et  funi- 
culos  in  capilibus  nostris ,  et  egrediamur  ad  rcgem  Isracl  :  forsitan  salvabit  animas  nostras. 
32.  Accinxerunt  saccis  lumbos  suos ,  et  posuerunt  funiculos  in  capitibus  suis,  veneruntque  ad 
regem  Israel,  et  dixerunt  ei  :  Servus  tuus  Benadad  dicit  :  Vivat ,  oro  te,  anima  mea.  Et  ille 
ait  :  Si  adhuc  vivit,  frater  meus  est.  33.  Quod  acceperunt  viri  pro  omine;  et  fesfinantes  rapue- 
runt  verbum  cx  ore  ejus,  atque  dixerunt :  Frafer  tuus  Benadad.  Et  dixit  eis :  Ite  ,  et  adducite 
eum  ad  me.  Egressus  est  ergo  ad  eum  Benadad,  ct  levavit  eum  in  currum  suum.  34.  Qui 
dixit  ei :  Civitates,  ([uas  tulit  pater  meus  a  pafre  tuo  ,  reddam  ,  et  plateas  fac  tibi  in  Damasco, 
sicut  fecit  palcr  meus  in  Samaria ,  et  ego  foedcratus  recedam  a  te.  Pepigit  ergo  firdus ,  et  di- 
misit  eura.  35.  Tunc  vir  quidam  de  filiis  prophetarum  dixit  ad  socium  suum  in  sermonc 
Domini:  Percute  me.  At  ille  noluit  percutere.  36.  Cui  ait  :  Quia  noluisti  audire  voccmDomini, 
(■cce  recedes  a  rae,  et  percutiet  tc  leo.  Cumque  paululum  recessisset  ab  eo  ,  invenit  cum  leo  , 
atquc  percussil.  37.  Sed  et  alfcrum  inveniens  virum  ,  dixit  ad  eum  :  Percufe  me.  Qui  pcrcussit 
cam,  ct  vulneravit.  38.  Abiit  ergo  propheta ,  et  occurrit  regi  in  via  ,  et  mutavit  aspersione 
pulveris  os  et  oculos  suos.  39.  Cumque  rex  tiansisset,  clamavit  ad  regem,  et  ait:  Servus  tuus 
cgressus  est  ad  proeliandum  cominus  ;  cumque  fugisset  vir  unus ,  adduxit  eum  quidam  ad  rae  , 
et  ait :  Custodi  virura  istum  ;  qui  si  lapsus  fuerit ,  erit  anima  tua  pro  anima  ejus ,  aut  talenlum 
argenti  appendes.  40.  Dum  autcm  ego  turbatus  huc  illucque  me  vertcrera  ,  subito  non  compa- 
ruit.  Etait  rex  IsraeJ  ad  eum  :  Hoc  est  judicium  luum,  quod  ipsc  decrevisti.  41 .  At  iile  statim 
;i!)stersit  pulvcrem  de  facie  sua  ,  et  cognovit  eum  rex  Israel  quod  esset  de  proplictis.  42.  Qui 
iiit  ad  eum:  Heec  dicit  Doraiuus:  Quia  dimisisti  virum  dignum  morte  de  raanu  tua,  erit  aniraa 
lua  pro  anima  ejus,  et  populus  tuus  pro  populo  ejus.  43.  Reversus  est  igitur  rex  Israel  in  do- 
mum  suam,  audire  conlcmnens,  et  furibundus  venit  in  Samariam. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  111.  REGUM.  Cap.  XX. 


581 


1.  PORRO  BeXADAD  KEX  SyRLE,  elC.  ,  PrCNABAT 

(JONTRA  Samariam.  ]  Benodad  idem  esl  quod  Beji 
Adad,  id  csl.  filiius  Adad  ,  ait  Joscplius  ,  1.  8.  c.  8. 
nimirum  rcbellis  illius  ldum.'ci ,  qui,  dei)ellala 
a  Davide  Iduuuea,  fugil,  in  .Egyplum,  indeque 
morluoDavidc  rcdicns,  animos  regnumque  le- 
sumens,  rejjcllavii  Salomoni,  cap.  11.  versu  25. 
Ideoque  paicriiam  indolem,  ci  odium  contra 
Israelem  fovens,  graviter  et  conlinuo  eum  af- 
Ilixit.  Unde,  cap.  11.  versu  25.  de  eo  diclum  el 
l)rtediclum  esl  :  lloc  esl  vialum  Adad ,  et  odiuvi 
contra  Isracl. 

Polilice,  discc  hic  quiim  rebcllio  obslinata 
Principum  sil  periculosa,  et  in  lilios  per  multa 
secula  derivetur.  Experiuntur  idipsum  Hispani 
in  Hollandia.  Rebellio  ergo  in  suo  principio  vel 
succidenda ,  vel  concilianda  est  juxta  illud  : 
PrincipUs  obsta. 

3.  H.Ec  DiciT  Bexadad  { od  Achab,  ejusque 
populum  Israel )  :  Argkntum  tuim  ,  et  aurum 
TUUM  BiEUM  EST,  ]  iion  jurc ,  scd  poiestate  etim- 
perio ;  quia  ego  illud  habercvolo  etdeposco, 
qui  te  sum  potentior,  ut  mihi  resistere  nequeas. 
Erant  enim  res  Achab  ei  Israclis  aflliclaj,  ila  ut 
in  aciem  educere  non  posset  nisi  seplem  millia, 
versu  15.  Hic  ergo  incipit  Dcus  punirc  Achab 
et  Israelitas  ob  cultum  Baal. 

5.  Revertextesque  xtJNTii  i  missi  a  Benadad 
obsidente  Samadam  ad  Achab  in  ea  obsessumj, 

DIXERUKT  :] 

6.  CRAS  IGITUR  IIAC  EADEM  nORA  MITTAM  SERVOS 
MEOS  AD  TE  ,  ET  SCRCTABUNTUR  DOMUM  TUAM,  etC.] 

Est  haecnova  Benadad  pelilio,qua  petitabAchab 
ut  permiltat  a  suis  diripi  non  tantum  regiam, 
sed  et  lotam  Samariai  civitatem  ,  ait  Josephus, 
ul  scilicet  spoliet  urbem,  et  pretiosissima  qua)- 
que  ex  ea  ad  libilum  auferat. 

10.  IEeC  FACIANT  MIHI  Dll ,  ClC.  ,  SI  SUFFECERIT 
PULVIS   SAMARLE   PUGILLIS   OMNIS   POPULI  ,   QUI   SE- 

QUiTUR  me,  ]  q.  d.  Juro  me  deleturum  totam  Sa- 
mari;e  urbeni,  iiaque  eam  eversurum,  ut  nec 
parum  pulveris  in  ea  remaneat,  sed  quidquid 
in  ea  est  auferalur  in  pugillis  exercilus  mei  nu- 
merosissimi.  UndeCbald.  veviil:  Sisuffecerit  pul- 
vis  Someron  (Samaria:)  ut  feratur  soleis  planta- 
rum  pedum  populi  qui  mecam  erit.  Ita  Abulens. 
Est  hyperbole,  et  proverbiaUs  locutio,  quo  glo- 
riosus  Benadad  in  32  regibus  se  sequentibus, 
elcopiis  iiinumeris  superbiens,  jactat,  juratque 
se  Samariam  eversurum,  spohaturum  et  rasu- 
rum,  ut  nihil  in  ea  rapina  dignum  remaneat. 
Nec  cnim  tam  curiosi  vel  oliosi  erant  ejus  mi- 
liles,  ut  omnem  pulverem  e  Samaria,  quam  ut 
omnes  ihesauros,  et  omnia  pretiosa  ex  ea  ef- 
ferrent.  Aurum  enim  quicrebant,  non  arenam. 

11.  Ne  glorietur  accinctls  ^que  ut  discinc- 
Tus.  ]  Est  adagium,  q.  d.  Ne  canas  Iriumphum 
ante  vicloriam  :  accinctus  enim  miles  vadit  ad 
praelium  ;  ffarta  vero  vicloria  se  discingit,  arma 
ponit ,  et  spoliis  hoslilibus  incubat.  Unde  Chald. : 
iVe  laudet ,  inquit,  se  expeditus ,  et  descendens  in 
prcelium ,  sicut  vir  qui  vincit  et  ascenclit  (victor) 
ex  eo;  Vatabl.  :  iVe  glorietur  qui  inilurus  est  prce- 
lium  perinde  ac  is  quijam  vicit. 

23.  Servi  vero  regis  Syri.e  (Benadad)  dixe- 

RU.NT  EI  :  Dll  MONTIUM  SOT  DII  EORUM ,  IDEO  SU- 
PERAVERUNT  ^OS  ;  SED  WELIUS  ES  T  UT  PUGNEMUS 
CONTRA  EOS  IN  CAMPESTRIBUS,  ET  OBTIXEBIMUS  EOS,J 

q.  d.  Vicii  sumus  a  Samaritis  monlanis,  quia 
pugnavimus  in  Samariam ,  qua;  sita  esi  in  mon- 
le ,  ideoque  in  lulela  est  dcorum  qui  montibus 


et  montanis  pra?sunt ;  dcsccndamus  ergo  in  val- 
lcs,  ubi  dii  vallium  nobiscum  erunt,  ut  mon- 
tanos  el  deos  moniium  iii  vallibiis  supcremus. 
lla  isli  stolidi  putabaiu  Dcum  Hcbra^orum  esse 
Deum  monlium  (lunlaxat.  Scd  undc  iiic  eoruni 
error  et  slulta  persuasio?  Resp.  ex  mullis  con- 
globalis,  nimiiHim  primo,  quia  Moscs  Ila^brceo- 
rum  Dux  in  monte  Sina  cum  Deo  collocutus  ab 
eo  legem  acceperat.  Secundo  ,  quia  in  monle 
Sion  crectum  a  Salomone  erat  templum ,  in  quo 
Deus  habilabat.  Terlio,  quia  Hebnei  Deum  co- 
lebaiit  in  excelsis,  scilicet  coIli])us.  Quarto  de- 
niquc,  et  quod  maxime  ad  priescntcm  cUidem 
lacit,  quia  Syri  in  monte  Samaria?  hanc  stragem 
ab  Israelitis  acccperant.  Haec  fuit  Gentilium  su- 
perslitio,  ut  monti))us  Deas  Oreadcs,  id  est 
monlanas,  sylvis  sylvanos,  marimarinos,  ut 
Neptunum,  etc,  prseficerent,  de  quibus  S.  Au- 
gust. ,  lib.  h.  de  Civit.  cap.  8.  ubi  eos  moniium 
jugis  Jugatinum  Deum  ,  Collibus  Collatinam  , 
Vallibus  Valloniam  Deam  preefecisse  asserit.  De 
iisdem  canit  Ovidius,  lib.  1.  Fastor.  eosque  sic 
loquentes  inducit  : 

Dii  sumus  agrestes ,  et  qui  dominantur  in  aliis 
Montibus ,  imperium  est  in  sua  lecta  Jovi. 

^h.  Tu  ergo  verbum  iioc  fac  :  Amove  reges  sin- 

GULOS    AB   EXERCITU  TUO ,   ET  PONE    PrINCIPES  PRO 

Eis,]  qui  scilicet  belli  sint  pcriti,  et  in  rebus  bel- 
licis  experti ,  uon  vcro  quieti  el  deliciis  assueti , 
uti  sunt  reges,  quique  spe  gloriae  et  honoris  a 
le,>dipiscendi  fortius  pugnent.  Ita  Abulens.  Hos 
enim  significat  Hebr.  mnS  pacliot,  id  est  Da- 
ces ;  Chald.  hnpercUores. 

28.  QuiA  dixeruntSyri  :  Deus  montium  est  Do- 
MiNUs  (Hebr.  Jehova,  id  est,  Deus  Israelilarum  } 
ET  (  idem  Jehova  )  non  est  Deus  vallium  ;  dabo 

OMNEM  MULTITUDINEM  HANC  GRANDEM  IN  MANUTUA,] 

ut  ostendam  me  tam  esse  vtiUium  Deum,  quani 
montium,  utque  lu,  o  Achab,  me  Deum  verum 
agnoscas  et  colas,  non  vero  Baal. 

30.  PORRO  Benadad  fuciens  ingressus  est  CIVI- 
tatem  (Aphec  jam  dictam)  in  cubiculum,  quod 
erat  iNTRA  cubiculum,]  id  est,  in  iniimum  et  se- 
cretissimum  cubiculum,  ut  ibi  se  absconderet. 

31.  PONAMUS  ERGO   SACCOS    IN   LUMIilS   NOSTRIS  ,  ] 

quasi  serviles  vestes,  et  luctus  ac  poenitcntiaj 
indices,  ut  iis  profiteamur  nos  poenitere  facti, 
quod  scilicet  Israeli  bcllum  moverimus,  eique 
quasi  viciori  nos  vicios  in  servitutem  dedamus. 
Et  funiculos  incapitibus  nostris,]  ut  profl- 
leamur  nos  reos  esse  mortis,  meritosque  esse 
reslim  et  laqueum,  qui  fauccs  nobis  recludat 
nosque  strangulet.  Audi  Joseplium  :  Illi  induti 
saccos ,  et  restibus  capita  redimiti ,  qui  priscus 
apudSyros  supplicandimos  fait ,  Achabam  adeunt , 
et  satutis  tantum  gratiam  pctere  Adadum  signifi- 
cant ,  dedititium  ejus  in  perpetuum  fataram. 

32.  Sl  ADHUC  VIVIT,  FRATER    MEUS    EST.  ]  Puta- 

bat  Achab  ex  tanta  hostium  strage  occubuisse 
Benadad.  Undc  audicns  eum  cladi  superstitem, 
de  tanta  victoria  exsullans,  ejus  misertus,  in- 
consulle  et  temere  in  hanc  vocem  erupit  :  Si 
adhuc  vivit ,  fratcr  meus  est.  q.  d.  Charus  mihi 
erit  ut  fratcr,  Iractabo  eum  quasi  fratrem.  So- 
lent  rcges  se  mutuo  fratres  vocare.  Hoc  dictum  " 
Achab  serviBenadad  cx  ore  ejus  illico  rapuerunt, 
acceperuntque  ut  omne  vcl  augurium  ,  quasi 
illud  verbum  amicum  quod  ipsi  cxciderat,  sig- 
num  cssetmisericordiae  et  salvationis  Benadad, 
quem  proinde  statim  ad  Acbab  adduxeruni,  ille- 


582 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  XX. 


que  eum  suppliccm,  ut  dicto  staret,  quasi  fra- 
trem  excepit,  et  in  currum  suum  sustulit :  sed 
paulo  post  poenas  liujus  tcmeritatis  dedit,  cumj 
bellum  renovante  Benadad,  in  eo  Achab  occu- 
buit,  ut  dicetur  cap.  ult. 

Symbolice  Benadad  est  typus  diaboli ,  qui 
semper  fideles  et  sanctos  persequitur,  nunc  vi , 
nunc  fraude  et  dolo.  Quare  qui  cum  eo  pacem 
vel  foedus  init,  uti  fecit  Achab,  certo  certius  ab 
eodem  everletur.  Ita  Eucher. 

3/4.  Plateas  fac  tibi  in  Damasco]  in  quibus  jus 
etjudices,itemforum  rerumvenaliumacvecti- 
galia  constituas  in  signum  subjectionis ,  q.  d. 
Partem  urbis  mese  regiae,  scilicet  Damasci,  tibi 
concedam,  ut  ostendam  illam  libi  aeque  ac 
mihi  esse  subjectam  ,  imo  me  tibi  esse  subdi- 
lum,  ideoque  pendere  hoc  tribulum.  Ita  Abu- 
lensis,  Cajetanus  et  Vatablus. 

35.  TUNC  VIR  QTJIDAM  DE  FILIIS  PROPnETARUM.  ] 

Josephus  censet  hunc  fuisse  Prophetam  Mi- 
chaeam,  qui  cap.  ult.  Achab  exitium  praedixit. 
Idem  iradit  Glycas,  et  Hebraei  in  Sederolam,  et 
coUigilurexcap.  uU.  v.  26.  ubi  pro  tollite  Hebr. 
est  inu^iym  valiascibelm ,  id  est,  facite  eum  re- 
dire.  Verum  res  incerta  est.  Unde  Serarius  et 
alii  censent  hunc  alium  fuisse  a  Micha^a ,  ideo- 
que  non  nominari. 

DlXIT  AD  SOCIUM  SUUM  IN   SERMONE  DOMINI  (  CX 

oraculo  et  jussu  Dei)  :  Percute  me,  ]  ut  proprii 
capiiis  mei  vulnere  reprsesentem  Achab  regi 
vuhius  ipsius,  quod  parcendo  Benadad  acce- 
pit  in  anima  sua,ac  vulnus  populi,quod  scilicet 
populus  totus  accepit  in  Achab  rege  quasi  capi- 
le  suo,  ac  terlio  vulnus,  quod  tam  Achab  quam 
populus  accipiet,  cum  aBenadad  reparanlebel- 
lum  occidetur,  ut  patebit,  c.  ult.  et  1.  U.  c.  6.  v.  8. 
et  seq.  Ita  Cajetan.  Addil  Abulens.  aliam  causam 
hujus  vulneris ,  scilicet  ut  per  illud  Propheta  ab 
Achab  non  agnosceretur,  sed  videretur  esse  mi- 
les,  iiaque  accessum  haberet  ad  eum,  eique 
parabolam  hanc  vulneris  exponeret  :  si  enim 
fuisset  agnitus,  nokiisset  eum  Achab  idololatra 
audire.  Tertia  et  potissima  causa  hujus  per- 
cussionis  et  vulneris  fuit  exemplum ;  ut  sciiicet 
,  Deus ,  in  propheta  hoc  tam  percutiente  quam 
percusso,  daret  excmplum  et  speculum  per- 
fecloe  obedientise.  Unde  credendum  est ,  ait 
Abulens.  quod  paulo  post  Deus  hoc  vulnus  su- 
pernaluraliter  curarit,  iia  ut  ne  cicatrix  quidem 
ejus  remaneret,  idque  ad  hoc,   ut  oslenderet 


qwanti  merili  sit  pura  et  simplex  obedientia  , 
quamque  ex  adverso.Deo  exosa  sit  in  obedienlia, 
cum  propter  eam ,  illum  qui  Prophetam  percu- 
tere  noluerat,  leoni  mactandum  objecerit.  Audi 
S.  Chrysost.  orat.  1.  contra  Judaeos  sub  initium  : 
Qui  percussit  Prophetam ,  evasit  incoluinis  :  qui 
pepercit ,  dedit  pcenas;  niviirum  ut  intelUgeres 
injussis  divinis  non  oporlere  curiosum  esse ,  exa- 
minareque  rerum  quce  prcecipiuntur  naturam , 
sed  nihil  aliud  quam  obtemperare.  Etenim  ne  prior 
ille  veritus  parceret  Prophelce ,  noti  dixit  iiii  sim- 
piiciter  :  Percute  me,  sed  addidit :  In  verbo  Do- 
mini,  hoc  est ,  Deus  prcecipit ,  ne  qucere  ulterius. 
Rex  est  qui  hanc  prcsscribit  iegem  :  Reverere  ju.- 
bentis  auctoritatem ,  summaq  ue  cum  animi  promp- 
titudine  obtempera.  At  id  facere  non  sustinuil , 
eoque  pcenas  dedit  gravissimas ,  suoque  exemplo 
secuturos  adhortans,  ut  qaidquid  prcsceperit Deus , 
per  omnicL  obtemperarent ,  moremqae  gererent  in 
posterum. 

Denique  R.  Salomon  et  LyranusvoUmi  Pro- 
pheioe  hujus  sanguinem  pro  populi  Israeliiici 
peccalis  satisfecisse,  ne  cum  Achabo  periret 
cap.  ult.  sed  populus  ille  victus  est,  et  pro  eo 
satisfacere  istiusmodi  plaga  non  potuit ,  nec  vo- 
luit  Propheta. 

^2.    QUIA  DIMISISTI  VIRUM  DIGNUM  MORTE ,  ]  Be- 

nadad  regem  Syriae,  qui  reus  erat  mortis  tum 
ob  continuum  odium  et  bellum  contra  Israeli- 
tas,  tum  praecipue  ob  blasphemiam ,  qua  dixit 
me  esse  Deum  montium  ,  non  valhum ;  hac 
enim  valde  Deum  irritavit,  ut  patet  v.  28.  Ita 
Hebraei,  Rupert.  Lyran.  Dion.  et  alii. 

Erit  anima  tua  pro  anima  ejus.  ]  Occideris 
pro  Benadad  quem  occidere  debuisti. 

Et  populus  tuus  pro  populo  ejus  ]  occideiur 
pro  Syris  Benadad  subjectis,  quos  occidere  de- 
buit.  Ita  reipsa  contigit,  ut  audiemus  capite 
uUimo. 

Est  hoc  exemplum  neglectae  justitiae  justae- 
que  vindictee  notandum ,  aUeque  infigendum 
mentibus  Regum  et  Judicum  :  Homicida  es ,  eo 
quod  Iwstem  dimiseris,  ait  S.  Chrysost.  loco  ci- 
tato. 

Reversusestigitur  RexIsrael  {  Achab)  indo- 
MUM  suAM,  audire  contemnens.  ]  Addit  Josephus 
lib.  8.  Antiq.  cap.  8.  eum  adeo  indignatum,  ui 
Prophetam  incarcerarit  :  fuisse  enim  Michaeam 
existimat ;  quem  ab  eo  incarceratum  audiemus , 
cap.  ult.  Ita  Hugo,  Dion.  et  alii. 


COMMENTARIA  m  LIBUUM  III.  REGUM.  Cap.  XXI.  583 

CAPUT  VIGESIMUM  PRIMUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

ACHAB  PETIT  VINEAM  A  NaBOTH;  ILLE  NEGAT  :  UNDE  JeZABEL  EUM  PER  FALSOS  TESTES  QUASI 
BLASPHEMU5I  LAPIDARI  CURAT,  AGRUMQUE  EJUS  AcHABO  TRADIT.  QuOCIRCA  V.  17.  MIT- 
riT  DeUS  ElIAM,  QUI  AcHAB  ET  JeZABELI  EXITIUM  DENUNTIET,  QUODQUE  CANES  LINGENT 
SANGUINEM  EORUM  IN  AGRO  NaBOTH.  QuOAUDITO,  POENITET  AcHAB  V.  27;  QUARE  DeUS 
AB  EO  1N  FILIUM  POENAM  COiMMINATAM  TRANSFERT. 

1.  (^^^^^^^^osT  verba  autem  haec,  tempore  illo  vinea  erat  Nabotli  Jezrahelitse ,  qui 

erat  in  Jezrahel ,  juxta  palatium  Achab  regis  Samarise.  2.  Locutus  est 
ergo  Achab  ad  Nabolh ,  clicens :  Da  mihi  vineam  tuam ,  ut  faciam  mihi 
hortum  olerum,  quia  vicina  est,  et  prope  domum  meam  ,  daboque  tibi  pro 
ea  vineam  meliorem;  aut  si  commodius  tibi  putas,  argenti  prelium,  quanto 
digna  est.  3.  Cui  respondit  Naboth  :  Propitius  sit  mihi  Dominus,  ne  dem 
hsercditatem  patrum  meorum  tibi.  4.  Venit  ergo  Achab  in  domum  suam 
indignans ,  et  frendens  super  verbo  quod  locutus  fuerat  ad  eum  Naboth  Jezrahelites ,  dicens  : 
Non  dabo  tibi  hsereditatem  patrum  meorum.  Et  projiciens  se  in  lectulum  suum,  avertit  faciem 
suam  ad  parietem  et  non  comedit  panem.  5.  Ingressa  est  autem  ad  eum  Jezabel  uxor  sua , 
dixitque  ei  :  Quid  est  hoc  ,  unde  anima  tua  contristata  est  ?  et  quare  non  comedis  panem  ? 
6.  Qui  respondit  ei  :  Locutus  sum  Nabolh  Jezrahelifee ;  et  dixi  ei  :  Da  mihi  vineam  luam,  accepla 
pecunia  ;  aut ,  si  tibi  placet ,  dabo  tibi  vineam  meliorem  pro  ea.  Et  ille  ait  :  Non  dabo  tibi 
vineam  meam.  7.  Dixit  ergo  ad  eum  Jezabel  uxor  ejus  :  Grandis  auctoritatis  es  ,  et  bene  regis 
regnum  Israel.  Surge ,  et  comede  panem  ,  et  jequo  animo  esto;  ego  dabo  tibi  vineam  Naboth 
Jezrahelitae.  8.  Scripsit  itaque  litteras  ex  nomine  Achab  ;  et  signavit  eas  annulo  ejus ,  et  misit 
admajores  natu  et  oplimates  qui  erant  in  civitate  ejus,  et  habilabant  cum  Naboth.  9.  Liltera- 
rum  autem  hoec  erat  sententia  :  Praedicate  jejunium,  et  scdere  facite  Naboth  inter  primos 
populi,  10.  et  submittite  duos  vlros  filios  Belial  contra  eum  ,  et  falsum  testimonium  dicant  : 
Benedixit  Deum  et  regem  :  et  educite  eum  ,  et  lapidate ,  sicquc  moriatur.  1 1 .  Fecerunt  ergo 
cives  ejus  majores  natu  et  optimates ,  qui  habitabant  cum  eo  in  urbe ,  sicut  prseceperat  eis 
Jezabel,  et  sicut  scriptum  erat  in  litteris  quas  miserat  ad  eos  :  12.  prsedicaverunt  jejunium  et 
sedere  fecerunt  Naboth  inter  primos  populi.  1 3.  Et  adductis  duobus  viris  filiis  diaboli,  fecerunt 
eos  sedere  contra  eum  ;  at  illi,  scilicet  ut  viri  diabolici,  dixerunt  contra  eum  testimonium  coram 
multitudine  :  Benedixit  Naboth  Dcum  et  regem  ;  quam  ob  rem  eduxerunt  eum  extra  civitatem, 
et  lapidibus  interfecerunt.  1 4.  Miseruntque  ad  Jezabel ,  dicentes  :  Lapidatus  est  Naboth  et 
mortuus  est.  1 5.  Factum  est  autem  ,  cum  audisset  Jezabel  lapidatum  Naboth,  et  mortuum,  lo- 
cuta  est  ad  Achab  :  Surge,  et  posside  vineam  Naboth  Jezrahelitse  ,  qui  noluit  tibi  acquiescere  , 
et  dare  eam  accepla  pecunia  :  non  enim  vivitNabolh  ,  sed  mortuus  est.  16.  Quod  cum  audisset 
Achab,  mortuum  videlicet  Naboth,  surrexit,  et  descendebat  in  vineam  Naboth  Jezrahelitee ,  ut 
possideret  eam.  17.  Factus  est  igitur  sermo  Domini  ad  Eliam  Thesbiten,  dicens  :  18.  Surge, 
et  descende  in  occursum  Achab  regis  Israel,  qui  est  in  Saraaria :  ecce  ad  vineam  Naboth  descendit, 
utpossideat  eam  ;  19.  et  loquerisadeum,dicens  :Hsecdicit  Dominus:  Occidisti,insuper  et  pos- 
sedisti.  Et  post  hsec  addes  :  Haec  dicit  Dominus  :  In  loco  hoc,  in  quo  linxerunt  canes  sanguinem 
Naboth,  lambentquoque  sanguinem  tuum.  20.  Etait  Achab  adEliam  :  Num  invenistimeinimi- 
cum  libi?  Qui  dixit  :  Inveni,  eo  quod  venundatus  sis,  ut  faceres  malum  in  conspectu  Domini. 
21 .  Ecce  ego  inducam  super  te  malum,  et  demetam  posteriora  tiia,  et  interficiam  de  Achab  min- 
gentem  ad  parietem  ,  et  clausum  et  ultimum  in  Israel.  22.  Et  dabo  domum  tuam  sicut  doraum 
Jeroboam  Qhi  Nabat ,  et  sicut  domum  Baasa  filii  Ahia  :  quia  egisli ,  ut  me  ad  iracundiam  pro- 
vocares,  et  peccare  fecisti  Israel.  23.  Sed  et  de  Jezabel  locutus  est  Dominus ,  diccns  :  Canes 


58Zi  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  XXI. 

comcdeiit  Jezabol  in  agro  Jezrahel.  24.  Si  mortuus  fuerit  Achab  in  civitate,  comedent  eum  ca- 
ncs  :  si  aulem  raortuus  fuerit  in  agro ,  comedent  eum  volucres  coeli.  25.  Igitur  non  fuit  alter 
lalis  sicut  Achab  ,  qui  venundatus  est ,  ut  faceret  malum  in  conspeclu  Domini  :  concitavit  enim 
oum  Jezabel  uxor  sua,  26.  et  abominabilis  factus  est,  in  tantum  ut  sequeretur  idola,  quaj  fece- 
rant  Amorrhsei ,  quos  consumpsit  Dorainus  a  facic  filiorum  Isracl.  27.  Itaque  cum  audisset 
Achab  sermones  istos,  scidit  vestiraenta  sua,  et  operuit  cilicio  carnem  suam,  jejunavitque  et  dor- 
inivit  in  sacco,  et  ambulavit  demisso  capite.  28.  Et  factus  est  sermo  Domini  ad  Eliam  Thesbiten 
dicens:29.  Nonne  vidisti  humiiiafum  Achab  coram  me  ?  quia  igitur  humiliatus  est  meicausa  , 
non  inducam  malum  in  diebus  ejus,  sed  in  diebus  filii  sui  inferamraalum  domui  ejus. 


1.  ViNEA  ERAT  N ABOTii.  ] iVafto^/i  liic  fuit  vir  pro- 
huSjUt patetexsequcntibus.  Unde  NabotliUehv. 
idem  est  quod  prophelice ,  vel  loqueke  fructus, 
aitcx  S.  Hier.  Pagninus.  Vineam  ejus,  quia  sibi 
vicinam,  concupivit  Acbab  :  inexplebiiis  enim 
ost  divitum  avaritia  et  cupidilas;  qua  de  re  in 
lioc  capat  insignem  Iractatum  scripsit  S.  Ara- 
brosius  de  Nabotb,  sive  de  Nabutbe,  in  quo  acri- 
ter  perslringit  divites  avaros  et  rapaces,  quabs 
erat  Acliab  ;  unde  cap.  2  :  O  dives ,  ait,  nescis 
quam  paupcr  sis ,  quam  inops  libi  ipsi  videaris , 
qui  te  divilem  dicis !  quanto  plus  liabueris  ,  plus 
requiris ;  et  quanquam  acquisieris ,  tamen  tibi  ad- 
huc  indiges.  Inflammatur  lucro  avarilia,  non  res- 
linguilur.  Quasi  gradus  quosdavi cupiditas  habet , 
quo  plures  ascenderit ,  eoad  altiorafestinat,  unde 
sit  gravior  ruina  lapsuro.  Et  post  nonnuila  :  De- 
niqae  docet  nos  Scriptura  divina  quam  misere 
pgeal,  mendicet  abjecte.  Rex  Achab  in  Israel  erat, 
et  pauper  Nabolh.  Ille  regni  opibtis  affluebat ,  iste 
angusti  soli  cespitem  possidebat  :  niliil  pauper  de 
possessionibus  divilis  concupivit ,  rex  sibi  egere 
visusest,quiavineam  liabebat  paupervicinas,  Quis 
igitur  tibi  pauper  videtur?  qui  contentus  est  suo , 
an  qui  concupiscit  alienum?  Aiter  certe  pauper 
censu  videtur ,  alter  est  pauper  effectu. 

2.  Da  Miiii  viNEAM  TUAM.  ]  Haec  verba  urget 
egregieS.  Ambr.  cap.  2.  jamdicto  :  Qua;,  inquit, 
vox  aiia  est  stipem  publice  postulantis ,  nisi :  Da 
mihi ,  lioc  est :  Da  mihi ,  quia  egeo;  da  mihi ,  quia 
aliud  vivendi  subsidium  habere  non  possum;  da 
milii ,  quia  non  cst  mihi  panis  ad  victuni,  nuni- 
mus  ad  potum,  sumptus  ad  alimentum ,  ad  indu- 
mentuni  substanlia ;  da  milii ,  quia  libi  Dominus 
dedit  unde  largiri  debeas,  mihi  non  dedit ;  da  mihi; 
nisi  lu  dederis ,  habere  non  potero  ;  da  mihi ,  quia 
scriptum  est  :  Date  eleemosynam.  Ilcec  qucim  ab~ 
jecta,  quam  vilia. 

0.     Ut    FACIAAI    Mllll    HORTUM    OLERUM.  ]    NOtat 

S.  Ambr.  cap.  3.  regis  avari  impudentiam.  IIcfc 
erat  igitur,  inquit,  omnis  insania,  hicomnisfuror, 
ut  spalium  vilibus  oleribus  quccreretur.  iSon  tani 
ergo  ipsi  cupitis  quasi  utiie  possidere,  sed  alios 
vultis  excludere.  Major  vobis  cura  de  pauperum 
spoliis ,  quCim  de  vestris  emolumentis.  Injuriam 
veslram  putatis ,  si  quid  pauper  habeat ,  quod  dig~ 
num  possessione  divilis  ceslimetur.  Damnum  ves- 
trum  credilis,  quidqnid  alienum  est. 

Propitius  siT  MHii  DoMiNus.  ]  Hebr.  Prokibeat 
Dominus,U\  est  al)sit ;  Soptuag. :  iVon  7?u7u' /ta^ 
d  Domino ;  Chaltl.  Absit  mihi  a  Domino. 

Nf,    DEM    ILEREDITATEM    PATRUM    MEOaUM    TIBI,] 

'  q.  d.  Hrcreditas  h  parentibus  consiguata  mibi 
conscrvanda  est,  non  tam  ut  mea,  quam  nt  eo- 
runi  b.Treditas  :  lianc  enim  memoriam  et  reve- 
reniiam  filius  debet  pareniibus,  ut  eorum  bona 
tueatur,  et  ad  postcros  transmitlat,  Porro  ideni 


S.  Ambr. ,  cap.  3.  jam  citalo  :  Quasi  contagio- 
nem  quamdam,  mquit,  sui,  pecuniam  esse  divitis 
arbitretur  ;  quasi  dicat :  Pecunia  tua  lecum  sit 
in  perditionem ;  ego  autem  ha;reditatem  patrum 
meorum  non  possum  vendere. 

Tropol.  vinea  est  anima,  quse  est  totahaGre- 
diias  nostra;  quare  cave  ne  eam  vili  pretio  vo- 
luptatis,  vel  honoris  vendas  diabolo,  morti  et 
gehennae.  Unde  S.  Ambr.  exhort.  ad  Virgines, 
per  vineam  accipit  virginitatem,  per  Jezabel 
concupiscenliam,  per  Naboth  Christum  :  Vinea, 
inquit,  quidam  fructus  virginalis  est ;  conjugia 
velut  olerum  plantaria  sunt ,  in  quibus  frequens 
zelus  est :  et  ideo  olera  herbarum  cito  cadunt  atque 
marcescunt ,  nisi  finem  imponat  seneclus ,  aut  ad 
perfectum  vehat  continentia.  Non  veniat  ergo  in 
vos  Acliab ,  qui  concupiscat  vineamvestram  delere 
et  exstinguere  :  nec  veniat  in  vos  Jezabel  vanuin 
illud  et  seculare profluvium;  hocenim  significatur 
vocabuio  vana  et  vacua  redundantia,  sed  veniat 
Nabutlie ,  qui  venit  ii  Patre,  sicut  indicat  nominis 
ipsius  interpretatio ,  qui  vineam  sanguine  defen- 
dat  suo ,  et  pro  ea  mortem  ojferat.  Hic  esl  qui  la- 
pidatus  pro  nobis  est ,  pro  nohis  mortuus ,  pro  no- 
bis  falsis  appetitus  testimoniis. 

h.  Et  NOiv  coMEDiT  PANEM,]  cx  ira  et  tristilia  , 
quod  Naboib  ejus  cupidilali  restilisset,  atqne 
euni  quasi  contempsisset.  Audi  S.  Ambr.  cap.  6  : 
Non  manducavit  panem  suuni,  quoniam  qucerebat 
alienum.  Etenini  divites  magis  alienum  panem 
cjuam  suum  manducant  qui  raplu  vivunt ,  el  ra- 
pinis  suniptum  exercent  suum.  Aut  certe  non  man- 
ducavit  panem  saum,  volens  se  morte  muictare , 
quod  ei  aiiquid  negaretur.  Et  eleganter,  cap.  G  : 
Ditem ,  inquit,  dicunt  Gcntiles  inferorum  prcesu- 
lem ,  arbitrum  mortis.  Ditem  appellant  et  divi- 
tem,  qubd  nisi  mortem  dives  inferre  non  noverit , 
cui  regnum  de  mortuis ,  cui  sedes  inferi  sint.  Quid 
est  enim  dives  ,  nisi  quidam  inexptebiiis  gurges 
divitiarum ,  inexplebiiis  auri  fames  ?  Quo  plus 
hauserit,  plus  inardescit.  Et  nonnullis  interjec- 
tis  :  Dulcis  enim  somnus  servi ,  elsi  modicum  vcl 
mullum  edat  ;  at  satiato  divitiis  non  est ,  qui  cum 
sinat  dormire  :  excitat  eum  cupidilas  ,  exagilat 
cura  pervigil  aliena  rapiendi ,  lorquet  invidia  , 
mora  vexat,  sterilitas  provenluum  infecunda  per- 
turbat,  soilicitat  abundantia. 

7.  DlXIT  ERGO  AD  EUM  JeZABEL  UXOR  EJUS.  ]  Im- 

pio  marito  Jezabei  fuit  impieniior,  avaro  ava- 
rior ,  crudeli  crudelior,  rapace  rapacior,  cupido 
cupidior.  Unde  S.  Ambr.  cap.  9.  docet  Jezabel 
essc  lypum  avariti.-c ,  quas  divitibus  promiltit 
contra  justitiam  possessionem  ,  quam  deside- 
rant.  Ipsa  enim  Achab  et  Israeli  fiiit  fax  ct  in- 
centrix  idoiolatriae  et  malorum  omniiim  quasi 
furia  quasdam  inferni ,  ut  paiet  vcrsu  25. 
9.  Pr/edicate  (  mrifaVe)  jEjiiNiUM,  ]utsceleri 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IIT.  REGUM.  Cap.  XXI.  585 

xisso  ;  sed  id  confntat  A))ulens.  ex  co  quod  c.  T2. 


[  pula  caedi  injustacNaiJOlli)  praclexatis  speciem 
pielalis  el  zcli  Dei  ;  jujjet  enim  Jezabel  indici  je- 
junium,  utperillud  quasi  per  pnl)licam  populi 
pccnilentiam  expietur  blasphemiaNaboth,  quam 
illifalso  impingi  curabat.  Blaspliemia  enimeraf 
Hebr.Tishorrenda  ;  unde,eaaudita,  vestes  scin- 
debani,  aliaque  publici  doloris  et  detestationis 
rei  lam  indigntc  signa  cdebant. 

10.  Benedixit  (Nabolh  )  Dkum  et  regem.  ]  Be- 
nedixit ,  idest,  maledixit.  Est  euphonismus  per 
antiphrasin  :  quia  enim  blasphemia  res  esl  adeo 
liorrenda  ;  hinc  eam  Juda?i  ne  nominare  quidem 
audebant  ,  sed  eam  significabant  pcr  contra- 
rium  ,  puta  per  benedictioncm  et  laudem  :  ita 
S.  Hier.  epist.  cl\.  adjulianum. 

13.    Et  LAPIDlBrS  INTERFECERUNT.  ]  BlasphcmUS 

enim  lapidibus  obruendus  eral  ex  lege  Levit.  2Zi. 
16.  Additur  Zi.  Reg.  9.  26.  filios  Naboth  quoque 
fuisseinterfcclos  ,  ut  sic  vinea  eorum  ab  iis  ad 
Achab  transiret ,  quasi,  deficiente  hserede,  hae- 
res  foret  rex. 

Simili  modoEudoxia  uxor  Arcadii  Imper.  am- 
biens  vineam  Callilropes  viduae  ,  S.  Chrysosto- 
mum  ,  qui  viduae  causam  agebat ,  in  exilium 
egit  ,  et  per  mille  aerumnas  iiinerum  ,  famis  , 
sitis  ,  militum  eum  vexantium  ,  etc. ,  ad  mor- 
lem  adegit ;  ut  vere  S.  Chrysost.  non  tanium  sii 
Confessor  ,  sed  et  Martyr  ;  ulpote  pro  justilia  in- 
juste  occisus,  non  unamorle,  sedcenlum. 

AUegor.  Nabolh  fuil  typus  Chrisii  ,  qui  a 
Scribis  el  Pharisacis  ambienlibus  ejus  vineam  , 
id  est  Synagogam  ,  per  falsos  testes  accusatus 
blasphemiac  ,  quod  se  dicerel  filium  Dei ,  ideo- 
quc  occisus  est  juxta  parabolam  vineae  ,  quam 
hac  ipsa  de  re  eis  objecit  Christus,  Mattli.  21. 
versu  23.  Scribarum  enim  de  Christo  vox  est 
versu  38  :  Hic  est  licercs  ;  venile ,  occidamus  eum  , 
ct  habebimus  licereditalem  ejus.  Hinc  et  canes,  id 
est  Gentiles  (  hos  enim  Judaei  despiciebant  quasi 
canes)  Romani ,  duceTilo  et  Vespasiano,  linxe- 
runt  sanguinem  Judaeorum  Chrislicidarum  ,  in 
eodem  loco  ,  puia  Jerosolymae  et  in  eodem  tem- 
pore  ,  scilieet  in  Paschate  ,  quo  ipsi  occiderant 
Christura.  Ita  Angelomus. 

15.  SiUGE  ,  ET  possiDE.  ]  Hebr.  tyi  rescli ,  id 
esihceredifa  ,  scilicet  litulo  confiscationis  ;  quia 
Naboth  accusalus  erat  criminis  l.TSce  Majestatis 
lam  divinae,  quiim  regiae  ,  ideocpie  condemna- 
tus.  Quare  vinea  ejus  a  Jezabele  fisco  regis 
Achab  fuit  addicia. 

19.    OCCIDISTI  ,    INSUPER  ET  POSSEDISTI.  ]  Occi- 

disti  Naboth  ,  ut  ejus  vineam  invaderes  et  pos- 
sideres ,  iiaque  iniquae  caedi  iniquam  possessio- 
nem  addidisli  :  quare  lege  talionis  tu  pariteroc- 
cideris  ,  et  vineam  omniaque  amittes,  tamque 
possessione  ,  quam  vita  privaberis. 

iN  LOCO  IIOC  ,  IN  QUO  LINXERUNT  CANES  SANGUI- 
NEM  NaBOTH  ,    LAMBENT  QUOQUE  SANGUINEM  TUUM.  ] 

rd  ita  reipsa  per  congruam  justamque  Dei  vin- 
dictam  contigisse  narratur,  cap.  22.  38.  Dices  : 
Ibi  diciiur  quod  canes  linxerini  sangtiinem 
Achab  in  Samaria,  at  vero  Naholh  sanguinem 
canes  linxerunt  iu  Jezrahel  ,  ubi  occisus  esl. 
Resp.  Jezrahel  i)ertinuisse  ad  Samariain  ,  quae 
eral  meiropolis  el  caput  totius  regni  Israel.  Idem 
ergo  locus  hic  intelligendus  cst  in  gen(;re  ,  non 
in  individuo.  lla  Ahulens.  Lyran.  Vatahl.  Aliter 
respondeni  Hebraei ,  scilicet  arma  Achab  san- 
guine  ejus  tincta  ahluta  fuisse  in  Piscina  Jez- 
rahel,  cum  eo  ad  armamentarium  dcferrentur: 
quare  lunc  canes  sanguinem  ejus  ablutum  lin- 

CORNEL.    A    LAPIDE.      TOM.    IL 


38.  propheiia  lijcc  impleia  dicatur ,  cum  ejiis 
sanguinem  linxerunt  canes  in  Samaria  ,  pro  qua 
perperam  Josephus  substituit  Jezrahel.  Posset 
quoque  dici  Deum  mitigasse  et  revocasse  hanc 
pcenam  ob  poenitentiam  Achab  ,  uli  insinuatur 
versu  29. 

Denique  planius  el  plenius  Salianus  et  Sanchez 
censent  id  impleium  in  Joram  lilio  Achab  :  hic 
enim  occisuseslin  agro  Jezrahel.  Sanguisenim' 
saepe  significat  filios  ;  hi  enim  ex  sanguine  |)a- 
renlum  gignuntur  ;  unde  illud  Anchisae  de  Julio 
Caesare  : 

Projice  tela  manu,  sanguis  meus , 

Hoc  est  ,'o  fili  mi  Jule,  ^ncid.  6.  Idipsum  proba- 
lur  tum  ex  vers.  29,  ubi  Deus  miligans  poenam 
hanc  Achabo  intentalam  ob  ejus  pccnitenliam  , 
ait  se  illam  ab  Achab  translaturum  in  ejus  fi- 
lium  Joram  ,  lum  ex  lib.  U.  Regum  ,  cap.  9. 
vcrs.  25  et  26.  ubi  occiso  Joram  jussit  Jehu  ejus 
cadaver  projici  in  agrum  Naboih  lingendum  et 
vorandum  canibus  ,  ul  hsec  de  eo  Dei  prophetia 
implerelur. 

Sic  Aristobulus  primus  e  IMachabacis  Judeeo- 
rum  rex  occidit  fratrem  Antigonum  ,  sed  justo 
Dei  judicio  doloribus  excrucialus  vomuit  san- 
guinem  ,  qui  eodem  loci  effusus  est  ,  quo  ipsc 
fratris  sanguinem  effuderaL  Unde  ipse  ingemis- 
cens  exclamavit  ait,  Joseph.  13.  Antiq.  19  :  Ergo 
non  lalet  Deum  ,  inquit ,  meum  impium  et  scele- 
ratumfacinus,  quandotam  cito  rcposcor  ad  pccnas 
cognati  sanguinis.  O  corpus  impudens ,  quousque 
retinebis  animam,qua7n  malerni  simui  ac  fratcrni 
manes  (lagitcmt?  ciir  non  semcl  eam  reddis  ,  ne  sic 
per partes  opiis  sit  libare  meum  sanguinem ,  aUfun 
ila  parentare  oppressis  per  nefas  et  parricidium  ? 
Vix  ea  fatus  erat ,  cumexhalavit  animam  uno  tan- 
tum  anno  in  regno  exaclo. 

20.    EO  QUOD   VE^UMDATUS  SIS   ,    UT  FACERES  MA- 

LUM.  ]  Venumdatus  ,  quasi  servus  addilus  pec- 
cato.'  Unde  Cajelan.  :  venumdatus ,  iiiquil  ,  idest 
traditus  peccato  ;  nam  quod  vendilur  ,  traditur 
ementi  quasi  Domino  ,  q.  d.  Tu,  o  Achab,  tua 
mala  voluntate  toius  addictuses  peccalo,  quasi 
ad  nihil  aliud  vcndiius  vel  localus  sis  quam  ad 
peccandum.  AUudit  ad  servos  ,  qui  ad  cerla 
opera  seelocaut ,  iisque  tolos  se  addiciint  :  sic 
enim  Achab  seip.sum  addixerat  non  tanlum  ido- 
lis  ,  sed  et  suae  Jezabeli ,  ut  quasi  servus  ab  ea 
ageretur  ad  omne  scelus  ;  ita  Abulens.  Sensus 
ergo  est  ,  q.  d.  Tu,  o  Achab,  revera  non  es  rev 
nec  Israelita  ,  id  est  liber  ,  et  ingenuse  conditio- 
nis  ,  sed  mancipiuin  Baal  et  Jezabelis  ;  (luia  iis 
te  lotum  addixisti  et  mancipasli  ,  ul  eis  per 
omnia  obsequaris  ,  ac  facias  quidquid  ipsi  vo- 
hint.  Causa  fiiit,  quodlthobaal  rex  Tyrietpaler 
Jezabelis  ,  ideoque  socer  Achab  ,  esset  sacerdos 
Asthartes,  ul  ait  Josephus  ,  lib.  1.  contra  Apio- 
nem  ,  ac  nomine  suo  profileretur  cullum  Baal  ; 
ideo  enim  dictus  esl  Ithobaal  ,  vel ,  ut  Noster 
verlit,  cap.  16.  31  :  Elhbaul.  Hic  ergo  paterBaali 
et  Astarlhae  addictissimus  ,  imo  coiisecratus  sa- 
cerdos  ,  suam  impietatem  et  idololatriam  trans- 
fudil  in  filiam  suam  Jezabel ,  ct  in  marilum  ojus 
Achab  ;  unde  Joscphus  ,  lib.  9.  cap.  7  :  Baal , 
ail  ,  Tyrioi-um  Deus  ocit  (jucm  Achubus  in  gra- 
tiam  IthobaUs  Tyriorum  ct  Sidoniorum  regis  , 
soceri  sui  coluit ,  irmplo  ei  Samarice  decUcato ,  ( c 
prophetis  cum  reUquo  cultu  assignatis. 
Intucre  hic  el  adniirare  libcrtatem  Eliac  ,   qui 

74 


586 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  XXII. 


Achab  regem  in  raciem  objurgat ,  eique  objec- 
tat  quOd  sit  peccati  niancipiuni  ,  adeoqne  ex- 
tremani  perniciom  rtenunliat.  Sic  S.  AlhanasiuSj 
S.  Hilarius  ,  et  Lucifer  Galaritan.  acriter  oljjur- 
gant  Constunlinum  Imper.  Arianum  ,  eumque 
vocant  Herodem  ,  Neronem  ,  et  Antichristum. 
Eorum  verba  recitavi  Apocal.  11.  v.  5. 

Tropol.  vide  hic  quam  vilis  ,  miser  et  infelix 
sit  peccator  ,  qui  instar  Achab  ob  modicam  vo- 
luptalem  ,  imo  ob  unum  aureum  ,  vendit  se 
suamque  animam  diabolo  ,  eamque  ut  manci- 
pium  iradit  suae  cupiditati  ,  ut  fiat  pabulum 
mortis  et  fomenlum  gehennae. 

21.  Demetam  posteriora  tua,  ]  idest ,  poste- 
ritatem  tuam  funditus  exscindam. 

27.  SciuiT  vESTiMENTA  suA.  ]  Vidctur  Ikxc 
Achab  poenitenlia  fuisse  ex  metu  poenae  ,  non 
examorejustitiae,  ideoque  serviUs  ,  imperfecta, 
et  extorta  ;  unde  non  videtm^  Deus  ei  condo- 
nasse  culpam  ,  sed  poenam  tanlum  distulit  , 
eamque  ab  eo  in  filium  transtulit,  ut  dicilur 
V.  29.  Ita  Lyran.  Dionys.  Cajetan.  imo  S.  Greg. 
liom.  19.  in  Ezech.  :  In  quibus  verbis  ,  ait ,  pen- 
sandum  esl  quomodo  \ei  in  eleclis  suis  moeror 
amaritudinis  placeat ,  qui  amitlere  timent  Deum, 
sisic  ei  et  reprobi  pcenltentia  placuiC,  quia  timebat 
pcrdere  prcesens  seciUum  ;  aut  quomodo  eis  grala 
sit  spontanea  afflictio  pro  culpis  in  eis  quiplacent , 
si  hcec  ad  tempus  placuit  et  in  eis  qui  dispLicebant. 

Veram  tamen  et  seriam  fuisse  hoc  tempore 
Achab  poenitenliam  censent  Abulensis  ,  Hugo, 
Vatabl.  Sanchez,  Serarius,  imoS,  Chrysos.  epist. 
ad  Theodorum  (  Mopsuestenum  )  lapsum  ,  ubi 
ait  :  Achab  ,  perturbatus  ipsius  sceleris  immani- 
tale,  paniriuit ,  et  cilicio  circamdatus  facinus  suum 
flevit  ,    atque  ita  erga  se  Dominl  misericordiam 


provocavit ,  ut  a  cunclis  eum  absolverit  peccatis. 
Sic  enim  ait  Deus  ad  Eliam  :  Vidisti  quomodo 
compunctus  est  Acliab  a  facie  mea ,  quia  flevit  in 
conspectu  meo ,  non  inducam  mala  in  diebus  ejus. 

Sic  quoque  S.  Ambros.  lib.  de  Nabuthe,  c.  17. 
ac  TeriuU.  lib.  6.  contra  Marcion.  cap.  10.  Quae 
sentenlia  pariter  probabilis  esl ,  eamque  insi- 
nual  id  quod  Deus  ait  ad  Eliam  ,  vers.  29  :  Nonne 
vidisti  humiliatum  Achub  ?  etc.  Nec  obstat  quod 
Acliab  post  poeniteniiam  mox  ad  prisiina  scelera 
redi(;rii.  Erat  enim  honio  levissimus,  aitTheod. 
et  toius  a  sua  Jezabele  agebatur.  Sic  enim  hodie 
nuilti  vere  poenitent ,  sed  mox  data  occasione , 
in  sua  solila  peccata  relabuntur. 

Utramque  sententiam  concilies  ,  dicendopoe- 
nitentiam  Acliab  fuisse  veram  attriiionem ,  at 
non  assurrexisse  ad  contritionem  charitate  for- 
matam.  Serio  enim  de  peccatis  doluit  ob  imnii- 
nentes  sibi  clades  ab  Elia  intentatas  ;  atnon  do- 
luit  de  iis  amoreDei,  quod  sciliceteum  ,  qui  est 
summum  bonum  ,  offendisset.  Quare  poenam 
evasit ,  at  culpam  non  delevit  ,  nec  justificauis 
est  :  quae  senientia  videtur  verissima  et  sanciai 
Scripturae  summe  consentanea.Quare  perperam 
Calvinuscenset  hanc  Achab  poenitentiam  fuisse 
fictam. 

29.    QUIA    IGITUn    IIUMILlATtS    EST    MEI    CAUSA   , 

scilicet  mei  non  tam  amore  ,  quam  metu  et  ti- 
more  ;  unde  et  temporalem  lantum  veniam  et 
praimium  ei  rependo  ,  scihcet  ,   non  inducam 

MALUSI  IN  DIEBUS   EJUS  ,    SED  IN  DIEBUS  FILII  SUI.   ] 

Quare  jure  exclamat  S.  Hieron.  Epist.  30.  ad 
Oceanum  :  O  felix  poenitentia ,  quce  ad  se  Dei 
Iraxit  oculos  ;  quce  furentem  Dei  sentenliam  con- 
fesso  errore  mutavil !  Loquitur  autem  de  pceni- 
tenlia  Achab. 


CAPUT  VIGESIMUM  SECUNDUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

achab  regi  eunti  ad  bellum  pseudoprophet^  pr.edicunt  victoriam  ,  mlchyeas  vero 
Prophet^  exitium.  Quare  in  pr^lio  Achab  sagitta  transfixus  occumbit,  canesque 
lingunt  sanguinem  ejus.  mox  v.  41  .  describuntur  gesta  josaphat  regis  juda  , 

EJUSQUE  CLASSIS  MISSA  IN  OpHIR.  DeNIQUE  EI  MORIENTI  V.  51  ,  SUCCEDIT  FILIUS  JORAM  , 

Achab  vero  succedit  filius  Ochozias. 


1 .  ^^^^^^^^^ransierunt  igitiir  tres  anni  absque  bello  inter  Syriam  et  Israel.  2.  In 

anno  autem  tertio,  descendit  Josaphat  rex  Juda  ad  regem  Israel.  3.  Dixit- 
que  rex  Isracl  ad  servos  suos  :  Ignoratis  quod  nostra  sit  Raraoth  Galaad, 
et  negligimus  tollcre  eam  de  manu  regis  Syrise ;  4.  et  ait  ad  Josaphat  : 
Veniesne  mecum  ad  praeliandum  in  Ramolh  Galaad?  5.  Dixitque  Josaphat 
ad  regem  Israel :  Sicut  ego  sum,  ita  et  tu;  populus  meus,  et  populus  tuus, 
unum  sunt  :  et  equites  mei ,  equites  tui.  Dixitque  Josaphat  ad  regem 
Israel  :  Qusere,  oro  te ,  hodie  sermonem  Domini.  6.  Congregavit  ergo  rex  Israel  prophetas  , 
quadringentos  circiter  viros ,  et  ait  ad  eos  :  Ire  debeo  in  Ramoth  Galaad  ad  bellandum ,  an 
quiescere?  Qui  responderunt :  Ascende,  et  dabit  eam  Dominus  in  manu  regis.  7.  Dixit  autem 
Jasaphat  :  Non  est  hlc  propheta  Domini  quispiam  ,  ut  interrogemus  per  eum  ?  8.  Et  ait  rex 
Israel  ad  Josaphat  :  Remansit  vir  unus,  per  quem  possumus  interrogare  Dominum  ;  sed  ego 
odi  eum  ,  quia  non  prophelat  raihi  bonum  ,  sed  malum  Micheeas  filius  Jemla.  Cui  Josaphat  ait : 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  XXII.  587 

Ne  loqiiaris  i(a,  rex.  9.  Vocavit  ergo  rex  Israel  euniichiim  qiiem(lam,et  dixit  ei  :  Fcstina  addii- 
cere  Micliceam  filium  Jemla.  1 0.  Rex  autem  Israel,  et  Josaphat  rex  Juda,  sedebant  unusquis(|ue 
in  solio  suo,  vestiti  cultu  regio,  in  area  juxta  ostium  portse  Samarioe ,  et  universi  prophetae  pro- 
phetabant  in  conspeclu  eorum.  11 .  Fecit  quoque  sibi  Sedecias  filius  Clianaana  cornua  ferrea, 
ct  ait :  Ilsec  dicit  Dominus  :  His  ventilabis  Syriam  ,  donec  delfas  eam.  1  2.  Omnesque  prophetcC 
similiter  proplietabant,  dicentes :  Ascende  in  Ramolh  Galaad,  et  vade  prospere,  et  tradet  Do- 
niinus  in  manus  regis.  13.  Nnnlius  vero,  qui  ierat  ut  vocaret  Michseam,  locutus  est  ad  eum, 
dicens:Ecce,  sermones  prophelarum  ore  uno  regi  bona  praedicant;  sit  ergosermo  tuus  similis 
eorum  ,  et  loquere  bona.  14.  Cui  Michseas  ait :  Vivit  Dominus,  (juia  ([uodcumque  dixerit  mihi 
Dominus ,  hoc  loquar.  1 5.  Venit  ita(|ue  ad  regcm ,  et  ait  illi  rex  :  Michsea ,  ire  debemus  in  Ra- 
moth  Galaad  ad  prseliandum,  an  cessare?  Cui  ille  respondit:  Ascende  ,  et  vade  prospere ,  et 
tradet  eam  Dominus  in  manus  regis.  16.  Dixit  autem  rex  ad  eum :  Iterum  atque  iterum  ad- 
juro  te,  ut  non  lo^juaris  mihi  nisi  quod  verum  est,  in  nomine  Domini.  17.  Et  ille  ait:  Vidi 
cunclum  Israel  dispersum  in  monlibus,  quasi  oves  non  habentes  pastorem,  et  ait  Dominus: 
Non  habent  isli  dominum  ;  revertatur  unus(}uisque  in  domum  suam  in  pace.  18.  Dixit  ergo  rex 
Israel  ad  Josaphat :  Numquid  non  dixi  tibi,  (|uia  non  prophelat  mihi  bonum,  sed  semper  ma- 
lum  ?  19.  Ille  vero  addens,  ait :  Propterea  audi  sermonem  Domini :  Vidi  Dominum  sedentein 
super  solium  suum ,  et  omnem  exercitum  cceli  assistentem  ei  a  dextris  et  a  sinistris ;  20.  et  ait 
Dominus :  Quis  decipiet  Achab  regem  Israel,  ut  ascendat,  et  cadat  in  Ramoth  Galaad  ?  Et 
dixit  unus  verba  hujuscemodi ,  et  alius  aliter.  2 1 .  Egressus  est  autem  spiritus ,  et  stetit  coram 
Doraino,  et  ait :  Ego  decipiam  illum.  Cui  locutus  est  Dominus :  In  quo  ?  22.  Et  ille  ait :  Egre- 
diar,  et  ero  spiritus  mendax  in  ore  omnium  prophetarum  ejus.  Et  dixit  Dominus  :Decipies  et 
praevalebis  ;egredere,  et  fac  ita.  23.  Nunc  igilur  ecce  dedit  Dominus  spiritum  mendacii  in  ore 
omnium  prophetarum  tiiorum,  (jui  hic  sunt,  et  Dominus  locutus  est  conlra  te  maluin.  24.  Ac- 
5;essit  autem  Sedecias  filius  Chanaana,  et  percussit  Michseam  in  maxillam,  et  dixit:Mene  ergo 
dimisit  Spiritus  Domini,  etlocutus  est  tibi  ?25.  Etait  Michseas :  Visurus  es  in  die  ilia,  quando 
ingredieris  cubiculum ,  intra  cubiculum  ut  abscoiidaris.  26.  Et  ait  rex  Israel :  Tollite  Michseam , 
ct  maneat  apud  Amon  principem  civitatis,  et  apud  Joas  filium  Amelech.  27.  Et  dicite  eis :  H?ec 
dicit  rcx:  Mitlite  virum  istum  in  carcerem,  et  sustentate  eum  pane  tribulationis,  ct  aqua  an- 
gustise,  donec  revertar  in  pace.  28.  Dixitquc  Michoeas :  Si  reversus  fueris  in  pace,  non  est  lo- 
cutus  in  me  Dominus.  Et  ait :  Audite,  populi  omnes.  29.  Ascendit  itaque  rexlsrael,  et  Josaphat 
rex  Juda,  in  Ramoth  Galaad.  30.  Dixit  itaque  rex  Israel  ad  Josaphat:  Sume  arma,  et  ingre- 
dere  prseluim,  et  induere  vestibus  tuis;  porro  rex  Israel  mutavit  habitum  suum ,  et  ingressus  est 
belliim.  31.  Rex  autem  Syriss  prccceperat  principibus  curruum  triginta  duobus,  dicens :  Non 
pugnabitis  contra  minorem  et  maiorern  quempiam ,  nisi  contra  regem  Israel  solum.  32.  Cum 
ergo  vidissent  principes  curruum  Josaphat,  suspicali  sunt  quod  ipse  esset  rex  Israel ,  et  impetu 
facto  pugnabant  contia  eum,  et  exclamavit  Josa[)hat.  33.  Intellexeruntque  principes  curruum 
quod  non  esset  rex  Israel,  et  cessaverunt  ab  eo.  34.  Vir  autem  quidam  tetendit  arcum,  in  in- 
certum  sagittam  dirigens,  et  casu  percussit  regem  Isracl  inter  pulmonem  et  stomachum.  At  ille 
dixit  aurigse  suo :  Verte  manum  tuam,  et  ejicc  me  de  cxercitu,  quia  graviter  vulneratus  sum. 
35.  Commissum  est  ergo  praeliura  in  die  illa,  ct  rex  Israel  stabat  in  curru  suo  contra  Syros , 
et  mortuus  est  vespere  :  fluebat  antem  sanguis  plagae  in  sinum  currus,  36.  et  praeco  insonuit  in 
universo  exercitu  antequam  sol  occumberet,  diocns  :  Unusquisqne  revertatur  in  civilatem  ,  et  in 
terram  suam.  37.  Mortuus  est  autem  rex,  et  perlatus  est  in  Samariam  :  sepelieruntque  regem 
JQ  Samaria,  38.  et  laverunt  currum  ejus  in  piscina  Samariae,  et  linxerunt  canes  sanguinem  ejus, 
et  habenas  laverunt,  juxla  verbum  Domini,  quod  locutus  fuerat.  39.  Pi.eli([ua  autem  sermonum 
Achab,  et  universa  quse  fecit,  et  doraus  eburnea  quam  aedificavit,  cunctarumque  urbium  quas 
exlruxit,  nonne  liaec  scripta  sunt  in  Libro  sermonum  dierum  regura  Israel?  40.  Dormivit  ergo 
Acliab  cum  palribus  suis,  et  regnavit  Ochozias  filius  ejus  pro  eo.  41 .  Josaphat  vcro  filius  Asa 
regnare  coeperat  super  Judam  anno  quarto  Acli:i!)  regis  Lracl.  42.  Tiiginla  quinque  annorura 
crat  cum  regnare  coepisset,  et  viginti  quin([ue  annis  regnavit  in  Jerusalem  :  nomen  matris  ejus 
Azuba  filia  Salai.  43.  Et  ambulavit  in  omni  via  Asa  palris  sui,  et  non  declinavit  ex  ea  :  fecitque 
([uod  reclum  erat  in  conspeclu  Domini.  44.  Vcrumtamcn  cxcelsa  non  abstulit :  adhuc  cnim  po- 


588  COMMENTARIA  liN  LIBUUM  III.  REGUM.  Cap.  XXII. 

piilus  sacrificabat ,  et  adolebat  incensum  in  excelsis,  45,  Pacem((i;e  liabuit  Josaphat  ciim  rege 
Israel.  46.  Reliqua  autem  verborum  Josaphat ,  et  opera  ejus,  quse  gessit,  et  proelia ,  nonne  haec 
scripta  sunt  in  Libro  verborum  dierum  regum  Juda  ?  47.  Sed  et  reliquias  effeminatorum,  qui 
remanserant  in  diebus  Asa  palris  ejus,  abstulit  de  terra.  48.  Nec  erat  tunc  rex  coustitutus  in 
Edom.  49.  Rex  vero  Josaphat  feeerat  classes  in  raari ,  quae  navigarent  in  Ophir  propter  aurum  : 
et  ire  non  potuerunt,  quia  confraclae  sunt  in  Asiongaber.  50.  Tunc  ait  Ociiozias  filius  Achab  ad 
Josaphat :  Vadant  servi  mei  cum  servis  tuis  in  navibus.  Et  noluit  Josaphat.  51.  Dormivitque 
Josaphat  cum  patribus  suis ,  et  sepultus  est  cum  eis  in  Civitate  David  patris  sui :  regnavitque  Jo- 
i-ani  filius  ejus  pro  eo.  52.  Ochozias  autem  filius  Achab  regnare  coeperat  super  Israel ,  in  Sama- 
ria,  anno  septimo  decimo  Josaphat  regis  Juda,  reguavitque  super  Israel  duobus  annis.  53.  Et 
fecit  malum  in  conspectu  Domini ,  et  ambulavit  in  via  patris  sui  et  matris  suae,  et  in  via  Jeroboam 
filii  Nabat,  qui  peccare  fecit  Israel.  54.  Servivit  quoque  Baal,  et  adoravit  eum,  et  iriitavit  Do- 
mum  Israel,  juxta  omnia  quae  feceratpater  ejus. 


3.    DlXITQUE  JOSAPFUT  AD  REGEM   ISRAEL  *.  SlCUT 

i;gosum,  ita  et  tu.  ]  Hebr.  Slcat  ego,  sictit  tu , 
lioc  est,  ego  suni,  sicut  Ui ,  et  tu  es  sicut  <;go. 
Hebrici  cniinin  comparatione  repetunt  t6  slcut, 
velita:  Seasus  ergoest,  q.  d.  Quoil  tu  facturus 
es ,  faciam  et  ego:  si  tu  eas  in  hellum  con- 
ti'a  Syros  ,  ibo  et  ego  ;  omnia  eruut  nobis  com- 
munia ,  et  comnuuiis  ([uoque  eriL  belli  alea  et 
periculum.  Causa  datur  2.  Paralip.  18.  1.  quod 
Josaphat  erat  regi  Achab  afTinilale  conjuncius; 
nam  Athaliam  filiam  Acliab  dederat  filio  suo 
Joram  uxorem,  ideoque  ipse  Achahum  iiic  iu- 
visit,  et  cum  (?o  ivil  ad  i)ellam.  Qua  in  re  pec- 
cavit  pi\icbendo  auxilium,  el  amicitiam  fovendo 
cum  impio  Aciuib,  ideoque  pene  in  pr.elio  fuit 
occisus,  ut  dicitur  v.  oi.  Hinc  et  reverlens  a 
bello,  obvium  habuit  Jehii  prophctam,  quieum 
graviler  increpuil  dicendo  :  Impio  iivcebes  auxi- 
Uum,  ct  liis  cjui  odei  iint  Dominum ,  amicilia  jun- 
gevis;  et  idcirco  iramquidem  Domini  mcrebai-is ; 
sed  bona  opera  inventa  sunt  in  te  ,  elc.  Ubi  vides 
quam  Deo  displiceant  counubia  et  foedcra  cum 
impiis  quamque  eadem  toti  reguo  sint  pei-icu- 
losa.  Nam  impia  Alhalia  exslinxit  omne  semen 
regium,  id  est,  omnes  suos  ex  Joram  filios  et 
nepoles,  unico  Joas  excepto  et  abscondito,  ut 
ipsa  sola  regnaret,  h.  Regum  11.  v.  1.  Eadem 
de  causa,  naves  quas  misit  Josaphat  cuiu  iiavi- 
bus  Ocliosiae  filii  Achah  in  Thai'sis  confraclce 
sunl,  ut  dicitur  2.  Paralip.20.  37.  IbienimElea- 
zar  propheta  ad  Josapliat  dixit  :  Qaia  fiabuisti 
fccdus  cam  Ochozia ,  percassit  Dominus  opera  tua, 
contrit(B(jacsant  naves ,  nec  potucrunt  ire  in  Tliar- 
sis.  E  conlrario  Deus  benedicil  et  prosperat  con- 
nubia  el  f(Dsdera  cum  probis  et  sanclis ,  ac 
sancti  suam  sanctitatem  et  felicitatem  snis  con- 
jugibus  et  foederatis  aspirant  ,  uli  aspiravit 
Abraham  Hethaeis,  Genes.  23.  6.  Jacob  Labano, 
Genes.  30.  27.  Joseph  Puliphari,  Genes.  39.  3. 
MosesHebrseisquos  ex^gypli  servitute  eduxit, 
Exodi  12.  Samuel  Davidi,  David  Sauli,  etc.  Hoc 
est  quod  sauxit  Aposlolus,  2.  Corinth.  6.  Ik. 
diceiis  :  Nolite  jugum  ducere  cum  infidelibas. 
Oucn  enim  parlicipalio  jastitice  cum  iniquitate  ? 
Aatquce  societas  luci  ad  tenebras?  QucB  autem 
conventio  Cliristi  ad  Belial?  aut  qacp.  pars  fideli 
cum  infideli?  quis  aulem  conscnsus  lemplo  Dei 
cam  idolis?  vos  enim  estis  lemplam  Dei  vivi. 

o.Qu/ERE,  etc. ,  SEUMO.NEM  DoMiNi ,  ]  oraculum 
a  Deo  per  Prophetam  aliquem:  an  felix  sit  fulu- 
rus  belli  eventus ,  an  infelix  ;  si  enim  sil  feliXj 


ibimus  ad  illud  ;  sin  infelix,  domum  redibimus. 

6.  CO.NGUEGAVIT  ERGO  REX    ISRAEL   (  Achab  )    PRO- 

PHETAs  quadrlngentos,]  uou  Dci ,  sed  Baalsive 
d;emonis,ideoque  pseudoprophelas,  idololatras 
el  haereticos.  Hinc  Lucifer  Galarit.  lib.  1.  de 
Apostat.  Regibus  notat  principes  baereticos  suis 
adh;erere  ps<3udoproplielis ,  id  est,  Praedicanli- 
bus  b.ereticis,  ac  veros  Dei  Propbetas  despice- 
re ,  imo  persequi  et  occidere,  uli  fecere  Gon- 
staniius,  Valens,  Julianus  etalii,  qui  proinde 
a  suis  Arianis  seducti  miscre  perierunt. 

ASCENDE,  ET  DAIU  r  EAM  DOMINUS  IN  M  ANU  REGIS,] 

puta  luam  ,  o  Acliab.  Diaholus  ab  his  pseudo- 
proplietis  per  auguria,  et  sorlilegia  eis  consuela 
cons.ulius  de  belli  eventu,  victoriain  promittit  , 
sed  mentitur.  Quare  ipse  decipit  propbetasj  et 
lii  decipiunt  Achab  ,  eumque  nimis  sibi  creden- 
tem  in  decipulam  Cicdis  quasi  murem  indu- 
cunt. 

7.  DixiT  AUTEM  Josaphat:Non  est  uic  Pro- 

PHETA    DOMIM    QUISPIAM  ,     UT    INTERROGEMUS    PER 

EUM?]  Josapliat  erat  veri  Dei  cultor  ;  quare  dis- 
plicuit  ei,quodAchabprophetas  Baal,  ipsumquc 
I3aal,  hoc  est,  diemonem  consuluisset,  nec  eis 
utpole  mendacibus  credidit.  Peliit  ergo  quaeri 
verum  Dei  Proplietam  ejusque  oraculum  susci- 
lari  et  sequi. 

8.  MicH/EAs. )  Esl  hic  alius  et  diversus  ti  Mi- 
cha3a  ,  qui  inter  minores  Prophetas  niimeratur 
sextus ,  imo  hic  eum  praecessit  150  annis ;  liic 
enim  prophetavit  sub  Josaphat  ei  Achah  ,  ille 
vero  sub  Joatliam  et  Achaz  :  hic  in  Israel,  illc 
in  Juda. 

15.  ASCENDE,  ET  VADE  PROSPERE ,  ET  TRADET 

eamDominus  in  manus  regis. ]  Primo  Cajetanus 
-ceiiset  Michaeamid  dixisse  antequam  a  Deo  ora- 
culum  accepisset,  ideoque  aliis  Prophetis  as- 
sensum  fuisse,  errasse,  et  falsum  prjcdixisse  ; 
at  niox  adjuratum  a  rego,  a  Deo  illustratum  , 
verum  oraculum  de  regis  nece  a  Deo  accepissc 
et  pronunliasse. 

Secuudo,  Dionysius  ait  hanc  responsionem 
esse  ambiguam,  tamque  de  Benadad  rege  Syri* 
hoste  regis  Achab,  quam  de  ipso  Achab  accipi 
posse.  Sicenim  d;emon  consullus  ambigue  res- 
pondendo  fefellit  Croesum,  dicens : 

Croesus  Halym  peiielrans,  magnain  disperdet  opum  vim. 
Et  Pyrrhum,  dicens ,  teste  Ennio  : 

Aio  le  .-Eacida-Romanos  vincere  posse. 
Vide  Ciceronem,  libro  2.  dc  Divinitate. 


CO.MMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  XXII. 


589 


Terlio  ,  Theodorelus  etLyranus  censeni  Mi- 
chaeaui  liic  iiil  asserere,  sed  ut  oslendat  se  non 
odisse  regem  Achab,  ut  ipse  pulabat,  optare  illi 
dunlaxat  prosperum  belli  successum,  ut  iraclet 
ideni  sit  quod  ,  oplo  ut  iradat. 

Quario  et  genuine,  Michaeas  hic  loquilur  iro- 
nice,  q.  d.  Quandoquidem,  6  Achab,  propbetae 
tui  tibi  vicloiiam  spondent,  tuque  eis  credis, 
vade  ad  prielium;  illi  enim  dicunt  te  viclorem 
rediiurum.  Experire  ergo  eorum  oraculum  , 
quiamihi  meoquenon  credis.  Ego  enim  scio  le 
in  prtelio  periiurum;  sed  illud  nolo  tibi  edicere, 
quia  tu  indignus  es  qui  audias  a  Deo  veritalem, 
cum  mendacem  Baalem  consulas,  ejusque  ora- 
cula  mendacia  audire  malis,  quam  mea  ex  Deo 
vero  verissima.  lla  Abulensis  ,  Vatablus  ,  San- 
chez ,   Serarius. 

16.  Iterum  atque  iteri;m  adjukote.  ]  Videbat 
rex  ex  vullu,  gestu,  etmodo  dicendi  Michceam 
non  serio,  sed  figurate  etironice  loqui.  Adjural 
ergo  eum,  ut  nou  nisi  verilatem  verumque  ora- 
culiuB  serioex  animi  sui  sensu  depromat. 

17.  VlUI  CUNCTUM  Isr.AELDISPERSVM  IIN  MOINTIBTJS, 
QUASl    OVES  KOX    HABENTES   PASTORliM.  ]    Prjfidicit 

Miclueas  Israelis  fugani ,  et  mortem  regis  Achab, 
euujquc  occidendum  in  praelio,  q.  d.  paslor,\i}i 
est,  rex  occidelur ;  quare  ejus  suljditiet  mililes, 
(|uasi  oves  sine  pasloreepraeiio  montis  Samariae 
(liflugient. 

19.  VlDI  DOMINUM  SEDENTEM  SUPER  SOLIUM  SUUM, 
ET     OMNEM     EXERCITUBI    COELI    ASSISTEiNTEM    EI     A 

DEXTRis  ET  A  siMSTRis.  ]  A  dcxtris  erant  Angeli, 
a  sinistris  diaboli ;  unde  inde  exivit  is  qui  dixit 
V.  22.  EgrecUar  ,  et  ero  spiritus  rnenclax  ,  m  ore 
omnium  Prophetarurn  ejus.  Sic  Job  1.  Cum  filii 
Dei  (Augeli)  assisterent  coram  Domino,  affuit  in- 
lcr  eos  et  Satan.  Ubi  S.  Gregorius,  lib.  2.  Moral. 
cap.  IG,  citaus  hanc  Michaeae  visionem  :  J  ciex- 
lera  ergo  Dei ,  inquit  ,  et  sinislra  Angelorum 
exercitus  stut  ,  (juiu  et  voiuntas  eleclorum  spiri- 
tuum  divince  pielati  concordat ,  et  reproborum 
sensus  suce  malilice  serviens  judicio  dislrictionis 
ejus  oblemperat. 

Nota  lianc  visionem  Michaeae  non  fuisse  rem 
verain  vereque  geslam  ,  sed  imaginariam  : 
Deus  enim  iu  imaginalione  Michteae  piugebat 
lianc  speciem  et  formam  concilii,  ut  viderelur 
sibi  videre  Deum  cum  Angelis  et  dfemouibus 
consullantcm  de  mododecipiendi  regem  Achab. 
Nec  enim  vere  Deus  concilium  cum  Angelis, 
multo  minus  cum  dc^monibus  celebrat,  neque 
cum  eis  consuliat,  tilpoto  qui  sciat  ceriissimo 
omnes  modos  rei  conficiend;e,  qui(|ue  sint  fu- 
turi  ellicaces  el  habiluri  effectum;,  qui  non. 
Quis  iimm  consiiiarius  ejus  fuit?  ViOixiAn.  11.  3(fi. 
Idem  paiet  ex  Angelorum  dissensione  el  igno- 
rantia  ,  quae  hlc  tacite  inducilur,  cum  eorum 
omoium  senleniiis  daemonis  consilium  prsefe- 
ratur,  versu  22. 

Igitur  fuit  imaginaria  et  symbolica  hocc  visio , 
ii  Deo  immissa  Prophela;,  ut  per  eam  rex  Achab 
iiitelligeret  se  decipi  a  suis  pseudoproplielis 
victoriam  promitlenlibus,  idquc  fieri  Deo  per- 
niiltente  et  disponenle  ad  juslani  ejus  casliga- 
lionem  et  inlei  ituin.  Accommodal  enim  Deus 
se  suumque  oraculum  Acliab  regis  captui  et 
conceptui.  ItaSerarius,  Sanchez  el  alii. 

20.  Et  ait  Domi.nus  :  Quis  degipiet  Aciiab?]  Illa 
Dei  inqiiiiiiio  praeter  dcmeritaet  scelera  Achab, 
(luibus  meruit  decipi  et  pcrire,  duo  sigiiincat : 
Trius,  quod  decipere  alicnuin  est  a  Deo.  Undc 


Deus  illud  hic  inquirit  quasi  idipsum  non  ha- 
beal  in  se,  nec  inter  divina  illud  reperiatur; 
sed  in  coetu  daemonum,  qui  hic  jnier  se  agita- 
bant  consilium  de  modo  decipiendi  Achab  ; 
unde  Deus  eos  in  hac  visione  interrogans  indu- 
cilur,  q.  d.  Quis  ex  vobis,  6  dicmones ,  deci- 
piet  Acliab  ?  scio  enim  vos  hac  de  re  agiiare 
consilium. 

Poslerius,  quod  ipsum  decipere  daemonum 
fuerit  exacte  cognitum  et  ordinatum  a  Deo  ad 
Achab  punilionem;  Deus  enim  volebat  punire 
Acliab,  ideoque  permisit  eum  consulere  daemo- 
nem  per  suos  pseudoprophetas  ,  ac  da;moni 
permisit  mentiri  et  decipere  Achab,  promiltendo 
victoriam  in  prajiio,  quo  ipse  erat  occidendus. 
Ita  S.  Augusl.  quiest.  kh.  in  lib.  Judicum.  Undc 
Theodorelus  ei  Procopius  docenthic  significari 
divinam  voluniatem  fuisse  causam  exitii  Achab; 
haec  enim  voluit  Achabi  impietatem  punire  , 
ideoque  nonnulla  ejus  peccaia,  qure  tamen  li- 
bere  fiunt,  permisit ,  nimirum  ut  consuleret 
suos  magos  ;  eisque  crederet  ,  ilaque  deci- 
peretur  et  periret.  Haec  duo  ,  ait  Cajelanus, 
significal  ista  Dei  inquisitio.  Nam  alioqui  Deus 
pioprie  iiiliil  inquirit  ,  cum  omnia  perfecte 
perspiciat  et  sciat.  Loquitur  ergo  hic  Scriplura 
authropopalhws  ,  sive  bumano  more  ;  quia 
homiiies  in  le  dubia  et  futura  inquirunt ,  et 
consullant  de  modo  congruo   rei  peragendae. 

Et    DIXIT   tNUS    VERBA  HUJUSCEMODI,    ET    ALIUS 

ALiTER.]Variimodi  decipiendi  Achab  ab  adslanti- 
bus  non  taniAngelis,  quamd.Temonibus  in  sym- 
bolica  hac  visione  Deo  suggesti  narrantur ,  qui 
in  particulari  non  recensentur,  quia  iis  uli  no- 
Juit  Deus.  In  geuerc  tamen  referuntur,  ut  |)a- 
teat  omnes  modos  decipiendi  a  Deo  esse  cogni- 
tos,  et  in  promptu  ad  manum,ut  iis  exsequatur 
decretum  su«  providenliee,  et  vindictoe  de  oc- 
cidendo  impio  Achab.  Ila  Cajetanus. 

21.  Er.RESsus  EST  AUTEMSPiRiTus,]  q.  d.  Obtulit 
se  Domino  ad  decipiendum  Acliab  Diabolus 
quispiam  ;  hujus  enim  offlcium  cst  menliri  et 
decipere:  hoc  enim  facere  nequeunt  Angeli  bo- 
ni,  ideoque  veraces  et  fideles.  Necjue  enim ,  ut 
ail  S.  Gregor.2.  Moral.  IG,  fas  est  credcre  bonum 
spiritum  fallacice  deservire  voittisse ,  ut  dicfrel: 
Egrediar ,  et  ero  spiritiis  mendax  in  ore  omnium 
Proplietartim  ejus;  sed  qtiia  Acliab  ex  pra;ceden- 
tibus  peccatis  digiius  erat ,  ut  tali  dcbtdsset  decep- 
tione  damnari ,  qualenus  qid  scepe  volens  cecide- 
ral  in  culpam,  quandoque  noiens  caperetur  ad 
pcenam.  Occulta  justitia  licenliamalignis  spiriti- 
bus  dattir,  ut  qtios  volentes  in  peccati  laqueo  stran- 
gidant ,  in  peccali  pcenam  etiam  noientes  irahant. 
Idem  docet  S.  August.  lib.  83.  qu.TcstZi.  53. 

22.  Egrediar,  et  ero  spiritus  mendax  in  ore 
OMiviuM  Propiietarum  ejus,]  q.  d.  Suggeram  men- 
dacium  ei  mendax  promissum  omnibus  pseu- 
doprophetis  Acliab  ,  ut  illi  uno  ore  regi  promil- 
tant  victoriam  in  praelio  ,  cum  ipsc  in  eodem  sit 
necandus.  Porro  Philastrius,  lib.  de  Hicresibus, 
lucresi  de  Pythonissa  haec  addit  ,  incerlum 
unde  :  Et  ait  immundtis  spirittis  ad  Dominum  : 
Faciamme  quasi  Angelttm  Iticis ,  et  verba  simiiia 
eloquar ,  et  dticam  eum  in  prcelium ,  et  ibi  etim 
deseram ,  et  sic  moriettir.  Et  ait  Dondnus  :  Vade, 
sic  facies.  Rursum  ,  S.  Epiphanius,  haeresi  25. 
Spiriltis,  inquit,  erroris  esl  velut  flattts  in  tibia, 
diversis  mocUs  tinttmquemqtie  stoUdum  concilans 
adverstis  vcritaiem;  nam  et  ipsa  libia  imilamen- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  III.  REGUM.  Cap.  XXII. 


590 

tum  esl  draconis ,  per  quem  locutus  est  diabolus 
ct  decepll  Evam. 

Et  dixit  Dominus  :  Decipiics,  et  pr/EValkbis  ; 
EGREDERE,  ET  FAC  iTA ,  ]  verba  sunl  Dei  iion  ju- 
beniis  ,  sed  permitlenlis  diabolo  parato  deci- 
pcre,  ut  dcclpiat  Achab.  Sic  Gliristus  ail  Judae  : 
Qaodfacis  fac  citius,  Joan.  cap.  13.  27  ,  id  est, 
permillo  ut  illico  me  prodas. 

23.  NUKC  IGITUR  ECCE  DEDIT  DOMI\US  SPIRITUM 
ME^DACIl  I.N  ORE  OMNIUM   PrOPHETARUM  TUORUM.  ] 

Dedit  laxando  dtcmoni  habenas  ,  non  impe- 
diendo,  sed  volenti  decipere  permittendo  de- 
ceptionem.  Dinemon  enim  neminem  decipere 
vel  tentare  potest,  nisi  posilivc  id  ei  permittat 
Deus.  Quare  sicut  qui  leonem  fune  ligatum 
manu  tenet,  si  funem  laxet,  ut  leo  aliquem 
jnvadatet  occidat,  dicitiiris  qui  funem  laxavit 
eum  occidisse,  sic  et  Deus  dicitur  dai-e  spiri- 
ium  mendacii  y  cum  funem  laxat  diabolo  eique 
paratissimo  ad  meniiendum  permitlit  uL  men- 
liatur,  et  decipiat.  Hisce  enim  phrasibus  signi- 
ficat  Scriplura  altissimam  Dei  providenliam  ita 
sua  manu  continere  omnium  hominum  volun- 
lates,  tam  malorum  quam  bonorum,  ut  nihil 
omnino  velle  aut  agere  possint,  nisi  quod  Deus 
permiserit. 

1k.  PERCussrr  Mich.eam  in  maxillam,]  quac 
ignominiosa  et  probrosa  est  percussio,  ut  dixi 
Thren.  3.  30. 

25.  VlSURUS  ES  IN  DIE  ILLA,  QUANDO  INGREDIERIS 

cuBicuLUM  intra  cubiculum  ( id  est,inlimum, 
obstrusissimum  cubiculum  ,  quoniam  non  in- 
Aenies  locum  in  quo  possis  esse  lulus  a  metu 
Syrorum  hostium)  ut  absco.ndaris.  ] 

27.  SUSTENTATE  EUM  PANE  TRIBULATIOMS  ,  ET 

AQUA  ANGUSTI^,  ]  vel  afllictionis.  Vatablus  :  Qua- 
lis  afflicds  dari  solet ,  q.  d.  Suslentate  eum  exi- 
guo  pane,  et  exigua  aqua.  Ghald.  pane  qui  erit 
inafflictione,  id  est ,  non  ad  saturilatem ,  sed 
ad  necessitatem  tantuin  ,  ut  vivere  possit,  nec 
fame  vel  sili  inorialur. 

28.  AuDiTE,  popuLi  OMNEs,]  hoc  mcum  ora- 
cnhim  illudque  nolaie,  ul  cura  illud  vere  eve- 
iiire  viderilis,  me  verum  pramuntiasse  fatea- 
mini. 

30.  DlXITITAQUE  REXlSRAEL  AD  JOSAPHAT,  CtC: 

iNDUERE  VESTiBus  TUis.  ]  regiis  et  solitis  quosi 
belli  dux,  uianiraos  militibus  addas  ad  forliter 
pugnandum. 

PORRO    REX    ISRAEL  (Achab)  MUTAVIT   HABITUM 

suuM,]acdeposito  regio  induit  plebeiura  grega- 
rii  militis.  Fecithoc  Achab  non  ad  honorandum 
Josaphat  ,  quasi  ipse  essel  imperator ,  et  belli 
dux  (esto  id  ipse  coram  Josaphat  simularel), 
sed  ex  terrore  prophelite  Michoeae.  Esto  enim 
non  plane  crederet  eum  vera  dicere ,  scilicet 
se  occidendum  in  prselio;  tamen  idipsum  ti- 
muit,  preesertim  accedenle  praecepto  regis  Sy- 
rise,  quo  jusserat  ut  omnes  sui  in  unum  Achab 
arma  converterent.  Hoc  enim  pracceptum  vide- 
tur  ei  innoiuisse.  Porro  Josephus  addil  id  eura 
fecisse  ut  faciliusetceriiiis  prophcliam  Michaeae 
eluderet,  et  falsara  fuisse  ostenderet,  cum  rau- 
tato  habilu  ,  et  in  ultimo  agmine  positus,  pro- 
cul  esset  a  gladiis  et  iciibus  hostium,  ut  nihil 
ei  de  vulnere  et  morle  meluendum  videretur. 

31.  NON    PUGNABITIS,    CtC.  ,   NISI  CONTRA    REGEM 

IsRAEL  soLUM,]  puta  coutra  Achab,  ut  eum  so- 
lum  occidalis  vel  capiaiis  ;  ille  enini  est  fax 
belli.  Josaphat  enim  sequitur  eura  ut  comes  du- 
cem.  Quare  illo  sublalo,  aufereturomnebellum. 


Rursura,  jussit  hoc  rex  Syriae  instinclu  Dei, 
ut  videtur,  volentis  Achab  impium  punire  et 
trucidare.  Unde  Josephus  addit  solum  Achab 
in  prc-elio  occubuisse,  idque  pi\'cdixisse  Mi- 
cha^ara. 

3/l.  VlR  AUTEM    QUIDAM  TETENDIT  ARCUM,    IN    IN- 
CERTUM    SAGITTAM    UIRIGENS  ,    ET    CASU    PERCUSSIT 

REGEM  IsRAEL.  ]  Fuit  hic  casus  fortuitus  respectu 
militis  Syri  sagittam  ex  arcu  jacientis,  ac  res- 
pectu  Dei  non  fuit  casus  ,  sed  destinatus  ictus  ; 
Deus  enim  per  Angelos  direxit  hanc  sagiltara  , 
ut  non  alium  feriret ,  quam  impium  Achab.  Sic 
Julianus  Apostaia  ,  quasi  novus  Achab,  idolo- 
ruracultum  restituens,  coslesti  telo,  aitNazian- 
zenus,  Orat.  2.  in  Julianum,  in  bello  Persico 
ictus  occubuil  anno  Domini  363,  nimirum  a 
S.  Mercurio  Mariyre  confossus,  ut  ex  Helladio 
docet  Damasc.  Orat.  1.  de  Imagin.  Nicephorus , 
lib.  10.  cap.  35.  et  alii ;  ideoque  fremens  et  fren- 
dens  manura  sanguine  suo  implens,  eumquein 
aerem  jaciens  :  Vicisti,  inquit,  Gcdiicee  [  ita  ipse 
Christum  per  conleraplura  vocabai),  teste  Theo- 
doreio,  lib.  3.  cap.  20.  Porro  occisus  est  Julia- 
nus  eodem  die  ,  quo  ipse  anno  praecedente 
SS.  Joannem  et  Paulum  S.  Constantiee  Constan- 
tini  Magni  filiae  primicerios  occiderat,  et  mar- 
lyrio  coronarat,  nimirum  die  26  Junii ,  uti  so- 
lerter  adverlit  Baronius. 

INTER  PULMONEM  ET    STOMACHUU.  ]   Hcbr.    "tllOT 

\iT\  Qipn  ■[11  ben  debakim  uben  iiassivian , 
quod  Ranbini  vertunt :  inter  juncturas ,  el  tliora- 
cem;  Chaldaeus  :  inter  juncturas  loricce ;  Nosler; 
2.  Paraljp.  18.  33,  vertit:  inter  cervicemet  scapu- 
las.  Utrumque  verum  est,  ait  Abulensis;  nam 
sagitta  haec  adunca  intravit  inter  cervicem  et 
scapulas  Achabi,  exiit  vero  inter  stomachum 
ei  pulmonem  ejusdem  :  hic  ergo  sagittee  exitus ; 
in  Paralip.  vero  ejusdera  ingressus  narratur. 

38.  Et  LAVERUNT  CURRUM  EJUS  IN  PISCINA  Sama- 

Ri.E  (perperara  Josephus  habet  :  lezare  vel  lez- 
rael) ,  et  linxerunt  canes  sanguinem  ejus  ,  et 
h.abenas  laverunt,  JUXTA  VERBUM  DOMINI.]PrO 
habenas ,  Hebr.  est  niJTf  zonotli ,  quod  Sep- 
tuaginla  et  Josephus  vertunt  :  merelrices.  Mere- 
trices  ,  inquiunt,  lotce  sunt  in  sanguine  ejus.  Jo- 
sephus  vero  :  Meretrices  poslhac  ex  eo  fontc 
aquabantur ,  quia  ista;  noctem  flumine  purgant , 
dummanese  lavant ,  ait  ex  Procopio  et  Theodo- 
reto  Serarius.  Chald.  et  Rabbini  vertunt  :  arma, 
adduntque  haec  relata  esse  in  arinaraentarium  , 
(luod  erat  in  Jezrael;  ibique  canes  sanguinem 
iis  inhaerentera  linxisse  ,  ilaque  ad  araussini 
impleluin  esse  Eliae  oraculura. 

Verum.Noster  optime  vertit  :  habenas.  Agilur 
enira  hic  decurru,  ejusque  habenis  sanguine 
Achab  cruentatis  ,  ideoque  laulis  in  piscina 
Samariae ;  unde  canes  ibidera  eura  linxisse. 
Atque  sic  impleta  est  prophetia  Eliac  non  per 
omnia  ,  sed  ex  parie;  quoad  omnia  vero  ira- 
pleta  est  in  csede  Ochosiae  filii  Achab  ,  ut  dixi 
c.  21.  V.  19. 

39.  DoMus  EBURNEA.]  Quomodo  domus  fiant 
ex  ebore  dixi  Amos  3.  ad  illa  :  Peribunt  domus 
eburnece. 

[\1.  NoMEN  matris  ejus  Azuba.]  In  libris  Regum 
nominaiur  crebro  eorum  maier,  quia  a  raatre 
pendet  educatio  proliura,  vel  In  bonuni,  vel  in 
malum  ;  et  qualis  est  maler,  lalis  est  proles. 
Ita  Spartani  fortesfuerunt  in  bellis  el  laboribus, 
quia  matres  habebant,  quaecx  inslructione  Ly- 
curgi,  lal)oribus  et  duritiei  se  et  proles  assue- 


COMMENTARIA  IN  LIDn 

facicbant.  Unde  Gorgon  Leonidae  iixor  dicenli 
sil)i  cuidam  :  Vos  solce  SpartancB  vestris  viris 
imperaliS)  respondil  :  Quia  sotce  etiain  viros  pari- 
mus .  Ita  Plutarclius  in  Apophtheg.  Clarius  exem- 
pluni  est  in  S.  Wenceslao  duce  Bohemiae  ,  ejus- 
que  fratre  Boies]ao;ille  enim  a  pia  avia  Lud- 
miJia  pie  educalus,  pius  etsanctus  efTeciusest: 
hic  ab  inipia  matre  Dabronucia  impie  enutri- 
tus  ,impius  et  fratricida  evasit :  nam  iit  regnum 
occuparet,  S.  Wenceslaum  occidit,  scd  Mariy- 
rem  efrecit,iili  habetVita  S.  Wenceslai,  quam  ex 
JEnea.  Sylvio  recensel  Stirius,  die  28  Seplembris. 
Hoc  est  quod  ait  Apostolus  :  Quod  si  delibatio 
sancta  esl ,  et  massa;  et  si  radix  sancta,  et  rami. 
Rom.  11.  16.  Sic  Machabaca,  S.  Symphorosa, 
S.  Feliciias  ,  ires  inquam  matres  etheroiniu, 
septem   filiis  suis  fuere  duces  ad  mariyrium. 

kh.  Veri'mtamen  excelsa  non  ABSTULiT.]Dices: 
2.  Paralip.  17  6.  dicilur  ea  abstulisse.  Resp. 
Non  abslulitea  initio  regni ,  ne  seditionem  po- 
puli  conira  se  concilaret ;  sed  in  progressu  , 
cum  sat  regnum  suum  firmasset.  Unde  in  Para- 
lip.  addilur  :  cum  sumpsisset  audaciam.  Aut  abs- 
lulit  ea,  sed  non  ita ,  quin  rursum  succreve- 
rint  ex  nimia  populi  ad  illa  propensione,  ut 
insinuatur  2.  Paralip.  20.  33.  Denique  Lyranus 
el  alii  respondent  Josaphat  sustulisse  excelsa 
idolis  erecta ,  permisisse  vero  excelsa  Deo 
vero  dicata.  Hoec  responsio  uli  planior  ,  ila  ve- 
rior  est.  Nam  cum  Script.  dixisset  2.  Paralip. 
17.  6.  Josaphat  suslulisse  excelsa  et  lucos,  scili- 
cet  idololatricos ,  poslea  c.  20.  33.  subjicit  : 
Verumiamen  cxcelsa  ,  scilicet  Deo  vero  dicata  , 
sed  ab  eo  velita  ,  non  abstulit. 

Zi6.  Remqua  autem  vf.rborum  (idtest ,  rerum 
elfaclorum;  est  metonymia  in  hisce  libris  fre- 
quens)  Josaphat,  elc. ,  nonne  n^c  scripta  sunt 

IX   LIRRO  VERBORLM    DIERUM  REGUM  JUDA  ?  ]    Nlmi- 

rum  in  Chronicis  et  Diariis  in  quibus  verba  ,  id 
est,  gcsta  regum  Juda  per  singulos  dies  de- 
scripta  erant. 

Plurima  enim  heroica  facla  Josaphat  hic  bre- 
viiaiis  sludio  subiicentur,  e  quibus  nonnuUa  re- 
censentur  2.  Paralip.  cap.  17.  2.  ubi  celebratur 
zelus  Josaphat  in  cultu  Dei  propagando,  et  in 
erudiendo  populo  ,  ideoque  gloria  illi  in  prac- 
mium  i»  Deo  retribula.  Rursum  eodem  libro, 
cap.  19.  narratur  quod  ipse  in  Juda  reformarit 
tribunalia,  ac  Judices  constilueritLeviias,  alios- 
que  viros  pios  et  incorruplos.  Ad  haec  cap.  20. 
recensetur  insignis  victoiia,  quam  ipse  sua  pie- 
tale  et  prece  a  Deo  contra  Ammon  et  Moab  ob- 
tiniiit,  ubi  inter  alia  v.  12.  orans  ait  :  In  nobis 
quidemnon  est  tanta  fortiludo ,  ut  possimus  liuic 


LM  lll.  REGUM.  Cap.  XXll.  591 

viulliludini  resistere  quoe  irruit  super  nos.  Sed 
cum  ignoremus  quid  agere  debeamus ,  Iwc  solum 
liabcmus  residui ,  ul  oculos  noslros  dirigamus  ad 
te.  Quociica  Deus  suscitavil  prophetam  Jaha- 
ziel ,  c|ui  ait  v.  17.  Confidenlcr  slate ,  etvidebitis 
auxilium  Domini  supcr  vos.  Fidens  ergo  ipse 
casira  praicessit,  sed  iia  ut  prsemitterel  canlo- 
res  Deum  laudanles  et  concinentes  :  Confite- 
mini  Domino  quoniam  bonus ,  quoniam  in  ceter- 
num  misericordia  cjus.  Cumque  hi  cocpissent 
canere,  Deus  hoslium  insidias  convertit  in  ip- 
sosmet ,  ut  se  invicem  invaderentj  et  mutua 
se  csede  truncarent.  Unde  ad  unum  omnes  per- 
ierunt,  ac  supervenit  Josaphal  cum  suis  ad  spo- 
lia  eis  delraheiida. 

1x8.  Nec  erat  tunc  rex  constitutus  in  Edom,] 
quia  Idumaea  subacta  a  Davide  regebatur  ab 
ejus  Preefeclis  ;  sed  mox,  siib  Joram  filioJosa- 
phat,  recessil  Edom,ne  esset  sub  Juda;  etconstituit 
sibi  regem,  ut  dicitur  [\.  Reg.  8.  20. 

^9.  Qujj  NAViGARENT  iN  Ophir.  ]  Ubi  slt  Ophir 
dixi  c.  9.  28. 

CoNFRACT^  SUNT  iN  AsiONGABER  ,]  quia  fcedc- 
ralae  et  junciae  erant  classi  impii  rcgis  Israel , 
niuiirum  Ocboziae  filii  Achab,  ul  dicitur  2.  Pa- 
ralip.  20.  37.  Unde  Ochozias,  videns  naves  suas 
confractas,  peliit  a  Josaphat  ut  sui  servi  irent 
cum  servis  Josaphal  in  ejusnavibus;  sedidnoluit 
Josaphat,  ut  sequiiur ;  nimirum  quia  timebat 
eamdem  vel  pejorem  Dei  vindictam  ob  socie- 
lalem  cum  impio  Ochozia. 

61.  DORMIVITQUE  JOSAPHAT  CUM  PATRIBUS  SUIS  , 
ET  SEPULTUS  EST  CUM  EIS  IN  CIVITATE  DaVID  ,]  puta 

in  Sion  ;  mausolaeum  tamen  ipsi  erectumest  in 
valle,  quocinde  dicla  es^lJosapliat,  quae  sita  est 
inler  Jerusalem  etmontem  Oliveti,  ubi  fiet  judi- 
cium  universale,  utiexBeda  etaliis  dixi,  Joelis 
3.  2. 

Hic  finitur  liber  teriius  Regum,  qui  complec- 
litur  historiam  Regum  Juda  per  annos  126.  Sa- 
lomon  enim  regnavit  annis  ^O  ,  Roboam  17, 
Abia  3,  Asa  fjl,  Josaphal  25;  junge  hos  omnes  , 
habebis  annos  126. 

Denique  quoad  synchronismum  bistoriae  Gen- 
tilium,  haec  tradit  Eusebius  in  chron.  Genebr. 
Salianus  etalii.  Tempore  Josaphat  imperavit  in 
Israel  Achab,  et  Ochozias  illius  filius ;  in  Assyria 
Orphratanes  ;  in  Lacedsemone  Archelaus;  Athe- 
nis  Mechades;  Corinthi  Agelas  ;  apud  Latinos 
Capetus  Sylvius,  et  Tiberinus  Sylvius  ,  qui  flu- 
vio  Tibri  nomen  dedit,  cum  prius  vocaretur  Al- 
bula ,  et  Agrippa  Sylvius;  in  yEgypto  Nepher, 
Cheras ,  Amenophis,  Osochor,  Spinaces. 


»K&< 


595 


COMMENTARIA 


IN 


LIBRUM  QUARTUM  REGUM. 


ARGUMENTUM. 


,EBR/Ei  hunc  lil)rutn  jungunt 
libro  terlio,  el  cum  eo  unum 
lefficiunt.  Verum  Lalini  aptius 
idividunl,  et  hic  quarlum  in- 
lchoant.  Hic  enim  ccepit  pro- 
lapsus  regni  Juda,  quod,  sub 
Salomone  caeterisque  hucus- 
que  regibiis,  fuerat  forte,  am- 
plum  et  opulentum.  Porro  li- 
])roprimoI\egumaudivimusgesta  Heli,  Samuelis 
et  Saulis  per  80  annos,  hbro  secundo  gesta  Da- 
vidis  regis  per  /lO  annos,  libro  tertio  gesta  Sa- 
lonionis,  Rohoam,  Abiee,  Asoe  et  Josaphat,  per 
annos  126  ;  jam  vero  hoc  libro  quarto  audiemus 
gestaJoram,  Ochoziae,  AihaMae,  Joas,  Amasiee, 


Oziae,  Joatham,  Achaz ,  Ezechiae,  Manassis  , 
Amon,  Josiae,  Joachaz,  Joakim,  Joachin  el  Se- 
deciae  per  annos  304,  ex  Davide  recta  generatio- 
nis  serie  successive  descendentium ;  quibus 
in  Israele  sive  in  decem  Tribubus  regnarunt 
Ochozias  filius  Achab,  Joram  ,  Jehu  ,  Joachas, 
Joas,  Jerol)oam,  Zacharias,  Selium,  Manahem, 
Phaceia,  Phacee  et  Osee,  sub  quo  desiil  reg- 
num  Israel  anno  sexlo  Ezechi;e ,  cum  totus 
ejus  populus  a  Salmanasar  abductus  est  in  As- 
syriam,  ut  audiemus  c.  18.  10.  Regnum  vero 
Juda  desiit  anno  ultimo  Sedeci.-e  ,  cum  (>jus  po- 
pulus  abreptus  fuit  a  Nabuchodonosor  in  cap- 
tivitatem  Babylonicam  ,  iit  audiemus  capite  ul- 
timo. 


CAPUT  PRIMUM. 


SYNOPSIS  CAPITIS. 


OCHOZI^  jEGROTANTI  ,  ET  DE  SANITATE  PER  NUNTIOS  CONSULENTI  BeELZEBUB,  ElIAS  PER 
F.OSDEM  MORTEM  DENUNTIAT  :  MOX  V.  9.  DUOS  QUINQUAGENARIOS  AB  EO  AD  SE  CAPIEN- 
DUM  MISSOS,  IGNE  COELESTI  CUM  50  MILITIBUS  COMBURIT  ;  TERTIO  VERO  SIBI  SUPPLICI 
PARCIT  AC  CUM  EO  OcHOZIAM  ADIT  ,  EIQUE  NECEM  INTENTAT.  MORITUR  ERGO  OcHOZIAS  , 
EIQUE  SUCCEDIT  FRATER  JORAM. 

1 .  isia^^^^^SsfR^VARicATUS  cst  aiitcm  Moab  in   Israel,  postqtiam  mortiuis  est  Acliab. 

2.  Ceciditque  Ooliozias  per  cancellos  ccrnaculi  sui ,  quod  habebat  in  Sa- 
maria,  et  eegrotavit  5  misit(jue  nuntios,  dicens  ad  eos :  Ite,  consulite  Beel- 
zebub  deum  Accaron ,  utriun  vivere  queam  de  inGrmilate  mea  hac.  3.  An- 
gelus  autem  Domini  locutus  est  ad  Eliam  Thesbiten,  dicens :  Surge,  et 
ascende  in  occursum  nuntiorum  regis  Samarise,  et  dices  ad  eos :  Numquid 
non  est  Deus  in  Israel ,  ut  ealis  ad  consulendum  Beelzebub  deum  Accaron  ? 
4.  Quam  ob  rem  h»c  dicit  Dorainus :  De  lectulo,  super  quem  ascendisti,  non  descendes,  sed 
morte  morieris.  Et  abiit  Elias.  5.  Reversique  sunt  nuntii  ad  Ochoziam.  Qui  dixit  cis :  Quare 
reversi  estis  ?  6.  At  illi  responderunt  ei :  Vir  occurrit  nobis;  et  dixit  ad  nos :  Ite,  et  revertimini 
ad  regem ,  qui  misit  vos,  et  dicetis  ei :  Hsec  dicit  Dominus  :  Numquid  ,  (luia  non  erat  Deus  in 
Israel)  miltis  ut  consulatur  Beelzebub  deus  Accaron  ?  Idcirco  de  lectulo,  super  quem  ascen- 
disti,  non  descendes,  sed  morte  morieris.  7.  Qiii  dixit  eis :  Ciijus  figurre  et  habitus  est  virille, 
qui  occurrit  vobis,  et  locutus  est  verba  haec  ?  8.  At  illi  dixerunt:  Vir  pilosus ,  et  zona  pellicea 
accinctus  renibus.  Qui  ait :  Elias  Thesbites  est.  9.  Misitque  ad  eum  quinquagenarium  principem, 
et  (luinquaginta  qui  erant  sub  eo.  Qui  ascendit  ad  eum  ;  sedentique  in  vertice  montis ,  ait :  Homo 


1 


COMMENTARIA  IN  LIBUUM  IV.  REGUM.  Cap.  I.  593 

Dei,  rcx  prsecepit  ut  desccndas.  10.  llespondensqnc  Elias,  dixit  (ininqiiagcnario :  Si  liomo 
Dei  sum ,  desccndat  ignis  de  coelo,  ct  devorcl  tc,  ct  quinqiiaginta  liios.  Dcscendit  itaque  ignis 
de  coelo,  el  devoravit  eiim  ,  et  (|uinquagin(a  qui  erant  cum  co.  11.  IlursuiiKiue  misit  ad  eiim 
principcm  quinqnagcnarinm  allcrnm  ,  et  quin(|uagin!a  cum  eo.  Qni  loculns  est  illi :  Homo  Dei, 
Juec  dicit  rex  -.Feslina,  dcsccnde.  12.  Kespondcns  Elias  ail  :  Si  liomo  Dei  cgo  sum,  descendat 
ignis  de  ccclo,  et  dcvoret  te,  ct  quinquaginla  luos.  Dcsccndil  cigo  ignis  deea-lo,  ct  dcvoravit 
illum  ,  et  quinqiiaginla  ejus.  13.  lleriim  misil  principcm  quin^juagcnariiim  lcrtium,  et  qninqiia- 
ginla  qui  erant  cum  eo.  Qui  cum  venisset,  curvavit  genua  conlra  Eliam,  el  precalus  est  eum , 
el  ait :  Homo  Dei ,  noli  despicere  animam  mcam,  e(  animas  servorum  tnoriim  qui  mccum  sunl. 
1  4.  Eccc  descendit  ignis  de  coelo  ,  et  devoravit  duos  principes  (juinquagcnarios  primos,  et  quin- 
quagcnos  qui  cum  eis  erant ;  scd  nunc  obsccro  ut  miserearis  animae  meae.  1  b.  Locutus  est  aulem 
Angelus  Domini  ad  Eliam,dicens :  Descende  cum  eo,  ne  timeas.  Suriexit  igilur,  et  descciidit 
!uim  eo  ad  regem,  16.et  locutusest  ei :  HsecdicitDominus :  Quia  misistinuntios  ad  consulendum 
Beelzebub  deum  Accaron ,  quasi  non  essel  Deus  in  Israel,  a  (luo  posses  interrogare  sermonem  , 
ideo  de  lectulo,  snper  quem  ascendisli,  non  descendes,  sed  morte  morieris.  17.  Mortuus  cst 
ergo  juxta  scrmonem  Domini,  qucm  locutus  est  Elias,  et  rcgnavit  Joram  frater  ejus  pro  co , 
anno  secundo  Joram  filii  Josapliat  regis  Jud?e :  non  enim  habebat  filium.  18.  Ileliqua  aulem 
verborum  Ochoziee,  quse  operatus  est,  nonne  haec  scripfa  sunt  in  libro  scrmonum  dierum  regum 
Israel  ? 


1.  Pr^.varicati's  est  Moab  in  Israel,]  id  est, 
iil  vcrlil  Cluildauis,  Moabita)  rebellarunt  Israeli, 
puta  Ochoziae  rilio  Acl)ai),  qui  regnabat  in  Is- 
raei.  Ciim  enini  vidt-renl  Acliab  in  prselio  cx- 
sum  ,  ctexerciium  ejus  clissipatum,  ac  Ocho- 
ziam  jnveiiem,  aninios  sun)pserunt,  etei,  cui 
liucusque  sulijecli  fuerant,  rebellarunt  ,  ne- 
gando  iribulum,  sil)iqu(;  proprium  regem  con- 
slituerunt  :  sicut  sul)  ideni  tempus  Idumaei  a 
Davide  subacli  rebellarunt  Joram  regi  iudn, 
ul  audiemus  cap.  8.  Ita  Abulensis. 

2.  Ceciditque  OcnoziAs  (filiiis  Achab  lex  Is- 
rael)  per  canceli.os  cgenaculi  sci,]  idesl,  pcr 
feneslras  cancellalas  et  reliculatas  tabulati,  in- 
(|u";l  Pagninus  ,  Va[al)lus  el  alii.  Aut  ccenacidum 
vocat  solarium  sive  teclum,  quod  in  Palu?slina 
erat  plaiuim  ,  ui  in  eo  an)bulare  .  coenare  ,  dor- 
mire  possent .  Porro  lioc  tectum  circumcirca 
cingebatur  lorica  sive  muro,  ne  quis  incautc 
ex  eo  laberelur  juxla  legem  Deuteronomii  22. 
8.  Murushic  reliculatns  et  cancellatus  erat,  ex 
quo,  faliscenlibus  vel  ruplis  cancellis,  lapsus 
csl  Ochozias.  Iia  Sanchez. 

Tropologice,  Eucherius  ;  Ochozias ,  inquit, 
7ex  Samarice ,  qui  se  d  domo  David  separavit  , 
et  per  cancellos  decidit ,  lioc  significare  videlur: 
quod  h(€relici,  sivs  schismatici,  etsialiquavi  bonce 
aclionis  arcem  conscendere  videnlur ,  quia  tamen 
compagem  Ecclesice  unitatis  non  liabent,  quasi  pa- 
tentibus  et  non  sotidis  laterum  prcesidiis,  semper 
ad  viliorum  infirma  relabuntur,  dum  divino  cles- 
tiiuli  uuxilio  sucB  perlinacice  fastu  intereunt. 

CONStLlTE  Bli ELZEBCB  DEUM  ACCARO?J.]  Scptuag. 

ConsuliteBacdmuscam,  deum  Accaron.  Josephus  : 
Consulite  Myodis  [id  enim  Deo  nomen  eral)  oracu- 
lum  :  /J.UIX  esl  miisca,  inde  Myodes  cst  deus 
muscarum,  qui  scilicetinvocabalur  ad  abigen- 
rias  muscas,  quibus  abundabant  Accaroniloe  ob 
solum  humidum  et  calidum,  ex  maris  vicinia. 
Idem  dicebatur  Jupiter  anouvoi,  iest(!  Pausania, 
lib.  5,  el  Plinio  lib.  29.  cap.  6.  ubi  Myodem  vo- 
cat    Acharem ,  forte  qui.i  in  Accarune,ul  hic 

CORXtL.    A    LAIMDE.    T0\I.    II. 


dicitur,  colebatur.  Simili  modo  colebatur  deus 

Smintheus,  ad  abigendosmures;  hos  enim  Cre- 

tenses  vocant  Sminthas;  etParnopius  ad  abigen- 

das  parnopas,  id  eslculices,  vel ,  uialii  volunt, 

locustas,  teste  Pausania  in  Aiiicis.  Gcnliles  enini 

rcbus  omnibus  deospreeficiebant,  adeoquc  cole- 

bantFebrim,  Gloacinam,  Pavorem  et  Pallorem 

quasi  numina  ,  testc  S.  August.  libro  k,  de  Civil. 

c.  16  et  23.  Sic  Beetzebub  llebr.  idem  est  quod 

Baat  sive  Becl  et  Bel  a,"!!"  Zebub  ,  id  est,  miisca  , 

vel  Baal  Musca  ,  ul  vertunt  Sepluaginta  ;  idolum 

enim  hoc  instar  muscae  crat  cfformatum,   ait 

Nazianz.   lib   2.    contra  Julianum,  et  Theodor. 

qusesl.  3.  Hinc  et  Philastrius  inler  haereses  nu- 

mGVixl  Myotatras  ,  id  est,   musctc   adoralores, 

sive   Muscaccaronitas ,    htcresi  13.    Vidc   dicta 

Matlhaei  10.  25.  Quibus  adde  nonnullos  ciiin  Se- 

rario  sentire,    qiiod  Beetzebub  sive  Myodes ,  id 

est,  Deus  muscce ,  fuerit  libidinis  deus,  aut  dea 

qufcpiam,  ob  im[)udiciliam  et  libidinem  (iu;e  in 

muscisnotatur;  unde  LucianusinEncomio  mus- 

cae  tradit  olim  fuisse  meretrices,  qua;  muscce  vo- 

cabantur.  Insuper  dii  (daemones)  omnes  propler 

multiludinem,  insoleniiam,  impudiciliam,  mor- 

dacitalem  ,   sordes ,  foelorem  ,  muscae   vocari 

possunt  :  tinde  hoc  scculo  d.Tinon  spccie  mag- 

uac  muscae  vel  crabronis  involans  incum,   qiii 

relicta  fide  orlhodoxa  Anabaptismum  luofite- 

batur,   illico  eum  quasi  possidens,   S.  Script. 

peritum  efllciebat,  eumdemqiie  hac  perilia  pri- 

vabat,   si  ab   Anabaptismo  ad   fidcin   rediret, 

uli  oculati  tesles  narra'nt.    rairsum   daemones 

miiscai  vocanlur,  quia ,  ut  ail,  lib.  de  Sacrifi- 

ciis,  I>ucianus  ,  victimarumsanguini  muscarum 

inslar  inldarcnt.  Adde,in  Gcntitiumvales ,  muscie 

instar  dccmones  qnandoqiie  invotassc,  iit  oracida 

edcrent  ;   qnemadmodiim  Sacerdolule   Bomanum 

iradil  eum  interdum  ad  cnergiunenos  obsidendiwi 

accedere.  Jlinc  igilur  apud  Judteos ,  qui  conlemp- 

tiis  et  delestabitis  crat ,  vocalur  Bcctzebub,  Malth. 

10.  Ipse  dcemonum  princeps  ,  Mallh.  12.  lanquam 

omniiim  salacisshnus  ,  impudentissimus,  contemp- 

lissiinus,   ail  Serarius;  aut  quia  Myodes  eral 

75 


594 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Gap.  I. 


Japiier  y.-:zo,u.-joi ,  lU  dixi ;  Jiipitcr  autein  osL  duo- 
niin  otnniuin  priinus  el  ppinoep,. 

Tropologice,  coluut  Beelzel)u!) ,  idesl,  rteiiin 
muscam  veiinuscaru  n,  iui  )u:l  iulei,  luKuriosi, 
insoleiites,  iiiquieti,  liligiosi.  Audi  S.  Gregor. 
iibro  18.  Moral.  cap.  25.  explicaulem  quarlam 
'l^Dypl-i  pliigani ,  quae  iuit  nmscarum,  Exodi  8. 
21.  jEgyptas,  qace  Ivijas  minrli  spficiem  tenel , 
mascis  percalilar.  Masca  enini  nimis  insoiens  et 
inqaielam  animal  est.  In  qaa ,  qaid  aliad ,  qaam 
insolentes  carcB  desiderioram  carnaliani  designan- 
tur?  Unde  alias  dicitar :  Mascm  morientes  psrdant 
suavitatem  angaenli;  qaia  cogitationes  saper(lace, 
qaie  assidae  in  animo  carnalla  cogilante  et  nat- 
cantar  et  deficiant ;  eam  suavitatem  qna  anasqais- 
qae  intrinsecas  perspiritam  est,  perdant;  qaoniam 
inlegritate  ejas  perfrui  non  permittunt.  Mgyptus 
ergo  muscis  percutilur ;  qaia  eoram  corda  qai 
terrenamvitam  diligant ,  dani  desideriorani  sao- 
rani  inqaietudinibus  feriantar,  tarbis  cogitatio- 
namcarnaliuni  ad  imadepressa  sant,  et  adqaietis 
infimce  desidirium  non  levantar.  Unde  cani  ops 
pietatisad  cor  veritas  venit,prius  a')  eo  cogitatio- 
numcarnalium  cestu  ejicit,  et  post  in  eo  virtutuni 
dona  mira  disp.mit.  Plura  de  muscarum  sym- 
))0lis  dixi  Eccles.  10.  1.  ad  illa:  Musccv  morientes 
perdant  suavitalem  ungaenti. 

U.  QUA.MOBREM  (quia  scilicet  relicto  Deo  con- 
sulisli  Beelzebub)  etc. ,  M0(\rK  MoniRRis.J  Elias 
intentat  mortein  Ochoziae  ob  cousultuin  dae- 
monem;  quod  notent  ii  qui  consulunt  divinos 
el  magos;  lios  enim  Deus  plectet  morte  fcteraa 
et  saepe  temporali.  Siceniin  Saul  occisus  est  in 
praelio,  eo  qiiod  consuluisscl  Pylhonissam,  1. 
Reg.  28.  16.  Sic  Acliab  lelo  confossus  est,  qnbA 
a  pseudopropbelis  Baal  evenliim  belii  cssel 
sciscitatus  ,  lib.  3.  Regiun  capile  ultlmo.  Est 
enim  lisec  consultalio  scelus  grave  ,  et  Deo 
valde  injurium  ;  quia  p(>,r  illud  praescientia 
fiilurorutn  et  divinalio  adiinitur  cjus  divini- 
tati  ,  cui  propria  est  ,  ac  traditur  diabolo. 
Unde  Deus  ostendit  quam  aciter  hanc  sui  con- 
lumeliam  sentiut,  dum  eam  tam  atrociter  cas- 
ligat. 

8.   VlR  PILOSUS    ET    ZONA  PELLICEA    ACCINCTOS.] 

Incedebat  enim  Elias  intonsus,  prolixa  barba 
et  capillis,  liispido  vesiitu  et  piloso,  puia  me- 
loie ,  sive  pelle  ovina  vel  caprina  intonsa  cir- 
cumdatus,  et  zona  pellicea  accinctus,  id  est , 
corionon  apparato,  sed  adhuc  pilosoet  villoso, 
quasi  cremita  munJi  coutemptor ,  et  pauper- 
tatis  priscaeqiie  simplicitalis  amator.  Viile  Gas- 
sianuin,  lib.  1.  Instit.  c.  1.  FabulaturR.  Eliezer 
c.  31.  zonam  hanc  Eliae  fuisse  ex  pelle  illius 
arielis  ,  quem  pro  Isaac  itnuiokivil  Abraham, 
Genes.  22. 

9.  Hovio  Dei  (ironice  ita  (Mun  vocat,  q.  d.  0 
Elia,  qui  te  vocasjaciasque  virum  Dei)  uexpue- 
CEPiT  UTDESCEXDVS]  cx  vertice  montis  Carmeli 
ad  nos,  ut  te  qu;isi  captivum  deducamus  ad 
regem  Ochoziam,  cui  morifMn  pr;enunLiasti , 
ut  hujus  funesti  oraculi  raiionem  reddas  , 
et  poeuas  luas.  Itaque  quin^aagenarius  hic 
peccavit  primo    impietate  ,    quia    impictati  , 


Ochozine  volentis  Eliam 
ejiisque    fuit    a.liniuister 
quia  imperiose  et  superbi 


c.istigare  consensii, 
.  Secundo  ,  fastu  , 
!  qiiasi  regii  mandati 
execuior  jussit  eum  descendere  ;  ideoque  ab 
Elia,  im^  a  Deo  igne  ccclssti  sideratiis  occubuil. 

10.  Respondexsque  Elias  dixit  quinquagexa- 
RIO  :  Sl  IIOMO  DE(  sum  ,  descendat  ignis  de  coelo 
Er  DEVOKET  TE  ET  QUINQUAGIXTA  TUOS.  ]  EliastilU- 

luin  ironicum  sibi  datum,  serium  eflicit ,  euni- 
que  in  caput  dicenlis  per  seriam  vindiclam  re- 
torquet.  Unde  nola  :  pro  Dei  Hebr.  est,  Eloliim  , 
qiiae  vox  significat  Deum  qua  judicem  et  vindi- 
cem,  q.  d.  Si  ego  sum  minister  Eloliim  ,  id  est. 
summi  judicis  et  vindicis,  ul  tu  ironice  dixisti  , 
ipse  Eloliim  ine,  ut  suum  ministrum,  defendat, 
ac  puniat  tuam  insolentiam  et  violeniiam,  qua 
meejus  minisirum  vis  capere,  et  ad  regem  in- 
vitum  pertrahere.  Haec  enim  violentia  in  Denm 
ipsum,  qui  ineus  est  herus  et  Dominus,  rediin- 
dat.  Quare  hanc  sui ,  imo  Dei  injuriam  Elias 
ultus  est,  spiritu  vehementi  ignem  e  coelo  devo- 
cans.  Idem  faciet  in  fine  mundi  cum  Enoch,  de- 
cerians  contra  Anlichristum  ejusque  asseclas  : 
unde  Apocal.  11.  5.  de  utroque  dicitur  :  Et  si 
quisvoiuerit  eos  nocere,  ignis  exiet  de  ore  (jussii) 
eorum,  et  devorabit  inimicos  eoram,  ct  Eccles. 
cap.  Zi8.  1.  Sarrexit  Eiias  propheta ,  quasi  igni.i , 
et  verbani  ipsius  qaasi  facula  ardebat ,  et  v.  3. 
Dejecit  ignem  de  cctlo  ter.  Vide  ibi  dicta. 

Syinbolice  ,  S.  Ainbrosius  ,  lib.  de  iis  qui 
mysteriis  initiantur  c.  9,  cum  Elia  comparat 
sacerdotem  consecrantem  Eucharistiam.  Sicut 
eniin  Elias  igne  coelesli  consiimpsit  quinqua- 
genarium  cuin  siiis  ,  sic  sacerdos  vi  divina  ver- 
boruin  Ghristi  consiimit  siibstantiam  panis  ct 
vini ,  illamque  in  Ghrisli  corpus  convertit :  nani, 
ut  ait  Lanfrancus  contra  Bereng.  Si  tanlani 
valuit  sermo  Elice ,  ut  ignem  de  ccelo  deponeret ; 
non  valebit  Ciirisli  sermo ,  ut  species  mutet  ele- 
mentorum  ? 

11.  Festina  ,  DESCENDE. ]  Impudcntior  fuit  bic 
secundus  Pentacontarchus  priore  ;  tum  quia 
audiio  ejus  siipplicio  non  resipuit,  tum  qnia 
auxit  impudentiam  ,  addendo:  festina  ;  ideoque 
eadein  poena  plexus,  ac  igne  coelesLi  consump- 
lus  est. 

ilx.  OrSECRO   UT    MISEREARIS   ANIM^   ME^.  ]    Hic 

lertius  duorum  praecedentium  supplicio  terri- 
tus ,  et  sapientior  factus  ,  fit  supplex  Eliae  : 
unde  non  audet  petere  dicereque  ut  descendat , 
sed  misericordiam  posiulat,  ui  scilicet  sibi  par- 
cat,  et  dicat  quid  sibi  facto  sit  opus  :  quid  scili- 
cet  regi  renuntiare  debeat.  Quare  ei  Elias  non 
tantum  pepercit,  sed  et  monente  Angelo  ultro 
secomitem  ad  regem  adjiinxit. 
17.  Regnavit  (in  Israel)   Joram  frater  ejus 

PRO  EO,  ANNO  SECUNDO  JORAM  FILII  JOSAPHAT  REGIS 

JuD.E ,  ]  qui  scilicet  cum  patre  Josaphat  adhiic 
vivente,  sed  eunte  cum  Achab  adpugnam  con- 
tra  Syros, ideoque  absente,  regnabat  in  Jeru- 
salem,  de  quo  cap.  3.  v.  1.  Gaeso  enim  Achab 
inbello,  illico  successitei  inregnum  filius  Ocho- 
zias,  et  eo  priino  regni  sui  anno  e  raorbo  rao- 
rienie,  frater  ejus  Joram. 


I 


COMiMENTARlA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  II.  595 

CAPUT  SECUNDUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 
Elias  curru  igneo  rapitur  in  coelum  ;  succlamat  ei  Elisrus  :  Pater  mi  !  currus  Israel 

ET  AURIGA  EJUS.  MOX  V.  14.  PALLIO  ElLE  DIVIDENS  JORDAINEJI  ,  SICCO  PEDE  EUM  PER- 
TRANSIT.  InDE  V.  1  9.  AQUAS  PESSI31AS  IMMISSO  SALE  PERSANAT.  DeNIQUE  V.  23.  PUEROS 
42  SIBI  INSULTANTES  :  ASCENDE,  CALVE,  IMMISSIS  DUOBUS  URSIS  DILACERAT. 

jACTUM  est  autcra,  ciim  levare  vellet  DominusEliam  per  lurbinem  in  cce- 
lum,  ibant  Elias  et  Eliseus  de  Galgalis.  2.  Dixitque  Elias  ad  Eliseum  : 

'Sede  bic ,  quia  Dominus  misit  me  usque  in  Bethel.  Cui  ait  Eliseus :  Vivit 
Dominus,  et  vivit  anima  tua,  quia  non  dcrelinquam  te.  Cumque  descen- 

ulissent  Bctliel ,  3.  egressi  sunt  filii  prophetarum ,  qui  erant  in  Bethei,  ad 

^Eliseum,  et  dixeriint  ei :  Numquid  nosti  quia  hodic  Dominus  tollet  domi- 

num  ttium  a  te  ?  Qui  respondit :  Et  ego  novi ,  silete.  4.  Dixit  aulem  Elias 

ad  Eliseum  :  Sede  hic,  quia  Dominus  misit  me  in  Jericho.  Et  ille  ait:  Vivit  Dominus,  et  vivit 

anima  lua,  quia  non  derelinqnam  te.  Cumque  venissent  Jericho,  5.  accesseruut  filii  propheta- 

rum ,  qui  erant  in  Jcricho ,  ad  Eliseum ,  et  dixerunt  ei :  Numquid  nosti  quia  Dominus  hodie  tollet 

dominum  tuum  a  te  ?  Et  ait :  Et  ego  novi ,  silcte.  6.  Dixit  autem  ei  Elias :  Sede  hic ,  quia  Do- 

minus  misit  me  usquc  ad  Jordanem.  Qui  ait :  Vivit  Dominus,  et  vivit  anima  fna  ,  quia  non  de- 

relin(|uain  te.  lerunt  igitur  ambo  parilcr,  7.  et  quinquaginta  viri  de  filiis  prophetarum  secuti 

sunt  eos,  ([ui  et  sleterunt  ccontra,  longe :  illi  autem  ambo  stabant  super  Jordanem.  8.  Tulit- 

que  Elias  paiiium  suuin,  et  involvit  illud,  et  percussit  aquas  quce  divisse  sunt  in  utramque  par- 

lem,  et  transiernnt  ambo  per  slccum.  9.  CunKiue  transissent,  Elias  dixit  ad  Eliseum  :  Postula 

(juod  vis  ut  faciam  tibi,  anlequam  tollar  a  te.  Dixitque  Eliseus  :  Obsecrout  fiat  in  me  dnplexspi- 

ritus  luus.  1 0.  Qui  respondit :  Rem  dillicilem  postulasti ;  attamen  si  videris  me,quando  tollar  a 

le,  crit  tibi  (juod  pclisti :  si  autem  non  videris  ,  non  erit.  11 .  Cumque  pergerent ,  et  incedentes 

sermocinarentur  :  ecce  currus  igncus  ,  et  equi  ignei  diviserunt  utrumque  ;  et  ascendit  Eiias  per 

lurbinem  in  coelum  ,  12.  Eiiseiis  autem  vidcbat ,  et  clamabat :  Pater  mi ,  pater  mi !  currus 

Israel  et  auriga  ejus.  Et  non  vidit  enm  amplius :  appreliendit^iue  vestimenta  sua,  et  scidit  iila  iu 

duas  partcs.  13.  Et  levavit  pallium  Eliae,  quod  ceciderat  ei :  reversiisque  stetit  super  ripam  Jor- 

danis,  1^'i.  ct  pallio  Elise,  ([uod  cecidcrat  ei ,  percussit  aquas,et  non  sunt  divis»,  et  (lixit :  Ubi 

est  DeusEIiae  eliam  nunc?  percussilijue  aquas,  et  divisae  sunt  huc  at^jue  iliuc,  et  transiit  Eli- 

seus.  1.5.  Videntes  autem  filii  prophctarum  ,  qui  erant  in  Jericho  econlra,  dixernnt :  Keciuievit 

spiritus  Eliee  super  Eliseum,  Et  venientes  in  occursum  ejus,  adoraverunt  eum  proni  in  terram, 

16.  dixcruntque  illi :  Ecce,  cum  servis  tuis  sunt  quinquaginta  viri  fortes,  qui  possunt  ire,  et 

quaerere  dorainum  tuum ,  ne  forle  tulerit  eum  spiritus  Domini ,  et  projecerit  eum  in  unum  mon- 

liuin,  aut  in  unam  vallium.  Qui  ait :  Nolite  miltere.  17.  Coegeruntque  eum  ,  donec  acquiesce- 

ret,  et  diceret :  Mitlite.  Et  miserunt  quinquaginta  viros  :  qui  cum  quoesissent  Iribus  diebus,  non 

invenerunt.  18.  Et  reversi  suntad  eum  ;  at  ille  habilabat  in  Jericho  ,  et  dixit  eis  :  Nnmquid  non 

dixi  vobis:Nolile  mittere?  19.  Dixerunt  ([uoque  viri  civitalis  ad  Eliseum  :  Ecce  habitatio  civi- 

tatis  hujus,  optima  est,  sicut  tu  ipse,  domine,  perspicis;  sed  aquae  [jessimse  sunt,  et  lerra  sterills. 

20.  At  ille  alt :  AfTcrte  mlhi  vas  novum,  etrailllte  in  illudsal.  Quod  cum  atlulissent,  21 .  egres- 

sus  ad  fontem  afjuariim,  misit  in  illum  sal,et  alt :  Hsec  dicit  Dominus :  Sanavi  a^juas  has,  et  non 

erit  ultra  in  eis  mors,  neque  slerilitas.  22.  Sanatce  snnt  ergo  a(|uce  us([ue  in  diem  hanc  ,  juxla 

verbum  Elisei,  quod  locutus  est.  23.  Ascendit  aulem  indc  in  Bethel ,  cumquc  ascendcret  per 

viam,  pueii  parvi  egressi  sunt  de  clvllate,  et  ilhidcbant  ei,  dicenles :  Ascende,  calvc;  asccnde, 

calve.  24    Qui  cum  respexlssct,  vidit  cos,  et  raaledixlt  eis  in  noniincDomini;  egressi(juc  sunt 

duo  ursi  dc  saltii ,  et  laceraverunt  ex  eis  quadraglnta  duos  pueros.  25.  Abiil  autem  inde  in  mon- 

tcm  Carmeli ,  cl  indc  reversus  cst  in  Samariam.  * 


59G 


SEDt:  nic.  ]  Elias  ex 
voluiioccultare  suum  raptuiii,  ideoqucEliseuni 
a  sc  cliniitlere.  Doiia  enini  Dei ,  qufe  pertinent 
ad  aliqualenn,  inquit  Abulensis,  personae  excel- 
lentiam,  occultari  debent,  ne  iiomines  videan- 
lur  in  eis  gloriari ;  quia  Dei  est  eu  manifestare, 
nli  liic  manifestavit  raptiim  Eiinc  per  (ilios  pro- 
plietarnm.  Quocirca  Elias  non  tam  proecipit, 
quam  hortalur  Eliseum  ,  dicens  :  sede ,  id  est , 
mane  liic ;  non  est  necessc  iit  me  comiteris.  Ve- 
rum  Eliseus  sapienler  ai)  Eiia)  latere  discedere 
noliiit,  ut  ejus  benedictionis  fierel  pariiceps,  et 
zeli  spiritusqne  hseres  ;  unde  ait  : 

VivitDominus,  et  vivir  AMJiATUA(id  est,  juro 
per  vitam  Dei  et  anima;  tufe)  quia  (quod)  non 
DKRELiNQUAM  TE.  ]  Hiuc  liquel  Deum  Eliseo  reve- 
lasse  Eliam  propediem  rapiendum  fore,  illique 
suggessisse  utcaveret ,  ne  eum  desereret. 

3.  Egressi  sunt  filii  prophetai\um.  ]  Erant  hl^ 
discipuli  Eiiae,  Elisei,  aliorumque  prophetarum,^ 
qui  quasi  viri  religiosi  totos  se  dabant  Deo  : 
(luorum  multa  jain  erant  collegia  in  Galgalis, 
Bethel,  Jericho,  Carmelo,  etc.  ab  Elia  et  aliis 
instituta,  ideoqueElias  anteraptumea  hic  visi- 
lavil,  ut  suos  alumnos  in  vera  fide,  et  aspero 
vit.eeremiticaeinstituto  confirmaret,  ultimaque 
salutis  et  perfectionis  monila  eis  daret,  et  Eli- 
seum  successorem  suum  promulgaret.  Exhor- 
tationem  Elia3  ad  eos  grapliice  hic  reproescntat 
Salianus.  Porro  inter  eos  erant  aliqui  veri  pro- 
phetae ,  qui  hic  raptus  Elise  revelationem  a  Deo 
acceperunt,  eamqueEliseo  et  aliis  revelarunt , 
ut  patel  ex  sequenti. 

7.  iLLi  AUTEM  (Elias  ct  Eliseus)  stabant  supeu, 
id  est  juxta ,  Johdanem,  ]  ut  eum  Elias  divideret, 
et  sicco  i)ede  transiret. 

9.  Obsecro  ut  fiat    in    me    duplex   spiritus 
Tuus.  J  Duplex,  id  est,  diiplo  major,  aiunl  non- 
nulli  cum  Theodor.   q.   7.   et   Graecis.    Accedit 
B.  Petrus  Damiani  serm.  2.  de  nalivil.  S.  Joan- 
iiis  Baplistae  :  //*  Eliseo ,  ait,  fuitduplex  Elice  spiri^ 
tus ,  non  merilorum  cumalo,  sed  exliibidone  mi- 
raculoram ;  quia   2^  miracuia  fecit,  cam  Elias 
fecerit  12  duntaxat ,  licet  alii   pauciora   nume- 
rent.  Unde  AnastasiusNicaenus  qu.  55.  numerat 
Eliae  signa  septem  ,  Elisei  vero  lU.  Accedit   et 
S.  Ambr.  serm.  2.  de  Eliseo,  qui  exclamat  :  O 
hceredilas  preliosa,  in  qua  plus  kcBredi  relinquilar 
quiim    habelar ;    pLus    consequiiur   qui    accipit , 
quam  possideret  qui  largitar  !  Pretiosa  plane  Im- 
reditas  ,  qute ,  dum  a  patre  Iransfertur  ad  fiiium  , 
meritoruni   qaodam  fenore   daplicatur  !    Igitur 
Elias  ,  cu]n  simplicem  sanctitalis  ipse  liaberet  spi- 
riluni,  Eliseo  dapUcem  dereliquit.  Mirum  ergo  in 
modum  plus  Elias  gratice  dimisit  in  terris  ,  qaain 
secum  portavit  ad  cceios  :  et  licet  ipse  ad  aitiora 
totas  Iransfertur  corpore,  apud  filium  tamen  ma- 
jore  manet  sanctitale.   Alii  :  duplex  ,  inquiunt  , 
respeclu  lertiae  partis  residuae  ;  ita  ut  si  spirilus 
Eliaein  tres  divideretur  partes,  Eliseus  postula- 
vet  sibi  duas,  idque  vidclur  \mmQ.V(i  xos duorum, 
quod  est  in  Hebr.  Unde  Pagninus  vertit  :   Fiat 
mensara  duarum  partiam  de  spiritu  tuo  saper  me. 
Melius  dAWroduplex  Iribuunt  Elioe,  q.  d.  Oro,  6 
Elia  ,  ut  tuas  spiritus  dupLex ,  id  esl ,  muUiplex , 
validus  et  eximius,   in  me  derivetur  ;  ut,  te 
ai)eunte,  ego  quasi  filius  tibi  in  spiritu  tuo  exi- 
niio ,  quasi  in  haereditatc  spirituali  succedam, 
eodemque  zelo,  qtio  tu,  cultum  veri  Dei  contra 
15aalilas  propugnem.  Unde  Angelomus  :  Spiritus 
iiupLeXy  inquit,  est  spirilus  proplietice  et  miraca- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  II. 
modestia  et  humilitate     /orHJU.  Probatur  id  primo  ex  Hebraeo  qui  habet : 


Os  duorum  in  spirita  tao  fiat  mihi ;  primogenilus 
enim  duplicem  habebat  portionem  haereditatis 
paternae  ,  c;eteri  vero  filii  simplicem  et  unam 
duntaxat,  q.  d.  Pelo  ut  ego  quasi  primogenitus 
luus,  o  Eiia,  tibi  in  utroque  tuo  spiritu  succe- 
dam.  Secundo,  quia  Ecclcs.  /i8.  versu  L\.  dicitur 
de  Eiia  :  Qais  poteril  gLoriari  at  Elias?  Ergo  ilie 
majori  fuit  spirilu.,  quam  Eliseus;  tertio  ,  quia 
ibidem  versu  13.  dicitur  :  Et  in  Eiiseo  compLetus 
est  spiritas  ejus.  Vide  ibi  dicta. 

10.  Sl   VIDERIS    ME  ,    QUANDO  TOLLAR  A  TE,    ERIT 

tibi  quod  petisti  :  SI  autem  non  videris,  non 
ERiT.  ]  Ratio  hujus  condilionis  a  Deo  et  Elia  pro- 
posilae  Eliseo  fuit,  ut  magis  accenderet  Elisei 
desiderium  et  studium,  itaque  eum  praepararet 
ad  tantum  spiritus  Eliae  duplicis  donum,  utquc 
ipsius  FAive  preces  crescerent  pro  Eliseo,  proque 
lioc  spirilu  ei  impetrando,  ad  ipsius  et  totiiis 
Israelis  bonum.  Erat  enim  uterque  incertus  an 
Eliseo  proesente  raperetiir  Elias  ,  ut  ejusdem 
spiritus  haeres  et  successor  fieret.  Ita  S.  Chry- 
sostom.  hom.  1.  in  Acta  ;  qui  et  addit  Eliam  hic 
praefigurasse  Christum,  qui  non  stalim  post  re- 
surrectionem  misit  Spiritum  in  Apostolos,  sed 
voluit  prius  eos  videre  suam  ascensionem  in 
coelum  ,  indeque  decimodie,  puta  in  festo  Pen- 
tecostes,  misitineos  Spirilum  sanclum,  ut  ad 
eum  per  plures  dies  se  compararent. 

11.  ECCE  CURRUS  IGNEUS,    ET    EQUI    IGNEI  DIVISK- 

RUNT  UTRUMQUE.  ]  Non  crat  hic  currus  vere  ig- 
neus ,  sic  enim  adussisset  Eliam;  sed  habebat 
formam  et  speciem  ignis  ,  sicut  habent  meteora 
in  aere  formala.  Erant  enim  revera  Angeli  qui, 
assumentos  formam  ignis,  sursum  vectabant 
Eliam  ,  juxla  iilud  :  Qui  facis  AngeLos  tuos  spiri- 
tus,  et  minislros  taos  ignem  arentem ,  Psal.  103. 
h.  Fuit  ergo  hic  ignis  aer  crassior,  splendens  , 
rubensque  ut  ignis  ,  ait  Abiilensis.  q.  d.  17.  Se- 
rarius  et  alii.  Hic  ergociirrus  igneus  ah  Angelis 
ex  nubibus  fuit  formatus  ,  quo  Elias,  quasi 
triumphator  et  civiscoeli ,  raptus  est  in  altum. 
Igneus  enim  curras  congraebal  igneo  Elice  animo, 
ad  eumvehendum  incccLum,  ait  S.  Chrys.  hom. 

1.  de  Elia.  Iiem  ofllcio  ad  quodEIias  reservatur, 
videiicet  ad  praeveniendum  secundum  Christi 
adjudicium  adventum.  Plures  alias  hujus  cur- 
rus  raptusquecausas  lilterales,  allegoricas,  tro- 
pologicas  et  anagogicas  recensui  Eccles.  /48.  9. 
ad  illa  :  Qui  receptus  esin  turbine  ignis ,  in  curra 
eqaorum  igneorum.  Porro  Elias  hoc  curru  igneo 
non  tantum  de  Achab  ,  Jezabele  et  idololatris  , 
sed  et  de  morte,  ipsoque  igne  triumphavit :  fuil 
cnim  hic  currus  triumphi^  uti  fuil  currus  Cheru- 
l)im,Ezechielisl.  AitnosterPradoibidem,q.  d.Par 
est  ut  tu  ,  6  Elia,  qui  in  vita  imperaveras  igni  in 
coelo,jam  ab  igne  quasi  ejus  imperator  et  trium- 
phator  veharis  in  coelum  :  unde  patet  quam 
inepte  dicat  R.  Kiinchi,  Eliam  in  sphaera  ignea 
abignefuisseconsumplum.  Audi  S.  Ambr.  serm. 

2.  de  Eliseo:  Elias  magister  Eiisei  nonne  JngeLis- 
ducentibus  raptas  ad  coelum  est ,  et  quadriga  ig- 
nea  impositus  quasi  in  quodam  triumpho  viclor 
ascendit?  Victor  enim  exstiterat  non  gentiam  bar- 
bararum ,  sed  secuLariam  voLuptatam.  Siquidem 
graviores  inimici  sant  pravi  mores,  quam  hostes 
infesti  :  at  faciiius  intcLLigamus  lioc  tempore  ma- 
Lignilatem  hostiam  vinci  posse,  quam  moram. 

Et  ascendit  Elias  per  turbinem  in  coelum.  ] 
Sept.  Et  assumptus  est  ELias  in  commotione  asque 
ad  coeium.  Chald.  Ad  summitatem  coelorum.  Ec- 


COAniEiNTARIA  LN  LlCr. 

clcs.  /|8.  9.  liabctur :  Qui  receptus  es  in  lurbine 
iv;nis.  Graece  sv  J,at),!Z7ti ,  id  est ,  proccUa  ignea.  Vi- 
(lctiir  crpo  Deiis  cmisissc  ful^elra  ,  coriiscalio- 
iies  ct  fiilgnra,  siniilesque  igncas  proccllas,  quae 
Kliam  rapcrcnt  et  velicrcnt  in  coelum.  Undc 
Vatabl.  ibidem  vcrlil:  Qui  procella  ignea  sublatiis 
sis  in  curru  equorum  ardentimn.  Sic  crgo  Elias 
turbine  sive  vcnto  impellenle,  curru  igneove- 
lientc,  cl  Angcio  auriga  utrumque  moderanle, 
Tcclus  esl  in  coclum  ,  ail  Abul.  Vatabl.  Serar. 
Salianus  et  alii.  Audi  S.  Ambr.  in  symb.  Aposl. 
sub  fiiiem  :  Enocli  translatus  est ,  inquit,  ne  vide- 
ret  mortcm  similiter,  el  Elias  in  corpore  isto  po- 
situs  ,  curru  ignco ,  id  est  ,  Angelorum  subvcc- 
tione  ,  qui  sunt  spiriius  et  flainma  ignis  ,  qui  fa- 
ciunt  voluntalem  Dci,  in  illa  commolione  usque  ad 
cccluni  assumptus  cst.  Auctor  mirabilium  Scrip- 
turaelib.2.  cap.  11.  J am  jamque  EUas  igneo  curra 
receptus  velut  ad  coclum,  considerante  Elisco,  rapi- 
tur.  Rursum  Ambr.  lib.  de  Nabullie  cap.  Ih. 
Cum  reclperetur  Elias,  et  curru  quasi  ad  ccclum 
ferretur  ,  clamavit  adeum  Eliseus  :  Paler ,  palcr, 
agitator  Israel,  et  eques  cjus  ;  lioc  est  ,  qui  popu- 
lu7n  Domini  bono  ductu  rcgebas ,  conslanlice  me- 
rito  lios  accepisti  currus,  lios  cquos  ad  divina  cur- 
rentes ,  quia  moderatorem  te  humanarum  vien- 
tium  Dominits  comprobuvil.  Ideo  tanquam  boni 
anriga  certaminis ,  victor  ceterno  prccmio  coro- 
naris. 

Ln  caELUM.  ]  Sepluag.  v.  1.  vcrtunl  :  quasi  in 
cadum.  Hinc  primo  nounulli  censent  Eliam  vcre 
raplum  in  cceluni,  non  acreum  ,  scd  ccibereum  , 
ibique  quasi  coelitcm  degere.  Ila  Dorolbeus  in 
synopsi  cap.  de  vila  Eliae.  S.  Hieron.  iu  cap.  9. 
Amos,  S.  Ambr.  I.  deParadiso,  c.  3.  Alcimus  lib. 
t\.  etSerar.  Sccundo  alii  censentEliam  raplum 
in  coclum,  id  est,  in  aercm,  indeque  iraductum 
in  paradisum  lerrestrcm  ;  in  illum  cnim  raplus 
fuit  Enocli ,  Eccles.  ^8.  7.  Ila  Iren.  lib.  6.  cap.  5. 
S.  Justin.  qu.  85.  Isidor.  lib.  de  orlu  et  obilu 
Sanctor.  cap.  5.  S.  Thom.  1.  p.  qu.  102.  art.  2. 
Teriio  alii  ccnseni  Eliam  ductum  in  secrelam 
aliquam  lerrse  regionem.  Ila  S.  Greg.  bon).  29. 
in  Evang.  el  Ruperlus  lib.  3.  de  Trinit.  c.  33. 
Quarto,  ceriius  alii  dicunt  incertum  esse  Eliae 
et  Enoeh  locum.  liaS.  Chrys.  hom.  22.  in  ep.  ad 
Hebr.  ibiquc  Theoph.  et  OEcum.  S.  Aug.  de  gra- 
tia  Clirisli  c.  2  et  3.  S.  Cypr.  de  monlibus  Sion 
el  Sina  ,  Theodor.  q.  /i5.  in  Genes.  sive  ergo  in 
lerra,  sive  in  flere  sit  Elias,  viiam  agit  quielam 
ei  sanctam  ,  in  jugi  Dei  contemplalione  ,  uli  ex 
S.  August.  ostendi  Genes.  5.  22. 

Ex  iioc  Eliae  raptu  in  coclum,  Poetas  accepisse 
fabulas  dc  solis  quadriga  asserit  Rcda  q.  37.  et 
S.  Chrys.  hom.  1.  de  Elia  :  ubi  docet  EUam  dici 
quasi  r,).ioj,  id  est,  solem,  imo  ab  EUa  solem  dic- 
tum  essc  r,Uo.i. 

Anagog.  raptus  Eliae  fuil  exprcssus  typus  as- 
census  Christi  in  coelum ,  uti  docct  S.  Bern. 
serm.  3  et  6.  de  Ascens.  ac  S.  Greg.  hom.  29.  in 
Evang.  quem  audi :  In  ccelum  aereum  Elias  suble- 
vatus  est,  ut  in  secretam  quamdam  terrcc  regionem 
rep^nte  duccretur ,  ubi  in  magnajam  carnis  et  spi- 
ritus  quiete  viveret,  quousque  ad  finem  mundi  re- 
deat,  et  mortis  debitum  solvat.  lUe  etenimmortem 
distuUt  ,  non  evasil.  Bedemptor  aulem  noster , 
quianon  distuUt ,  superuvit ;  eamque  resurgendo 
consumpsit,  et  resurreclionis  suce  gloriam  ascen- 
dendo  declaravit.  Deinde  Christi  asceiisum  prae- 
fert  raplui  Eliae,  subjiciens  :  ISotundum  quoque 
est  quod   EUas  in    curiu  legitur  ascendisse  ;  ut 


UM  IV.  REGUM.  Cap.  II.  597 

videlicet  aperte  demonstraretur,  quia  homo  purus 
adjutorio  indigebat  alieno.  Per  Angelos  quippe 
fucta  illa  et  ostcnsa  sunt  adjumenta  :  quia  nec  in 
coclum  quidem  aereum  per  se  ascendere  poterat  , 
quem  nuturct  suce  infirmitas  gravabat.  Redemptor 
autem  noster  non  curru,  non  Angelis  sublevatus 
legitur:  (juia  is  qui  feceral  omnia  nimirum  super 
omniasua  virlule  ferebatur.  lUo  etenim  reverte- 
batur ,  ubi  erat  :  et  inde  redibat ,  ubi  remancbat  ; 
quiacum  per  humanitatem  ascenderet  in  coeUim, 
per  divinitatem  suam  et  terram  pariler  continebat 
et  ccclum.  Et  nonnullis  inlerjectis  :  Nam  Enock 
translatus  ,  Elias  vero  ad  ccclum  subvectus  esse 
memoratur ;  ut  veniret  postmodum  ,  qui  nec 
translatus ,  nec  subvectus  ccelum  cethereum  sud 
virtutc  penelraret. 

Addit  deinde  in  hiscc  tribus  sensim  crevisse 
casliiatem  et  sanctimoniamusque  adsummum: 
Trcmslatus  namque  cstEnoch,  inquit,  et  per coi- 
tum  genitus,  et  per  coitum  generans.  Raptus  est 
EUas  per  coitum  genitus,  sed  non  per  coitum  gene- 
rcins.  Assumplus  vero  est  Dominus,  neqae  per  coi- 
tum  generans,  neque  per  coitum  generatus. 

Denique  Elias  et  Enoch  jam  sunt  seterniialis 
candidali,  et  paradisi  (siveillius  primi,  dequo 
Genes.  2.  sive  alterius  similis  aut  melioris)  co 
loni ,  confirmali  in  gratia ,  ait  Franc.  Suarez  :  ac 
licct  non  videant  Deum  ,  ncc  sint  Beati ,  mulla 
tanien  a  Dco  lumina  et  solatia  hauriunt;  ver- 
santurenim  quasi  inalriodomus  Domini.  Unde 
crcbrius  ai)  Angelis,  quam  caeteri  morlales  vi- 
sitanlur ,  cum  eisque  colloquuntur.  Hinc  ct 
vivuntex  vcrbo  Dei,  sine  ciboet  polucorporco. 
Dcus  enim  eos  conservat  incorruptos  (seque 
ac  vesies  eorum,  uti  servavil  vestes  Hebrseorum 
per/jO  annos  indcscrlo)  sanos,  vegetos,  alacres, 
et  de  suo  gradu,  sialu  el  officio  gaudenles  et 
exultanies.  Juges  enim  agunigratias  Deo,  quod 
soli  ipsi  duo  ex  tol  millibus  hominum  elccti 
sint,  qui  in  finc  mundi  pro  Chrislo  contra  An- 
tiohrislum  certaturi  sint,  ac  gcnles  et  Judaeos 
conversuri,  tandcmque  martyrio  glorioso  co- 
ronandi,  qui{|ue  ndera  el  spem  resurreclionis 
sua  Iranslatione  ,  incorruptione  et  Ionga;vitate 
hominibus  pcrsuadcant  ,  et  reipsa   rcprcTsen- 

tCJlL 

An  sint  in  statu  merendi  necnc ,  problema 
est.  Aflirmanl  Abulensis  qu.  1h.  Viegas  in  cap. 
11.  Apoc.com.  5.  Malvenda  lib.  9.  de  Anlichristo 
cap.  5.  Henriquez  lib.  ull.  de  fine  hominis,  c.  23. 
et  alii.  Ratio  est ,  quia  adhuc  sunl  viatores ,  ac 
cum  dilTeratur  eorum  beatitudo  ,  quac  aliis  eo- 
rum  coaevis  jam  pridem  data  est ,  videlur  hujus 
dilationis  vice  eis  concessa  facultas  augendi 
sua  merila.  Negant  Franc.  Suarez  tom.  2.  in 
3.  p.  disp.  55.  sect.  1.  Pererius  1.  7.  in  Genes. 
disp.  de  Enoch.  qu.  5.  Gabriel  Vasquez  1.  2. 
disp.  216.  cap.  1.  el  alii.  Ralio  est,  quod  raptus 
eis  reputelur  quasi  mors ,  in  qua  cessat  omne 
meritum  :  et  quia  alioqui  ipsi  coniinue  au- 
gendo  sua  mcriia  pcr  tot  annorum  millia  , 
omnes  saiiclos  gralia  et  gloria  superareni , 
exccpta  B.   Virgine. 

12.  ELISEUS  ADTEMVIDEBAT  ETCLAMABAT  :  PaTER 
MI  ,  PATER    MI  !    CUnRUS  ISRAEL    ET    AURIGA    EJUS.  7 

Hebr.  Currus  Israel  et  equites  e/«5;Septuaginta 
Et  eques  ejus ,  q.  d.  Vale  ,  6  Elia  ,  pater  mi,  qui 
cras  tolum  robur  Israelis,  ac  magis  Israelem 
juvabas  luo  zelo  et  oratione  ,  quam  magna  ciir- 
ruuni  et  c^iuitum  multitudo.  Ita  Procop.  Vatabl. 
Cajelan.  el  alii. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGCM.  Cap.  II 


698 

Unde  Chald.  verlil:  Magistermi ,  magister  rni, 
qui  melior  erus  Israeli  oralione  tua  carribits  et 
equitibus.  Sic  et  Joas  rex,  visilans  Eiiseum  mo- 
ricnlem,  ei  succlamavit  cap.  13.  v.  Ik.  Pater 
mi!  currus  Israel  et  auriga  ejus.  Talis  eoim  posl 
Eliam  fuilEliseus. 

Tropolog.  Elias,  itl  est,  doclor  et  pracdicator 
mores  populi  corrigeus,  currus  est:  quia  eum 
lolerando  porlat :  auriga,quia  eum  exliorlando 
agilat.  Audi  S.  Greg,  lib.  2.  in  Ezecb.  liom.  21. 
Ouid  esl  3  quod  Elias  currus  Israel  cl  auriga  di- 
citiir i  nisi  quia  auriga  agitat ,  currus  porlat? 
Doctor  ergo  qui  mores  populi  et  per  patlenliani 
suslinet ,  et  sacri  eloquii  verbis  docet ,  et  currus 
dicitur  et  auriga.  Currus,  quia  tolerando  portat ; 
auriga,  quia  exhorlando  agilat.  Currus  ,  quia 
viala  sustinet;  auriga,  quiapopuUnn  bonis  udnio- 
nilionibus  exercct.  Hinc  et  S.  Cyril.  in  CollecUui. 
Currus,  inquit,  significat  excelsam  et  iUumina- 
tam  vitce  rutionem  Elice.  Rursum  S.  Amhros.  lib. 
de  Isaac,  c.  8.  Currus ,  inqiiit,  est  anima  sancta; 
aurigaet  agitalor  est  Chrislus;  equisunt  quatuor, 
prudentia ,  temperantia,  forliludo,  Justilia;  hi 
animam  ad  caUim  evehunt.  t^ elociores ,  \nqml, 
prudenlia  lardat ,  justitia  admonet  flageUo  pro- 
prio  segniores  ;  temperantia  mansuetiores ,  forli- 
tudo  duriores  reddil  :  novit  coputare  discordes,  ne 
forte  currum  suum  dissipenl.  Ilaque  Ucet  intelUgi- 
bili  spectaculo  videre  a)iamquainque  animam  cum 
■  summocertamine  adciclum  rapi ,  fest inanles  equos, 
qui  priores  pervenianl  adbravium  Christi,  quorum 
prius  imponatur  pahna  cervicibus.  Isti  sunt  equi 
subjecti  fideijugo,  adslricli  vinculo  cliarilatis  , 
Juslilia;  frenis ,  retinucuUs  sobrietulis. 

Polilice  icurrus  Israel  el  aurigaejus,  eslprin- 
ceps  ,  qui  sustinet  quasi  currus  onera  Reip.  et 
populi,  ac  dirigil,  ut  auriga,  jugales  :  aurigatur, 
<'t  prcE.sidet,  etsimul  hajulat  el  porlat.  Princeps 
el  pi'3Blatus  ergo  sit  ut  mater,  qua.'  regit  et  por- 
lal  iiifanlem.  llinc  princeps  Rvbv.  dicilur  : 
V^^i^i  nasu ,  q.  d.  portitor,  bajulus  ,  qui  populi 
onera  levat.  Sic  IsaicT  9.  deChristo  dicitur  :  Cu- 
Jus  impcriuni  super  humerumejus. 

Moraliler  iiic  significatur  qubd ,  si  le  lotum 
divino  imperio  suhdideris,  facile  a  luis  subdi- 
lis  debila  obsequia  inipelrahis.  Elia  per  tur- 
l)inem  in  ccelum  abeunl»-,  exclamatde  tei-ra  Eli- 
$eus  :  Pater  mi,  patermi!  currus  Israel  et  auriga 
ejus.  Currum  appellatsimul  etaurigam  ;  currum, 
(jui  regitur  ;  et  aurigam,  qui  regil  :  ut  ostende- 
ret  eum  optimi  principis  muuia  explevisse  , 
quodnonsolum  alios  prudenler  regeret,  sed 
etiam  seipsum  ah  ipso  Deo  regi  facile  |)atere- 
lur.  Unde  Lyran.  in  Commentario  Morali  ad  1. 
Regum  9.  Currus,  inquit,  qui  ducilur ,  luc  poni- 
tur  priniO  ;  et  auriga  ,  qul  ducit ,  secundo  :  ad  os- 
lendenduniquod  iUcbene  ducit  regendo,  quiprinio 
fuit  ductiUs  in  obediendo. 

Quaeies  quo  auno  ,  mense  el  dic  Eli^as  sit 
raptus  in  ccelum.  Resp.  raptus  est  ante  finem 
regni  Josaphat  :  nam  ejus  gesta  hucusque  au- 
divimus,  el  audiemus  cap.  seq.  ubi  post  Eliie 
rapium,  coram  eo  prophetavit  Eliseus.  Videiur 
ergo  rapius  paulo  post  moitem  Oclioziae  regis 
Israel,  quam  ipseei  picedixerat  cap.  1;  post  il- 
lam  enim  stalim  ejus  raplus  hoc  cap.  2,  subjun- 
gitur.  Mortuus  est  autem  Ochozias  anno  regiii 
sui  secundo,  qui  fuil  regni  Josaphat  annus  18, 
«^t  fdii  ejus  Joram  cum  palre  regnanlis  secuu- 
dus,  ut  patel  hoc  lihro  cap.  3.  vers.  17.  el  lib.  3. 
cap.  ult.  vers.  52.  Uude  Salian.  Genebrardus  el 


alii  asserunt  Eliam  raptuni  subannum  19  regni 
Josaphat ,  qui  fuit  a  ereato  mundo,  ait  Salian. 
annus31S9,  poslraptumEnoch2162,  ante  Christi 
ortiim,  91/i.  Hisce  fere  consentiunt  IlebrBei  in 
Seder  Olam  ,  Joseph.  Abulensis,  Torniellus,  Se- 
rar.  et  alii.  Hoc  ergo  anno  Chrisli  1638.  Elias 
a  raptu  suo  agil  annum  2552.  Inde  Syri,  cuni 
longam  et  felicem  alicui  vitam  precantur,  op- 
tant  ei  Eliae  annos  et  vitam.  Vivit  enim  adhuc 
Elias  et  vivel  usque  ad  fmem  mundi,  quando 
pro  Christo  certans  conlra  Aniichristum  ab  eo 
mattyrio  laureabitur.  Raptus  est  Elias  mense 
Julio,  ac  die  ejus  vigesima  :  ilia  enim  die  rap- 
tus  ejus  consignatur  in  MartyrologioRomano  el 
Menologio  Graecorum  :  quin"et  Graeci  in  hono- 
rem  Eliae  templa  erexerunt,  ut  docetBaron.  in 
Martyrol.  ad  diem  20.  Juhi.  Quoto  anno  vitae 
suie  raptus  sit  Elias  prsecise  defmiri  nequit.  Coe- 
pit  ipse  prophetare  paulo  post  initium  regni 
Josaphat ,  ait  Salian.  anno  ejus  terlio,  vel  quar- 
to,  ut  vull  Torniellus  :  raptus  est  anno  ejus  19  , 
quareper  sedecim  annos  prophetavit.  Adde  his 
triginta  annos,  et  plures  quos  habebat  cum  coe- 
pit  prophetare  (nemini  enim  anle  annum  actatis 
trigesimum  apud  Hebraeos  prophetarelicebat ) , 
habebis  ut  minimum  annos  Elia;  ante  rapium 
46.  Denique  Elias  in  multis  fuit  lypus  Cbrisii, 
ut  oslendunt  Palres  ,  proesertim  S.  Cyprian.  lib. 
de  Spiritu  sancto,  el  S.  Auguslin.  serm.  201.  de 
temp.  alque  ex  iis  exacie  nosler  Sahan.  anno 
mundi  3139,  num.  33.  etseqq. 

Successit  Eliae  Eliseus  dignus  tanlo  magistro 
discipulus,  annos  natus  ZiO,  qiii  sub  sex  regibus 
Juda  scilicet  sub  Josaphat ,  Joram  ,  Ochozia  , 
Alhalia,  Joas,  et  Amasia  (quibus  synchroni  et 
cosevi  fuerunt  Jehu  ,  Joachas  et  Joas  regnantes 
iiilsrael)  prophetavit  per  annos  66,mortuusque 
est  anno  aeiatis  106  ,  qui  fuit  annus  Amasiae  re- 
gis  octavus,  mundi  320Zi,  anle  Christum  8^9,  uii 
ex  S.  Cyriilo  1.  1  coutra  JuHan.  ei  Clemenie 
Alex.  hb.  1.  Slrom.  docet  Salian.  anno  mundi 
jam  diclo,  scholio  1.  Porro  S.  Epiphan.  in  vita 
Elisei  ait,  eo  die  quo  natus  est  Eliseus,  vilulum 
aureum  a  Jerohoam  conllatum,  vocem  edidisse 
lam  souoram  ,  ut  audirelur  Jerosolymis,  qua 
siguificahalur  illo  die  natum  esse  infantem,  qui 
vilulos  aureos  caeteraque  idola  everterel. 

AppREiiF.iSDrrQUE  (Eliseus)  vestimknta  sua,  et 

SCIUIT  JLLA   IN   DUAS  PAUTCS,  ]  iu  sigUUm  luCtUS  , 

(|uod  tanto  magistro,  scilicel  Elia,  per  ejus  rap- 
lum  foret  orbatus.  Hic  enim  raptus  erat  instar 
mortis  Eliseo :  privabat  enim  eum  solita  instruc- 
lione,  colloquio  et  consolatione  Eliae.  Vestis 
scissione  ergo  Eliseus  luxit  Eliae  ahitum  ,  inde- 
que  suamorbitateraet  soliludinem. 

13.  Et  levavit  pallium  Elle,  qhod  ceciderat 
Ei,]  quod  scilicet  Elias  ascendens  dimittebal 
Eliseo,  ad  sui  memoriam,  ac  ad  Elisei  solatium 
elauxilium.  Abulensis  ceusel  hocpallium  fuissc 
cilicinum  ex  pilis  camelorum  ,  uii  fuit  vestis 
S.  Joannis  Baptistae.  Verisimilius  Serar.  et  alii 
censent  fuisse  meloteu  ,  id  cst,  vestein  factamex 
pelleovina.  Nam  Septuag.  verlunt:  Et  tuUt  me- 
lotem  EUce,  quce  ceciderat  super  eum. 

Et  no>  su.nt  Divis.E.  ]  Sic  et  Sept.  Haec  lamen 
verba  desunl  in  Hehr.  et  Chald.  sed  subintelli- 
gunlur  :  ideo  euim  Eliseus  sectmdo  percussit 
aquas,  qtiia  prima  percussione  non  fuerant  di- 
visae.  Noluit  enim  Deus  in  prima  aquasdividi,  ne 
noviis  prophela  Eiiseus  ex  patralo  miraculo  su- 
perbiret  de  novo  suo  spiritu,   sed  pcr  preces 


COMJIENTARIA  IN  LlBl 

ad  Deum  rcciirrerct.  Riirsus  ut  scirct  se  lianc 
aquaruni  divisionein  ,  caeleraqiic  miraciila  s<'- 
ciiuira,  non  suis,  sed  Eliae  nicrilis  oi)tinere.  lla 
Abuiensis  el  Cajelanus. 

lli.  Uui  EST  Deus  Eli.e  ETiAM  isL^c?]  Ilel^r.  et 
Sept.  elicvn  ipse ,  qui  scilicet  scniper  idem  est, 
lideiis,  oninipolens,  et  seivos  suos  se  invocan- 
tes  exaudiens.  JSonqnod  DeumpHlaret  absenlem, 
sed  quia  prcesenliani  ejus  in  beneficiis  requirebat , 
aitS.  Aml)r.  in  Psal.  37.  Unde  Cliald.  verlit  : 
Suscipe  petilionem  vieam,  Domine  Deus  Elice  eliam 
ipsc.  Hoc  est  primum  Elisei  miraculum,  scilicet 
qiiod  pallio  Eiia)  perciiliens  Jonlanem,  eum  di- 
viserit  et  sicco  pede  Iransicrit.  Nola  :  pro  cliani 
ipse,  He))r.  est  Nin«]K  apli  liu,  quam  voccmHe- 
bracam  retinent  Sej)t.  verlunlqu(^  «•^yw  (  quam 
l^roindc  pei  peram 'Iheodor.  accipit  ul  Gr.Tcain 
vcrli((]iie  occullum),  quasi  illud  sit  nomen  pro- 
prium  Dei.  Dei  enim  nomen  esi  ilUul  :  Ipsc  est 
quifecil  nos ,  ipse  fecil  calum  el  terram,  ipse  est 
Dominus  Deus  nosler;  Nin  lia  enim  derivatur  al) 
T~\^T\liaia:  qnare  idem  est  quod  Jelwva ,  sive 
0  o>v,  id  est,  qui  est ,  Exodi  3.  v.  6. 

19.  AQIVE  PKSSIM/E  sunt  et  terra.  sterilis,  ] 
quia  seilicet  lerra  li.xcjnxla  aquaspessiinas  est 
sita;  unde  in  Hebr.  el  Chald.  esl :  te^ra  orbatrix, 
sivc  lerra  orbat ,  vel  perimit,  scilicet  seniina 
in  se  jacla,  per  suam  amaritiem  vcl  pulredinem. 
(Jiiocirca  sanatis  abEliseo  aquis,  sanata  et  iV- 
eiiiidala  pariler  fuil  lei  ra  :  alio(|ui  enim  ager 
Jcrichunlis  erat  tcrlilis  et  dives  ;  lanlum  ergo 
aqua  salsuginosa  lerrcB  sibi  vicin;e  nocebat , 
eamque  sterilem  reddebat.  Porro  Aristot.  in 
PoJit.  docet  in  iundandis  ur])ibusel  domibus  diio 
maxime  esse  speclanda,  scilicet  an  aer  sit  bo- 
nus,  et  aqu.-e  salubres ;  aqua  enim  inpotu,  et 
aer  in  res|)iratione  penetrant  intima  hominis  , 
itaqueea  bene  vel  male  alllciiint,  ac  sanilatem 
vcl  morbum  morlcmque  conciliant. 

20.  Afferte  mihi  vas  novum,  et  i\httite  in  il- 
LUD  SAL.  ]  Vasis  novilas  significabat  per  preces 
et  merila  Elisei  deinceps  fore  novilalem  aqua- 
rum  et  terrse,  ulex  slerili  (ieret  ferlilis.  Quare 
videtur  Eliseus  vas  loium  cum  sale  in  fontem 
immersisse  ,  ut  asserit  Joseph.  S.  Ambros.  Beda, 
Angelom.  et  Eucher. 

21.  Egressus  ad  fontem  aquarum,  misit  in  il- 
LUM  SAL,  kt  ait:  H^c  DiciT  DowiNUs  :  Sanavj 
AQUAS  isTAS.  ]  Vidcntur  enim  aqute  istae,  si  non 
sals.T,  certe  putres  ct  olid?e  fiiisse,  ideoquecon- 
venientcr  salem  adhibiiil,  licet  miraculo,  aqua- 
riim  tai.lum  perpurgarit,  el  perpurgalas  tani 
diii  conservaiit ,  ut  ait  cap.  3^.  Sacr.e  Philos. 
Franc.  Vallesius.  Iinitalur  hoc  Ecclesia  in  bene- 
diciione  salis  el  aqiiae,  ciim  benediciiur  aqua 
Iiistralis,  dum  oratui  aqua  sic  benedicta  sit  sa- 
lus  mentis  ei  corj)oris.  Ita  Abulensis. 

Fontem.  ]  Hinc  patet  non  omnes  aquas  Jeri- 
cliuntis  fuisse  pravas,  sed  bujus  fontis  duntaxat 
quem  fuse  dcscribit  Joseph.multaqueaddilmo- 
re  suo  amplilicando  etRomanorum  auribus  ac- 
commodando.  Audi  eum  hb.  5.  de  bello  cap.  ^. 
llunc  fonteni  aliquando  ferunl  non  solum  terroi 
atque  Ugnorum  fructus  ,  sed  etiam  feminarum 
partum ,  obtundcre  solitum ,  cunclaque  pariter 
morbo  ac  peste  corrumpere  ;  postea  vero  mansue- 
visse,  contraque  saluberrimum  ac  feracissimum 
esse  factum  ab  Eliseo  quondam  propheta ,  qui  Eli<e 
notus  fuerat  atque  successerat.  Receptus  enim  lios- 
pilio  ab  Iliericliuntinis  Imbitaioribus,  quod  huma- 
uiores  eos  cxpertus  crat ,  ipsos  et  omnem  illam 


\UM  IV.  REtJUM.  Cap.  1!. 


599 


regionem  perpetua  gralia  remuneratus  est :  pro- 
grcssusque'ad  fontem  ,  lagenam  fictdem  satis  ple- 
namin  pivjluenteni  aquanimisit.  Juxta  deinde  ad 
C(vluni  dexlram  tendens,  fontiqtie  invergens  blan- 
da  libamina,  ipsum  quidcm  precabalur  ut  fluenta 
leniret  ,  ac  dulciores  aquarum  venas  aperiret. 
Deum  vero,  ut  fecundioribus  atiris  fltimina  tem- 
peraret ,  orabat ;  lamque  ubertatcm  fructuum 
quam  sticcessionem  proUs  daret  indigenis,  nec  eos 
genilrix  fiUorum  aqua  deficeret ,  qtioad  jtisti  ma- 
nerent.  Ad  has  preccs  ex  discipUna  manibtts  qtio- 
que  multa  operatus ,  fontem  immutuvit  :  et  qtii 
antea  citttsa  erat  his  orbilatis  ac  famis ,  idem  vic- 
lits  ac  fccunditatis  aticlor  est  effectus.  Et  nonnul- 
lis  interjectis:  Optimos  autem  inea  paradisos  ac 
densissimos  educat ,  palmaritmq tie  irriguarttm ge- 
nera,  tam  sapore  qaam  nominibus  varia;  qttarttm 
pinguissimce  calcibtts  pressce pUtrimitm  melUsemit- 
tunt ,  non  multum  alio  melle  delerius  :  qtiamquam 
et  mellis  altrix  est  iUa  regio,  et  opobalsami  ferax, 
qui  omnitim  carissimus  esl  fructus  ibi  nascentitim; 
itemqtie  cypritm  et  mirobolanttm  gignit :  ut  qtti  di- 
viniim  esse  illum  tracttim  dixerit ,  non  erraveril , 
tibi  et  larga  et  oplima  generantur ,  qtice  stint  ca- 
rissima.  Sednec  in  aliis  ei  fruclibus  aliqua  facile 
toto  orbe  regio  certavcrit  :  adeo  mttltipUcatum 
qitod  saltim  est ,  reddit.  Citjus  rei  cattsa  mihi  vide- 
tur  esse  aquarum  vis  lceta  et  aeris  calor.  Ubi  ridi- 
cule,  si  non  impie  ,  Josephus  asserit  Eliseum 
precatum  esse  foniein  et  coehmi  ut  mansuesce- 
ret  et  dulcesceret;  nimirum  vohiit  se  accom- 
modare  Romanis  Gentilibus,  qui  supcrstitiose 
fontes  et  coehnn  precabantur,  imo  subinde  ut 
numina  aclorabant.  Porro  quod  ait  aquas  has 
sieriles  fccisse  feminas,  colligit  ex  textu  Hc- 
brteo  hic  ,  quihabet  terram  fuisse  nS^IDa  mes- 
cacclietetk  ,  id  est,  orbatricem  ,  quod  directe  de 
tcrrae  fructibns  dicitiir.  Josephus  aulem  idipsum 
exlcndil  ad  fcminas  ;  liae  eniin  proprie  dicunlur 
orbae,  duin  filiis  oibanlur.  Joseiibum  secutus 
S.  Ambr.  serm.  2.  de  Eliseo  :  Videte ,  ait,  quanta 
EUsei  sint  merita  ,  cttjus  prima  in  civitate  hospi- 
tatitas ,  magnaest  filiorum  fecunditas.  Ditm  enim 
sLeriUtatem  avcrtit  aquarum,  successionem  largi- 
titr  hceredum.  Censet  ergo  ipse  cum  JosephoEli- 
seum  non  lanUim  terr.c  ,  sed  et  fcminis  slerili- 
bus  fecundilalem  dedisse.  Pergit  Ambr.  Non 
enim  hoc  facto  tinum  Etisetis  sanavithominem,  aut 
uniiis  domus  prcestitit  medicinam,  sed  totitis  ci- 
vitaiis  poptdum  repuravil.  Si  enim  tardius  hoc  fe- 
cisset  ,  interveniente  steritilate  ,  senescentibus 
cunctis  civitas  sine  habilatore  reynansisset.  Igilitr 
EUseits,  diimctiravit  aquam,  cttravit  et  plebem:  et 
dumfontem  benedixit  undarttm,  fontem  quemdam 
indutsit  animaritm.  ISam  sicut  sanctiftcatione  ejiis 
de  occultis  terrce  venis  aqtiasana  prodivit,  ila  de 
occuUis  vtitvce  visceribus  soboles  sanaprocessit.  Non 
enim  sota  tantiim  fluenta  bencdixit  Eliseus ,  qitct 
fontittmjam  gremio  tenebanttir ,  sed  et  illa  quce 
liumido  terrce  soto  adhuc  indiscreta  ,  paulalim 
erant  in  posteritm  defluxura. 

Tropol.  S.  Ambr.  serm.  87.  qui  est  de  Eliseo 
pcr  sal  accipit  Christum  et  Apostolos,  qui  suo 
sapienti.T  sale  condieriint  et  fecundum  effece- 
runt  lotum  orbem:  Sterilis  civitds ,  ait,  ftnt  Ec- 
clesia  anle  Christi  adventum  ;  at  ubi  venit  Christus 
velut  vas  fictile  assumens  corpus  humantim,  sana- 
vit  aquarum  vitia,  id  est,  resecavit  sacrilegia  po- 
putortim;  et  statim  Ecclesia  ,  quce  erat  steriUs  , 
cccpit  esse  fecunda  insperso  sale,  id  est,  Aposto- 
lis  de  quibus  dicitur :  Vos  eslis  scU  terrce.  Sic  et 


m 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  II. 


Beda  in  qu.-ESt.  qui  pcr  sal  accipit  sapicntiaiii 
Chrisli :  Eliseus  cnini  fuil  lypus  Chrisli  tani  fac- 
lis  quam  nomino  proprio;  Eiiseas  cnim   Hcbr. 
idem  est  quod  saltis  Dei,  vel  Deas  Saloulor.  lla  cx 
Beda  Euclier.    et  Angelom.   Eliseus,   inquiunl, 
vasi  indidil  sal,  illudque  in  a^iuam  inmillens  ; 
ilaque  eam    sanans   el    fecundans  significabat 
(|uod  omnes  aquae,  idesl,  omnes  populi ,  anlea 
virtulihus  steriles,   per  Glirisli  incarnalionem  , 
fecundilalem  et   benedictionem  accepluri  es- 
senl.  Hinc  in  nomine  Elisa,  id  est ,  EUseas  con- 
lineUir  nomen  Jesu  :  EUsa  enim  idem  esl  quod 
El  Jesua,  id  est,  Deus ,  vel  poiens  (omnipotens  ) 
Jesus.  Paulo  aliter  S.  Aug.  lib.  contra  Fulgenlium 
Donaiislam  non  longe  anle  finem,  per  foniem 
Elisei  accipilJordanem,  in  quol)aplizalus  Chris- 
tus  aquas  baptismi  salutares  effeeit  :    EUseas  , 
ait,  est  Clirislus  Salvaior,  qui  aquaram  sleriUla- 
tem ,   id   est ,  genliam  infecanditalem.  discussa 
morte  sanavit.   Accepit  vas  fictile,  hoc  est  corpus 
fragiUiatis  liumance :  scd  misit ,  id  est,  sapientia 
divinareplevit.  In  aquam  projecit,  lioc  est,  inJor- 
danem  descendlt  :  aquas  suo  descensu  sanavit ,  id 
est ,  gentes  sao  adventuredcmit,  et  marilanteser- 
vxone ,  Ecclesiam  ex  gentibus  congregavit ,  et  in 
fcetus  uberes  longe  ialeque  di/fadit. 

23.    ASCENDIT  AUTEM   INDE  ElISEUS  IN  BETHEL  ,  ] 

iibi  Jeroboam  rex  allerum  ex  vitulis  suis  aureis 
<|uasi  idolum  consliiuerat,  ut  conlra  illud  de- 
pugnaret. 

PUERI  PARVI  EGRESSI  SUNT   DE  CIVITATE,  ILLUDE- 

bant  ei  dicentes:  Ascr.NDE,  c,\lve.  jCalvities  est 
capiliscapillalio,  ideoque  deformitas,  sicutejus 
pulchriludo  et  (juasi  corona  esl  c.iesaries  el  co- 
ma;  prc-cserlim  apud  Syros  et  Palaeslinos,  uhi, 
ulpole  in  regione  calida  et  sicca,  plerique  om- 
nes  comati  sunt,  densosque  etduros  habentca- 
pillos.  Unde  Ovidius  : 

Turpe  pecus  miililum,  lurpis  siiie  gramirie  campus  , 
El  siiie  froiide  Frulex,  el  siiie  criiie  capul. 

El  Arisiot  I.  5.  de  gener.  animal.  asseritiii  ho- 
mine  idem  esse  calvescere,  quod  in  avibus  de- 
l)luiiiari,  aulin  arboribus  frondes  defluere.  Hinc 
olim  Roiiiani  servis  caput  radehant  ;  et  Caligula 
Imper.,  ail  Suelonius  in  ejiis  vita  cap.  35,  ado- 
lescentulos  pulchros  et  comatos  ,  quoties  sibi 
occurrerent,  occipitio  raso  deturpabat  ad  ludi- 
brium.  Ex  adverso  quanlus  capilis  decor  sit 
coma  oslendit  S.  Amhr.  1.  6.  Hexam.  c.  9.  Ipse 
aatem  vertex ,  ait,  capitis  qucun  saaviset  gratus  ! 
quiim  speciosa  ccesaries,  quam  reverenda  in  seni- 
has  ,  qudm  veneranda  in  sacerdotibas  ,  qaum  ter- 
ribiUs  in  bellaloribus  ,  qucim  decora  in  adolescen- 
tibus,  qudm  compta  in  mulieribus ,  qacim  dalcis 
in  pueris  !  Deinde  addit  quod  proxime  Aristo- 
teles  :  Ex  arboribus  licet  qu(e  liamani  si[  gralia 
capitis  cBstimare.  In  capile  arboris  omnis  estfrac- 
tas;ibi  omnis  est  puicliritudo :  tolle  arbori  comam, 
tota  arbor  ingrala  est. 

Hoc  ergo  puerorum  in  Eliseum  probrum  et 
convicium  :  Ascende ,  calve ,  partim  physicum 
cst  ,  partim  elhicum.  Physicum  ,  quia  expro- 
brant  ei  viiiuni  naiurae,  puta  calviiiem;  ethi- 
cum  ,  quia  tacite  exprohi^antei  libidinem.  Calvi 
enim  a  muliis  habentur  luxuriosi.  Unde  illud 
Juvenalis  Satyra  U.  de  Domiiiano  Imper.  luxu- 
riosoel  crudeli  : 

Cum  jam  semianimum  lacerarel  Flavius  orbem 
Ulliraus,  et  calvo  servirel  Roma  Neroni. 


Et  illud  Suetonii  de  Julio  Cfesare  :  Urbani ,  ser- 
vate  uxores ,  mcvclium  caloum   dcdacimus.    Imo 
Plinius  el  Arisloteles  propriam  calviliei  causani 
assignant  lihidinem  :  Plinius  enim  lib.  11.  cap. 
37.  sic  ait :  DcjUivium  eorum  (pilorum)  in  mu- 
liere  rarum  ,  in  spadonibas  non  visum,  nec  in  ullo 
anteVeneris  usum.  Idem  laiiien  ibidem  ait:  Qucb- 
dam  animcdia  naturaUter  caivent,  sicut  slruthio, 
cameli ,  et  servi  aquatici.  Aristol.  lib.  5.  de  gener. 
anim.  cap.  3.  Nemo,  inquit,  anleqaam  coire  inci- 
piat ,  calvescit ;  scd  d  venereo  coita  potius  evenit , 
sciiicet  iis   qui  sua  natura  sunt  eo  propensiores. 
Causam  subdiL  :  Cmn  enim  cerebram  frigidissi- 
mum  omnium  corporis  partium  sit ,  tum  rei  ve- 
nerece  usas  refrigerat ,  qao  fit  ut  calor  cerebro  ad 
producendos   in  capite  pilos  deficiat ,   itaque  fial 
calvities.  Et  mox  ;  Qui  semen  ferunt,  ea  ipsacetate 
caivescunt ,  qua  semen  emittant.  Verum  hi  auc- 
tores  sic  explicandi  sunt,  quod  velint  calviliem 
in  multis  oriri  ex  nimia  venere  ,  non  tamen  in 
omnibus  ;  rursus,  quod  proni  in  venerem  cilius 
calvescant  quam  alii;  insuper  quod  nemo  cal- 
vescat,  anlequam  poiens  sit  semen  emitlere, 
hoc  est  ante  pubertatem.  Sic  Aristotelem  expli- 
catCardanus  lib.  h.  desanitate  tuenda,  c.  15.  Nam 
etiam   caslos  calvescere   palet  experieniia ,  ut 
Eliseus  fuit  calvus,  quem  tamen  S.  Ignatiusep. 
ad  Philadelph.  Virginibus  annumerat.  Alloqnens 
enim  virgines,  sic  ait :  Virgines,  soium  Cliristum 
prce  oculis  liabete,  et  ejus  Patrem  in   animabus 
vestris,  iUuminatce  a  Spiritu  sancto.  Memor  sum 
sanctitatis  vestrce  sicat  Elife ,  sicul  Jesu  Nave,  si- 
cut  Meichisedech  ,sicut  Eiisei ,  sicut  Jeremice,  sicul 
Joannis    Baptislce  ,    sicut    dilectissimi    discipali 
[S.  Joannis  ),  sicat  Timothei,  sicut  Titi,  sicut  Evo- 
dii,  sicut  Clementis ,  et  eorum  qui  in  caslitate  di' 
vita  exierunt  ;non  detraho  aulem  cceteris  beatis 
qui  nuptiis  copalali  faerant ,  qaoram  tianc  non 
mcmini.  Avicenna  docet  calviliem  in  nonnuUis 
esse  haeredilariam  affeclionem,  ideoque  calves- 
cere,quia  a  calvis  progenili   sunt,   sicut  vicc 
versa  ^ihiopes  et  ab  eis  progenili  ob  magnuni 
calorem  vix  calvescunt.  Sic  constat  alios  senio  , 
alios  morho,  alios  conlinuo  intensoque  studio, 
alios  profunda  medilatione,  etc.  ,haec  enim  ce- 
rcbrum  desiccant  ei  debiliiant,  calvescere.  Va  • 
riis  enim  ex  causis  polestcaput  infrigidarl ,  ce- 
rebrum  debililari  et  conirahi,  ac  cranium  ca- 
pitis   siccilate  durari ,   qiiae  ires  sunl  calviliei 
causae,  ut  docet  Aristot.  Galenus  l^.  Melh.  cap. 
18.  CcTeleri(|ue  medici.  Unde  S.  Thomas  Aquinas 
ex  parte  fuit  calvus  ohconiinuuni  conlentum- 
que  studium  ,  qui  tamen   perpetim   fuit  virgo  , 
imo  virginitatis  zona  ab  Angelis  cinctus,  ut  lia- 
betejus  vita.  Porroalii  prisci  et  moderni  calvi- 
liem   aeqiie    ac    canitiem    non   probrum  ,  sed 
decus   seneclutis   fcslimant,  imo  calvos   qlim 
habitos  fuisse  pulchros  ,  quasi  lunac  splendenli 
similes ,  ideoque  eos  a  Inna  adamari  docet  vetus 
ille  versus  : 

Mavors  imberbes  elcalvos ,  luna,  adamasli. 

Idem  docet  Lucian.  cnjus  verha  lecitat  Rober- 
tus  Tilius  1.  3.  controvers.  c.  17.  Lucianus  enim 
agens  de  hominibuSj  qui  fabulose  in  luna  hahi- 
tare  dicuntur:  Puicher ,  inquit,  apud  iilos  habe- 
tur  ccUvus,  et  sine  comu ,  comatos  aulem  abomi- 
nantur.  Apud  eos  vero,  qui  cometas  inhabitanl 
sleUas ,  comali  contra  formosi  hubentur.  Undi; 
etiam  factum  pulo,  ut  calvi  a  Synesio  lunulce 
nuncupenlur,  nisi  quis  malit  hujus  appellalio- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV 


nis  caiisam  ad  splendoreni  cranii  dopills  re- 
ferre  ,  quod  lucel  insiar  lunte  :  cerie  de  Isocrale 
dicteriuni  comniemoratur,  quod  per  calvam 
ejus  cerebrum  eluceret.  Valerius  quideiu  Maxi- 
mus,  de  iEschylo  poeta  ioquens  ,  ait  :  hi  Sicilia 
mcsnibus  urbis ,  in  qua  morabatur  ,  egressusa/jri- 
co  cn  loco  resedit ;  super  quem  aquila  testudinem 
ferens ,  elusasplendore  capilis  {erat  enini  capiilis 
vacuum) ,  pcrindc  alque  lapidi  eam  iilisit.  Ilaque 
Petronius  arbiter  epigrammale  quodam  calva- 
riam  ridere  dixit,  id  est,  splendescere;  id  enim 
interdum  significat  vox  illa,  sicut  apud  Hora- 
tium  :  liidet  urgenlo  domus.  Denique  Nicetas 
Choriales  agens  de  Duca:  Cceterum  Ducas,  in- 
quit,  cujusante  meminimus ,  illiadstans ,  detracto 
capite  piieo ,  orabat  ut  sibi  diadema  imponere- 
tur,  calvitio  ostenso ,quod  instar  plencB  lunce  relu- 
cebat. 

Denique  nonnuUi  putant  Eliseum  non  natura 
velaetate  et  senio,  sed  proreligiosorum  etNaza- 
raeorum  ritu  caput  rasisse,  ideoque  fuisse  cai- 
vum,  id  estj  rasum.  Sicut  illius  iilorumque  ve- 
terum  exemplo  in  nova  iege  Ponlifices  ,  Sacer- 
dotes  ei  Monachi  per  tonsuram  Ecclesiasiicam 
orbiculariter  raso,  et  quasi  calvo  sunt  capite, 
tum  utChristi  coronam  spineam  repriTsentent, 
lum  ut  mundo  valedicentes,  totos  se  Deo  dedi- 
cent ,  uti  olim  fecere  Nazaraei  :  ab  eis  enim  ton- 
suram  hauc  accepiam  esse  tradit  S.  Isidor.  lib. 
de  divinis  officiis  in  Conc.  Aquisgran.  cap.  1. 
quem  audi  :  Tonsurcc  Ecclesiasticce  usus  d  Na- 
zarceis  ,  ni  fallor,  exortus  est ;  qui  prius  crine 
servato ,  denuo  post  vitce  magnam  contincntiam , 
dcvolione  complela  ,  caput  radebant ,  et  capillos 
in  igncm  sacrificii  ponere  jubebantur  ;  scilicet  ut 
perfectionem  devolionis  suce  Domino  consecrarent. 
Hujus  ergo  exempii  usus  ab  Apostolis  inlroductus 
est ,  ut  qui  divinis  cullibus  mancipati,  Domino 
ronsccranlur ,  quasi  Nazarcei ,  id  est ,  SuncliDei, 
crine  prceciso  innoventur.  Iloc  quoque  et  Ezechieii 
prophetoi  jubelur  ,  dicenle  Domino  :  Tu,  fiti  ho- 
minis ,  sume  tibi  giadium  actilum  ,  et  duces  supei- 
caput  tuum  et  barbam.  Videlicel  quiaipse  Sacer- 
dotaii  genere  Deo  in  ministerio  sacrificalionis  ser- 
viebat.  IIoc  et  Nazarceos  Priscillam  et  Aquilam  in 
actis  Apostolormn  primos  fecisse  lcgimus ;  Paulum 
quoque  Aposlolum  ,  et  quosdam  discipulor um 
Christi ,  qui  kujusmodi  cultu  imitandi  exslilerunl. 
Est  autem  clericis  tonsura  signum  quoddam  quod 
in  corpore  figuratur ,  el  in  anima  agitur  :  scdicet 
ul  hoc  signo  et  religione  vilia  resecentur ,  el  cri- 
minibus  carnis  nostrce  quasi  crinibus  exuamur , 
utque  inde  innovalis  sensibus  ,  ut  comis  rudi- 
bus ,  enitescamus  ;  exspoliantes  nos  ,  juxla  Apos- 
tolum ,  veterem  hominem  cum  aclis  suis,  induen- 
tes  novum,  qui  renovatur  in  agnitione  Dei;  quam 
renovationem  in  mente  oportet  fieri,  sed  in  capilc 
demonslrari ,  ubi  ipsa  mens  noscitur  habitare. 
OuoU  vero  detonso  capite  superius;  inferius  circuii 
corona  relinquitur ;  sacerdolium  regnumque  Ec- 
clesice  in  eis  existimo  _(igurari. 

Quare  sicut  hacretici  jam  Sacerdotes  et  Mona- 
clios  irrident,  vocanlque  rasos  et  calvos,  juxta 
illud  unius  ex  ipsis  :  Turba  Sacerdotum  vertice 
rasa  caput :  sic  quoque  hi  pueri ,  a  parentibus 
haereiicis  et  idololalris  instrucli,  videntur  Eii- 
seum  ejusque  discipulos  Nazaraeos  ,  indeque 
eremitas ,  ideoquc  capite  tonsos  et  rasos,p^r 
ludibrium  vocasse  calvos.  Hi  enim  pueri  eranl 
Betlielilarum  idololatrarum,  vitulum  aureum 
coleniium  filii,  tesie  S.  Augusiino  cujus  verba 

GORJiEL.    K   LAPIDE.    TOM.    II. 


REGUM.  Cap.  II.  601 

mox  citaJx).  l-:liseo  crgo  quasi  viro  religioso  il- 
ludenles  succhiniarunt :  Ascende ,  cidve ,  scilicet 
in  monlem  nosirse  urbis  Bethel,  aul  etiam ,  as- 
cende  in  aerem  ,  uii  ascendii  magister  tuus 
Elias  ,  q.  d.  Rapiat  et  auferat  te  malus  aliquis 
genius  in  auras  ,  uli  abstulit  Eliam  magistrum 
tuum  :  sequere  discipulus  magistrum,  ut  nobis 
desinas  esse  molestus ;  nec  amplius  nos  ob  cul- 
tum  vituli  aurei  castigeset  o))jurges.  Ila  S.  Jus- 
tinus  in  qu.  80.  ad  Orthodoxos ;  Vroscindendce  , 
inquit,  per  detractionem  Eliie  tissumptioyiis  gra- 
lia  proferebant ,  perinde  ac  si  dicerenl :  Abripiat 
te  quoque  spiritus ,  et  injugamontium  invia  inac- 
cessa  abjiciat ,  quemadmodum  illum  culjecit ,  ut 
itideni  d  te  liberemur ,  sicut  ab  illo  Liberali  su- 
mus. 

Porro  vocantur  hi  pueri  parvi  ,  quia  non 
crant  adolescentes  ,  sed  pueri  novem  vel  de- 
cem  annorum,  ideoque  doli  et  culpae  capa- 
ces,  ut  patet  lum  ex  ipsa  petulanti  et  nialedica 
irrisione,  tum  ex  ejus  acerrima  punitione. 

Alleg.  Judeei  Christo  a  se  depilato  et  corona 
spinea  coronato  illuserunt,  dicentes  :  Ascende 
in  crucem.  Unde  S.  Bern.  serm.  1.  ad  milites 
templi  c.  1.  ait:  Ascendit  itaque  crucem  calvus 
noster ,  mundo  pro  mundo  expositus,  et  revelata 
facie  ac  discooperta  fronte  purgationem  peccato- 
rum  faciens ,  probrosce  et  austerce  mortis  tum 
nonerubuit  ignominiam,  qudninec pcenam  exhor- 
ruit,  ut  nos  ab  opprobrio  sempiterno  eriperet , 
restitueret  g'orice.  Nec  mirum;  quid  enim  erubes- 
ceret ,  qui  ila  iavit  nos  d  peccalis,  non  quidem  ul 
aqua  diluens  ,  et  relinens  sordes  ,  scd  veluti  solis 
radius  desiccans  et  retinens  puritatcm  ?  Estquippe 
Dei  sapientia  ubique  attingens propler  munditiam 
suam. 

22.  QUI  CUM  RESPEXISSET,  VIDIT  EOS ,    ET   MALE- 

DixiT  Eis  IN  NOMiNE  DoMiNi,  ]  id  est,  imprecatus 
est  eis  a  Deo  juslam  punilionem  et  viudiclam. 
Fecithoc  Eliseus  ex  justo  religionis  zelo  :  primo, 
quia  dum  servi  et  prophelae  Dei  irridentur  , 
Deus  ipse  irridetur.  Ita  S.  Tiiom.  2.  2.  qua^st. 
108.  art.  1.  ad  h.  Secundo,  magis  parentes 
quam  pueros  puuirc  voluit;  parentesenim  ido- 
lolatrae  pueris  instillabant  suam  idololniriam, 
et  contemplum  veriDei,  ejusque  propheiarum. 
Nam  ut  ait  S.  Augusi.  serm.  20/i.  de  Tcmpor. 
Rem  parentibus  insligantibus  fccisse  pueri  contu- 
meliosi  credcndi  sunt.  Neque  enim  illi  ciamarent , 
si parentibus  displiceret.  EtS.  Justinus  quaest.  80. 
citafa  :  Deus,  ait,  puerorani clade parentes  flagel- 
lavit ,  ac  simul  posieros  monuit  ut  in  vero  Dei 
cultu,  modeslia  et  probitate  fdios  suos  educent , 
ne  similiter  casligentur.  Unde  S.  Gregor.  lib,  U. 
Dial.  cap.  18.  narrat  parvulum  quemdam  blas- 
phemare  soliium  e  sinu  patris  a  dEeinonibus 
abreplum  ;  Quatenus  ,  inquit,  reatum  suum  pa^ 
ter  ejus  agnosceret ,  qui  parvuli  filii  animam  ne- 
gligens  ,  non  parvulum  peccatorem  geliennce  igni- 
bus  nutrivisset.  AMil  hiicAov  m\vi\h\\.  S.  Script. 
lib.  2.  cap.  22.  forle  pueros  istos  a  parenlibus 
vitulo  aureo  et  idolis  fuisse  consecratos.  T<!rtio, 
Eliseus  bene  consuluit  pueris  ;  effecit  enim  no 
impunitaledeleriores  nerent,  ait  Theod.  qua3st. 
13.  Si  enim  diulius  vixisseut,  sceleraliores  ct 
idololalrae  parentum  docirina  et  cxemplo  eva- 
sissent,  id(!oque  gravius  damnandi. 

EgRESSIQUE  SUNT  DUO  URSl  DE  SALTU,  ET  LACt:- 
RAVERUNT  EX  EIS  QUADRACIN TA  DHOS  rUEr.OS.  ]  Ap- 

posiieursos  immisit  Deus  addevorandos  pucros 
anleora  palrum,  ut  quos  ad  informandos  pue- 

76 


602 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  III. 


ros  imiiari  neglexerant,  eosdem  experirentur 
in  illorum  inlernecione  liciores.  Ostendit  enim 
hosce  parentes,  qui  iii  formandis  filiis  fuerant 
socordes,  imo  impii,  ursis  csse  pejores.  Ursi 
enim  infornips  fcelus  suos  lamijendo  formanl 
ei  figurant,  teste  Plinio,  lil).  8.  cap.  36.  et  lib.  10. 
cap.  63.  Unde  S.  Anii)r.  Ursn ,  ait,  parius  suos 
(lambendo)  ad  suieffingit  slmU'Uadinem,tu  fUios 
tuos  instruere  similes  tui  non  potes  ? 

Allegor.  Abulensis,  Serar.  et  alii  passim  :  Eli- 
seus,  inquiunt,  ascendens  in  montem ,  est 
Chrisius  moniem  Calvariae  ascendens,  ibique 
crucifixus  ;  illuserunt  ei  hl  pueri,  id  est ,  Ju- 
daei  dicentes  :  Si  tues  Christus  Dsi  filias  ,  descende 
de  cruce.  Maledixiteis  Chrislus  ordinandoeis  in 
poenam ,  excidium  Jerusalem  ,  ut  scilicet  post 
quadraginta  annos  ab  ascensu  suo  in  Bethel,  id 
est,  m  domam  Dei ,  pula  in  coelum,  de  sylva 
gentium  venirent  duo  ursi ,  scilicet  Titus  et 
Vespasianus ,  qui  eos  lacerarent  et  perderent. 
Ita  Angelom.  Eucher.  Beda,  Rupert.  et  S.  Hier. 
in  lit.  Psalm.  ^6.  Eliseas ,  ait,  figurani  Cliristi 
tenet ;  pueri,  Jadceorum  qui  dixerant :  Ave,  rex 
Judceorum  :  ursi  proprie  dc(;mones  inteliigunlar ; 
quia  devoraverunt  corda  illoruni,  ideoque  Psalmus 
ille  inscribitar  pro  filiis  Core ,  qai  sunt  fdii  Calvi. 


Et  S.  August.  lib.  12.  contra  Fauslum  cap.  35. 
Eiiseo ,  ail,  paeros  insaitantes  et  clamantes  : 
Caive ,  caive ,  bestix  coniedunt;  paeruli,  stattitia 
deridentes  Cliristum  ia  loco  Calvarice  cracifixum  , 
invasi  a  dcemonibus  pereunt. 

Tropolog.  Origenes  homil.  4.  in  Ezech.  per 
duos  ursos  accipit  doemones  et  bestias  vitiorum, 
qu.-e  in  animam  pcccalricem  immitiuntur.  Di-- 
niqueMarcion  lit-eresiarcha  ,  utprobaret  Moysen 
Chrislo,  ct  vetus  Tesiamenlum  novo  contra- 
rium,  illudque  a  malo  et  crudeli  Deo,  lioc  a 
hono  et  benigno  editum  :  Clirislus  ,  inquit,  jubet 
nos  esse  ut  parvulos;  at  vero  Deus  ille  vetus 
immisit  nrsos  in  parvulos  Eliseum  irridentes : 
hic  ergo  illi  esl  contrarius.  Resp.  Tertull.  \ih.ti. 
contra  Marc.  cap.  23.  Satis  impadens  antitliesis , 
cum  tam  diversa  comnuttit ,  parvulos  et  pueros ; 
innocenlem  adliac  cetatem,  eljadiciijam  capacem, 
qu(B  conviciari  poterat ,  ne  dicam  blasphemare. 
Quiaergojuslas  Deus,  nec  pueris  impiis  pepercit , 
exigens  majori  celati  lionorem  ,  et  utique  magis  a 
minore.  Quiavero  bonus  adeo  diUgit  pMrvuios  ,  ut 
apud  jEgyptam  bene  fecerit  obstetricibus  prole- 
gentibuspartas  Hebrceos ,  periciitantes  ediclo  Plia- 
raonis,  Ita  et  licBc  affectio  Christi  cum  Creatore 
est. 


CAPUT  TERTIUM. 


SYNOPSIS  CAPITIS. 

ElISEUS  EXERCITUI  REGIS  ISRA.EL  SITI  LABORANTI  DAT  AQUAM  ,  ET  VICTORIAM  CONTRA  MoAB. 
UnDE  VKRSU  26.  REX  MOAB  UNDIQUE  CIRCU3ISESSUS  FILIUM  SUUM  IMMOLAT  ;  QUARE  REX 
ISRAEL  INDIGNANS  AB  EO  RECEDIT. 


ORAM  vero  Cliiis  Acliabregnavil  super  Israel  in  Samaria  annodecimo  octavo 
Josaphat  regis  Judee,  regnavitque  diiodeeim  annis.  2.  Et  fecit  malum  co- 
ram  Domino,  sed  non  siciit  pater  suus  et  maler  :  tulit  enim  statiias  Baal, 
quas  fecerat  pater  ejus.  3.  Verumlaraeu  ia  peccatis  Jeroboam  filii  Nabat, 
qui  peccare  fecit  Isracl,  adheesit,  nec  recessit  ab  eis.  4.  Porro  Mesa  rex 
Moab  nutriebat  pecora  multa,  et  solvebat  regi  Israel  centum  millia  agno- 
rum,  et  centum  millia  arielum,  cum  velleribus  suis.  5.  Cumque  mortuus 
fuisset  Achab,  prsevaricalus  est  foedus  quod  habebat  cum  rege  Israel.  6.  Egressus  est  igitur  rex 
Joram  in  die  illa  de  Samaria,  et  recensuit  universura  Israel.  7.  Misitque  ad  Josaphat  regem  Juda, 
dicens :  Rex  Moab  recessit  a  me,  veni  mecum  coiitra  eum  ad  praBJium.  Qui  respondit :  Ascen- 
dara  ;  qui  meus  est ,  tuus  est:popuIus  meus ,  populus  tuus  ;  et  equi  mei  ,  equi  tui.  8.  Dixil- 
que:Per  quam  viam  ascendemus  ?  At  ille  respondit :  Per  desertum  Idumaeee.  9.  Perrexerunt 
igilur  rex  Israel ,  et  rex  Juda,  et  rex  Edom,  et  circuierunt  perviam  septem  dierum,  nec  erat 
aqua  exercitui ,  et  jumentis  quse  sequebantur  eos.  1 0.  Dixitque  rex  Israel :  Heu ,  lieu ,  heu ,  con- 
gregavit  nos  Dominus  Ires  reges  ,  ut  traderet  in  manus  Moab.  1 1 .  Et  ait  Josaphat :  Estne  hic 
propheta  Domini ,  ut  deprecemur  Dominum  per  eum  ?  Et  respondit  unus  de  servis  regis  Israel : 
Est  hlc  Eliseus  filius  Saphat,  qui  fundebat  aquam  super  manus  Eliae.  12.  Et  ait  Josaphat :  Est 
apud  eum  sermo  Domini.  Descendit<iue  ad  eum  rex  Israel,  et  Josaphat  rex  Juda,  et  rcx  Edora. 
'1 3.  Dixit  autem  Eliseus  ad  regem  Isiael :  Quid  mihi  et  tibi  est  ?  vade  ad  prophelas  patris  tui ,  et 
matris  tuse.  Et  ait  illi  rex  Israel :  Quare  congregavit  Dominus  tres  reges  hos ,  ut  traderet  eos  in 
manus  Moab  ?  I^.  Dixitque  ad  eum  Eliseus :  V^ivit  Dominus  exercituum,  in  cujus  conspectu 
sto,  quod  si  non  vultum  Josaphat  regis  Judae  erubescerem ,  non  attendissem  quidem  (e,  nec  res- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  RECUM.  Cap.    III.  603 

nexi.ssem.  15.  Niinc  aulem  addiicitc  milii  psaltem.  Ciimqiie  cancrel  psalles,  facta  est  siiper  eiim 
manus  Domini,  et  ait :  1 6.  H?ec  dicit  Dominus :  Facite  alveum  torrenlis  hujus  fossas  et  fossas. 
17.  H«c  enim  dicit  Dominus :  Non  videbitis  vcntum,  neque  pluviam,  et  alveus  iste  replebilur 
aquis,  et  bibetis  vos,  et  familiae  vestrse,  et  jumenta  vestra.  18.  Parumque  est  hoc  in  conspectu 
Domini :  insuper  tradet  etiam  Moab  in  manus  vestras.  19.  Et  percutietis  omnem  civitatem  mu- 
nitam,  et  oninem  urbem  electam,  et  universum  lignum  frucliferum  succidetis,  cunctosque fon- 
tes  aquaium  obturabitis,  et  omnem  agrum  egregium  operielis  lapidibus.  20.  Factum  est  igitur 
mane,  ((uando  sacriCcium  offerri  solet,  et  ecce  aquse  veniebant  per  viamEdom,  etrepletaest 
terra  aquis.  21 .  TJniversi  autem  Moabitse  audientes  quod  ascendissent  reges^  ut  pugnarent  ad- 
versum  eos,  convocaverunt  omnes  (jui  accincli  erant  balteo  desuper,  et  steterunt  in  terminis. 
22.  Primoque  mane  surgentes,  et  orto  jam  sole  ex  adverso  aquarum,  viderunt  Moabitse  econtra 
aquas  rubras  quasi  sanguinem.  23.  Dixeruntque  :  Sanguis  gladii  est ;  pugnaverunt  reges  contra 
se,  et  csesi  sunt  mutuo  ;  nunc  perge  ad  prsedam  Moab.  24.  Perrexeruntque  in  castra  Israel : 
porro  consurgens  Israel,  percussit  Moab;  at  illi  fugerunt  coram  eis.  Venerunt  igitur  qui  vice- 
rant,  ct  percusserunt  Moab.  25.  Et  civitates  destruxerunt,  et  omnem  agrum  optimum  ,  mitten- 
les  singuli  lapides,  repleverunt :  etuniversos  fontes  a(juarum  obturaverunt ;  et  omnia  ligna  fruc- 
lifera  succiderunt ,  ita  ut  muri  tantum  fictiles  remanerent :  et  circumdata  est  civilas  a  fundibula- 
riis,  et  magna  ex  parte  percussa.  26.  Quod  cum  vidisset  rex  Moab,  praevaluisse  scilicet  hostes, 
tulit  secum  septingentos  viros  educentes  gladium  ,  ut  irrumperent  ad  regem  Edom  ,  et  non 
potuerunt.  27.  Arripiensque  filium  suum  primogenitum  ,  qui  regnaturus  erat  pro  eo,  obtulit 
holocaustum  super  murum  :  et  facta  est  indignatio  magna  in  Isracl ,  statimque  recesserunt  ab 
eo ,  et  rcversi  sunt  in  terrara  suam. 


1.    JORAM    VERO  FILIUS    ACHAB    REGNAVIT    SUPER 

liRAEL  m  Samauia  AXNO  DECIMO  octavo  Josa- 
PHAT  REcis  JuDA.  ]  Dices  :  Hic  versus  pugnare 
vldetur  cuni  versu  17.  cap.  1,  ubi  dicilur  Jorani 
rex  Isracl  ccepisse  regnare  anno  secundo  Joram 
filii  Josaphal,  qui  uliciue  post  patrem  Josaphat 
regnavit  :  quomodo  ergo  hic  dicitur  coepisse 
regnare  aiino  18  Josaphat  ?  Resp.  Jorain  in 
Juda  regnare  coepisse  cum  palre  Josaphat  anno 
17  regni  ejus  :  quare  annus  18  Josapiiat  fuit 
annus  secundus  regni  Joram  fiUi  ejus,  (juo  Jo- 
lam  filius  Achab  ccepit  regnare  in  Israel.  Josa- 
pliai  enim  pergens  ad  helium  cum  Achab  conlra 
Syros,  ut  diclum  esl  capite  ultimo  lib.  3  ,  sur- 
rogavit  sibi  fitium  Joram,  eumque  constiiuit 
regem  in  Juda  ,  tum  ne  se  absente  regnum 
deslilueretur  rege,  tum  nc  careret  successore, 
si  coniigisset  ipsum  in  beilo  mori,  uli  saepe  fit. 
Ita  Abuiens.  Cajetan.  Salian.  el  alii. 

Dispulat  hic  Abulensis  qutest.  21.  an  deceat 
religiosos,  (lualis  eral  Eiiseus  ,  in  auiis  Piinci- 
pum  versari,  ac  respondel  decere,  si  sintmagn^e 
solidaeque  prudenti;e  et  virtutis  ,  uti  erant  Elias 
et  Eliseus  quos  Deus  ad  reges  mittebat,  ut  eos 
in  Dei  cultu  erudiient,  vitia  castigarent ,  sana 
consilia  suggererent.  Sic  Plutarciius  scripsit 
libellum  hoc  litulo  :  Maxime  cam  principibus 
viris  pldlosoplw  esse  disputandum.  Unde  Pericles 
usus  estAnaxagora,  Dionysius  Tyrannus  Sicilise 
Platone,  PylhagoraPrincipesItaliae,  Cato  Alheno- 
doro,  ScipioPan.Ttio.  Ca-lerum  ad  castra  magis 
reljgiosos  piobatae  virtutis  mitti  expedit,  ut  mi- 
lites  inslruanl,  coerceaiit,  sacramenla  minis- 
irent;  unde  nuilii  miliium  per  eos  salvantur, 
qui  sine  eis  damnarentur,  ut  patet  ex  missio- 
nibus  caslrensibus  inCelgio,  Germania,  Italia, 
Callia,  etc.  Adde  religiosorum  exempla  sancti- 
latis,  preces  ct  sacrificia  multum  prodessc 
exercitibus,  uti  proruit  hic  Eliseus.  Cseteruni 
Religiosi,   qui  honoris ,  liberlalis  vel  vaniUilis 


causa  aulas  ambiunt,  tam  aulas  quam  seipsos 
perdunt,  ac  religionum  Superioribus  magnas 
creanl  molestias  ,  ut  satius  esset  eos  esse  se- 
culares  ,  quam  religiosos,  ul  experieniia  docet. 

2.  TuLiT  ENiM  STATUAS  I3AAL,  ]  scilicet  abstulit 
et  amovit  e  Samaria  et  regno  Israel  idola  et 
cultum  Baal ;  quia  videral  patrem  suum  Achab 
ob  ejus  cultum  in  praelio  caesum. 

0.  Verumtamen  in  peccatis  Jeroboam,  etc. 
ADHyEsiT,  ]  coleiido  vitulos  aurcos  a  Jeroboam 
ereclos,  et  populum  ad  eorum  cultum  impel- 
lendo,  ne  a  se  deficeret  ad  Josaphat  regem 
Juda,  si  Jerosoiymam  ejus  metropolim  ad  co- 
lendum  verum  Deum  in  templo  adiret.  Magna 
fuit  regum  Israel  judicii  perversitas ,  c£ecilas  et 
obslinatio  in  sustentandis  hisce  vitulorum  ido- 
lis,  ideoque  omnes  perierunt  et  excisi  sunt. 

5.  CUMQUE  MORTUUS  FUISSET  ACHAB  PR/EVARICA- 

Tus  est  FOEDUs,  ]  Iioc  cst,  rcx  Moab  rebellavit, 
ut  verlit  Cliald.  Joramo  regi  Israel,  eique  soli- 
tum  iribulum  negavit  ;  quia  eum  ob  juventu- 
lem  ,  et  ob  coesum  in  praelio  Achab  patrem  con- 
lempsit. 

8.  Per  desertum  Idum/E/e.  ]  Imprudens  fuit 
hoc  responsumetconsilium.  Deserlum  enimest 
locus  aridus,  ubi  desunt  aqujepro  tanlis  copiis, 
quantae  erant  in  Iribus  exercitibus  ,  scilicet 
regis  Juda  ,  regis  Israel ,  el  regis  Edom  :  unde 
mililes  mox  siti  laborarunt  el  delecerunt,  ut 
sequilur.  Permisit  id  Deus,  ut  juiniret  Joram 
regem  Israel  idololalram,  ulque  viam  sterneret 
ad  miraculum  abundanli.'e  aquarum  dandaeper 
se  et  Eliseum  ;  ul  ex  eo  rex  agnoscerel  se  esse 
verum  Deum  ,  ac  idola  vituiorum  abdicaret. 

11.  EsT  iiic  Eliseus  ,  etc.  QUI  fundebat  aquam 
supKR  MANUs  Eli/E  ,  ]  id  cst ,  qui  Eliiu  quasi  mi- 
nisler  serviel)at  :  minislrorum  enini  est  fun- 
derc  atjuas  super  maiuis  dominorum,  cum  eas 
manc  vel  anle  prandium  abluuiU. 

13.  QuiD  Miiii  ET  riBi  EST,]  quasi  dicat :  Qua; 


60^1 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV 


mihi  societas  vel  communio  cst  lccum?  Tu 
enim  colis  vitulos  aureos,  ego  vero  verum 
Deuni  :  Vade  ergo  ad  prophetas  patrls  tui ,  pula 
sacerdotes  et  cultores  vitulorum,  quos  hucus- 
que  in  consilium  adliiljuisti  :  illos  etiam  nunc 
consule,  cum  tibi  oraculum  el  consilium  in 
rebus  naturaliter  desperatis  dare  non  poterunt; 
unde  in  iis  confugis  ad  mc  et  ad  Deum  v(!runi , 
quem  hucusque  sprevisti.  Mira  fuit  hic  dicendi 
et  regem  arguendi  libcrtas  in  Elisco,  digna  tanto 
prophela,  et  viris  Apostolicis  imitanda,  cum  ab 
liaerelicis  principibus  ad  temporalia  commoda 
evocantur.  Videhacde  re  exempla  Mosis,  Eliae, 
Pauli  aliorumque,  quaerecenselS.  Gregorius7. 
Moral.  15. 

Ih.  ViviT  DoMLNus  (id  est,juroperDominum) 
iN  cujus  CONSPECTUSTO  ( queui  ut  inilii  praesen- 
tem  semper  in  mente  habeo  ,  revereor,  colo  et 
amo,  feque  ac  magister  meus  Elias,  a  quo  hoc 
didici)  QUOD  si  non  vultu.vi  Josapiiat  regis  Juda 
(  qui  mecum  Deum  verum  colit)  euubescereii, 

NON  ATTENDISSEM  QUIDEM  TE  ,  NEC  RESPEXISSEM  ,  ] 

sed  despexissem  ,  nec  le  dignalus  essem  res- 
ponso ,  multo  minus  oraculo ,  quia  lu  Deum 
meum  negligis  et  despicis.  Qui  enim  Deum  ha- 
bet  preeseniem  nullius  prsesentiam  timet  aut 
cural.  Quocirca  Sextus  Philosophus  in  senten- 
tiis  (qu(efalso  Sixti  Pontif.  nomine  impress;e 
exstant)  numer.  293  :  Ad  omnia  quce  agis  ,  in- 
quit,  Deam  invoca  testem.  Et  numcr.  278  :  Exor- 
dium  in  agendo  a  Deo  sume.  Ore  aatem  prius 
Deum  liabeto  et  mentequam  respires.  Et  num.  277. 
Sapientum  animre  insaliabiies  sunt  in  amore  Dei. 
Et  num.  30/i.  Particeps  Dei  est  vir  sapiens.  Et 
num.  630.  Sapiens  mens  speculum  est  Dei.  Et 
num.  368.  Oplime  lionorat  Deum ,  qui  menlem , 
quoad  polest ,  similem  Deo  facit. 

15.  Nu.NC  AUTEM  (in  honorem  etauxilium  fide- 
lis  piique  regis  Josaphat)  adducite  mihi  psal- 
TEM ,  ]  qui  instrumentum  musicum  manu  pulset 
(hunc  enim  significat  Heb.  "jjjawenagg-ejO/unde 
Chald.  verlit  :  Adducile  mihi  virum ,  qai  norit 
psallere  cithara.  Jussit  Eliseus  psaltem  psallere  , 
ut  sono  suavi  et  harmonia  Musices ,  animum 
nonnihil  indignatione  in  regcm  Israel  commo- 
tum  colligeret,  sedaret,eumqueinDeumorando 
sustolleret,  et  ad  recipiendam  a  Dco  prophe- 
tiam  disponeret.  Fuit  enim  hic  Psaltes  Levita  , 
ait  Theodor.  qui  Psalmos  pios  a  Davide  com- 
positos  psallere  solebat,  Ita  Rupert.  Abulens.  et 
alii.  Audi  S.  Gregor.  homil.  1.  in  Ezech.  Cum 
eum  (Eliseum )  Josaphat  de  futuris  requireret ,  et 
propheti(B  ei  spiritus  deesset ,  psailem  fecit  appii- 
cari,  ut  prophetice  ad  hunc  spiritus  per  iaudcm 
psalmodice  descenderet ,  alque  ejus  animum  de 
venturis  repleret.  Vox  enim  psalmodice,  cum  per 
intentionem  cordis  agilur ,  per  hanc  omnipotenti 
Domino  ad  cor  iler  paratur ,  ut  intentce  menti , 
vel  prophetice  mysteria ,  velcompunctionis  gratiam 
infundat.  Sic  S.  Franciscus,  audiens  harinoniam 
lyrae,  mente  in  Deum  suslollebatur.  Idem  de  se 
fatetur  S.  Auguslinus  in  Confession.  dum  au- 
diret  psalmodiam. 

GUMQUE    CANERET    PSAI.TES  ,     FACTA    EST     SUPER 

EUM  MANUS  (id  est,  operatio  et  illustratio)  Do- 
MiNi ,  ]  q.  d.  Canente  et  personante  psalte  , 
Deus  Elisei  mentem  illusiravii,  eique  futura 
revelavit.ac  aquam  victoriamqiie  promisit.  Sic 
saepe  de  Ezech.  et  aliis  proi)lietis .  (kun  pro- 
phelant,  dicitur  :  Facta  est  super  eum  manus  Do- 


REGUM.  Cap.  III. 

mini,  hoc  est  Deus  ei  lumen  prophelicum  in- 
didit. 

16.  Facite  alveum  torrentis  iiujus  fossas  kt 
FOssAS,]  quasi  dicat:  Facitemultas  etprofundas 
fossas  in  alveo  hujus  torrentis,  ut  iis  excipialis 
copiam  aquarum,  quam  Deus  mox  daturus  est 
vobis. 

20.  Factum  est  igiturmane,  quando  sacrifi- 
ciuM  offerri  solet,  ]  utinlelligamus,  aitCajet. 
virtutem  sacrificii  malulini,  quod  jugiter  ex 
lege  mane  Deo  offerebat  Josaphat  in  lemplo  , 
cooperatam  esse  ad  hoc  miraculum. 

Et  ECCE  aqu/e  (  adduclEe  per  Angelos)  venie- 
BANT  PEu  viAM  Edom  ,  ]  iu  castra  Josaphat  et  re- 
gumsociorum  ,utex  iis  sitim  restinguerent. 

22.  PrIMOQUE  MANE  SURGENTES  ,  ET  ORTO  JAM 
SOLE  EX  ADVERSO  AQUARUM  ,  VIDERUNT  MOABIT/E  E 
CONTRA     AQUAS     RUBRAS ,    QUASI    SANGUINEM  ,  ]    CX 

rellexione  radiorum  solis  matutini,  qui  ob  va- 
pores  nocturnos,  perquoslransparebant,  rubri 
videbantur,  sicut  iidem  rubri  videntur,  cum 
transeunt  per  vilrum  rubrum  ;  rubri  quoque 
nobis  apparent,  cum  e  nube  vel  terra  ad  ocu- 
lum  repercutiuntur.  Hsec  enim  est  ratio  optica  , 
ut  patet  ex  perspectiva  et  ex  quotidiana  expe- 
rientia.  Unde  Hebr.  est  :  Sol  illuminavit  supei- 
aquas,  etviderunt  aquasrubras.  Et  Joseph.  Aqucp, 
inquit,  videbantur  rubrce ,  eo  quod  illo  tempore 
(mane)  maxime  aqua  radiis  solis  icta  rutilat. 
Non  ergo  vere  rubrce  erant  aquae ,  sed  ob  radio- 
rum  reflexionem  rubrae  apparebant.  Ita  Abiil. 
et  alii.  Porro  hac  aquarum  rubedinc  decepli 
Moabilae,  putarunt  illas  sanguine  hoslium  inier 
se  dimicantium  rubricari,  ideoque  in  eos  ir- 
ruentes  ab  eis  caesi  sunt  ad  internecionem. 

25.   ITA  UTMURI  TANTUMFICTILES  REMANERENT.  ] 

Hebr.  est  :  Donec  dimitlerent  Lateres  ejus  in  pa- 
riete  chareselh ,  id  est,  fictili ,  sive  lateritio  , 
scilicetex  lateribus  fabricalo.  Ita  Sept.  1'agnin. 
et  alii.  Secundo ,  Rabbini  et  Vatablus  verlunt : 
Duntaxat  in  Kirliaresch  reliquos  fecerunt  lapides 
ejus,  quasi  Kir  Haresch  fuerit  primaria  civitas 
Moab,  quaeque  lateritios  habebal  muros,  ad 
quam  proinde  caeleris  omnibus  ab  Hebraeis  vas- 
talis,  rex  Moab  cum  suis  profugerat;  unde  de 
ea  mox  subdit  :  Et  circumdata  est  civitas  a  fun- 
dibulariis;  utraque  ergo  versio  consonat,  utra- 
que  vera  est ,  ut  dixi  Isaiae  16.  7.  Et  Jerem. 
U8.  31. 
27.  Arripiensque  filium  suum  primocenitum, 

etC.  OBTULIT  HOLOCAUSTUM  SUPER  MURUM  ,  ]  tUlB  Ut 

Dii  placati  hoc  lam  dilecto  et  insigniholocausto 
tutarentur  murum,  tum  ut  Israeliiis  murum 
obsidentibus  commiserationem  moveret,  dum 
viderent  regem  ,  ad  tantas  angustias  redactiim, 
ut  filium  suum  primogenitum  immolaret,  ita- 
queeum  obsidere,  et  persequi  desinerent,  eo- 
que  relicto  domum  redirent,  uti  et  fecerunt. 
Hoc  eiiam  in  extremis  angustiis  facere  solitos 
reges  Phoenicum,  ut  rem  dileclissimam,  scili- 
cet  filium,  Dco  suo  sacrificarent,  tradit  Porphyr. 
apud  Euseb.  lib.  U.  de  Praepar.  cap.  7.  Phoenices, 
inquit,  ubi  gravius  sive  bello ,  sive  fame,  sive 
etiam  ceslu  laborarent ,  necessariorum  suorum 
aliquem  Saturno  communibus  addictum  suffragiis 
immolabant  :  cujusrnodi  exemplorum  plena  est 
PhOinicum  historia,  quam  Phccnicia  lingua  San- 
choniatho  conscripsit,  etc.  Ita  Joseph.  Theodor. 
Procop.  Abulen.  et  alii. 

Porro  R.  Salomon  et  cum  eo  alii  nonnulli  'Jl 
beno ,  id  est ,  fiiium  suum,    verlentes   :  fiiium 


i 


rjUS: 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  IH.  (J05 

Edom    scilicet,   fabulantur  regem     Israelitarum,  sed  Dei  :  Deus  enim,  inquit ,  in- 


Moab  erumpentem  exurbe  cum  700  viris  filium 
ejus  Eclomcepisse,  eumque  in  urbem  cai)livum 
duxisse  ;  quare  regem  Edom  ,  ut  filium  libera- 
ret,  obsidionem  deseruisse,  acindignatum  regi 
Israel  obsidionem  pertinacius  urgentiabeo  re- 
cessisse;  eo  vero  abeunie,  regem  Moab  filium 
ejus  captivum  super  murum  mactasse  et  im- 
molasse.  Verum  Iioc  non  habel  speciem  verisi- 
militudinis. 

Et    FACTA   EST     IISDIGISATIO    MAGNA    IN     ISRAEL, 

STATiMQUK  RECESSERDNT  AB  EO ,  ]  q.  d.  Israelilae 
indignali  sunl  oi)  lam  crudele  et  indignum 
facinuSj  quod  scilicet  rex  Moab  filium  suum 
immolasset,  ideoque  miserti  sunt  ejus,  cum 
viderent  eum  ad  tantam  necessiiatem  et  mise- 
riam  redactum  ,  ut  filium  suum  immolaret.  Iia 
Joseph.  Reges  vtro ,  inquit,  Iwcviso,  lantani  ne- 
cessilateni  niiserati,  et  humanarunivicissitudintnn 
memores  ,  soltita  obsidione,  domuni  quisque  saam 
reversi  sunt.  Eum  seculus  Theodor.  Ctim  Moa- 
bitce ,  inquit  ,  ftmditus  demedio  toLLerentitr  ,  ten- 
tavit  quideni  fugere  rex  eorum,  Postquam  autem 
valida  et  strenua  cohors  ei  non  fjermisit  fiLium 
primogenitum  et  regni  successorem ,  in  quadam 
turre  obtuLit  in  hoLocausttim.  llccc  ctini  conspexts- 
set  multitudo  hosliuni ,  miserata  est  casum  iLLum, 
et  soLvit  obsidionem.  Ita  quoque  Abukns.  Serar. 
Valabl.  Salian.  et  alii.  Quocirca  Moabita;  posl- 
modum  ossa  regis  Jdumaete  exhumarunt  et  in- 
cenderunt  (eo  quod  ipse  vegem  eorum  ad  im- 
molandum  filium  suum  compulisset)  ,  ut  ait 
Amos,  cap.  2.  1.  Vide  ibi  dicla.  Audi  nunc  alio- 
rum  senientias.  Primo  R.  Salomon  el  ex  eo 
Lyranus  censent  regem  Moab  Deum  verum  in 
lanta  necessitate  invocasse  eique  sacrificasse  , 
eo  quod  nec  hominesnec  Dii  eum  ex  illa  eripere 
possent,  ad  illudque  impulsum  fuisse  exemplo 
Abrahae  ,  qui  immolare  volens  Isaac  filium  Deo, 
mire  illi  placuii  niagnaque  ab  eo  dona  recepii. 
Verum  Abraham  id  fecitjussu  Dei ,  sine  quo  id 
fuisset  illicilum  ,  imo  homicidium  et  parrici- 
dium.  Ila  Abulensis  et  Burgensis.  Adde  :  rex 
Aloab  non  colebat  Deum  verum,  sed  idola,  id 
est,  da-monem  qui  eum  impellebat  ad  hoc  sce- 
lus;  daemon  enim  humano  sanguine  sibi  litaio 
delectatur, 'eumque  h  suis  culioribus  exigit, 
idc.oque  eis  persuadet  se,  cum  offensus  est,  la- 
libus  hostiis  placari ,  et  inductas  calamilates 
averlere  ,  ac  optala  bona  largiri. 

Secundo,  Burgensis  ait  regem  Moab  consu- 
luisse  suos  sacerdotes ,  cur  Hebraei  adeo  forles 
forent  et  felices  ,  illosque  respondisse  ,  eo  quod 
ipsi  colerent  Deum  Moloch,  illique  suos  filios 
immolarent  ct  concremarent;  regcm  ergo  vo- 
luisse  eos  imitari ,  et  Deum  simili  filii  victima  in 
tantis  angustiis  sibi  conciliare.  Verum  Moloch 
erat  DeusAmmonitarum,  Moabitarum  veroerat 
Chamos  ,  quem  sacerdotes  regi  Moab ,  ut  pro- 
prium  et  domesticum  commendasse,  non  est 
dubium.  AdditBurgen.  indignationem  magnam, 
cujus  hic  fitmentio,  nonfuissehominum,  puta 


dignabaturlsraelilis ,  quod  ipsi  immolando  filios 
idolo  Moloch,  Moabitis  dedissent  exempkim 
idem  faciendi.  Sic  et  Lyran.  indignationem  Dei 
accipii,  non  Israclitarum.  Ail  enim  Deum  in- 
dignalum  Hebraeis,  eo  quod  Angelus  ei  repne- 
sentaret  peccala  Hebraeorum ,  eaque  graviora 
(>sse  ostenderet  sceleribus  Moabiiarum;  idcirco 
Deum  immisisse  peslem  in  castra  Hebrocorum, 
ut  coacti  fuerint  deserere  obsidionem  urbis 
Moab. 

Tertio,  Cajetan.  et  ex  eo  Pererius  in  cap.  22. 
Genes.  num.  106.  indignationem  Israelitaruni 
conira  se  invicem  intelligit,  et  ejus  causam  f  i 
modum  sic  explicat :  Qnia  ,  inquit,  causa  ir.e 
narratur  holocaustum  primogeniti  regis,  et  ef- 
feclus  iliius,  narratur  recessus  aboppugnatione 
regis  Moab  ;  intelligere  licet  Israelitas  idolo- 
latras,  visoilloholocauslo,  cooperante  diabolo, 
magni  pendisse  illud,  et  desperasse  de  victoria 
adversus  regem,  munitum  prsesidio  tanti  holo- 
causti.  Quocirca  commoti  sunt  ad  iram  conlra 
Israelitas  volenles  persistere  in  bello  :  denique 
magnitudo  irae  vicit,  et  fecit  recessum  abello. 
Intellige  tamen  recessum  hunc  esse  factum , 
renovato  fcedere  cum  rege  Moab  de  tributo 
dando  regi  Israel ;  iia  ut  flnem  suscepti  belli  re- 
cessus  non  absiulerit. 

Heec  senientia  duabus  prioribus  est  verisimi- 
lior;  sedprima,  quam  initio  assignavi,  est  ve- 
risimillima. 

Denique  sacrilegumetexecrabilem  hunc  filios 
in  gravi  calamitate  immolandi  ritum  imitati 
sunt  Carthaginenses,utpotea  Phcenicibus  (quo- 
rum  hicritus  fuit  proprius,  ut  paulo  antedixi) 
oriundi.  Carlhago  enim  fuit  Tyriorum  colonia. 
Audi  Q.  Curlium,  \\h.  h.  Sacrum  muLtis  secuUs 
intermissum  repetendi  auctores  quidani  erant ,  tit 
ingenuus  puer  Sattirno  immolaretttr  :  quod  sa- 
crilegium  verius  quam  sacrum  Carthaginenses  a 
conditoribus  traditum,  usqtie  ad  excidiitm  urbis 
stia^  fecisse  dicttntur.  El  Diodorus  lib,  20.  hislo- 
riae  de  Carthaginensibus  loquens  sic  ait :  Dice- 
bant  autem  Sattirnum  LLLis  iratumfuisse ,  qtioniam 
prius ipsi  exceLLentiores  ex  fiLiis  sttis  sacrificabant. 
Poslea  vero  cLam  emptis  infantibus ,  atque  edtica- 
tis ,  liberorum  Loco  immoLabant.  Unde  Imilce 
Annibalis  uxor ,  cum  Aspar  filius  ejus  esset  mac- 
tandus,  apud  Silium  Ilalicum  in  calce  lib.  /4. 
Punicorum  sic  lamentatur  : 

Sit  salis  ante  aras  caesos  vidisse  juvencos  ; 
Aut  si  veile  nefas  superis  fixumque  sedetque , 
Me  me  ,  quae  genui  vestris  absumite  votis  , 
Cur  spoliare  juvat  Lybicas  lias  indole  gentes? 

Porro  in  sacrilegum  et  parricidalehoc  sacri- 
ficium  delonant  Patres,  ut  Tertull.  Apolog. 
cap.  9.  Cyrill.  lib.  Ix.  contra  Julian.  Lactant. 
lib.  1.  de  falsa  religione,  cap.  1.  S.  August. 
lib.  7.  de  Civitat.  cap.  19.  Theodor.  lib.  7.  de 
Providentia. 


606  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  IV. 

CAPUT  QUARTUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

ElISEUS  PRI3I0  VIDU^  PAUPERI  OLEUM  MULTIPLICAT.  2.  V.  8.  SUNAMITIDI  HOSPITTE  SU^ 
STERILI  FIL1U3I  IMPETRAT,  EUMQUE  MORTUUBI  AD  VITAM  REVOCAT.  3.  V.  38.  OlLABI 
COLOCYNTHIDARUM  AMARISSIMAM  INJECTA  FARINA  DULCORAT.  4.  V.  42.  PaNES  PER 
MIRACULU3I    3IULTIPLICAT,    UT  CENTUM    VIRIS    8UFFICIANT. 

jULiER  autem  qiiseclam  de  uxoribiis  prophetarum  clamabat  ad  Eliseum  ,  di- 
lcens  :  Servus  tuus  vir  meus  mortuus  est  ;  ct  tu  nosti  quia  servus  tuus  fu  it 
|timens  Dominum  ;  etecce  creditor  venit  ut  tollat  duos  filios  meos  ad  ser- 
viendum  sibi.  2.  Cui  dixitEliseus :  Quid  vis  ut  faciam  tibi  ?  DIc  mihi ,  quid 
;habes  in  domo  tua  ?  At  illa  respondit :  Non  habeo  ancilla  tua  quidquam  in 
idomo  mea ,  nisi  parum  olei,  quo  ungar.  3.  Cui  ait  :  Vade,  pete  mutuo  ab 
'omnibus  vicinis  tuis  vasa  vacua  non  pauca.  4.  Et  ingredere,  et  claude 
ostium  tuum  ,  cum  intrinsecus  fueris  tu  ,  et  filii  tui  :  et  mitle  inde  in  omnia  vasa  haec  ;  et  cum 
plena  fuerint ,  lolles.  5.  Ivit  itaque  mulier ,  et  clausit  ostium  super  se  ,  et  super  filios  suos  :  illi 
offerebant  vasa  ,  et  illa  infundebat.  6.  Cumque  plena  fuissent  vasa ,  dixit  ad  filium  suum  :  Afler 
mihi  adhuc  vas.  Et  ille  respondit :  Non  habeo.  Sletitque  oleum.  7.  Venit  autem  illa,  et  indicavit 
homini  Dci.  Et  ille  :  Vade,  inquit ,  vende  oleum ,  et  redde  creditori  tuo  ;  tii  autem  ,  et  filii  tui , 
vivite  de  reliquo.  8.  Facta  est  autem  qusedam  dies ,  et  transibat  Eliseus  per  Sunam  :  erat  autem 
ibi  mulier  magna,  qure  tenuit  eum  ut  comederet  panem  ;  cumque  frequenler  inde  transiret , 
divertebat  ad  eam  ut  comederet  panem.  9.  Quse  dixit  ad  virum  suum  :  Animadverto  quod  vir 
Dei  sanctus  est  iste,  qui  transit  per  nos  frequenter.  10.  Faciamus  ergo  ei  ccenaculum  parvum  , 
et  ponamus  ei  in  eo  lectulum  ,  et  mensam ,  et  sellam  et  candelabrum ,  ut ,  cum  venerit  ad  nos  , 
maneat  ibi.  11.  Facta  est  ergo  dies  quaedam  ,  et  veniens  divertit  in  coenaculum  ,  et  requievit  ibi. 
12.  Dixitque  ad  Giezi  puerum  suum  :  Voca  Sunamitidem  istam.  Qui  cum  vocasset  eam,  et  illa 
stetisset  coram  eo  ,  13.  dixit  ad  puerum  suum  :  Loquere  ad  eam  :  Ecce  ,  sedule  in  omnibus 
ministrasti  nobis,  quid  vis  ut  faciam  tibi  ?  numquid  habes  negotium ,  et  vis  ul  loquar  regi ,  sive 
j)rincipi  militise  ?  Quae  respondit :  In  medio  populi  mei  habito.  14.  Et  ait  :  Quid  ergo  vult  ut 
iaciam  ei?  Dixitque  Giesi  :  Ne  quaeras ;  filium  enim  non  habet ,  et  vir  ejus  senex  est.  1 5.  Prae- 
cepit  itaque  ut  vocaret  eam  :  quse  cum  vocata  fuisset,  et  sletisset  anle  ostium  ,16.  dixit  ad 
eam  :  In  tempore  isto,  et  in  hac  eadam  hora,  si  vita  comes  fuerit,  habebis  in  utero  filium.  At 
illa  respondit  :  Noli  quaoso,  domine  mi ,  vir  Dei,  noli  mentiri  ancillse  tuse.  17.  Et  concepit  mu- 
lier,  et  peperit  filium  in  tempore,  et  in  hora  eadem  qua  dixerat  Eliseus.  18.  Crevit  autem 
puer.  Et  ciim  esset  quaedam  dies ,  etegressus  isset  ad  patrem  suum  ,  ad  messores,  19.  ait  patri 
suo  :  Caput  meum  doleo  ,  caput  meum  doleo.  At  ille  dixit  puero  :  Tolle,  et  duc  eum  ad  matrem 
suam.  20.  Qui  cum  tulisset ,  et  duxisset  eum  ad  matrem  suam  ,  posuit  eum  illa  super  genua 
sua  usque  ad  meridiem  ,  et  mortuus  est.  21 .  Ascendit  aulem  et  collocavit  eum  super  lectukmi 
hominis  Dei ,  et  clausit  ostium  ;  etegrcssa,  22.  vocavitvirum  suum ,  et  ait  :  Milte  mecum  , 
obsecro  ,  unum  de  pueris ,  et  asinam,  utexcurram  usque  ad  hominem  Dei,  et  revertar.  23.  Qui 
ait  illi  :  Quam  ob  causam  vadis  ad  eum?  hodie  non'sunt  Calendae,  neque  Sabbatum.  Quse 
respondit  :  Vadam.  24.  Stravitque  asinam,  et  prsecepif  puero.  Mina ,  et  propera  ,  ne  mihi  mo- 
ram  facias  in  eundo  :  ethoc  age  quod  prsecipio  tibi.  25,  Profecla  est  igitur,  et  venit  ad  virum 
Dei  in  montem  Carmeli ;  cumque  vidissetcam  vir  Dei  econtra,  aitadGiezi  pueium  suum  :  Ecc<; 
Sunamitis  illa.  26.  Vade  ergo  in  occursum  ejus,  et  dic  ei  :  Rectene  agitur  circa  te  ,  etcirca 
virum  tuum  ,  et  circa  fiiium  tuum  ?  Quse  respondit :  Recte.  27.  Cumque  venisset  ad  virum  Dei 
in  montem  ,  apprehendit  pedes  ejus ,  et  accessit  Giezi  ut  amoveret  eam.  Et  ait  liomo  Dei  :  Di- 
milte  illam;   anima  enim  ejus  in  amaritudine  est,  etDominus  celavit  a  me ,  et  non  indicavit 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  IV.  607 

mihi.  28.  Qii»  dixit  illi  :  Niimquid  petivi  filium  a  domino  meo  ?  numquid  non  dixi  tibi  :  Ne  illu- 
das  me  ?  29.  Et  ille  ait  ad  Giezi  :  Accinge  lumbos  luos,  et  tolle  baculum  meum  in  manu  tua  , 
et  vade.  Si  occurreiit  tibi  homo  ,  non  salutes  eum  :  et  si  salutaverit  te  quispiam  ,  non  respon- 
deas  illi ;  et  pones  baculum  meum  super  facicm  pueri.  30.  Porro  mater  pueri  ait :  Vivit  Domi- 
nus,  et  vivit  anima  tua ,  non  dimittam  te.  Surrcxit  ergo  ,  et  secutus  est  eam,  31 .  Giezi  autein 
prsecesserat  anle  eos ,  et  j)Osuerat  baculum  super  faciem  pueri ,  et  non  erat  vox,  neque  sensus  : 
reversusque  est  in  occursum  ejus,  et  nunliavit  ei ,  dicens :  Non  surrexit  puer.  32.  Ingressusest 
ergo  Eliseus  domum,  et  ecce  puer  morluus  jacebat  in  lectulo  ejus  :  33.  ingressusque  clausit 
ostium  super  se  ,  et  super  puerum  ;  et  oravit  ad  Dominum.  34.  Et  ascendit ,  et  incubuit  super 
puerum  :  posuitque  os  suura  super  os  ejus ,  et  oculos  suos  super  oculos  ejus ,  et  manus  suas 
super  manus  ejus ;  et  incurvavit  se  super  eum  ,  et  calefacta  est  caro  pueri.  35.  At  ille  revcrsus, 
dcambulavit  indomo,  semel  huc  at([ue  illuc  :  ct  ascendit,  et  incubuit  super  eum  ;  et  oscitavit 
puer  septies ,  apcruitque  oculos.  36.  At  ille  vocavit  Giczi ,  et  dixit  ei  :  Voca  Sunamitidem  hanc. 
Quse  vocala,  ingressa  est  ad  eum.  Qui  ait  :  Toile  Clium  tuum.  37.  Venit  illa  ,  et  corruit  ad 
pedesejus,  et  adoravit  super  terram  :  tulilque  filium  suum,  et  egressa  est ,  38.  et  Eliseus  re- 
versus  est  in  Galgala.  Erat  autcm  fames  in  leira  ,  et  filii  prophetarum  habitabant  coram  eo , 
dixitque  uni  de  pueris  suis  :  Pone  oliam  grandem  ,  et  coque  pulmentum  filiis  prophefarum. 
39.  Et  egressus  est  unus  in  agrum  ut  colligcret  herbas  agrestes  :  invenitque  quasi  vitem  silves- 
Irem  ,  ct  collcgit  ex  ea  colocynlhidas  agri ,  et  implevit  pallium  suum  ,  et  reversus  concidit  iii 
ollam  pulmenti  :  nescicbat  enim  (juid  esset.  40.  Infuderuntergo  sociis,  ut  comederent ;  cumque 
gustassent  de  coclione  ,  clamaverunt,  dicentes :  Mors  in  olla,  vir  Dei.  Et  nonpotuerunt  come- 
dere.  41 .  At  ille  :  AfTerte,  inquit ,  farinam.  Cumque  tulisset,  misit  in  ollam  ,  et  ait  :  Infunde 
turbae,  ut  comedant ;  et  non  fuit^mplius  quidquam  amaritudinis  in  olla.  42.  Vir  autem  qui- 
dam  venit  de  Baalsalisa  deferens  viroDei  panes  primitiarum  ,  viginti  panes  hordeaceos ,  et  fru- 
mentum  novura  in  pera  sua.  At  ille  dixit :  Da  populo,  ut  eomedat,  43.  responditque  ei  minister 
ejus  :  Quantum  est  hoc  ,  ut  apponam  centum  viris  ?  Rursum  ille  ait :  Da  populo,  ut  coraedat ; 
hsec  enira  dicit  Dominus  :  Comedent ,  et  supcrerit.  44.  Posuit  itaque  coram  eis  :  qui  comede- 
runt ,  et  superfuit  juxta  verbum  Domini. 


1.  MULIER  AXJTEMQU;EDAM.  ]  JOSepI).  lib.  9.  C.   2. 

cjuem  scfiuimtur  Hel)ra?i ,  Tlieodoi'.  Lyran.  Abul. 
el  ulii,  asserit  hanc  uuiliercm  fiiisse  uxorem 
Abdiae  dispensaloiis  Achab.  3.  Reg.  18.  3.  illam- 
que  hoc  IJenenciiim  ct  miiaculum  n)uUiplicali 
oiei  obtinuisse  ab  Eh'seo,  ol)  meriia  el  eleemo- 
syuas  marili  siii ,  qui  in  pcrseculione  Jezabelis 
absconderal  et  ahierat  ceiilum  prophetas  Do- 
mini.  Deus  enim  liberalitatem  liheralilate  re- 
munerat,  ac  in  miseiicordessumme  misericors 
est,  juxta  illud  :  Beati  misericordes ,  quoniam 
ipsimisericordiam  consequenlar,  Matth.  5. 

2.  Et  lcce  CREDiTon  VENiT.  ]  Hcbraei  tradiint 
hunc  creditorem  fuisse  Jorani  regem  Israel, 
(lui  pecunias  dederit  Abdiae ,  quas  ille  erogarit 
in  alendis  secreto  centum  prophetis,  idcoque 
illas  ab  uxore  ejus  jam  a  rege  repeli.  Verum  id 
confutat  Abulens.  q.  Zi. 

Ut  tollat  duos  filios  meos  ad  servie^dum 
siBi.  ]  Solebant  Hebraei  filios  vcndere  aut  servos 
abducere  pro  debitis  parenium,  ul  patet  Matth. 
18.  25.  et  Isaiae  50.  v.  1.  Idem  ohm  fecere  Ro- 
mani,  teste  Dionysio  Halicarn.  lib.  2.  et  Atlie- 
nienses,  teste  1'lutaicho  in  Solone  :  quin  et 
Christiani,  ut  palel  ex  lege  2.  de  patribus  (iui 
filios  distraxeriint,  lib.  U.  Cod.  tit.  UZ.  Quod  et 
suo  lempore  facium  graviter  queritur  el  deplo- 
rat  S.  Ambr. ,  lib.  de  Job  cap.  8. 

NlSI   PARIJM  OLEI   QUO   UNGAR.  ]   Sic  Ct  Scptuag. 

Hebr.  esl,  nisi  lecylkus  olei.  Noster  et  Septuag. 
addunt :  Qao  ungar  ,  id  cst,  quo  semel  duntaxat 
ungi  possim,  ut  signilicenl  modicum  essc  vas, 


et  modicum  esse  olei.  Olei  enim  usus  proprie 
est  ad  unctionem,  qure  apud  Hebrceos  erat  usi- 
tata  et  frequens.  Aliicum  Sanchcz,  quo  ungar , 
scilicet  posi  mortcni  illico ,  quae  mihi  ob  famem 
imminel.  Morisenim  Hebraeis  aeque  ac  gentibus 
erat  mortuos  ungere  ante  sepulturam. 

3.  Pete  mutuo  ab  omnibus  vicinis  tuis  vasa 
VACUA  NON  PAUCA.  ]  Ego  cuim  efTiciam  ut  omnia 
oleo  impleaniur;  et  quo  plura  vacua  atluleris  , 
eo  plura  oleo  plena  recipies.  Tropol.  significa- 
turcorvacuandum  essea  cupidilatihus  terrenis, 
ut  Deus  ilhid  oleo  gratiae  suae  impleat.  Audi 
S.  Bernard.  serm.  6.  de  Ascens.  Unde  spiritualis 
gratice  inopia  tanta  quibusdam ,  cum  aliis  copia 
tanta  exuberel?  Profecto  nec  avarus ,  nec  inops 
esl  gratice  distributor  ;  sed  ubi  vasa  vacua  desunl, 
stare  oleum  necesse  est.  Undique  se  ingerit  amor 
mundi  cum  consolationibus ,  imo  desotationibus 
suis ,  obseivat  aditus;  per  fenestras  irruit ,  men- 
tem  occupat ;  sed  non  ejus  qui  dixit :  Renuit  con- 
solari  anima  mea ;  memor  fui  Dei ,  el  delcctalus 
suni.  Prceoccupalum  nempe  secularibus  desideriis 
animum  delectatio  sancta  declinat  :  nec  misceri 
poterunlveravanis,a;terna  caducis,spiritucdiacor- 
poralibus ,  summa  imis ,  ut  pariter  sapias  qucesur- 
sum  sunt,  etquce supcr  terram.  S.  Greg.  vero  hom. 
3.  in  Ezech.  peroleum  accipitdoctrinam  quaepcr 
doctores  in  vacuas  hominum  mentcs  efl^unditur. 
Quia  dum  ,  inqnit,  ab  unius  ore  doctoris,  parvum 
quid  de  amore  divinitatis  multorum  vacucementes 
audiunt ,  exubcrante  gratia,  unguentodivini  amo- 
ris  usquc  ad  summum  replentur.  Etiammultorum 


G08  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.   REGUM 

nunc  corda,  qiue  pritis  fueranl  vacua  vascula  , 
unguenlo  splritus  plena  sunt  qiia;  ex  paucilale  olei 
solummodo  infusa  videbantur.  Uiide  S.  August,. 
serin.  206.  cle  Tenip.  docet  viro  Aposiolico  quee- 
renda  esse  vasa  vacua,  id  est,  honiines  inslruc- 
tione  indigentes  ;  in  quos  oleum  doctrinte  in- 
fundat  :  sic  enim  illa  crescenlijjus  liomiuibus 
crescet. 

h.  Et  clatjde  ostium  TtiuiM ,  ]  tum  ne  quis  super- 
veniens  Uiam  inlusionem  olei  in  vasa  iutertur- 
het,  vel  reuioretur  et  sistat;  lum  ut  niiraculum 
lioc  et  beneficium  sit  secreium,  uique  videas 
solum  Deum  illudoperari,  nec  uUum  hominem 
ei  cooperari;  tum  ut  sola  oleo  fruaris  ,  ne  quis 
quippiamexeoposlulet  aui  decerpat. Mysiice  S. 
Aug.  serm.  506.  de  Temp.  Significalur,  inquit,  ut 
uniisquisque  eleemosfnam  clauso  ostio  faciat ,  id 
est ,  pro  solo  Dei  amore ,  non  ideo  ut  laudetur  ab 
hominibus ,  sed  ut  apud  Deum  invenire  gratiam 
merealur.  Qui  enim  pro  laude  liumana  eleemosy- 
nam  facit,  aperio  ostio  facit ,  quia  apertum  om- 
nibus  patet.  Qui  vero  pro  sola  vita  ceterna ,  et  pro 
remissione  peccalorum  bonaopera  fecerit  ,etiamsi 
publice  faciat ,  clauso  ostio  fecit ;  quiade  illaelee- 
viosyna  non  Iwc  quccrit  quod  videtur ,  sed  quod 
non  videtur  :  laus  enim  liumana  videtur ,  ceter- 
num  prcemium  non  videtur. 

5.  Illi  offerecant  vasa,  et  illa  infundebat;] 
infundendo  ergo  crescebat  oleum.  Angeli  enim 
conlinuo  aliud  et  aliud  oleum  lecytho  sugge- 
rebant  et  indebant,  donec  omnia  vasa  imple 


Cap.  IV. 

esse  possit.  Ergoet  aliis  dedisti ,  et  tu  nihil  penitus 
perdidisti  ;  imo  non  solum  non  perdidisti,  sed 
sicutjam  dixi ,  quidquid  aliis  a  te  coliatum  est , 
tucentupiiciter  acquisisti.  Unde  subdit  quairendos 
esse  liomines  pane  corporali  vel  spirituali 
egentes ,  ut  eis  charitatem  exhibentes,  facia- 
mus  eam  tam  in  nobis,  quam  in  ipsis  conti- 
nuo  crescere.  Eadem  habeni  et  ex  S.  August. 
transcripsere  Eucber.  Angelom.  Beda ,  Ruperi. 
et  alii. 

8.  Transibat  Eliseus  per  Sunam  :  ekat  axjtem 
iBi  MULiEB  MAGNA ,  ]  lum  opibus  ct  faiiia  ,  scilicet 
opulenta  ,  bouorata ,  celebris  ;  tum  probitaie  et 
pielate.  Unde  Chald.  vertit  :  Ibi  erat  mulier  ti- 
mens  peccata.  Fabulatur  R.  Salomon  Sunamili- 
dem  hanc  fuisse  sororem  Abisag  Sunamitidis, 
quoi  Davidi  seni  data  est  uxor,  ad  eum  cale- 
faciendum  3.  Reg.  1:  nam  a  morte  Davidis  us- 
que  ad  Eliseum,fluxere  plusquam  SOanni.  Quare 
haec  mulier  debuisset  excedere  annum  aetalis 
centesimum. 

9.  Animadverto  quod  vir  Dei  sanctus  est 
iste.  ]  Id  adverlebat  ex  Elisei  modeslia  ,  absti- 
nentia  ,  gra  vitale ,  sermone ,  precalione  assidua , 
aliisque  virtulibus  heroicis.  Quare  fabulatur 
R.  Salomon  id  illam  cognovisse ,  ex  eo  quod 
mensiTE  quamtoties  straveratElisaeo  ,  nunquam 
musca  insedisset ,  vel  quid  sordidum  inhae- 
sisset. 

10.  Faciamus  ergo  ei  coenaculum  parvum  ,  ] 
Hebr.  et  Chald.   Cccnaculum  muri   parvi  muri  , 


rentur,  quo  faclo  stetit  oleum,  subducente  se    'id  est,  ex  muro  et  solida  fabrica,  non  vero  ex 


Augelo.  Allegor.  S.  August.  serm.  206.  de  Temp. 
In  oleo  ,  ait,  misericordia  inteliigitur.  Ergo  vi- 
duce  illi  ideo  debitum  creverat ,  quia  oleum  niise- 
ricordice  peccando  perdiderat.  Considerate,  fratres: 
Defecit  oieum  et  debitum  crevit.  Crevit  oieum,  et 
periit  debilum.  Creverat  cupiditas ,  et  periit  clia- 
1-itas ;  redit  charitas ,  et periit  iniquitas.  Venienle 
vero  Eliseo  Christo  Domino  vidua ,  liocestEcclesia, 
per  augmentum  oiei,  id  est ,  donum  gratice  et 
misericordiie  ,  vel  cliaritatis  pinguedine  de  pecca- 
torum  debilo  liberatur. 

Tropol.  idem  S.  August.  ibidem  pcr  oleum 
accipit  charitatem,  qua3  erogando  non  minui- 
tur,  sed  sui  diffusione  semper  accrescit.  Consi- 
derale ,  inquit ,  fratres  cliarissimi,  quamdiu  vidua 
iiia  oieum  in  vasculo  proprio  liabuit ,  nec  sibisuffi- 
ciebat ,  nec  debitum  reddere  poterat.  Verum  est , 
charissimi.  Qui  se  soium  diligit,  nec  sibi  sufficit , 
nec  peccatorum  suorum  debituni  reddit.  Cum  vero 
in  alienis  vasculis ,  id  est ,  omnibus  vicinis  et  pro- 
pinquis ,  et  omnibus  oninino  honiinibus  cceperit 
oieum  charitalis  infundere ,  tanc  et  sibi  sujficere  , 
et  ab  omnibus  se  debitis  poterit  liberare.  Elvere, 
fratres,  talis  est  natura  sancti  amoris,  et  verce 
charitatis,  ut  erogando  crescat ,  et  quantum  in 
aliis  pius  expenditur ,  tantum  in  se  abundantius 
cumuletur.  Idem  confirmat  ex  antithesi  cibi  et 
oiei ,  sive  charitatis  :  Cibum  corporis  si  volueris 
egenli  tribuere ,  ad  prcesens  ,  quod  ilii  dederis ,  tu 
habere  non  poteris.  Panem  charitatis  si  dederis 
centum  hominibus ,  integer  manet.  Si  universo 
mundo  largiri  volueris ,  tibinihil  deficit ,  inio  non 
solum  non  deficit ,  sed  omnium  illorum  quibus 
largitus  fueris ,  lucrum  tibi  multipliciter  crescit. 
l/erbi  gratia  :  Unum  panem  charitatis  habebas; 
sinemini  dedisses ,  ipsum  solum  haberes.  Mille  ho- 
minibus  dedisti ,  mdie  panes  acquisisli.  Rationem 
i  priori  subjicit :  Quia  tanta  est  possessio  cha- 
ritatis,  ul  et  singulis  tota  sit,  etomnibus  integra 


levibus  asseribus  :  vel  ut  Vatabl.  muri ,  idest, 
muro  conclusum  et  septum,  ac  semoium  ab 
aliis  domus  parlibus,  ut  quiele  et  secreio  ibi 
solus  degat,  oret  et  medilelur  Eliseus. 

Et  ponamus  ei  in  eo  lectulum  et  mensam  et 
SELLAM  et  candelabrum,  ]  scilicet  nil  nisi  prac- 
cise  neccssarium  :  sciebat  enim  Eliseum  pau- 
pertatis  studiosum  pulvinaria,  lapetes,  aliaque 
ornamenta  ,  quasi  superflua  non  admissurum. 

13.    IN    MEDIO  POPULl    MEI  HARITO,]   q.    d.    Ego 

pacifice  inter  meos  cives  et  vicinos  vivo,  omnes 
amo,  et  ab  omnibus  amor  :  quare  nulla  mihi 
cum  quopiam  lis  est,  ut  pro  ea  regis  vel  prin- 
cipis  opem  implorare  debeam;  imo  si  ea  ege- 
rem,  cives  mei  me  juvarent ,  et  pro  ine  regem 
interpellarent :  omnibus  enim  nota  et  chara 
sum. 

16.  IN  TEMPORE  isTO  (  q.  d.  proximo  anno  sub 
hoc  idem  tempus  )  habebis  in  utero  filium.  ] 

NoLi  MENTiRi  ANCiLL/E  lU/E.  ]  Mcntiri,  nou  for- 
maliter  :  sciebat  enim  Eliseum  virum  sanctum 
noUe  illam  fallere  et  conira  mentem  loqui ,  ui 
falso  ei  promiiteret  filium;  sed  maierialiter  , 
q.  d.  Utinam  verus,  non  falsus  reipsa  accidar 
sermo  tuus  !  utinam  sermo  tuus  non  sit  lan- 
luin  apprecatio  benevola,  sed  et  efficax  pro- 
phetia,  ut  revera  sequente  anno  nascatur  mihi 
filius  ! 

17.  ET    CONCEPIT  MULIER,    ET    PEPERIT    FILIUM.  ] 

Tropol.  audi  ex  vitis  Palrum,  lib.  6.  cap.  1.  de 
contemplalione  :  Dixit  aiiquando  senex  :  Suna- 
mitis  Eiiseumsuscepit,  eo  quod  non  haberet  affec- 
tum  cum  aiiquo  homine.  Dicitur  Sunamitis  per- 
sonam  liabere  animce,  Eliseus  spiritus  sancti  : 
quacumque  ergo  Iwra  recedit  anima  d.  secuiari 
confusione  et  perturbatione ,  adveniet  ei  spiritus 
Dei ,  et  tunc  poterit  parere,  cum  sit  sterilis. 

23.    QUAM  OB  CAUSAM  VADIS  AD  EUM  ?  HODIE  KON 

SUNT  CALEND.E  (  scilicct  Neomcnia  ,  quae  erat 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  IV. 


G09 


prima  dies  lunne  etmensis  ,  ideoque  quasi  fesla 
Hebrseis)  neque  sabbatum.  ]  Hinc  li(iuet,  ait 
Abulensis  q.  30,  Valabl.  Serar.  et  alii,  solere 
Hebraeos  fesiis  diebus  Eliseum  aliosque  sanclos 
prophelas  adire ,  ul  ejus  exhorlationes  el  pia 
monita  excipercnl ,  utque  ejus  preces  et  bene- 
dictionem  poscerent. 

QvjE  RESPONDiT  :  Vadabi,  ]  q.  d.  Omnino  ire  ad 
Eliseum  cupio,  oplo  et  destino.  Causani  sub- 
ticet,  ne  maritus,  audiens  lilium  unicummor- 
tuum,  dolore  cxanimetur. 

24.  Mi^A.  ]  Duc  asinum,  et  me  in  asino  ad 
Eliseum. 

56.    ReCTEISE  AGITUR    CIRCA    TEpCtC.    QIVE  RES- 

po.NDiT  :  Recte.  ]  Recle ,  licct  enim  filius  meus 
sit  mortuus  magno  meo  dolore,  tamcn  scio 
eum  mortuum  ex  voluntate  et  decreto  Dei  qu.Tc 
reciissima  el  sanciissima  est.  Aut  quia  mox 
recie  mecunl  agelur  :  omnino  enim  confido 
eum  i\  te  resuscitandum.  Sic  de  puella  morlua 
ait  Christus  :  ISon  est  moriua,  sed  dormit,  quia 
scilicet  ego  eam  mox  a  morte  suscitabo,  ut  non 
tam  esse  mortua,  quam  dormire  videatur, 
Lucae  8.  Sunainitis  aulem  lioc  praetexit  apud 
Giezi  ,  ut  per  eum  pateat  sibi  accessus  ad  Eli- 
seum,  qui  virgo  et  castus  vilans  consoriia  fe- 
minarum ,  si  audisset  ejus  filium  jam  morluum, 
ad  eum  suscitandum  misisset  suum  servum 
Giezi ,  uli  et  reipsa  posimodum  fecit. 

27.  Apprehexdit  pedes  ejos,  et  accessit  Giezi, 
CT  amoveret  eam.  ]  Sciebat  enim  Giezi  Elisei 
humilitalem,  religionem  et  caslitatem,  ut  nol- 
let  tangi  et  hoc  pechim  lactu  honorari,  et  quasi 
adorari  a  ftmina. 

29.  TOLLE  BACULUM  MEUji.  ]  Hinc  Eliscum  ges- 
lasse  baculum,  ideoque  priscos  monaclios  eum 
gestasse  docet  Cassianus,  lib.  1.  Instit.  cap.  9, 
addilquc  myslicam  ejus  significationem,dicens; 
Cajas  gestatio  spiritaaliter  monet ,  nanquam  de- 
bere  eos  inter  tot  oblatrantes  vitiorum  canes,  et 
invisibiles  nequitiarum  spiritualium  bestias ,  iner- 
mes  incedere  ;  de  quibus  Beatus  David  liberari 
postulans  dicit :  I^e  tradas,  Domine,  besliis  animam 
conjitentem  tibi;  sed  irruentes  eas  retundere  cracis 
signaculo ,  ac  longius  propulsare ,  atque  adversus 
se  scevientes,  jugi  memoria  Dominicce  passio- 
nis ,  et  imitalione  illius  mortificationis  exstin- 
guere. 

Sl  OCCURRERIT  TIBI  HOMO  ,    NON  SALUTES   EUM.  ] 

Causa  fuit  prima,  ne  Giezi  salutando  obvios  , 

cum  eisque  colloquendo  moras  in  via  necteret, 

sed  illico  puerum  apposilo  baculo  suscitaret , 

antequam  marilus  eum  esse  mortuum  rescis- 

ceret,  q.  d.  ail  S.  August.  serm.  106.  de  Temp. 

lla  velociter  ambuia,  ut  nuilis  fabuiis  occupari 

aul  retardari  prcesumas.  Secunda  ,  ut  res  mane- 

ret  secreta.  Tertia,  quia  Giezi ,  ait  Thcodor.  et 

Procop.  erat  laudis  avidus,  unde  obviis  glo- 

riando  dixisset  :  Meus  lierus  Eiiscus  misit  me 

ut  suscitem  morluum  ,  ideoque  id  faclurus   ad 

eum  pergo  ;   quare  hac  jaclatione   offendissel 

Deum,   iiaque    impedivisset  miraculum,   nec 

Deus  per  cum  puerum  suscitasset.  Quarta,  ut 

Giexi  vilaiet  omiiem  oculorum  auriumquc  dis- 

tractioncm ,  torumque  se  disponeret  per  pre- 

ces  ad  lanti  miraculi  patrationcm.  Ila  Cajelan. 

Abulens.  et  S.  Ambros.  in  cap.  10.  Lucae,  lib.  7. 

ad  illa  :  Neminem  salutaveritis  :  Festinato  enim , 

inqiiit,  jubebat  eum  contendere ,  ut  celebrandce 

resurrcctionis  exsequeretur  officiuni ,  ne,  confabu- 

lalione  alicujus  obvii,  mandato  deflectcrctur  u 

C0R>EL.    A   LAPIDE.      T0\I.    II. 


muncre,  Ergo  et  liic  non  satutationis  officium  au- 
fertur  ,  sed  obslaculum  impediendce  dcvotionis 
abolelur  :  ut,  quando  divinamandantur ,  pautisper 
sequestrentur  liumana, 

31.  POSUKRAT  BACULUM  SUPER  FACIEM  PUERI ,  ET 

NoiN  ERAT  vox  keque  sensus.  ]  Allcgoricam  cau- 
sam  dat  S.  Aug.  serm.  106.  (le  Temp.  dicens  : 
Puer  iste  {  Giezi)  typum  liabuit  beali  Bloysi. 
Misit  enim  eum  Deus  cum  baculo  in  Mgyptum  ; 
sed  baculas  sine  Cliristo  flagellare  Aigyptam 
potuit ,  de  originuli  vel  actucdi  peccalo  liberare  , 
vel  resasciture  non  potuit.  Nikil  enim ,  dicenle 
Apostolo  ,  ad  perfeclum  adduxit  Lex.  Opas  erat  ut 
qui  bcicalum  miscrat ,  ipse  descendcret.  Baculus 
sine  Eliseo  niliiL  valebat,  qaia  crux  sine  Chrislo 
nildl  polerat.  S.  Pelrus  per  baculum  ii  se  mis- 
sum  e  morle  suscitavit  S.  Maternum  suum  dis- 
cipulum,  et  primum  Trevircnsem  Episcopum, 
ut  habet  ejus  vita^  et  S.  Macedonius  per  bacu- 
lum  suum  suscitavitTheodoretum  peno  exani- 
mem,  uii  ipse  refertin  Philoihco,  cap.  3. 

PuER  isoN  suRRExiT.  ]  Cur  ?  Ratiouem  reddit 
Rabbi  Salomon  apud  Lyran.  Woc,  inquit ,  fuit 
propter  demerilam  Giezi,qai  non  servavit  prcecep- 
tum  ELisei,  sed  occurrentibus  sibi  liominibus  jactan- 
ter  dicebat  se  missum  ad  suscilandum  mortaam. 
Indignus  enim  est  qui  miracula  faciat  ,  qui 
de  illis  faciendis  glorialur.  Hoc  profecto  el  prie- 
vidiLelprcecaviiElisaeusdicens  ad  puerum  quem 
milLcbat  :  Si  occurrerit  tibi  homo  ,  non  salules 
eum ;  et  si  sidulaverit  te  qaispiam,  non  respon- 
deas  iLLi.  Nam  ut  recte  Theod.  q.  17.  Sciebat  , 
inquit^  eam  esse  honoris  cupidum  et  causam  dictu- 
rum  ;  inanem  autem  gloriam  fore  impedimento 
ne  facial  miracuiam.  AHam  causam  dalR.  Elie- 
zer  c.  33.  Ridcbat ,  inquit,  Giezi  dicendo  obviis  : 
Credisne  baculum  istum  vilam  restituere  ? 

ol\.  Et    INCUIIUIT    SUPER    PUERUM  ,  POSUITQUE   OS 

suuM  supEROs  Ejus,  etc]  Franciscus  Valcsius  sa- 
cr;e  Philosopli.  c.  85.  Si  liceret  dicere,  inquil, 
puerum  non  fuisscomnino  mortuum,  sed  syu- 
copen  passum,  naturalis  fuisset  luec  Eiiseei  cu- 
ralio:  nam  syncope  correpli,exslinctione  natu- 
ralis  caloris  periclitanlur  mori,  solentque  fotu 
et  calefacLione  (maxime  anhelitus  humani  ;  is 
enim  calor  congener  est  et  vitalis  )  revocari. 
Rursum  discurrebat  Eliseus,  ut  suum  calorem 
puero  infundenduin  excilaret :  is  enim  maxime 
exercilio  exciiatur  ;  unde  mox  per  cum  sibi  in- 
cumbentem  excipiens,  coepit  oscitare,  calore 
jam  incipientc  IlaLum  agitare  et  disculere  ,  et 
crescenle  vigore  et  spiritibus  animalibus  mo- 
veri ,  aperti  suut  oculi ,  et  deinde  aliorum  sen- 
suum  insLrumeiUa  ,  et  puer  ad  officia  vit.T  revo- 
catus  cst.  Veriim  ex  narratione  S.  Script.  clarc 
liquet  puerum  vere  fuisse  mortuum,non  synco- 
pen  passum:  incubuit  ergo  puero  Eliseus  eaS- 
dem  ob  causas,  ob  quas  Elias  magisier  suus  si- 
mili  morluo  inciibueral ^  quas  rccensui  3.  Rcg. 
17.  21. 

Allegorica  et  proccipua  causa  fuil,  ut  Eliseus 
uti  nomine  ,  ita  el  facio  repr.xseutaiet  Filii  Dri 
incarnationem  ,  in  qua  ipse  carnem  noslram 
iuduil,  cL  quasi  os  ori,  manus  manibus  ,  pedes 
pedibus  accommodavit.  Ita  S.  Augustinus  ser- 
mone  ll.de  verhis  Apostoli  :  Qaid  ,  inquit,  sig- 
nificavil  mortaas  pucr ,  nisi  Adam  (  el  peccolo- 
rem  Ad;c  filiiim  per  peccata  morluum)  ?  posuit 
bacuLum  supra  mortuum,  non  surrcxit.  Si  enim 
data  essel  Lex  cpm  posset  vivificare  ,  omnino  ex 
lege  esset  jastiliu.  JSon  ergo  potuit  lex  vivificare. 

77 


610  GOMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM,  Cap.  IV. 

Fenit  ipse  grancUs  ad  parvalam.  Saioalor  ad  sal-     fiiil  Ruperto  Abbali  Tailieiisi 
vivas  ad  mortuain  ,  venic  ipse.  Et  qaid 


vandain , 

fecit?  Javeniliainenibra  contraxit  ,   tanqaam  se- 

ipsani  exinaniens,  at  formam  servi  sasciperet.  Ja- 

venilia  ergo  niembra  conlraxil ,  parvam  se  parvo 

coaptavit ;  at  efficeret  corpas  liamililalis  nosirai 

conforme  corpori  glorice  sate.  Itaqae  in  ipso  typo 

Cliristo prophelice expresso  sascilatas  est  mortaas, 

lanqaam  justificatas  esi  impias.   Riirsuiii  iclem 

S.  August.  serni.  106.  dc  Temp.  Venit,  iiiquit, 

Eliseus  et  ascendit  in  camaculam  ,  qaia  venlurus 

erat  Ckristus ,  et  ascensarus  crucis  palibalum.  In- 

clinavit  se  Eliseus,  ut  paerum  resuscilaret  ;  liu- 

viiliavit  se  Clirislus,  ul  mundum  in  peccalisjacen- 

lem  erigeret.   Misil  Eliseas  oculos  super  oculos  , 

inanus  saper  manus.  Ficlele ,  fralres ,  quanlum  se 

vir  ilie  perfectce   cetatis  conlraxit  ,    ut  purvalo 

morlaoetjacenti  congruerel.  Quod  enim  Eiiseas 

in  puero  prcefiguravil ,  hoc  in  lolo  genere  hamano 

Christus  impievit.  Aadi  AposloLum  dicentem:  Ha- 

miliavit  semelipsam  ,  faclus  obediens  usqae  ad 

mortem.  Quia  parvali  eramus ,  paroalum  se  fecit. 

Quia  morlui  jacebamas,  prius  se  medicus  inciina- 

vit ;  quia  et  revera  fralrem  nemo  polesl  jacenlem 

erigere,  si  se  noluerit  inclinare.  Qaod  aatem  puer 

oscitavit  septies,  septiformis  gratia  sancti  Spiri- 

tus  oslenditar,  qure  humano  generi ,  ut  resuscile- 

tar   in   adventa   Cliristi  ,    tribuilur.   Eadeni   ex 

S.  August.  habent  Eucher.  Angelom.  Becla,  Ru- 

perl.  el  alii.  Audi  quociue  S.  Ambros.  lom.  2.  \\\ 

cap.  U.  Ecclesiastae  Ex.horl.  adClericos,  qui  hsec 

de  Christo  in  cruce  se  nol)is  commcnsurante  , 

calefaciente  et  viviQcante  explicat :  Clirisius  no- 

bis  commortuas  esl ,  ut  nos  calefaceret ,  qui  ait : 

Ignem  veni  mittere  in  terram.  Mortauseram ;  sed 

quicc  in  baplismale  commortuas  Cliristo  sum,  ac- 

cepi  lumen  vitce  a  Christo.  Et  qui  in  Ckristo  mori- 

tur,  per  Ckristum  caiefactusvitcb  et  resurrectionis 

vaporemaccipit.  Frigidus  erat  paer,  calefacit  eum 

Eiiseus  spiriiu  suo  ,  dedit  eivllce  calorem.  Condor- 

mivit  ei ,  ut  eum  calor  quietis  ejas,  qui  in  symbolo 

consepultus  ei  fuerat ,  excitaret.   Frigidus  itaque 

est ,  qui  non  moritur  in  Ckristo.  Caiefieri  non  po- 

test  ,cui  ignis  ardens  non  appropinquat.  Invales- 

cere  non  potesl  alleri,  qui  secum  non  kabet  Ckris- 

tum.  Audi  denique  S.  Bernardum  serm.   16.  in 

Cant.  Oculis  suis  tetigit  meos ,  inlerioris  hominis 

frontem  claris  luminaribus  ornans ,  fide  et  inlet- 

leclu.Orimeojanxit  suum,  et  mortao  signam pa- 

cis  impressil ;  quoniam,  cam  adkuc  peccalores  es- 

semus,  reconciliavit  nos  Deo ,  Juslitice  morluos. 

Os  ori  appiicait ,  ilerato  inspirans  in  faciem  meam 

spiracuium  vilce  ;   sed  sanclioris ,  qaam  primo. 

Nam  primo  quidem  in  animam  vivenlem  creavit 

ine ;  secando ,  in  spiritum  vivificantem  reforma- 

vit  me.  Manas  saas  meis  superposait ,  cxemplum 

prcebens  bonoram  operum  ,  formam  obedienlice  ; 

aut  certe  manas  suas  misit  ad  forlia  ,  ut  doceret 

manus  meas  ad  prcelium  ,  et  digitos  meos  ad  bel- 

lum.  El  oscitavit  puer  seplies  ,  quia  seplies  in  die 

laudem  dicere  consueoil.  Psahii.  118. 

Symbol.  B.  Petrus  Damiani  lib.  dc  conlcmplu 
seculi,  cap.  28.  /5  ,  iufiuil,  quem  terroris  virga 
suscitare  non  poleral ,  per  amoris  spirilum  ad  vi- 
tam  redit  ,  dumqae  se  parvulo  accommodavit  et 
composuit,  faciie  erexit  et  suscilaoil.  Rursum  Eli- 
seus  hic  symbolum  dedil  Eucliaristiae  ,  in  qua 
Cliristus  ut  ait  S.  Cyrill.  lotum  sc  nobis  com- 
miscet ,  ac  quasi  oculos  oculis  ,  os  ori ,  manus 
manibus,  animam  animaj  nosirjc  applicat  ;  id 
quod  pulchra  specic  pcr  visum  repncsenlatum 


cum  enim  ipse  a 
Superiore  juberelur  cap(!sscre  sacerdolium  , 
putaretquc  se  tanto  gradu  indignum  ,  per  visum 
vidii  Cliristum  cruciQxum  se  ad  amplcxum  in- 
viiantcm.  Onare  Rupcrius,  Chrislum  arciissime 
amplexus  ct  osculatus,  narral  Chrislum,  quo 
profuudius  oscula  admitieret,  divinum  os  suum 
apcrtum  ,  ct  hians  prcebuissc  :  simul  etiani  fac- 
tum  esse  ut,  intcr  cos  amplexus,  tum  divino 
amore  majorem  in  modum  inllammaretur,  lum 
ciiam  saccrdotii ,  quod  antea  fugicbat,  desidc- 
rium  sibi  inspirari  senserit ;  quod  ,  simul  ac  il- 
luxit,  cum  suo  Abbati  indicassct,  paulo  post 
cum  omnium  gaudio  exsecuium  esse.  Adjimgit 
cliam  aliud,  quo  post  eum  ordincm  susccplum, 
noa  minus  sit  connrmalus.  Nam  jacenti  in  iec- 
tulo,  hominis  specics  apparuit  dc  coelo  labens, 
capite  obvoluto  ,  quasi  agnosci  nollet  ,  eaque 
se  ita  in  eum  tota  dimisit,  ut  caput  capiti  ,  pc- 
des  pedibus  ,  reliqua  membra  cum  omnibus 
membris  intime  commiscerel  :  quin  etiam  ip- 
sam  anim;e  substantiam  modo  quodam  ,  qni 
verbis  cxprimi  non  posset,  ita  pcrvaderet  ,  ai- 
que  imi)rimeret,  et  quidcm  citius  et  profunciius, 
quam  mollissima  ccra  signo  imprimalur.  Addit 
vero  ,  quod  facilc  credi  possit,  secutam  esse 
tantam  tamque  incrcdibilem  jiicunditalem  ac 
suavilalem,  ut  nisi  ca  cclcriter  a  Dco  inhibita 
csset,  is  quasi  torrens  voluptatis  sine  dubita- 
tione  animam  de  corporc  abstracturus  fuerit, 
Hoc,  uli  narravi  ,  dc  scipso  refert  ipse  Rupert. 
lib.  1-2.  in  Mallh.  pag.  162.  et  ex  eo  Hier.  Platus 
1.  1.  de  hono  siatus  rclig.  c.  37. 

Tropol,  qui  vult  i^roximos  peccalo  mortuos  ad 
vitam  graliae  rcvocare,  eorum  inlirmitali  se  ac- 
commodcl  oporlcl,  ac  pcr  cxcessum  charitatis 
os  ori ,  manus  manibus  ,  linguam  linguae  quasi 
applicci,  Idem  laciat  rcligiosus  ,  nt  tam  aliis  rc- 
ligiosis  ,  quam  secularibus  ,  quoad  licet,  pcr 
omnia  so  accommodet ,  ut  faciebat  Apostolus  , 
dicens  :  Omnibus  omnia  factus  sam ,  ut  omnes 
lucrifacerem.  Esl  enim  in  religione  snmma  om- 
nium  unio  ,  concordia,  familiaritas  ,  opitulatio  , 
uli  ex  sancto  Basilio  ,  Chrysost,  et  aliis  docel 
Platus,  lib.  1.  de  bono  status  religiosi,  cap.  27. 
el  28. 

olx.  Et  incurvavit  se  suPEREUM,]contrahendo 
mcmbra  sua  magna  ,  ut  ea  quasi  adsequarct 
parvis  membris  pueri.  Addimt  Sepluag.  et  infla- 
vitsupereum,  id(!st,  halitu  suo  afilando  calefecit 
puerum.  Unde  scquitur: 

Et   CALEFACrA    EST    CARO  PUERI  ,    ]   Ut  videiiCCt 

per  calorcm  disponcrclur  ad  animationem  et  vi- 
tam  :  sicut  ergo  malcr  disponit  embryonem  in 
utcro,  calefaciendo,  ad  animam  illi  a  Deo  in- 
fimdendam,  sicfccit  cl  Eliscus  hic.  Volnit  enim 
Deiis  (uini  miraculum  hoc  operari  eo  modo  , 
qui  naluraj  essct  conformis.  Simili  modo  Deus, 
Adamum  cfTormans  in  homincm  viventem  , 
inspiravit  in  faciem  ejus  spiraculam  vitce.  Ge- 
nesis  2. 

35.    At    ILLE    REVERSUS    DEAMBULABAT    IN    DOMO 

SEMELiiuc  ATQUE  iLLUC,]  ul  ambiilando  cxcitarei 
inm  majorcm  calorem  ,  qucm  pucro  dcind(; 
incumbcndo  aspiraret,  lum  majorem  fervorem 
orandi  pro  pueri  resuscitalionc.  AUeg.  Eliseus 
ambulans  reprsesentabat  Christum  ambulantem 
per  Judaeam  ,  ct  ubique  semina  Evangelii  spar- 
gentem.  Ita  Encherius. 

Et    OSCITAVIT  PUER  SEPTIES  ,     APERUITQUE    OCU- 

Los.]  Vatablus  et  alii:  sternutavit.  Scptuag.  Con- 


1 


COMMKNTARIA  IN  LICR 

forlalus  rst.  Ciim  cnim  piicr  cai)ile  lal)orasH'l , 
iil  (licliim  csl  V.  19,  vidcliir  ca|)iil  liabiiissc  op- 
plctiim  lmmoril)iis,qui  spiritmim  vilaliiim  mca- 
iiis  occupantes  ,  cnm  sulTocarunt.  Oi'i"c  j^ini 
|)crEliscum  calon»,  vila  ct  vigorc  ci  rcddilis  , 
ca|)iil  confortaium,  stcrnulaiulo  expnlii  liumo- 
res  se  gravantcs:  ila  ccrcbrum  puigavil  ,  puc- 
iiimque  pcrfccta'  sanilati  rcddidit. 

Et  coLi.r.GiT  i:x  r.A  cohocxmiiiBAS.]  Colocynlliis 
cst  cnciirhila  agrcstis  ,  qua  mcdici  nlunlur,  nt 
pituilam  vclicmcnlerexpnrgenl;  eslque  amaris- 
sima  ,  niule  vocalur  fel  terrce  ,  ait  Vajlcsins 
S.  riiilos.  c.  36.  addilque  :  non  laiilum  amara 
cst,  sed  et  pcrniciosa  ;  adco  nt  si  supra  qnalnor 
oholos  ctiam  cmcndala  sumalur,  possil  snpcr 
pnrgationes  cl  cxnlccralioncs  vcnlris  ct  mor- 
lem  airerre,  alqnc  adeo  admota  exlcrins  cnccct 
roelns.  Hinc  disce  slndinm  panpcrlalis.  Audi 
Tlicodor.  Qtiod  autnnvita  proplietarinn  ,  in^inil, 
nulUis  liabucrit  possessiones  docet  historia.  JSam 
(jui  erat  eortun  priintis  (Eliscns)  ,  nutic  quidem 
eos  excepit  convivio  olertim  agrestium  :  nunc  au- 
tem  panes  Iwrdeaceos  viginti  apposuit  centttm  vi- 
ris,  eosque  ab  aliis  allatos.  Eis  autem  tantam  bene- 
dictionem  impertiil ,  ul  el  illos  eenlum  satiarct, 
et  post  satielalcm  stiperessent  permulli. 

MoRs  iN  OLLA,]  q.  d.  Pnlmcntum  luijus  ollae 
amarissimnm  esl  et  pcssimnm ,  nt  vidcalnr 
esse  vencnum  mortifernm.  Tropol.  mors  est  iri 
olla  dcliciarnm  mundi ,  qnac  gulam  tt  vencrcm 
provocant,  idcoque  varios  morbos  ac  morlcm 
prcEscntem  ct  Beternam  acccrsnnl;  amaroc  snni 
crgo,ut  colocyntliidcs.  AlitcrS.Bernard.  nli  nu)x 
dicam. 

Ixl-  AFFF.r.Tt:,iNQuiT,FARiiNAM.]Farinacnim,(inia 
glntinosa  et  lcnicns  iiislar  amjli,  ait  Vallcsins, 
colocynlhidarnm  mordacilatcm  ct  aciimoniam 


mi  IV.  REGUM.  Cap.  V.  611 

lcmpcrat ;  iindc  prndcnlcr  adliihila  liic  fnil  ah 
Llisco,  lictt  polissima  causa  corrcclionis  pnl- 
mcnli  fiiciit  vii  lus  divina  ct  miraculosa.  Simili 
modo  in  lcpra  Naaman  cnranda  ,  aliqnid  jnvit 
aqua  Jordaniscap.  5.  et  in  nlcerc  Ezcchioe  sa- 
nando,  aliquid-jnvcrniit  Isai.-c  ficus  ,  c.  20.  v.  7; 
quia  cxlcrgnnt  cl  discntiunt  Inmorcs,  si  (iat  ca- 
laplasma  cxcis  ct  farina  hordcacca  vcl  Iriticea. 
lla  Vallesius  ct  Serar.  licet  conlrarinm  senliant 
Angclomus  ct  alii  ,  scilicel  haec  non  juvisse  , 
scd  potius  ohfuisse,  ut  oslenderctur  curatio- 
ncm  hanc  ficri  non  vi  naluiali ,  scd  supernatu- 
rali  ci  divina. 

TKFXJNi)ETCRB^.]Notat  Thcod.  q.  19.  filiospro- 
phclarnm  nil  propiii  posscdisse  ,  5cd  vixissc  in 
communi ,  ni  jam  faciunt  rcligiosi. 

Tropol.  S.  Bernardus  serm.  65.  inlerparvos: 
Pralatus  ex  debito  officii  sui  apponit  subjectis 
ollam  grandem  lierbas  agrestes  cantinenttm  ,  id 
est,  admoniiioncm  de  gravibus  disscrenttm,  accr- 
bilule  rcftrtam  ,  sed  tamcn  igne  sancti  Spiritus 
succtnsam.Subdiliergo  p.tihorrcsctnlcssirmonum 
austeritatem,  ciamant :  Mors  in  olla  ,  et  non  pos- 
sunl  gustare.  Sapiens  igilur  dispensator  non  af- 
fert  ,  imo  afftrri  jubet  farinam  ;  quonitim  non 
prcebet ,  sed  horlalur  habtre  caritultm,  ctijits  con- 
dimento  redduntiir  dulcia  ,  quce  prius  vitlebanttir 
amara.  Votesl  nomque  prccdicator  monita  sattttis 
aiiribus  circum&lantium  insonare ;  sed  nemo  nisi 
solus  Deus  valet  saportm  ccirilatis  palato  cordis 
infundere. 

I\e).    Ut   ArrONAM    CORAM  VIEIS  CE^Tl  M.]  EliscUS 

liic  miiaculose  mulliplicans  pancs  rcprsescntal 
rhrisliim  ,  (ini  his  paucis  panihus  pavil  plnia 
h(  minum  millia.  Myslicc  singula  hoec  adaplan- 
tcm  pra  dicatorihus,  vidc  Angclomum. 


CAPUT  QUINTUM 


SYNOPSIS  CAPITIS. 


ElISEUS  LIBERAT  NaAMAN  A  LEPRA  ,   EAMQUE  I3IMITT1T  AVARO    ET  SlMONIACO  GlEZI. 


fAAMAN  ,  princeps  militise  regis  Syrise  ,  erat  vir  magnus  apud  (lomiiuim 
rsnum  ,  et  honoratus  :  per  illnm  enim  dedit  Dominus  salulem  Syv]sd  ;  erat 
iautem  vir  fortis  et  dives ,  sed  leprosus.  2.  Porro  de  Syria  cgressi  fuerant 
Jatrunculi,  et  caplivam  duxerant  de  terra  Israel  puellam  parvnlam  :  (juse 
^^erat  in  obsequio  uxoris  Naaman.  3.  Quae  ait  ad  (lominam  suam  :  Utinam 
!  fuisset  dominus  meus  ad  prophetam  ,  (jui  est  in  Samaria  !  profcclo  curasset 
^eum  a  lepra  ciuam  habel.  4.  Ingressus  est  ifa(|ue  Naaman  ad  dominuni 
suura  ,  et  nunliavit  ei ,  dieens  :  Sic  et  sic  locula  est  piiella  de  terra  Israel.  5.  Dixit(|uc  ei  rex 
Syrice  :  Vade  ,  ct  mitlam  litteras  ad  regem  Isracl.  Qui  cum  profcctus  essct ,  et  lulisset  secum 
decem  falcnta  argenti ,  et  sex  millia  aureos  ,  et  decem  mulatoria  vestimentorum  ,  6.  detulit 
litteras  ad  regera  Israel ,  in  hsec  verl)a  :  Cum  acceperis  epislolam  hanc,  scito  ((uod  miserim  ad 
te  Naaman  servum  meum  ,  ut  cures  eum  a  lepra  sua.  7.  Cum([uc  legisset  rcx  Isiael  littcras , 
scidit  vestimenla  sua ,  et  ait  :  Num([uid  Deus  cgo  sura ,  ut  occiderc  possira ,  et  vivificarc  ;  ([uia 
iste  misit  ad  me  ,  ut  curem  homincm  a  lepra  sua  ?  animadvertilc,  ct  yidelc  quod  occasiones 
quserat  adversum  me.  8.  Quod  cura  audisset  Eliscus  vir  Dci  ,  scidissc  vidclicct  rcgera  Isracl 


612  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  V. 

veslimenta  siia ,  mislt  ad  eum ,  dicens  :  Qiiare  scidisti  vestimenta  tua  ?  vcniat  ad  me  ,  ct  sciat 
esse  prophetam  in  Israel.  9.  V^enit  ergo  Naaman  cum  cquis  et  curribus  ,  et  stetit  ad  ostium 
domus  Elisci  ;  1 0.  misitque  ad  eum  Eliseus  nuntium ,  dicens  :  Vade  ,  et  lavare  septies  in  Jor- 
dane ,  et  recipiet  sanitatem  caro  tua,  atque  mundaberis.  1 1 .  Iratus  Naaman  recedebat,  dicens : 
Pulabam  quod  egrederelur  ad  rae  ,  et  stans  invocaret  nomcn  Domini  Dei  sui,  et  tangeret  manu 
sua  locum  leprae,  et  curaret  me.  12.  Numquid  non  meliores  sunt  Abana  et  Pharphar  ,  tluvii 
Damasci ,  omnibus  acpiis  Israel ,  ut  laver  in  eis,  et  munder  ?  Cum  ergo  vertisset  se,  et  abiret 
indignans  ,  13.  accesserunt  ad  eum  servi  sui ,  et  locuti  sunt  ei  :  Pater ,  et  si  rem  grandem 
dixissct  tibi  propheta ,  certe  faccre  debueras  ;  (pianto  magis  quia  nunc  dixit  tibi  :  Lavare ,  et 
inundaberis?  14.  Descendit ,  et  lavit  in  Jordane  septies  juxta  sermonem  viri  Dei ,  et  restituta 
est  caro  ejus,  sicut  caro  pueri  parvuli ,  et  mundatus  est.  15.  Pieversusquc  ad  virum  Dei  cum 
iniiverso  comitalu  suo ,  venit,  et  stetit  coram  eo  ,  et  ait  :  Vere  scio  quod  non  sit  alius  Deus 
in  universa  terra  ,  nisi  tantum  in  Israel.  Obsecro  itaque  ut  accipias  benedictionem  a  servo  tuo. 
16.  Atille  respondit:  VivitDominus ,  ante  quem  sto,quia  non  accipiam.  Cumque  vim  faceret, 
penitus  non  acquievit.  17.  Dixitque  Naaman  :  Utvis,  sed,obsecro,  concede  mihi  servotuo,  ut 
toUam  onus  duorum  burdonum  de  terra  ;  non  enim  faciet  ultra  seryus  tuus  holocaustum  aut 
victimara  diis  alienis  ,  nisi  Domino.  18.  Hoc  autem  solum  est ,  de  quo  depreceris  Dominum 
pro  servo  tuo ,  quando  ingredielur  dominus  meus  teraplum  Remmon,  ut  adoret ,  et  illo  inni- 
tente  supcr  manum  mcam  ,  si  adoravero  in  templo  Remmon;  adorante  eo  in  eodem  loco  ,  ut 
ignoscat  raihi  Dorainus  servo  tuo  pro  hac  re.  19.  Qui  dixit  ei :  Vade  in  pace.  Abiit  ergo  ab 
eo  electo  terrae  terapore.  20.  Dixitque  Giezi  puer  viri  Dei  :  Pepercit  dorainus  racus  Naaman 
Syro  isti ,  ut  non  acciperet  ab  co  ,  quse  attnlit  ;  vivit  Dominus ,  quia  curram  post  eum  ,  ct 
accipiam  ab  eo  aliquid.  21 .  Et  secutus  est  Giezi  post  tergum  Naaraan  ;  quem  cum  vidisset  ille 
currentem  ad  se,  desiliit  de  curru  in  occursum  ejus,  et  ait  :  Rectene  sunt  omnia  ?  22.  Et  ille 
ait  :  Recte ,  dorainus  meus  misit  me  ad  te  ,  dicens  :  Modo  veneriint  ad  rae  duo  adolescentcs 
de  monte  Ephraim  ,  ex  filiis  prophclarum  ;  da  eis  lalentum  argenti ,  et  vestes  mutatorias  du- 
pHces.  23.  Dixit(iue  Naaman  :  Melius  est  ut  accipias  duo  talenta.  Et  coegit  eum  ,  ligavitque 
duo  talenla  argenti  in  duobis  saccis ,  et  duplicia  vestiraenta ,  et  imposuit  duobus  pueris  suis , 
(jui  et  portaverunt  coram  eo.  24.  Cumque  venisset  jam  vcsperi ,  tulit  de  manu  eorum  ,  et  re- 
posuit  in  domo  ,  dimisitque  viros  ,  et  abierunt.  25.  Ipse  autem  ingressus,  stetit  coram  domino 
suo.  Et  dixit  Eliscus  :  Unde  venis  ,  Giezi  ?  Qui  respondit :  Non  ivit  servus  tuus  quoquam. 
26.  At  ille  ait :  Nonne  cor  meum  in  praesenti  erat,  quando  reversus  est  homo  de  curru  suo  in 
occursum  tul?  Nunc  igitur  accepisti  argentum  ,  et  accepisti  vestes,  ut  emas  oliveta  ,  et  yineas, 
et  oves,  et  boves ,  et  servos ,  et  ancillas.  2T.  Sed  et  lepra  Naaman  adhoerebit  tibi ,  et  semini 
tuo  usque  in  serapiternum.  Et  egressus  est  ab  eo  leprosus  ([uasi  nix. 


2.  De  SVKiA  EGRESSI  FUERANT   LATRU.VCnLI,  ]  id 

est,  niililcs  ad  prEettandum  lioslilem  lcrrani  Is- 
rael  :  sic  miliies  olini  vocabaniur  lairones,  ob 
causas  quas  superius  dedi ;  nunc  sa3pe  non  lan- 
luni  vocanlnr,  sed  reipsa  snnl  lalroues. 

(^APTIVAVI  DUXERANT  POELI.AM  PARVULAM  ,  ]    pcr 

quaiii  Dcus  Naaman  principem  Syriae  sanavil 
lum  corpore,  lum  meiUe,  ul  liereL  tidelis  et  Dei 
cullor.  Sic  sul)  Consianiino  Imperaiore  femina 
Chrisiiana  captiva  assidnis  suis  precibus,  jeju- 
niisel  pielalis  exerciiiis  II)eros  ad  Clirisli  fulem 
iraduxil ,  leslc  Nicepli.  l.  8.  c.  ol. 

5.  Et  DKCEM  MUTATOIUA  VESTIMENTOUUM  ,]  UtCa 

ollcrret  Eliseo  ,  qui  iis  uleretur  ,  cum  ves- 
leui  quotidianam  mutare  vellet.  Vestes  ele- 
gantiores  el  prcliosiores  iutciligit,  quibus  uli- 
mur  in  pnblico  et  diebus  solemnibus  ,  iuquit 
Valablus. 

(3.  Ut  cuues  eum  a  lepra  ,  ]  ut  cures  cum  a 
lepra  liberari  per  proplielam,  quem  audio  apud 
le  esse  thnumalurginn.  Nec  enim  rex  noverat 
Eliseum,  ideoqiic  non  ad  eum,  sed  ad  regeni  Is- 


rael  sibi  noium  scribit,  ut  per  Eliseum  curet 
Naaman  sanari. 

7.  NuMQuiD  EGO  suM  Deus?]  Rex  Israel  crude- 
accipit  verba  regis  Syriae:  necenim  sciebat  quid 
puella  regi  Syriic  de  Eliseo  dixisset  ,  quOdquc 
rex  non  per  se,  scd  per  Eliseum  peteret  curari 
Naaman  a  lepra.  Unde  suspicatus  est  regem  sibi 
insidiari,  bellumque  meditari,  ethauc  belli  oc- 
casionem  prteiexere. 

10.  Misitque  ad  eum  Eliseus  nuntium.]  Cur  ipse 
Eliscus  no!i  ivit  ad  Naaman  ,  ut  eum  quasi  prin- 
cipem  honoiirice  cxciperet?  Respondent  primo 
Theodor.  et  Procop.  quod  legis  adeo  studiosus 
esset  Eliseus,  ut  ne  iinmundi  quidem  hominis 
aspectum,  multo  minus  contactum  ferre  vellet, 
ut  scilicet  inlelligeremus  quam  eorum  mores 
et  consueludinem  defugere  oporteat,  quos  gra- 
viorum  scelerum  iufidclilalis  et  haereseos  lepra 
inquinat. 

Secundo  ,  et  verius ,  ut  ostenderet  se  ab  aula 
et  aulicis  abstractum,  Deo  soli  quasi  religio- 
sum  vacare,  idcoque  parvi  faccre  principani 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  V. 


613 


praesenliam  ,  famulos,  cquos  ei  pompam  ,  quoe 
mundus  admiratur.  Non  ergo  id  fecit  ex  super- 
1)1  a  ,  utpole  qui ,  7ion  soliim  se  conspici,  secl  teneri 
etium  (i  imdiere  permisit ,  cap.  h.  aitS.  Gregor.7. 
Mor.  cap.  15.  quietsub  inilium  capilis  celsitu- 
dinem  animi  in  Kliseo  similibusque  sanclis  de- 
prsedicans  ail :  Cuncta  quippe  quce  foris  eminent, 
occultis  eorum  obtutibus  per  despectum  jacent. 
ISarn  super  se  interius  raptiin  alio  aninuan  figunt ; 
et  quceqae  in  liac  vita patiuntur ,  quasi  longe  infra 
tabentia  atque  d  se  aliena  conspiciunt ;  atque  ,  ut 
ita  dixerim ,  dum  mente  extra  carnem  fieri  decer- 
tant ,  pene  ipsa  quce  toierant ,  ignorant.  In  lio- 
rum  profecto  oculis  quid  temporaliler  eminet ,  al- 
tum  non  est.  JSam  velut  in  magni  verlice  montis 
siti  prcesentis  vitce  gaudia  plene  despiciunt :  seque 
ipsos  per  sj)iritalem  celsitudinem  Iranscendentes  , 
subjecta  sibimet  i^^tus  viclent ,  qucecumque per  car- 
nalem  gloriam  foris  tument.  Lnde  et  nullis  con- 
tra  veritatem  potestatibus  parcunt  :  scd  quos 
altolli  per  elationem  conspiciunt  ,  per  spiritus 
auctoritatem  premunt. 

Sic  sanclus  Anlonius,  salutalus  a  Constan- 
tino  Magno  per  liiieras  ,  vix  voluil  respon- 
dere  ;  respondit  tamen  coactus  pene  a  discipu- 
lis  ,  eique  monita  salutis  dedit ,  lesle  sancto 
Athanasio. 

Terlio  ,  voluit  Eliseus  miraculi  et  sanitalis 
fulurse  magnitudinem  augere  ,  dum  per  fa- 
mulum  internunlium  illud  peragit  ,  ail  Abu- 
lensis;  idque  non  contactu,  sed  solo  verbo,  ait 
Auctor  mirabil.  S.  Scriplunc,  libr.  2.  c.  28. 

11.  PUTABAINT  QUOn  EGREDERITUR  AD  ME  ,  ET 
STANS  INVOCARET  ISOMEN  DOMINI  DeI  SLI,  ET  TAN- 
GERET  51ANU  SUA  LOCUM  LEPR/E  ,  ET  CURARET  ME.  ] 

Loquitur  Naaman  ex  sensu  principum  genlilium 
superborum  ,  qiii  ex  suo  judicio  praefigunl  sil)i 
modum  patrandi  miractili;  sed  Deus,  volens  eos 
bumiliare,  alium  ejus  modum  prcescribit  ,  ut 
discant  Deo  se  suumque  judicium  submittere, 
ac  a  Deo  legein  accipere,  non  dare,  iliique  sim- 
pliciler  per  omnia  obedire. 

12.  NUMQUID  NONMELIORES  SUNtAbANA  ETPIIAR- 

i'HAR  FLUvii  Damasci?]  Audi  Benjamin  in  iiine- 
rario  :  Urbs  ipsa  Damascus  maxima ,  atque  pul- 
clierrimaest,  muris  cincta;  regio  vero  tota  Iwrtis 
et  paradisis  instructissima,  ex  singulis  lateribus 
quindena  continens  milliaria.  Nusquam  alias  in 
tota  terra  fructifcra  urbis  liuic  similis  visitur , 
quam  duo  fluvuna  ex  Ilermone  monte  deiapsa 
beant ,  Amma  et  Pharpliar :  sita  est  enim  urbs  sub 
llermone  monte ,  Amma  urbem  ipsaminjluit,  cujus 
aqua;  per  tubos  in  omnes  magnatum  domos  ,  at- 
que  etiam  in  fora  el  platras  deducuntur  ;  estque 
regio  ipsa  negolii  omnium  terrarum  frequens. 
Pharphar  vero  urbem  ipsam  prceterfluens,  liortos  et 
paradisos  omnes  irrigal. 

13.  Pater,etsi  rem  grandemdixisset  tibi  pro- 

PIJETA  ,  CERTE  FACEllE    UEBUERAS  ;   QUANTO    MAGIS 

QfiA  (quod)  NUNC  DixiTTiBi  :  Lavare  ET  MUNDA- 
BERis.]  Benignus  in  famulos  inslar  patris  erat 
Naaman,  adeo  ut  ab  eis  pcuer  vocaretur  ,  el  ut' 
pater  amarclur,  qui  proindebenevole  consilium 
salutare  illi  suggcsserunt ,  quod  ipse  placidc 
audivit  et  acceptavit.  Sicel  Eliseus  Eliam  magis- 
Tvwm  suum  vocabat  palrem^  dicens  :  PcUer  mi , 
currus  Israel  et  auriga  ejus.  Sic  eliamnum  Hol- 
landi  naiura  sua  benigni  suos  heros  et  dominos 

vocant:  Dacr  ,   idest,  paier. 

l^.   DesCENDIT  ET  LAVIT  SEPTIES  IN    JORDANE.  ] 


Cur  septies  ?  ut  sepienarius  numerus  ,  qui  iini- 
versitalis  numeruscensetur,  demonslraret  om- 
nia  scelera  capitalia,  qu;c  septem  numerantur ; 
et  in  omne  tempus,  quod  seplem  hebdomadse 
diebus  circumfertur  ,  penitus  ex  animis  eradi- 
canda.  Terlull.  libr.  U.  contra  Marc.  c.  9.  nalio- 
num  ,  ail :  Quce  septem  maculis  capitalium  delic- 
torum  inhorrent.  Ouapropter  septies ,  quasi  per 
singulos  titulos,  in  Jordane  lavit ;  simul  et  ut  to- 
tius  hebdomadis  caneret  expiationem  ,  quia  unius 
lavacri  vis  et  plenitudo  Christo  soli  dicabatur,  fac- 
turo  in  terris  sicut  sermonem  compendiatum ,  ita 
et  lavacrum. 

Secundo  septies,  ut  significelur  perfecta  cor- 
poris  el  animi  ablulio  et  sanitas  :  illa  enim  con- 
stal  elementis  quatuor,  eorumque  justa  lempe- 
rie  producilur  ;  baec  vero  invocalo  S.  Trinitatis 
nomine  in  baptismo  peragilur.  lia  Theodoret.  ct 
Procopius. 

Tertio  ,  septena  lotio  septem  Ecclesiae  Chrisli 
Sacramenta  adumbrat ,  quibus  omnis  peccati 
lepra  abstergitur;  hsec  ergo  suni  quasi  seplem 
baplismata  et  ablutiones  animse. 

Et  mundatus  EST.]  Ecce  hic  est  fruclus  sim- 
plicis  obKdientiae.  Sic  Conslanlinus  Magnus  a 
lepra  purgatuscstaqua  baptismi  collati  a  sanclo 
Sylvesiro,  non  vi  aquoe  ,  nec  eliam  vi  baptismi 
prcecise  (  Baplismi  enim  effectus  est  abluere 
pcccata  anima3  ,  non  lepram  corporis  )  ,  sed 
quia  aqua  luec  divince  voluntatis  et  propheticce 
Jussionis  instrumentum  fuit  ,  ut  ait  sanctus  Am- 
brosius. 

Allegor.  lotio  Naaman  in  Jordane  significat 
primo  baptismum  ,  qui  laval  lepram  animae. 
Hic  enimin  Jordane  ,  dum  Christus  in  eo  bap- 
lizatus  est,  ad  lioc  quasi  consecratus  fuit.  Sc- 
cundo,  poenilenli;e  ;  Jordanis  cnim  Hebr.  idem 
est  quod  fluvius  Judicii  ,  quod  in  Sacramenlo 
poenilentise  peragilur.  Ila  Angelomus,  Prosper 
et  alii.  Audi  S.  Ambr.  lib.  k.  cap.  k.  Lucae :  Discc 
spiritalia  Sacramenta  signari.  Corporis  remedium 
petitur,  mentis  arquiritur.  Abluitur  caro,  affectus 
diluitur.  Nonenim  magis  corporis ,  quam  mentis 
iepram  video  fuisse  mundatam :  quando  post  bap- 
tismum  veteris  erroris  colluvione  detcrsa  ,  negat 
se  diis  alienis  hostias ,  quas  spoponderat  Domino  , 
iitaturum. 

15.  Obsecro  itaque  ut  accipias  benedictionem 
a  servo  tuo  ,  ]  scilicei  munera  quse  libi  atluli 
v.  5.  Haecenim  ab  Hebrseis  vocantur,  benedictio, 
quia  signa  sunl  amoris  et  benevolenlife.  Adde: 
li;cc  benedictio  est  realis  ,  idemque  quod  bene- 
factio.  Sic  benedicercDei  est  efficax,  idemque 
quod  benefacere. 

16.  VlVIT    DOMINUS  ANTE  QUEM    STO  ,    QUIA  NON 

accipiam  ,  ]  q.  d.  Esto  sim  cum  meis  discipulis 
in  summa  egeslale  et  paupertate,  tamen  juro 
me  tua  munera  non  accepiurum  ,  ut  oslendam 
hoc  miraculum  non  esse  meum,  sed  Dei;  ut- 
que  iHud  me  pure  ex  amore  Dei ,  non  ob  mu- 
nera  palrasse  demonstrem  ;  ulquc  tu  discas 
servos  Dei  ,  non  munera  hominum,  sed  Dei 
ambire. 

Idem  fecit  S.  Hilarion.  Audi  quid  dc  Oriono 
a  legione  daemonum  per  cuni  liberato  in  ejus 
vila  scribal  S.  Hieron.  Curatus,  ait,  cuin  uxore 
et  liberis ,  venit  ad  monastcrium  ,  plurima  quasi 
gratiam  redditurus,  dona  a/ferens.  Cui  sanctus  : 
Non  legisti,  inquit ,  qaid  Giezi ,  quid  Simon  passi 
sint  ;  quorum  aller  accepit  pretium  ,  alter  obtu- 
lit :  ut  ille  vcnderel  gratiam  Spiritus  sancli,  hic 


614  COMMENTARIA  IN  LlBil 

mercaretar  ?  Ciunqae  Orionas  flens  dlceret  :  Ac- 
clpe  ,  et  da  pauperibas ,  respondit :  Ta  melius  po- 
tes  taa  distribuere  ,  (jui  per  arbes  anibalas  ,  et 
nosti pauperes  ;  ego  ,  qui  mea  reliqui ,  car  alienu 
appelam  ? 

Perfecia  ergo  sanctitas  ninnera  qu.elihet  ct 
quantalibet  relutat ,  uli  fecil  Al)raiiani  Gen.  \h. 
52.  (le  quo  S.  Aniljros,  lih.  1.  cle  Ahraliam  c.  3. 
Qaantuni ,  inquil,  est  iliud  ,  quod  de  prceda  vic- 
torice  nilUl  voluit  conlingere  ,  nec  oblatam  su- 
mere  ?  Minait  enim  puictuni  triuniplii  mercedis 
susceplio  ,  et  beneficii  arrodit  gratiam.  Pluri- 
mam  enim  refert  alram  pecuniop. ,  an  glorice  di- 
micaveris. 

Hinc  a  Deo  audire  meruit :  Ego  protector  tuus 
sam  etmerces  tua  magna  nimis.  Gen.  15.  v.  1.  Uiji 
S.  Anihr.  citalus  :  Quoniam,  inqiul ,  sibi  mercedem 
ab  homine  non  qucesivit ,  a  Deo  accepit.  Hinc  Eli- 
seus  liic  fuit  lypus  Cliiisti  jui)entis  Apostolis  : 
Gralis  accepistis,  gralis  date ,  ait  S.  August.  ser- 
nione  208  de  Tenip. 

17.  OlJSECRO  ,  CONCEDE  AIIHI  SEUVO  TUO  ,  UT 
TOLLAM  ONUS   BURDO.NUM  DUOIIUM    DE    TICRRA  ]   Is- 

rael.  Burdonum  ,  id  est  mulorum  ,  ut  vertit 
Gliald.  Sepliiag.  Valabl.  Pagninus  et  alii.  Hebr. 
enim  ns  Pered  est  malus  ,  ac  forte  a  Pered 
dictus  est  burdo,  litieraui  P  iii  vicinam  labialeni 
B  comnuitando.  Fit  in  Digest.  lib.  32.  t.  Zi9. 
mentio  Burdonam ,  ubi  male  Acciirsius  baculos 
intelligit ,  (jui  Gallice  6ofnY/o«.s- vocantur.  Unde 
Cujacius  lib.  11.  Observat.  cap.  16.  burdones  as- 
serilesse  mulosj  qui  manni  et  i)urici  vocantur, 
geniti  ex  asino  el  equa,  vel  equo  et  asina  ;  ideo- 
que  Hebr.  dicuntur /)«?mrinu  ,  idest,  divisi,  sc- 
parati.quoddiviSc-cet  diversse  a  suis  geniloribus 
sinl  speciei  :  113  //«?'«(/ enini  est  dividere  ,  se- 
parare.  Sensus  est,  q.  d.  Concede  ut  possiin  tol- 
lere  de  terra  tua  tantum  quantum  possunt  ferre 
duo  bardones  ,  id  est ,  muli ,  ut  ex  ea  (piasi 
sancta  erigam  in  palria  mea  altare  Deo  Israel, 
(|uem  soluin  veriim  esscDeum  exlioc  miraculo 
sanationis  mciTe  agnosco,  veneror  el  amo.  Unde 
verisimile  est  Naaman  circum  altare  crexisse 
templiim  vel  sacelium  ,  in  eoque  cum  tota  fa- 
milia  sua  Deum  coluisse ,  ac  multos  alios  ad  il- 
ium  ibi  colendum  induxisse.  Potuisset  Naaman 
exterraSyriieailare  erigere.  Israeliticam  lamen 
optavit,  quodeam,  uti  monet  Tlieodoret.  q.  19. 
Abulens.  quaest.  22,  sanctam  crederetj  quam 
prse  caeteris  Deus  elegisset  ,  in  qua  popuhim 
templumque  suum  coilocasset,  qu;e  tot  sanc- 
llssimorum  virorum  domiciliis  et  virtuiibus  ce- 
lebraretur. 

Nota  iiunc  locum  pro  cultu  reiiquiarum  Sanc- 
lorum,  nam  votum  Naaman  probavit  Eliseus 
propheta  Dei, 

NOxN  EMM  FACIET  SERVUS  TUUS  IIOLOCAUSTUM  AUT 
VICTIMAM  DIIS  ALIENIS  NISl  (SCd  tautum)  DOMINO.] 

Hebr.  Jelwva,  qui  verus  et  unicus  est  Moysis  et 
Israeiis  Deus.  Huc  ecce  Naamanum  perduxit 
Eiisei  sanctitas ,  et  munerum  despicientia.  Unde 
sanctiorem ,  ait  Mendoza  inlib.  1.  Reg.  cap.  12. 
V.  U.  judicavit  terram  illam  ,  in  qiia  nunierum 
cupiditas  sepelitur ,  quam  illam  aqiiam  in  qua 
corporum  lcpra  expiatur.  Ob  eam  rationem  sa- 
nanti  lepram  Eliseo  obtulit  aurum  ,  tanquam 
medico  :  repudianti  aurum  obiulit  preces  ,  tan- 
quam  Deo  :  neque  propria  auctoritate  ,  sed  il- 
lius  obtenta  prius  facultate,  lerrje  portioncm 
ausus  eslexportare. 

18.  HOC  AUTEM  SOLUM  E8T  ,  DE  QUO  DEPRECEaiS 


UM  IV.  REGUM.  Cap.    V. 

DOMINUM    l'RO    SERVO    TUO  ,    QUANDO    INGREDIETUR 

DoMiNUs  MEUs  (rex  Syriae)  tehplum  Remmon  ,  ut 

ADORKT,  ET  ILLO  INNirENTE  SUPER  MANUM  MEAM  , 
SI  ADORAVERO  IN  TEMPLO  RemvION  ,  ADORANTE  EO 
IN  EODEM  LOCO  ,  UT  IGNOSCAT  TilUU  DOMINUS  SERVO 
TUO  PRO  IIAC  RE. 

19.  Oui  DixiT  ET  :  Vade  in  pace.  ]  Gregor.  de 
Valentia  tract.  de  fideet  fidei  i^rofessione  disp.  1. 
quajst.  3.  puncto  2.  ad3.  censet  hanc  petitionem 
Naaman  continere  rem  illicitam,  scilicet  pro- 
fessionem  idoiolatriae  ;  Naanian  eiiim  coopera- 
tum  fiiisse  idololalriae  regis  in  adoratione  idoli 
Remnion,  ideoque  Eliseum  non  annuere  ncc  di- 
recterespondere,  sed  permittere,  id  est,  nega- 
tive  se  habere,  quia  videbat  eum  hoc  tempore 
incapacem  correclionis^  ad  deponendam  banc 
idololalriae  simulationeni  ,  ideoque  illam  in 
aliud  tenipus  distulisse,  ac  pro  hac  vice  suffe- 
cisse  ei ,  quod  Naamanum  ad  veri  Dei  cognitio- 
nem  perduxisset.  Verum  si  Naamam  coopera- 
batur  idololatriae,  debuisset  Eliseus  eum  hac  (ie 
re  docere  nec  dissimulare.  Nam  ex  eo  quod 
ait  :  Fade  in  pace  ,  omnino  colligebat  Naa- 
man  Eliseum  suae  petitioni  anuuere,  et  con- 
cedereut,  rege  adorante  ,  adoraret  et  ipse  in 
templo  Remmon  ;  quare  Eliseus  fovisset  et 
confirmasset  Naaman  in  sua  idololatria  ,  quod 
absit. 

Pejus  Priscillianistnc,  quos  sequitur  Machia- 
vellus,  dicebanl  iiciium  esse  simuiare  exterius 
iioeresim  vei  idololatriam  ,  diimmodo  in  animo 
veram  fidem  reiineas;  uncle  aiebani :  Jura,per- 
jura,  secretum  prodere  noLi.  Mitius  ,  perperam 
(amen  Adrianus  inZi.  quaest.  1.  de  Baptismo  resp. 
ad  5.  asserit  licitumesse  extrinsecus  simulare 
idololatriam  ,  si  absit  scandalum  ,  nec  instet 
praeceptum  confitendi  fidem. 

Nota  ergo  adorationem  hanc  Naaman  non 
fuisse  proprie  dictam  :  sic  enim  fuisset  impia 
et  idololatrica;  sed  in  propriam  ,  scilicet  incur- 
vationem  corporis,  vei  genullexionem  obsequii 
causa  ,  ut  scilicet  regem  ex  oflicio  sibi  com- 
misso  fulcirel  et  sustentaret  in  templo  ,  uti  et 
aiibi  facere  consueverat;  quod  facere  non  po- 
lerat,  nisi,  rege  genuilectente,  ipse  pariter  ge- 
nullecteret.  Est  catachresis.  Id  patet  ex  Hebr. 
~n;y  sacka  ,  quod  proprie  significat ,  ciirvare 
vei  incurvare  se  ,  uti  verlit  iiic  Arias.  Alia  ergo 
fuit  adoralio  regis ,  alia  Naaman  ;  rex  enim 
proprie  adorabat  idolum  suum  Remmon  :  Naa- 
man  veroadorabat  iniproprie,  id  est,  curvabat 
se ,  ut  regi  suo  se  curvanti  accommodaret  , 
eumque  sustentaret  et  honoraret.  Erat  ergoha?c 
(>jus  adoratio  non  religiosa,  sed  politica  etcivi- 
lis;  s\culAbralia7nadoravit,  id  esl,  reverentiam 
exhibuit,  fiiios  Hetli,  Gen.  23.  7.  et  Jacob  adora- 
vit,  id  est ,  veneratiis  est  filium  suum  Joseph 
principem  /Egypti.  Hebr.  11.  21. 

Solebat  eniin  rex  Syriae,  cum  incederct,  aut  se 
quacumquede  causa  prosterneret,  inniti  autma- 
nibus,  authumeris  Naaman  :  quare  necesse  erat 
ut  sese  Naaman  ad  regismotum,  atque  habitum 
accommodaret.  Ex  quo  fiebat  ut  cuni  stante 
staret,  cum  incedenle  incederet,  et  procedente 
ipse  quoque  procederet.  Hoc  enim  si  oniisis- 
set,  incivilis  et  rusticus,  imO  infidelis  babitus 
fuisset. 

Dices  :  Naaman  cooperabalur  regi  adoranti 
Remmon  ;  ergo  cooperabatur  ejus  idololatriae. 
Resp.  neganclo  consequentiam.  Cooperabatur 
enim  regi  ad  aclionem  naturalem,  scilicet  ad 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  V. 


riirvntionem  corporis  (liinlaxat ,  non  aulini  ad 
nioralcni,  vel  atl  inKMilionen)  regis  ,  quae  erat 
curvando  se  adorare  Rcnimon.  Sic  nobiles  ,  ait 
Cajelanus,  coniilanlcs  suuni  rogrm  eunlcm  ad 
concubinam,  non  p(ccant;  quia  non  comilan- 
lur  eum  ,  ul  vadat  ad  fornicanduni  et  pec- 
caudum  ,  sed  absolule  ut  vadat  quocunjque 
libucrit  :  comilanlur  cnim  cum  duntaxat  ho- 
noris  el  obsequii  causa  ,  ceu  famuli  dominum 
suum. 

Sensus  ergoNaaman  fuii,  q.  d.  Pcto,  o  Elisee, 
faculiaiem  ut  ,  curvantc  se  rege  in  templo 
Remmon  ad  euni  adorandum  ,  liceat  et  mibi 
regem  sustenianii  curvare  me,  non  ad  adoran- 
dum  Remmon  ,  scd  ui  hocobsequium  ei  servi- 
lium  regimeo  priosicm,  ad  quod  ex  oITicio  meo 
lcneor,  lam  in  lcmplo  quam  alibi,  ne  gradu  et 
dignilale  apud  rcgcni  cxcidam.  Rex  enim  inni- 
lilur  super  nie  ;  quare  (luocumque  ipse  se  ilec- 
tit,  et  verlit,  ego  pariter  me  vertere  et  Ikctere 
debeo.  Eratergo  aclus  liic  curvandi  adiaphorus 
ei  indifferens,  erauiue  cultus  non  sacer,  sed  ci- 
vilis  et  poHticus.  Nam  susteniare  regem  sive 
slantem,sive  aml)ulantcni,  sive  genutlecientem 
per  seest  aclus  observantiae;  per  accidens  vero 
est,  quod  conlingat  eum  sustenlari ,  dum  ille 
coram  idolo  incurvatur.  Id  enim  non  est  idolo, 
sed  regi  reverentiam  exhil)cre. 

Dices  secundo:  Naaman  dabat  scandalum  au- 
licis  ;  pntabant  euim  ipsi  eum  adorare  cum 
rege  idolum  Remmon.  Resp.  nullum  fuit  scan- 
dalum  ,  tum  quia  sciebant  Naaman  ex  oflicio 
teneri  ad  suslinendum  regem  in  hac  corporis 
curvatione,  nec  aliud  praelendere  ;  tum  quia 
Naaman  publice  abdicaral  idola,  et  profitebatur 
cultum  veri  Dci  Israelis,  eique  allare  et  sacel- 
lum  erexerat  ,  in  quo  totam  suam  familiam 
Deum  verum  secum  adorare  compellebat.  Ila 
Abul.  Lyran.  Burgeu.  Cajel.  Serar.  Sanchez ,  Sa- 
lianus  hic,  et  Suarez  de  fide ,  tract.  1.  disp.  1Z|. 
secl.  U.  n.  8. 

Quin  et  Terlull.  lib.  de  Idololalria  cap.  15.  in 
fine  :  Sed  quoniain,  iuquit,  ila  malcs  circumdedit 
secutum  idololalria,  licebit  adesse  in  quibusdam, 
quce  nos  komini  ,  non  idolo  officiosos  habent. 
Plane  ad  sacerdotium  et  sacrificium  vocatus  non 
ibo  [proprimn  enim  idoli  officium  est) ,  sed  neque 
consilio ,  neque  sumplu  aliave  opera  in  liajusniodi 
fungar.  Si  propler  sacrificium  vocatus  assislam  , 
ero  particeps  idololalrice  :  si  me  alia  causa 
conjangit  sacrificanll ,  ero  tantum  spectator  sa- 
criflcii. 

Porro  liac  in  re  circumspecie  agendum  est  : 
una  enim  circumstanlia  subinde  speciem  facli 
mulal,  el  qiu)d  eial  licitum  ,  facit  illicilum  ;  ut 
si  rex  velitsuosfamuloscogere  ad  idololatriam, 
ideoque  eos  compcllai  secum  ire  ad  templum  , 
ut  secum  idolum  adorent,  ut  lecit  Julianus  aj^os- 
lata.  Uude  Valeutiuianus  dux  militiae  poslea  im- 
perator  Julianiim  quidem  eunlem  ad  idolorum 
fanum,  honoiis  causa  comitalus  est ;  sed  cum 
ibidem  sacrificus  idololatra  roscidis  quibusdam 
frondibuseum  aspersissel,  ipse  illi  ulapam  im- 
pegit  conviciisque  eum  proscidit  ,  ac  parlem 
vestis  in  quam  asperginis  illius  gutta  cecidc- 
rat  ,  abscidit.  Quocirca  ipse  ob  Christianam 
fidem  a  Juliano  miliiia  exuius  ,  ct  in  exilium 
actus  hac  sua  in  fidc,  coiistantia  meriiit  Jii- 
liano  posl  Jovianum  iu  impcrio  succedere. 
Qui  ergo  oninia  pietati  poslhahail ,  omnia  con- 


615 

ait  Baronius  anno 


secuius  est  manere  pietatis 
Christi  S66. 

Sic  S.  Serg.  el  Bacchus  primicerii  Maximiani 
Imp.  comitali  sunl  eum  sacrilicaturum  Jovi  us- 
que  ad  januas  lcmpli ;  sed  illud  ingredi  nolue- 
ruul.  Causam  rogali,  dixerunt  se  religione  pro- 
hibeii;  se  enim  Chrislianos  esse,  nec  Jovem,sed 
Deum  verum  colere.  Qua  de  causa  excruciati 
gloriosum  obiere  martyrii  agonem  die  7  oclo- 
bris  :  qiiia  nimirum  tunc  asseclae  imperatoris 
solcbant  injicere  thus  ihuribulo  in  honorem 
idoli,  et  idolo  acclamare,  aliisque  signiset  mo- 
dis  cooperari  idololatrire  imperatoris.  Adde,  tunc 
IlagranUi  impcratorum  in  Ghristianos  persecu- 
tionc,  signum  idolorum  cultus  erat  astare  sacri- 
ficiis.  Deuiqu(!sub  decem  primis  imper.  fideles 
perse(jiieulil)us  ,  Chrisliani  ferventes  erant  ,  et 
quamlibct  idololaiiiae  speciem  et  umbram  hor- 
rebant  ei  cavebant. 

Porro  Naanian  hic  factus  est  veri  Dei  cultor, 
non  lamen  Jiidauis  vcl  proselytus,  quia  non 
fuit  circiimcisus  ;  qiiare  legem  Moysis  servare 
non  tencbaiur,  nti  ad  eamaequeac  ad  circum- 
cisionem  obligabanlur  omnes  Judaei ,  tanquam 
Abrabee,  Isaac  et  Jacob  posteri  :  mansit  ergo 
Naaman  gentilis  ,  et  Deum  verum  colebat , 
uti  colebant  patres  omnes  ante  diluvium  iu 
slalu  legis  naturae.  Vide  S.  Augustinum  ,  ser- 
mone  207  de  Temp.  qui  est  deNaaman  Syro. 

Remmon.]  Nonnulli  censent  ReiDmon  esse  Jo- 
vem  summum  deorum  ,  itaque  dici  quasi  an 
ram,  id  es\,excelsum,  ulpole  allilonantem.  Melius 
Serarius,  Sanchezet  alii  censent  esse  Venerem, 
lum  quia  Venus  erat  dea  Syriae,  tum  quia  Syri 
Venerem  faciebant  lamdeum  quam  dearn,  teste 
Macrobio;  tiim  quia  Remmon  Hebr.  significat 
mcdum  panicum.  Veueri  autem  poma  prcTserlim 
aurea  et  punica,  ob  pulchritudinem  et  seminum 
fecunditatem  sacra  fuisse  teslanlur  Theocritus, 
Virgilius,  Luciauus  et  Ovidius,  lib.  10.  Meta- 
morph.  Vide  rereiium  Hieroglyph.  lib.  6/i.  Sic 
Romani  colcbant  1'onionam,  quasi  deam  po- 
morum,  leste  sanclo  Augustino,  lihro  3.  Civi- 
talis  2^. 

Abiit  ergo  ab  eo  electo  tempore.  ]  Chald.  et 
Pagnin.  Jbiit  ab  eo  milliure  terroe  ;  Septuag.  In 
spalio  terrce;  Isidorus:  Quasi  per  stadium  lerrct; 
Vatablus  -.Jugerumagri;  Cajetauus  ex  R.  David: 
Prandio  terrce  ,  id  est ,  lanto  spalio  Naaman 
abierat  ab  Elisaio,  cum  ad  eum  venit  Giezi  pe- 
tens  munera  ,  quanlum  duraiile  prandio  con- 
fici  potest  scilicet  milliare.  El  huic  exposilioui 
vulgatam  versionem  accommodal  Sanchez ,  ut 
eleclum  tempus  vocetur  milliare  ;  milliare  enim 
est  commuuis  el  elecla  hominum  mensura  , 
quam  scilicet  omnes  communi  consensu  elege- 
runt  ad  demetiendum  locorum  spatia  et  distan- 
tias. 

Verum  Noster,  Genes.  35.  16,  vertit :  ve7'no 
lempore ;  alibi  verlit  :  tempus  viridalionis.  Ergo 
tenipus  eleclum  est  tempus  vernum  quo  omnia 
virent.  lia  Rupertus  :  addit  hoc  Scriptura,  ut 
signiiicet  Eliseum  prudcnlerNaamano  prascrip- 
sisse  lolioncm  in  Jordaue,  ex  eo  quod  erat 
tcmpus  vernum  ;  tunc  enim,  te|)enle  aura,  lo- 
tioncs  corpori  salutares  sunl,  cum  in  hyeme 
ob  frigus  sint  noxiae.  Rursum,  ut  significet  lae- 
tiorcm  liaiic  a  lcpra  ciirationem  accidisse  Naa- 
mauj,  ex  tcmpor(!  ,  ulpote  qui  acciderit  in 
vcrc  ,  cum  omnia  iloreni  ei  iaeiitiam  homini  as- 


616  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV 

pirani,    laeiissimum  crgo  ipsiun  rediisse  do- 
inum.  \1dc  dicta  Genes.  35.  16. 

20.   VlVIT  DOMINUS,  QUIA.  GURKAM  POST  EUM,    ET 

AcciPiAM  AB  EO  ALiQUiD  ,  ]  q.  d.  Juro  pcr  Deum 
(juod  pelam  a  Naaman  aliquod  antidotou  ,  sive 
munus  pro  sanitateei  dala  a  meo  magistro  Eli- 
seo.  Hinc  palet  Giezi  proprie  non  fuisse  Simo- 
niacum,  quia  miraculosam  sanitatem  Na.amano 
non  vendidil  pretio  ,  nec  de  eo  cum  ipso  pactus 
i?st;  sed  post  gratis  ei  datam  ab  Eliseo  sanita- 
lem,  munus  aliquod  ab  eo  petiit :  Simouiacus 
vero  primus  iuit  Simou  magus,  qui  a  sancto 
Petro  emere  voluit  pretio  Spiritum  sanctum , 
Actorum  8;  unde  ab  eo  iioc  peccatum  nomen 
Simonice  accepit.  Peccavil  tamen  graviter  Giezi ; 
Primo,  quod  inscio  et  iuvito  Eliseo  hoc  munus 
a  Naaman  petierit  et  acccperit ;  secundo,  ((iiod 
menlitus  sit  Eliseum  id  petere ;  lertio ,  quod 
Eliseo  lianc  nolam  cupidilatis  inusserit,  quae 
inulium  ejus  sanctitatiet  honori  derogabat.  Ipse 
(uiim  respuens  munera  Naaman  ab  eo  habitus 
fuit  ut  vir  divinus  ,  et  propheta  coelestis  :  jam 
vero  petens  munera  videri  ei  potuit  homo 
egens  et  cupidus,  ac  similis  pseudoprophelis, 
qui  pro  suis  vaticiniis  accipiebant  munera. 
Quare  poterat  Naaman  deficere  a  fide  quam 
conceperat  deDeovero,  ex  sanctitate  et  inte- 
gritateElisei.  Unde  valde  verisimile  est  Eliseum 
effecisse,  ut  Naaman  nesciret  Giezi  se  iuscio 
munera  heec  ab  eo  petiisse,  ideoque  a  se  lepra 
punitum ,  ut  hac  ratione  integiias  sua  in  mune- 
rum  contemptu  Naamano  constaret;  itaque  ille 
in  opinione  quam  deeo  conceperat,  ac  vera  in 
Deum  fide  confirmaretur.  Quarto,  Giezi  peccavit 
furto,  quia  Naaman  munera  hoec  mittebat  Eli- 
seo,  pro  quo  ea  Giezi  peteb^at ;  Giezi  autem  illa 
jn  suos  usus  convertere  destinabat.  Undeea  abs- 
condit  versu  2/i.  ne  quid  Eliseus  de  iis  sciret. 
Quocirca  mox  Eliseus  illi  exprobrat,  versu  16  : 
Accepisli  argenlum,  inquit,  ut  emas  oliveta  et 
vineas.  Quinio,  peccavit  simonia  mentali ;  ani- 
mum  enim  habuit  simoniacum  :  petiii  enim 
munera  a  Naaman  iniuitu  sanitatis  miraculose 
illi  ab  Eliseo  collatce,  quasi  luec  merces  et  hoc 
pretium  Eliseo  pro  sanitate  deberetur.  Unde 
S.  Ambrosius  ,  lib.  de  Dignitate  sacerdotali  cap. 
h.  ait  simoniacos  esse  sectatores  Giezi  et  Simo- 
nis  Magi ,  ideoque  lepram  simoniae  adhaerere 
eorum  non  corporibus,  sed  mentibus. 
26.  NoNNE  coR  MEUM  iN  pR^ESENTi  (praesens) 

ERAT,  QUANDO  REVERSUS  EST  HOMO  (NaaUian)  DE 

cuRRU  suo  iN  occuRsuM  TiBi.  ]  Cor ,  id  est,  mens 
el  oculi  mentis  me;e  a  Deo  supernaturaliter  ele- 
vati  et  adjuti  fuere  ,  ut  abseniem  et  remoiam 
luam  munerum  a  Naaman  acceptionem  ,  quasi 
praesentem  cognoscerent  et  cernerent,  q.  d. 
Putabas  meabseulem,  cum  munera  petiisti  ;  ai 
cgo  spirilu  tibi  praesens  eram;  mentis  eniin  in- 


REGUM.  Cap.  V. 

tuitu  vidi  omnia  quac  fecisti.  Multo  ergo  magis, 
ait  S.  Augustinus  lib.  22.  Civit.  19,  Sancti  in 
coelis  absentia  et  remota  quae  in  terra  fiunl, 
cernere  possunt. 

Simili  modo  S.  Benedictus  vidit  absentia  mul- 
la,  uti  narrat  S.  Gregorius  ,  2.  Dialog.  cap.  13. 
18.  19.  Unde  addit  S.  Gregor.  eum  habuisse  spi- 
rilum  Elisei. 

26.  ACCEPISTI  ARGENTUM,  CtC.  UT  EMAS  OLIVETA 
ET  VliVEAS,  ET  OVES,  ET  BOVES  ,  ET  SERVOS  ,  ET   AN- 

cii.LAS.]  Talenium  argenii  conlinebai  sex  mil- 
lia  sicloruin  argenti,  hoc  est,  sex  millia  flore- 
norumBrabanticorumsiveFrancorum,uivocant 
Galli :  quare  duo  talenla  quae  accepit  Giezi  vale- 
bantduodecim  millibus  Francorum,quae  faciunt 
quatuormillia  coronatorumFrancicorum  :  quo- 
rum  quisque  continetduodecim  Julios  sivcRega- 
les  ;  hacsumma  autem  iiloa;vo,  cum  omnia  es- 
sent  vili  pretio,  acrarumforetargentum,  poterant 
emi  haec  omnia.  Alii  disjuncliveexpUcant,  q.  d. 
Utemas,  vel  oliveta,  vel  vineas,  vel  oves  et  bo- 
ves.  Hinc  videtur  qut)d  Eliseus  munera  haec  sibi 
a  Naaman  per  Giezi  missa ,  ipsi  Giezi  concesserit 
et  dederit,  ne  ipse  injusle  eapossidens  continue* 
peccaret. 

27.  Sed  et  lepra  Naaman  adii/erebit  tibi  et 
sEMiiM  tuo  usque  in  sempiternum,]  non  absolute, 
ut  palet,  sed  q.  d.  ad  longissimum  et  imme- 
inorabile  tempus,  v.  g.  per  trecentos  annos,  siv(j 
in  tertiam  etquartam  generationem ,  Exodi  ok. 
7.  Ita  Serarius,  Abulensis,  Sanchez  et  alii. 

Argentum  ergo  quod  inique  accepit  Giezi 
fuit  veneno  infectum  et  pestiferum,  instar  ves- 
lium  nummorumque  quibus  in  domo  pesie  in- 
fecta  pestis  adha^rescit,  ui  ea  accipientem  in- 
vadat  et  inficiat.  Sic  enim  lepra  Naaman  ,  quasi 
adhsesisset  argento,  infecit  Giezi  illud  recipien- 
tem  ,  eumque  leprosum  effecit. 

Quare  deinceps  Giezi  cum  Eliseo  versatus  non 
est,  sed  ut  leprosus  hominum  consortium  ex 
lege  Leviiica  13  et  \h.  vilare  debuit  :  nec  enim 
eum  Eliseus  legis  studiosissimus  ad  sc  admisis- 
set.  Ita  Abulensis  ,  quaest.  10.  quod  ergo  Giezi 
cap.  S.cum  rege  Joram  coUocutus  dicitur,  eique 
miracula  Elisci  narrasse ,  id  videtur  contigisse 
antequam  percussus  esset  lepra  ;  nnde  Abulen- 
sis  ,  Sei-arius  ,  Salianus  et  alii  ccnsent  hic  esse 
hysterologiam,  ac  Giezi  lepram,  et  consequen- 
ter  Naamani  ad  Eliscum  adventum  et  sanatio- 
ncm  ,  posterius  contigisse,  scilicct  auno  ultimo 
rcgni  Joram,  cum  paulopost  ipse  occisusest  a  Jc- 
hu  :  si  quis  tamen  ordinem  S.  Scripturas  rclincrc 
velit,  dicat  oportctGiczi  poenitentiamegisse,  sic- 
qucDeumet  Eliseum  placasse,  lepramque  «se,  si 
non  ii  posteris  omnibus  repulisse,  ait  Serarius, 
itaque  jam  mundatum  collocutum  esse  cum 
rege  Joram. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  VI.  617 

CAPUT  SEXTUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS, 

ElISEUS  FERRUM  SECURIS  IN  AQUA  3IERSUM  AD  LIGNUM  ,  QUASI  AD  SUUM  MANUBRIUM  ,  ENA- 
TARE  FACIT  :  iNDE  V.  8.  CONSILIA  SECRETA  REGIS  SyRI/E  REVELAT  REGI  IsrAEL.  MoX 
V.  14.  MILiTES  SyROSAD  SECAPIENDUM  ftllSSOS  EXC/ECAT  ,  DUCITQUE  AD  REGEM  ISRAEL, 
EOSQUE  VETAT  PERCUTI  ,  IMO  CIBO  REFICI  JUBET.  DeNIQUE  V.  24.  REX  SyRI^E  OBSIDRT 
SaMARIAM  ,  EAMQUE  AD  EXTREMAM  FAME3I  REDIGIT.  QUARE  REX  ISRAEL  ElISEUM  AD  NE- 
CEM  DEPOSCIT,  SED  ILLE  LEGATIS  REGIS  OSTIUM  OCCLUDI  PRiECiPIT. 

iXERUNT  autem  filil  prophetarum  ad  Eliseum  :  Ecce  locus  in  quo  habi- 
(amus  coram  te  angustus  est  nobis.  2.  Eamus  usquc  ad  Jordanem  ,  et 
tollant  singuli  de  sylva  maferias  singulas,  ut  aedificemus  nobis  ibi  locuin 
§ad  habilandum.  Qui  dixit  :  Ite.  3.  Et  ait  unus  ex  illis  :  Veni  ergo  et  tu 
cum  servis  tuis.  Respondit  :  Ego  veniam.  4.  Et  abiit  cum  eis.  Cumqtic 
venissent  ad  Jordanem  ctedebant  ligna.  5.  Accidit  autem  ut  cum  unus 
materiam  succidisset ,  caderet  ferrum  securis  in  aquam  ;  exclamavitque 
ille,  et  ait  :  Heu,  heu,  hcu,  domine  mi,  et  hoc  ipsum  mutuo  acceperam.  6.  Dixit  ai^item  homo 
Dei  :  Ubi  cecidit?  At  ille  monstravit  ei  locum.  Praecidit  ergo  lignum  ,  et  misit  illuc  ;  natavitque 
ferrum  ,  7,  et  ait :  Tolle.  Qui  extendit  manum  ,  et  tulit  illud.  8.  Rex  autem  Syrise  pugnabat 
contra  Israel ,  consiliumque  iniit  cum  servis  suis ,  dicens  :  In  loco  illo  et  illo  ponamus  insidias. 
9.  Misit  ila(|ue  vir  Dei  ad  regem  Israel ,  dicens  :  Cave  ne  transeas  in  locum  illum  ,  quia  ibi 
Syri  in  insidiis  sunt.  1 0.  Misit  itaque  rex  Israel  ad  locum  quem  dixerat  ei  vir  Dei ,  et  praeoccu- 
pavit  eum ,  et  observavit  se  ibi  non  semel  neque  bis.  1 1 .  Conturbatumque  est  cor  regis  Syriae 
pro  hac  re-,  et  convocatis  servis  suis,  ait :  Quarc  non  indicatis  mihi  quis  proditor  mei  sit  apud 
regem  Israel?  12.  Dixitque  unus  servorum  ejus  :  Nequaquam,  Domine  mi  rex,sed  Eliseus  pro- 
pheta  ,  ({ui  est  in  Israel ,  indicat  regi  Israel  omnia  verba  qua3cumque  locutus  fueris  in  conclavi 
fiio.  13.  Dixitque  eis :  Ite  ,  et  videte  ubi  sit  ,  ut  mittam  ,  et  capiam  eum.  Annuntiaveruntque 
ei  dicentes  :  Ecce  in  Dothan.  14.  Misit  ergo  illuc  equos ,  et  currus ,  et  robur  exercitus  :  (|ui 
cum  venissent  nocte  ,  circumdederunt  civitatem.  15.  Consurgens  autem  diluculo  ministcr  veri 
Dei,  egressus,  vidit  exercitum  in  circuitu  civitalis  ,  et  equos,  et  currus;  nuntiavitque  ei,  dicens  : 
Heu  ,  heu  ,  heu  ,  domine  mi ,  quid  faciemus  ?  16.  At  ille  respondit :  Noli  timere  ;  plures  enim 
nobiscum  sunt  quam  cum  illis.  17.  Cumcpie  orassetEliseus,ait  :  Domine  ,  aperi  oculos  hujus , 
ut  videat.  Et  aperuit  Dorainus  oculos  pueri ,  et  vidit :  et  ecce  mons  plenus  equorum,  et  cur- 
ruum  igncorum  ,  in  circuitu  Elisei.  18.  Hostes  vero  descenderunt  ad  eum  ;  porro  Eliseus 
oravit  adDominum,dicens  :  Percute,  obsecro,  gentem  hanc  csecitate.  Percussitc|ue  eos  Domi- 
nus,  ne  viderent,  juxta  verbura  Elisei.  1 9.  Dixit  autem  ad  eos  Eliseus :  Non  est  haec  via,  neque 
isla  est  civitas ;  scquimini  me,  et  ostendam  vobis  virum  quem  quaeritis.  Diixil  ergo  eos  in  Sa- 
mariam  ;  20.  cumcjue  ingressi  fuissent  in  Samariam,  dixit  Eliseus  :  Domine,  aperi  oculos  isfo- 
rum,ut  videant.  Aperuitqiie  Dominus  oculos  eorum  ,    et  viderunt  se  esse  in  medio  Samariae. 

21 .  Dixitque  rex  Israel  ad  Eliseum  ,  ciim  vidisset  eos  :  Numquid  percutiam  eos ,  pater  mi  ? 

22.  At  ille  ait  :  Non  perculies  ;  neque  enim  cepisti  eos  gladio  et  arcu  tuo ,  ut  percutias  :  scd 
pone  panem  et  aqnam  coram  eis  ,  ut  comedant  et  bibant ,  et  vadant  ad  dominum  suum.  23.  Ap- 
positacjue  est  eis  ciborum  magna  praeparalio,  et  comederunt,  et  biberunt ,  et  dimisit  eos,  abic- 
runt([ue  ad  dominum  suum  ,  et  ultra  iion  veneriint  latrones  Syrise  in  terram  Israel.  24.  Factum 
est  autcm  post  hrec  ,  congregavit  Benadad  rex  Syriae  universum  exercitum  suum  ,  et  ascendil, 
et  obsidcbat  Samariam.  25.  Factaiiue  est  fames  magna  in  Samaria  :  et  tamdiu  obsessa  est , 
donec  venundaretur  caput  asini  octoginta  argcntcis  ,  et  quarta  pars  cabi  stercoris  columbarum 
((uin^jue  argenteis.  26.  Cum^jue  rex  Isracl  transirct  per  raurum  ,  raulier  cjuaedam  exclamavit  ad 

CORNEL.    i,   LAPIDE.      TOM.    II.  »  78 


618  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  VI. 

eum  ,  (licens  :  Salva  me,  domine  mi  rex.  27.  Qui  ait  :  Non  te  salvat  Dominus;  unde  te  possum 
salvare?  de  area,  vel  de  torculari  PDixitque  ad  eam  rex  :  Quid  tibi  vis?  Quae  respondit :  28.  Mu- 
lierista  dixit  mihi  :  Da  Glium  tuura,  utcomedamus  eum  hodie,  et  Glium  meum  comedemuscras. 
29.  Coximus  ergo  flhum  meum  ,  et  comedimus.  Dlxitque  ei  die  altera  :  Da  Glium  tuum  utco- 
medamus  eum.  Quse  abscondit  Glium  suum.  30.  Quod  cum  audisset  rex  ,  scidit  vestimenla  sua, 
et  transibat  per  murum.  Vidilque  omnis  populus  cilicium  quo  vestitus  erat  ad  carncm  intrinse- 
cus.  31 .  Et  ait  rex  :  Haec  mihi  faciat  Deus ,  et  haec  addat ,  si  steterit  caput  Elisei  Glii  Saphat 
super  ipsum  hodie.  32.  Eliseus  autem  sedebat  in  domo  sua  ,  et  senes  sedebant  cum  eo,  Prae- 
misititaque  virum  ;  et  antequam  veniret  nunlius,  ille  dixit  ad  senes  :  Numquid  scitis  quod  mise- 
rit  Glius  homicidae  hic  ut  praecidatur  caput  meum  ?  videte  ergo,  cum  venerit  nunlius  ,  claudite 
ostium  ,  et  non  sinalis  eum  introire  :  ecce  enira  sonitus  pedum  domini  ejus  post  eum  est. 
33.  Adhuc  illo  loquente  eis,  apparuit  nuntius  qui  veniebat  ad  eum.  Et  ait  :  Ecce,  tantura  ma- 
lum  a  Dominoest  ;  quid  amplius  exspcctabo  a  Domino  ? 


i.    DlXERUNT  AUTEM   FiLII  PROPIIETARUM   AD  ELI- 
SEUM  :  ECCE   LOCUS    I.N    QUO  HABITAMLIS    CORAM   TE 

(nos  regente,  docente  et  dirigente,  quasi  noslro 
duce  et  magistro)  angustus  est  nobis  ,  ]  quia 
indies  crescebat  discipulorum  ad  eos  et  ad  Eli- 
seum  conlluentium,  ac  religiosam  vitam  am~ 
bienlium  numerus,  ob  eorum  vitae  sanclitatem 
et  famam  virtutis. 
2.  Eamus  usque  ad  Jordanem,  et  tollant  six- 

GULI  DE  SYLVA  MATERIAS  SINGULAS,  UT  ^DIFICEMUS] 

luguria  in  quibus  tanla  multitudo  religiosorum 
habitet.  Vide  hic  priscorum  religiosorum  pau- 
pertatem  ,  laborem  et  unanimitatem.  Audi 
Theodorelum  :  Choras  propketarum  extremam 
ampleclebatar  (ultro  et  voluntarie)  paupertatem, 
non  enim  habebant  domos ,  sed  utebantur  tugu- 
7-iis.  Quamobrem  a  viagno  illo  propheta  supplices 
petierunt ,  ut  abiret  cum  ipsis  ligna  secantibus  ad 
ea  construenda.  Tanta  auteni  utebantur  pauper- 
tate  i  ut  ne  securim  quideni  sustinerent  possidere. 
Et  S.  Hieronymum,  Episl.  U.  ad  Rustic.  :  Filii  pro- 
phetarurn,  aii,  quosmonachos  inveteri  Testamento 
iegimus ,  cedificahajit  sibi  casuLas  prope  fluenta 
Jordanis ,  et  turbis  urbium  derelictis ,  polenta  et 
herbisagrestibus  victitabant.  Idem  prorsus  fecere 
monachi  et  eremitae  post  Clirislum,  tempore 
S.  Anlonii,  S.  Basilii,  S.  Hieronymi  :  unde  juxta 
Jordanem  aedificabant  sii)i  casulas  et  tuguria, 
ut  patel  ex  Vitis  Patrum.  Hinc  et  ipse  S.  Hiero- 
nymus  per  S.  Paulam  quinque  aedificavil  monas- 
teria,  ad  qu.-c  Romanam  nobilitatem  evocavit, 
atqueunieorumipse  praeeerat.  Quocirca  Franc. 
Suarez,  lomo  3.  de  Religione,  lib.  3.  c.  1.  n.  6 
et  seq.  cx  S.  Ignatio,  Hieronymo,  Ambrosio  et 
Damasceno,  docel  hos  filios  ,  id  est,  discipulos 
propheiarum  luisse  typum  el  prtcludium  Reli- 
giosorum  novi  Testameuii,  ac  instar  eorum 
coluisse  casliiaiem,  pauperialem  ct  obedien- 
liam,  sed  sine  voio. 

5.  Heu,  iieu,  ueu,  Domine  mi.  ]  Tropologice, 
Eucherius  iRecte,  inquit,  is  qui  ferrum  amiserat , 
clamabat  :  Heu,  heu,  heu,  Domine  mi ,  et  hoc 
ipsum  mutuo  acceperam.  llabent  enim  hoc  elecli 
proprium,  si  quando  in  eis  sua  scientia  furtiva 
vance  glorice  culpa  subripitur,  adcor  veiociter  re- 
deunt ,  et  quidquid  in  se  ante  districtijudicis  ocu- 
los  damnabiie  inveniunt ,  lacrymis  insequuntur. 
Qui  flentes  non  solum  caute  inspiciunt  qucB  male 
commiserunt ,  sed  ex  accepto  munere ,  quce  red- 
dere  eliam  bona  debuerant. 

6.  DixiT  AUTEM  iioMO  Dei  (Eliseus  Dei  servus) : 
Ubi  cecidit  ferrum?  At  ille  monstravit  ei  locum; 


PR.ECIDIT  ERGO  LIGNUM  ET  MISIT  ILLUC,  NATAVITQUE 

FERROM.  ]  Idem  prorsus  Gotho  cuidam  pauperi 
pra3sti(it  S.  Benedictus ,  qui ,  ut  ait  S.  Grego- 
rius,  2.  Dialog.  cap.  6.  accessit  ad  locum  (ad  la- 
cum  in  quem  ceciderat  ferrum  ex  falce)  ,  tulit 
de  manu  Gotlii  manubrium,  et  misit  in  lacum  :  et 
mox  ferrum  de  profundo  rediit ,  atque  in  manu- 
brium  intravit.  Qui  statim  ferramentum  Gotho 
reddidit ,  dicens:  Ecce,  labora ,  et  noli  contristari. 

Qu^res  an  verum hic fueritmiraculum.  Asse- 
ritValles.  S.  Phil.  c.  37.  dicens  Deum  ferrogravi- 
tatcm  (letraxisseetindidisselevitatem,  utefundo, 
enatando  ferretur  in  altum.  Verum  dico  non 
fuisse  hic  proprie  dictum  miraculum  ,  quod 
omnem  nalurae  et  naturalium  causarum  vim 
excedat  oportet ,  ut  a  solo  Deo  patrari  possii. 
Omnia  enim  hBec  facia  sunt  per  Angelum,  qui 
lignum  ab  Eliseo  praecisum  et  in  manubriuni 
adapiatum  apprehendit,  in  fundum  aquae  detu- 
lit,  ferro  inseruit,  in  altum  extulit,  et  securim 
ibi  Iluilantem  suslentavit,  donec  eam  lignator 
apprehenderet.  Ita  Abulcnsis. 

Allegorice,  Tertullianus,  libro  contra  Judaeos, 
c.  13.  per  aquas  Jordanis  accipit  baptismum;  pcr 
lignum,  crucem  Christi;  per  ferrum,  dura  pec- 
catorum  corAix. Quid ,  inquit,  manifestius  hujus 
iigni  Sacramento?  quod  duritia  hujus  seculi  mersa 
in  profundo  erroris,  et  a  ligno  Cliristi,  idest ,  pas- 
sionis  ejusin  baptismo  iiberatur;  ut  quod  perierat 
oiim  per  iignum  in  Adam ,  id  restitueretur  per 
lignum  Christi.  Sic  et  S.  Ambros.  I.  2.  de  Sacram. 
c.  2.  Ecce ,  inquit,  aliad  genus  baptismatis.  Qua- 
re? Quiaomnis  homo  ante  baptismum  quasiferrum 
premitur  alque  demergitur.  Ubi  baptizatus  fuerit, 
non  tanquam  ferrum,  sed  tanquam  Jam  levior 
frucluosi  ligni  species  levatur.  Et  mox :  Fides  ergo 
quddin  cruce  Cbristi  omnium  hominum  levatur 
infirmitas.  El  Theodoretus,  quaest.  19  :  Hoc  , 
inquit,  prcefiguravit  Servaloris  nostri  dispensatio- 
nem;  quomodo  enim  lignum  quidem,  quod  est  ie- 
vissinuim,  fuit  demersum,  quod  est  autem  gravis- 
simum,  nempe  ferrum,  supernatavit ;  ita  divincn 
naturcB  descensus  effecit ,  ut  humana  natura  as- 
cenderet. 

S.  Auguslinus  vero,  serm.  210.  de  Tempore, 
per  fluvium  accipit  fluenies  voluptates  et  con- 
cupiscenlius,  ex  quibus  nos  mersos  liberat  Eli- 
seus,  id  cst,  Cliristus  per  lignum  crucis.  Secu- 
risilla,  inquit,  in  profundo  jacebat ,  quia  genus 
humanum  in  omnium  criminum  abyssum  iiifelici 
ruina  corruerat ,  sicut  scriptum  est  :  Infixus  sum 
in  limo  profundi.  Et  iterum  :  Deveni  in  altiCudi' 


COMMENTARIA 
ne7n  maris ,  et  tempestas  demersit  rne. 


enini  ille ,  tibi  securis  cecidit ,  significul  prceter- 
fluente77i  et  fugiliva^n ,  et  in  abyssuin  descenden- 
tem  voiupUiletn,  vel  luxuriarn  seculi  liujus.  Fluvius 
eni77ia  flue7ido  7iomen  accepit.  Et  quiaomnes  pec- 
cat07-es  tra7isiloriis  voluptatibus  inlicerentes,  fluere 
dicuntur,  idco  securis  illa  m  fluvio  et  m  liino  ja- 
cebat  oppressa.  Prrgil  dcinde  ad  Eliseum  ,  id  est, 
Christum  Salvalorem:  Veniens  vero  Eliseus  i7iisit 
lignum,  el  nalavit  fe^rum.  Quid  est  ligntimmit- 
tere ,  el  ferrum  inr7ieditim  producei-e ,  nisi  pati- 
Inilum  crucis  uscendere ,  et  de  proftindo  infe^mi 
Iiuma7iu77i  ge7ius  erigere ,  ac  de  077initim  peccato- 
r  11771  limo  per  crucis  mysle)itii7i  liberare?  poslqtia77i 
vero  7ialavit  fei'rtt7n,  inisit  manum  Propliela,  et 
recepit  illud,  et  rediit  ad  utiies  tisus  domini  sui. 
Itaet  de  nobis  faclum  est ,  diiectissinii  fralres , 
qui  de  manti  Domini  superbie7ido  cecideramus  , 
per  crucis  lignu7)i  ileriun  ad  77iantim  vel  ctd  potes- 
tatem  D077iini  redire  meruii7ius.  Et  ideo  quanttiiii 
posstimus,  ciun  ipsitis  adjutorio  laborcmus  ,  ne 
iterti77i  sttperbiendo  de  manu  Domi7ii  corruanitis. 

S.  Iren;eus  aulem,  lih.  5.  cap.  J7,  per  ferrum 
accipil  lirmum  Dei  verbum  ,  quod  per  lignum 
(cumedendo  ex  ligno  scieiUi;e  boni  et  mali  a 
Deo  velilo,  Genes.  3.)  negiigenter  amiseramus, 
nec  inveniebamus,  sed  per  lignum  crucis  Chrisii 
recepimus.  Quod  auleni  secttris  si^nilis  sit  verbo 
Dei ,  inquit,  docet  Joannes  Baptista  dicPMs  :  Jam 
atUem  sectiris  ad  radicem  arboruin  posila  est , 
Malthcei  3, 

Tropologice  ,  Angelomus  :  Fei-riun  in  manti- 
brio ,  inquit,  do7xtim  inlellectus  m  corde  est ; 
lignavero  per  Iwc  ccedere ,  est  prave  agenles  in- 
creptire;  quod  no7intinquam  dum  flttxe  agiliir,  dtirn 
lapsus  va7ice  glorice  in  accepla  eadem  scioilia 
n07i  vitattir,  fe7'runi  inaquaperdittir ,  qtda  ex  dis- 
solulo  opere  i^iteUigenlia  fatuatur.  Qttai^i  profecto 
intelligenliam  ad  lioc  novimus  dari,  ul  anle  dantis 
oculos  ex  bona  actione  debeat  reslilui.  Unde  recle 
is  ,  qui  ferrtan  cwiiserat,  clamabat :  Heu,  lieu,  lieii, 
Do77iine  rni ,  et  hoc  ipsum  mututt7n  acceperam. 
Idem  iisdem  verbis  habet  Eucherius  ac  pene 
Rupertus. 

Anagogice  Beda  :  Sicut  ferrum  aquis  mersum 
Eliseus  reduxit  ad  manubrium  ,  sic  Chrislus 
corpus  suum  aquis  passionis  ei  morlis  demer- 
sum  revocavit  ad  vitam.  Idem  faciet  nobis  in 
communi  omnium  resurrectione.  Corpus  enim 
nostrum  instar  ferri  est  durum,  grave,  frigidum, 
ferruginosum,  et  pronum  ut  in  abyssum  ruat; 
sed  Christus  ferro  huic  contrarias  doles  corporis 
gloriosi  inseret,  iliudque  quasi  igniel,  ut  sit 
clarum,  agile,  leve,  subtile,  impassibile,  glo- 
riosum. 

12.  DixiTQUE  u.\us  sEnvoRUM  Ejus.]  Abulensis 
putal  huncfuisse  Naaman,  qiiemEliseus  a  lepra 
curarat;  sed  videtur  incredibile  quod  ipse  Eli- 
seum  sibi  tam  beneficum  regi  prodiderit,  uti 
subinilium  capilis  8.  futelur  Abulensis. 

ElISEUS  I>R0PIIETA  QUI  ESr  IN  ISP.AEL  ,  INDICAT 
REGI  ISRAEL  OMNIA  VERI5A  Qd.lXUMQUK  LOCUTUS  FUE- 

Ris  IN  CONCLAVI  Tuo.]  Spirilus  enim  prophetiae 
esl  cognoscere  lam  arcana ,  absenlia  et  re- 
mola,  quam  fiilura  prnedicere.  Ulrumque  enim 
eamdem  virtiitem  requirit ,  scilicet  Oi)em  el 
revelaiionem  divinam. 

16.  NOLi  TniERE  :  plures  e^mm  noniscuM  sint, 
QUAM  cuM  iLLis.]  IHitres ,  iiiinirum  Angeli,  qui 
pro  Deo  el  sanctis  ejus,  qiiasi  coclesles  acies 
iunumera;  et  fortissimse  mililant ,  ob  quas  ipsc 


IN  LIDRUM  IV.  REGUM.  Cap.  Vf.  619 

Fltivitis     vocalur  Detis  Sabaoth,  id  est  exercituum,  juxla 


illud  psalnii  23  :  Immittet  (Hebr.  nJH  cli07ie , 
id  esl,  castramelabilur)  Angelus  Domini  in  cir- 
cailu  limentium  etim.  Sic  de  Jacob  fugiente  Esau 
dicitur,  Genes.  32.  v.  1.  Fueruntque  ei  obviam 
Jngeli  Dei ,  quos  cum  vidisset ,  ait  :  Caslra  Dei 
sttnt  licec.  Sic  Angeli  pugnarunt  pro  Mose  et 
Hebraeis  contra  castra  Pharaonis  in  mari  Rubro, 
Exodi  Ih.  UndeS.  Ambrosius,  sermone  1.  de  Eli- 
seo  :  Divinus  timor  ,  ioquit,  tei-roi-e77i  a  nobis 
expellit  hostilem.  Arr^ia  auteni  licec  nostra  sunt , 
qitibus  nos  Salvalor  instrtixit:  oratio ,  misericor- 
dia  atqtie  Jejuniitm.  Jejunitim  enii7i  melius  quurn 
mttrtis  tuelur;  misericordia  faciliiis  liberat  qiium 


raptna,   oralio 


longius 


vui)ierat   qtican  sagitla. 


Sagilla  enim  non  nisi  proxime  co7ispectuT7i  pcrcu- 
tit  adversaritim,  oralio  autem  etiani  longius  po- 
sittim  vulnerat  ininiicum.  Et  paulo  post  :  Mira 
res  !  plures  d  coalo  defensores  meretiir  sanctilas, 
qudni  in  terris  oppugnatores  adduxil  improbitas. 
Causam  subdil :  Scire  enim  debet  qttod  adversa- 
rii  meritis  magis  qumn  virtule  vincunlur ,  et  no)i 
tam  virtule  quimi  sanclitale  superanttir ;  sicut 
sanctus  Eiiseiis  hostes  suos  no)i  ar)nis  superabat , 
sed  oratione  vincebat. 

17.  Etaperujt  Dominus  oculos  PUERi.]/Von  mi- 
rum,  ait  S.  Ambrosius,  sermone  de  Eliseo,  si 
oratio  aperuit  oculos ,  ut  videret  exercitus ;  non 
mirtim,  inquain,  si  novos  inserit  oculos ,  qui  nova 
pro77ie)-etur  auxiiia.  Aut  cur  non  aciei  producat 
obliUttm,  qui  acies  inslruxerat  Angelorum?  Citr , 
inquam,  non  oraLione  sua  hebeliidihem  pupitiariim 
delergeret ,  qui  meritis  sitis  caliginem  nubitim  pe- 
nelravil?  Necessario  ergo  S.  Eliseus  hoc  facto  mi- 
nislro  fo)'midotoso  prcestilit  securitaleDi ,  ctiijain 
refuderat  ciarilalem. 

Et  ecce  mons  plenus  equorum,  et  curruum  ig- 

NEORUM,  iN  ciRCuiTU  Elisei.  ]  Augeli  hos  equos 

et  curriis  specie  ignis  ex  aere  et  nubibus  ac  ra- 

diis  solis,  apposiie  ad  ignis  colorem  exhiben- 

dum  per  eas  transparenlibus  efformarunt,   ut 

Eliseo  suam  coelestem  naturam  igneamque  ce- 

leritatem  ,  fortitudinem  ,  vim  et  eiTicaciam  re- 

prsesentareni,utirepraesentarantEli;einejusrap- 

tu.  Spirilus  enim  Eli;e  successor  et  haeres  fuit 

Eliseus;ineoergoimplelum  fuitilludOei  promis- 

snm.Egoeroei,ait  Dominus,  mtirtis  ignis  in  circiti- 

tu,  et  in  gloriaero  in  medioejus,  Zachar. 2.  6.  Vide 

ibi  dicta.  Causam  dat  S.  Ambros.  sermone  2.  de 

Eliseo.  Qtiid  mirum,  ait,  si  is  auxiiia  meretur  e 

ccelo  ctijus  animtis  se77iper  in  cceto  est ,  sictit  ait 

Apostotus  :  Nostra  autein  conversalio  in  cceiis  est. 

Ergo  si  noslra  conversatio  in  cielis  est ,  et  cceles- 

tium  conversatio  potest  esse  7iobiscum,  hoc  est , 

ul  qui  vita  vivimus  ,  Angetorum  recte  co7isortiu,m 

mereamur.  Est  ergo  sa)ictevivenlibus  qucedam  in- 

tcr  se  cognatio,  conjiinctio  atqiie  socielas ,  nec  in- 

lerest  utru7)i  in  ccclis  mu7ieunt ,  a7i  in  terris;  An- 

getici  sint  habilus  vel  humani,  dunv^xodo  in  iis  slt 

eadem  vila  vel  sanclitas.  Conversatio  oiim  connec- 

tit ,  qiios  separat  etonentum,  et  diversis  licet  cor- 

poribus  dividanltir,  iisdem  ta))ien  actibits  coniiin- 

gunlttr.    Alqtie   ideo  fit    ut   sancti   sibi   quodam 

consoriio  cohee)-enles ,  a  se  invicem  non  discedant, 

el  modo  Angcti  ad  lerras  veniant ,  modo  Ii07)iines 

ad  cceteslia  tra)isferanliir ,  ac  p)'ofectu  metio7'e 

quibus  vita  communis  est ,  incipiunt  illis  vivendi 

elicim  cteinenta  esse  communia. 

18.  Percute,  OnSECRO,  gentem  iianc  c.ecitate.] 
Sepluag.  «o:a!is:  ,  id  vsl  ,  avidentia ,  ut  scilicet 
videnles  non  vidcant ,  nec  advertant.  Hinc  ea 


620 

percussi  hic  Syri  Eliseuin  quidem  et  civiialem 
videbant,  sed  non  agnoscebant  nec  advertc- 
bant.  Simili  ciecilate  et  aorasia  percussi  sunt 
cives  Sodomae,  invadentes  domum  Lot,  Genes. 
19.  Audi  S.  Ambrosium ,  sermone  de  Eliseo  : 
Tunc  igitur  oravit  Eliseus ,  el  omneni  hosliiem 
exercitum  ccecilate  percussit.  Non  mirum  si  ad- 
versariis  ccecitatem  inlulil ,  qui  famulo  iargitus 
cst  clarilatem ;  et  si  lioslibus  aufert  visum,  qui  mi- 
nistro  prcestat  aspectum.  Ubi  sunt  qui  dicunt, 
pius  quthn  preces  sanclorum ,  liominum  arma 
posse  ?  Ecce  una  oi^atio  Elisei  totum  exercitum 
vulneravit ,  et  unius  prophetce  meritis  omnis  est 
liostium  numerus  caplivatus.  Qtue  catervce  regum, 
quce  turbamililum  talem  vicloriam  perpetrarunt , 
ut  ila  hostes  prosternerent,  ut  de  iiiis  nullus  occum- 
berel?  lloec  est  vcra ,  lioic  incruenta  victoria , 
ubisic  adversarius  vincitur,  utde  vincentibus  nemo 
lcedatur. 

19.  DlXIT  AUTEM  AD  EOS  ELISEUS  :  NON  EST    H/EC 

viA,  NEQUE  EST  isTA  civiTAS.  ]  Abuleusis  putat 
Eliseum  hic  officiose  menlitum.  Videbant  enim 
Syri  civitatem  Dothain  in  qua,  vel  juxta  quam 
tunc  degebat  Eliseus  quem  qurerebant :  hoc  au- 
letn  videtur  negare  Eliseus,  dicens:A'e(7ae(5fa  est 
ciy«7a5,quam  quacrilis.  Excusat  Eliseum  Lyran. 
dicens  eum  locutum  esse  non  de  civilatc  Do- 
ihain ,  in  qua  lunc  degebat ,  sed  de  Samaria 
ubi  habebat  domum  et  fixerat  sedem,  ut  patet 
V.  32.  Non  enim  respondet  hic  Eliseus  ad  quae- 
sita  Syrorum,  ulpote  quae  nihil  interrogarant, 
sed  ad  mentem  eorum  ,  quasi  dical  :  Quaeritis 
Eiiseum,  o  Syri!  venite  mecum,  ego  ostendam 
vobis  viam  in  Samariam,in  qua  ipse  habitat, 
jbique  ego  eum  vobis  ostendam,  faciamque  ut 
agnoscaiis  quem  modo  praesentem  quidem  ha- 
belis,  sed  tamen  percussi  aorasia  noncognosci- 
lis.  Nolebatenim  ab  eis  agnosciin  Dothain  ,  sed 
in  Samaria,  ut  eos  ad  regem  deducerct,  etcon- 
vivio  exciperet.  In  hisce  autem  verbis  nuUum 
fuit  mendacium,  sed  celatio  veritatis  duntaxat, 
quae  licila  est ,  et  saepe  necessaria  ;  si  enim  ve- 
ritatem  aperuisset,  dixissetque  :  Ego  sum  Eli- 
seus  quem  f/«(^?-j7('5  ,  non  potuisset  eos  tradere 
regilsrael,  nec  suam  in  eos  potentiam  aeque 
ac  beneficentiam  oslendere.  Quod  si  Syri  roga- 
rint  Eliseum  :  Quae  est  via  in  Dothain  ,  ubi  est 
Eliseus  ?  uti  nonnulli  censent,  idque  responsio 
Eiisei  subindicat,  non  tenebalur  Eliseus  ad  eo- 
rum,  utpoLe  hostium,  meniem  respondere,  sed 
ad  propriam  et  suam  ,  scihcet  hanc  non  esse 
Samariam  pairiam  suam,  ubi  Eliseum,  quem 
quaerebant,  erant  agnituri,  ut  dixi. 

22.  No\  PERCUTiKs ,  ]  id  est ,  non  occides  Syros 
quos  ad  te  perduxi  :  Si  enim  occidanlur ,  ait 
Theodorelus,  non  cognoscetur  magniludo  mira- 
culi;  sin  autem  pervertantur  ad  eum  qui  misit , 
iiie  quoque  discet  Dei  nostri  polentiam. 

SeD  PONE  PA^EM   ET  AQUAM  COUAM  EIS  ,  UT  COME- 

DANT  ET  BiBANT.  ]  Noluit  Ehscus  Syros,  licet  hos- 
les ,  occidi  a  rege  Israel,  sed  benigne  et  laute 
tractari,  ut  eos  charitate  superaret  et  ex  inimi- 
cis  amicos  faceret,  ut  deinceps  terram  Israel 
non  invaderent  nec  praedarentur  ;  quod  et  fece- 
runt  victi  ab  Eliseo,  lum  poteiilia,  tum  potius 
amore.  Vide  S.  Chrysostomum  (vel  quisquis  est 
auctor  :  slyli  enim  eleganlia  arguit  fuisse  Lati- 
num  non  Graecum),  liom.  de  Eliseo  etSyrorum 
insidiis  detectis,  tomo  1,  ubi  inlcrcaelera  ait  de 
Syris  :  Miranlur  et  sLupent  sibi  pro  morte  victum, 
pro  intevitu  cibum ,  convivium  pro  pcena  parari.. 


COMMENTARIA  IN  LIBUUM  IV.  REGUM.  Cap.  VI. 


Elinferius  :  Fit  tunc  prophela  sanclissimus  gio- 
riosus  in  suis  ,  gloriosior  in  aiienis.  Exhibet  suis 
signa  virtulum,  et  aiienis  causas  exhibel  gloria- 
rum.  Docuit  prior  inimicos  foveri ,  docuit  primus 
debere  hostibus  parci ,  docuil  adversariis  pro  pccna 
epuias  exhiberi.  Deinde  docet  Eliseunj  fuisse  ty- 
puni  Christi;  unde  subjicit  :  O  Dominum  Chris- 
lum,  et  in  veleribus  novum,  et  in  novis  exempiis 
veterem  figuratum  I  Eiiseus  sanctissinius  ciaudit 
visum,  et  reserat ;  ccecos  efficit ,  ct  illuminat  ; 
aspectum  adimit  ,  et  condonat  ;  persequentibus 
adiniit,  et  se  sequentibus  iribuit;  ccecos  efficit  alie- 
nos ,  el  videnles  efficit  in  civilate  inclusos.  Qui  cap- 
tivare  prophelam  venerant ,  exccecantur ;  et  qui 
capli  jam  fuerant ,  ocuianlur.  Ilajus  utriusque 
verilas  compieLur ,  ut  et  figura  Chrisli,  et  exem- 
pium  fuLuri  populi  monstrarentur ;  ut  jam  flerent 
ex  aiienis  proprii,  ex  initnicis  amici,  et  ex  liostibus 
sui.  Dimillit  Eiiseus  exercitus  istos  ad  suos  :  dimit- 
tit,  inquam ,  tot  prcedicatores  quot  habuit  hos- 
tes;  tot  reiatoresvirtutum ,  quot  homines  hostium. 
Denique  concludit,  dicens  quod  tunc  temporis 
defuit,  postmodum  completum  esse  per  Apos- 
tolos  in  Pentecoste  et  deinceps,  dicente  Script. 
psal.  18 :  In  omnem  terram  exivit  sonus  eorum  ,  et 
in  fines  orbis  terrce  verba  eorum. 

23.  Et  ultra  non  venerunt  latrones  Syri,e 
iN  IsRAEL,]  scilicet  vivente  Eliseo,  sive  ad  lon- 
gum  tempus  ;  nam  posiea  rursum  venisse  li- 
quet  ex  sequenti.  Hic  fuit  fructus  beneficenti.c 
Elisei  in  praedones  Syros  ,  uti  jam  dixi.  Ita 
S.  Chrysost.  hom.  1.  de  Eliseo. 

25.  DONEC  VENUNDARETURCAPUTASmi  OCTOGINTA 

argenteis,]  hoc  est  80  siclis,  puta  80  florenis 
Brabanlicis,  sive  SOFrancis.  Argenteus  e.mm.  erat 
siclus ,  licet  nonnulli  putent  fuisse  dimidium 
sicli  dunlaxat,  et  sic  80  argentei  essent  ZjO 
Franci.  Aliqui  per  caput  asini  accipiunt  lotum 
asinum  ,  ut  sil  synecdoche,  qua  caput  significat 
totum  corpiis  vel  animal,  ut  cum  dicimus  :  Quid 
sibi  vult  isiud  caput  hominis,  vel  istud  insanum 
caput?  id  est ,  isle  homo.  Simplicius  alii  acci- 
piunt  solumcaputasini ;  hocenim  arguit  ingen- 
tem  fuisse  famem ,  et  asinus  magno  prae  caeteris 
animalibus  est  capit(!,  si  proportio  ad  reliquuni 
corpus  spectetur.  Sic  cum  Annibal  Casilinum 
obsideret,  mus  unus  vendebatur  ducenlis  de- 
nariis  ,  leste  Valerio  Maximo  lib.  7.  cap.  6. 

Etquarta  pars  cabi  stercoris  columbini  quin- 
QUE  argenteis.]  Cubus  sive  chcenix  erat  mensura 
victus  diurni,  continens  quatuor  libras  et  quin- 
que  uncias,  ut  dixi  in  line  Pentateuchi  :  quarta 
pars  cabi  ergo  erat  libra  cum  uncia,  puta  tre- 
decim  unciae.  Lyranus,  Hugo  et  Dionysius  per 
5/e/r«5  intelligunt  grana  frumenii,  quae  in  co- 
lumbarum  gurgulione  vel  ventriculo  inveniun- 
tur.   Veruin    alii   simpliciter  stercus    ut   sonat 
accipiunt.  Unde  Josephus  et  Theodoretus  cen- 
sent  slercus  hoc  coluinbinum  fuisse  pro  sale  ; 
habet  enim  vim  acrem  et  causticam  ,  teste  Ga- 
leno.  Planius  alii  stercus  columbae  censent  fuis- 
se  pro  edulio  ,  tum  quia  fit  ex  granis  aliisque 
cibis  purioribus,  tum  quia  humidius  est,  et  rebus 
integrioribus  constat ;  unde  homini  est  edule. 
Addit  Plinius  ,  lib.  29.  cap.  6  ,  fimum  columba- 
rum  ex  aceto  valcre  ad  curandas  agilopas,  al- 
ijugines  et    cicalrices,   ac    lib.  30.   cap.  Zi.  ad 
faucium  asperitates  et  distillaliones  leniendas. 
Insuper,   margaritas  ,  quae  contra  cardiacos  et 
melancholicos  affectus  celebrantur,  et  quarum. 
siccitale  innata  ,  corporum  redundanliae  cons-ii- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  VI. 


621 


muntur,  piiriores  recldil.  Iiaenimscribil  lib.  de 
Gemmis  ,  cap.  13.  Franc.  Riiaeiis.  Est  apud 
Vogesum  in  I.oiluiriiigia  monlem,  amnis  mar- 
garitarum  ferax  ;  verum  non  usque  adeo  splen- 
(lidic  sunt  :  mirum  tamen,  quod  quae  per  gene- 
sin  gralia  in  eis  desideratur,  pcr  columbas 
resarcitur;  qua"  scilicet  devoratas  ,  puriores 
tandem  eas  cum  fiTcibus  reddunt,  restituunt- 
que  ,  ail  Serarins  et  ipse  Lotharingus. 
27.  Qli  AiT  :  NoN  te  salvat  DomiiNus  ;  ijnde  te 

POSSUM    SALVAUE  ?  DE  AREA    VEL   TOUCULARI  ?]  hOC 

est,  ut  Vatablus  vertit  :  Quandoquidem  Dominus 
tibi  non  fert  opem  ;  unde  ego  tibi  ferrem  opem  ? 
de  liorreone  an  de  lorculari?  q.  d.  Cum  Dominus 
famem  hanc  loti  urbi  immiserit,  nisi  ipse  libi 
in  ea  succurierit,  ego  tibi  succurrere  nequeo; 
quia  non  habeo  frumenlum  in  horreo,  nec  vi- 
num  in  lorculari  ,  q.  d.  Miiii  ipsi  deest  panis 
el  vinnm  ad  viclum.  Unde  Ciuild.  verlil ;  ISi  sal- 
vet  te  Dominus,  unde  saivabo  te?  Hinc  elRegia  in 
Vulgata  edilione  sic  iegunt  ;  ^on ,  salvel  te  Do- 
minus,  q.  d.  Non  ego,  sed  Dominus  te  salvet  et 
pascat ,  quia  ego  non  habeo  cibum  quem  libi 
dem. 

Aliter  Josephus  ,  Abulensis  et  Sanchez:Rex, 
inquil,  ob  famem  et  ob  importunam  interpella- 
lionem  muUeris  iralus,  indignauier  respondit  : 
J\on  te  salvet  Deus,  q.  d.  Deus  te  allligat.  Sic  Gen- 
tiles  irali  mahi  imprecantes  dicebant  :  Dii  te 
perdant  !  Dii  tibi  male  faxint  !  Unde  Vatablus 
sic  quoque  vertit  :  Dispereas,  quare  quceris  d  me 
cibum  ,  cum  me  scias  omni  cibo  carere  ? 

29.     COXIMUS    ERGO     FILIUM    MEUM  ,    ET    COMEDI- 

Mus.]  Barbarum  fuit  hoc  epulum  quod  matri  ex- 
trema  fames  extorsit,  ut  malrem  se  oblita  fie- 
ret  maclalrix  el  voralrix  filii.  Simile  accidit  in 
obsidione  Jerosolymae  sub  Tito,  tesle  Josepho; 
acullimisliisceannis,  Sueco  Germaniam  popu- 
lanle  ,  multi  fame  adacti  carnes  humanas  vo- 
rarunt.  Permisit  Deus  Samarilas  ad  haec  extre- 
ma  adigi,  primo,  ad  puniendum  eorum  schisma 
etidololatriam  ;  secundo,  ut  illuslrior  fieret  sua 
ex  iis  liberalio,  et  Elisei  illam  promiltentis  pro- 
phetia.  Sic  Deus  permittit  homines  subinde  ad 
ipsa  mortis  limina  pervenire,  ut  eo  ferventius 
Deum  invocent,  ac  Deus  eos  exaudiens  majo- 
rem  ab  eis  gratiarum  aciionem  el  laudem  re- 
ferat.  Quare  in  rebus  naturaliter  desperatis 
maxime  sperandum  est  in  Deo,  qui  illis  solet 
succurrere  juxta  illud  :  Deus  ex  machina.  Audi 
S.  August.  serm.  211.  de  Temp.  Natum  converlit 
in  cibum,  quem  Deus  condidit  in  solatium.  Sed 
postquam  ad  funestas  epulas  ventum  esset,  altera 
mulier  alteram  exhorlatur :  hecipe,  inquit,recipe, 
miseranda  mater ,  in  viscera  filium  nuper  visceri- 
busprocreatum;  esto  luinati  sepulcrum,  esto  ejus 
corporis  diversorium;  estoejus,  ut  ita  dixerim, 
monumentum;  intra  te  paululum  comestus  infans 
redeat ,  qui  per  famem  vivere  Jam  Jamque  non 
poterat ;  recipiat  nunc  comestum  uterus ,  quem 
vivum  ediderat  partus ;  repetnt  habilaculum  mor- 
tuus ,  undenuper  exierat  vivus. 


30.  VlDITQUE  OMNIS  POPULUS  CILICIUM  QUO  VESTl- 
TUS  ERAT  (rex)  AD  CARMEM  INTRINSECUS.  ]  RCX  llic, 

licet  impius  et  idololalra  ,  censuit  pocnitentia 
et  cilicio  placandum  esse  Deum :  pienlior  ergo 
fuit  nostris  haerelicis,  qui  culiculam  curanles, 
respuunt  cilicia ,  eaque  superslilioni  addicunl. 
Vide  hic  quam  anliquus  sit  usus  cilicii  in  pocni- 
tentia.  Sic  rex  Ninives  cum  toto  populo  vestivit 
se  sacco  (cilicio)  seditque  in  cinere,  Jonse  3.  6. 
Itaque  excidium  sibi  a  Deo  per  Jonain  commi- 
naium  pcenitendo  evasit.  Sic  rex  Arianus  cili- 
cium  induit ,  eoque  et  precibus  Deum  placavit, 
teste  Salviano  ,  lib  7.  Porro  longe  aniiquior  est 
usus  cilicii  :  primus  enim  eo  usus  legitur  Jacob 
Patriarcha,  audiens  filium  suuni  Joseph  a  bestia 
devoratum,  Genes.  37.  3^.  ubi  mulla  de  usu 
cilicii  dixi. 

31.  Et  AIT  REX:  EjEC  Mmi  FACIAT  DeUS,  ET  H/EC 
ADDAT   :    SI    STETERIT    CAPUT   ELISeI    FILII    SaPIIAT 

supER  iPSUMiiODiE,]  q.  d.  Hodieamputabo  caput 
Eliseo,  eo  qu6d  ipse  suaserit  nobis  sustinere 
hanc  in  Samaria  obsidionem,  promillendo  Dei 
in  ea  solvenda  auxilium,  cum  in  ea  extremam 
famem  patiamur,  simusque  desperati ;  sine  eo 
enim  tempestive  composuissemus  cum  rege 
Syriie  nos  obsidenie,  itaque  famem  hancevasis- 
semus,  quam  Eliseus  videt  et  dissimulal,  nec 
suis  precibus  avertere  satagit.  Ita  Theodoretus. 

32.  NUMQUID    SCITIS    QUOD    MISERIT    FILIUS     HO- 

micid/e(  scilicet  Joram  rex  Israel,  qui  filius  est 
Achabi  Iwniicidce  ;  Achab  enim  occidit  Naboth) 
Huc  VT  PR^EciDATUR  CAPUT  MEUM,]  q.  d.  Joram 
patrissat  et  imitatur  patrem  suum  ;  sicntenim 
Achabpaler  ejusocciclitNaboth,sicipse  me  vult 
occidere  ,  aeque  ac  ipse  occidit  sex  fratres  suos, 
ut  dicilur  2.  Paral.21.  3.  et  seq. 

VlDETE  ERGO  CUM  VENERIT  NUNTIUS,  CLAUDITE 
OSTIUM  ,  ETNON  SINATIS  EUM  INTRARE.  ECCE  ENIM 
SONITUS  PEDUM  DOMIM    EJUS  POST  EUM  EST,  ]  q.    d. 

Rex  ipse  nuntium  a  se  missum  ad  me  occiden- 
dum  illico  subsequitur,  mandati  sui  poenitens  , 
illudque  revocans.  Ita  Josephus,q.  d.  Ne  limea- 
tis  resistere  nuntioregis,  quia  rex  eumdem  sta- 
tim  revocabil;  adeo  enim  festinus  eum  sequitur, 
utvideat  sonitum  pedum  ejusfestinantisaudire. 
Hinc  palet  Eliseum  suasisse  regi  ne  Samariam 
dederet  Syris,  sed  S  Domino  speraret  auxilium 
et  subsidium.  Fuit  hic  rex  Joram  filius  Achab  , 
qui  ei  successit ;  ejus  enim  acla  hic  describun- 
tur  usque  ad  cap.  8.  v.  2^.  ubi  mors  ejus  narra- 
lur.  Igilur  Joram  praecipitanter  ex  cholera  mi- 
serat  nuntium  ad  occidendum  Eliseum  ;  sed 
mox  subsidente  cholera  adsereversuspoenituit; 
quare  metuens  ne  nuntius  Eliseum  occidereL, 
ut  jusserat ,  illico  nuniium  secutus  accurrit,  ift 
caedem  inhiberet.  Sciebat  enim  Eliseum  esse 
prophelam,  virum  sanctum  et  beneficum  Sa- 
mariae,  atque  ahas  sojpe  ejus  oracula  fidelia 
et  verissima  esse  expertus  erat :  ut  de  hoc  quo- 
que,  de  obsidione  inquam  solvenda,  vix  dubi- 
tare  posseL  Iia  diserie  Josephus,  Theodorelus  et 
Abulensis. 


622  COMMENTARIA  liN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  VII. 

CAPUT   SEPTIMUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

Pr/Edicit  Eliseus  SaMAR1A3I  obsidione  et  fame  crastino   die  liberandam;  ita  fit. 
Deus  ENI3I,  terrorem  per  spectra  hostilm  immitens  Syris,  eos  in  fugam  agit.Unde 

HeBR^I  EORUM  CASTRA  PR^DANTUR,  ET  ANNONjE  FIT  COPIA. 

iixiT  aiitem  Eliseiis :  Audite  verbum  Domini :  Hoec  dicit  Dominus :  In  tem- 
Ipore  hoc  cras  modius  similae  uno  statere  erit,  et  duo  modii  hordei  statere 
uno  in  porta  Samariae.  2.  Ilespondens  unus  de  ducihus  super  cujus  manum 
jrex  incumbebat,  homini  Dei ,  ait :  Si  Dominus  fecit  eliam  cataraclas  in 
fcoelo,  numquid  poterit  esse  quod  loquerIs?Qui  ait :  Videbis  oculisluis, 
let  inde  non  coraedes.  3.  Quatuor  ergo  viri  erant  ieprosi  juxta  introitum 
portae :  qui  dixerunt  ad  invicem  :  Quid  hic  esse  volumus  donec  moriamur  ? 
4.  Sive  ingredi  vokierimus  civitatem  ,  fame  moriemur  :  sive  manserimus  hic,  moriendum  nobis 
esl;  venite  ergo,  et  transfugiamus  ad  castra  Syrise:si  pepercerint  nobis  ,  vivemus ;  si  aulem 
occidere  voUierint,  nihilominus  moriemur.  5.  Surrexerunt  ergo  vesperi,  ut  venirent  ad  castra 
Syrise.  Curaque  venissent  ad  principium  eastrorum  Syrise,  nulkim  ibidem  repererunt.  6.  Siqui- 
dera  Dominus  sonitum  audiri  feccrat  in  castris  Syrise  ,  curruum  et  equorum  et  exercitus  piuri- 
mi ;  dixeruntque  ad  invicem  :  Ecce  mercede  conduxit  adversum  nos  rex  Israel  reges  Hethseorum 
et  iEgyptiorura,  et  venerunt  super  nos.  7.  Surrexerunt  ergo,  et  fugerunt  in  tenebris  et  dere- 
liquerunt  tentoria  sua,  et  equos  et  asinos  in  castris ;  fugeruntque,  animas  tantum  suas  salvare 
cupientes.  8.  Igitur  cum  venissent  leprosi  illi  ad  principium  castrorum  ,  ingressi  sunt  unum  ta- 
J)ernaculum  ,  et  comederunt  et  biberunt :  tuleruntque  inde  argentum ,  et  aurum  ,  et  vestcs  ,  et 
abierunt ,  et  absconderunt ;  et  rursum  reversi  sunt  ad  aliud  tabernaculum ,  et  inde  similiter  au- 
lerentes  absconderunl.  9.  Dixeruntque  ad  invicem  :  Non  recte  facimus^haec  enim  dies  boni 
niintii  est.  Si  tacuerimus  et  noluerimus  nuntiare  usque  raane,  sceleris  arguemur  :  venite ,  earaus 
et  nuntieuuis  in  aula  regis.  10.  Curaque  venissent  ad  portara  civitalis,  narraverunt  eis ,  dicen- 
tes :  Iviraus  ad  castra  Syrise ,  et  nullura  ibidem  reperinuis  hominem ,  nisi  equos  et  asinos  alliga- 
tos ,  et  fixa  tcntoria.  11.  lerunt  ergo  porlarii,  et  nuntiaverunt  in  palatio  regis  intrinsecus. 
12.  Qui  surrcxit  nocte,  et  ait  ad  servos  suos :  Dico  vobis  quid  fecerint  nobis  Syri ;  sciunt  quia 
farae  laboraraus ,  et  idcirco  egressi  sunt  de  caslris,  et  latitant  in  agris,  dicenles  :  Cura  egrcssi 
fuerint  de  civilate,  capiemus  eos  vivos,et  tunc  civitatera  ingredi  poterimus.  13.  Responditau- 
tera  unus  servorura  ejus :  Tollaraus  quincjue  equos^  qui  reraanserunt  in  urbe  (quia  ipsi  tantum 
sunt  in  universa  multiludine  Israel,alii  enim  consurapti  sunt),  et  mittentes  explorare  poteriraus. 

14.  Adduxerunt  ergo  duos  equos ,  misitque  rex  in  castra  Syrorum,  dicens :  Ite  et  videte. 

1 5.  Qui  abierunt  post  eos  iisque  ad  Jordanera  ;  ecce  autem  oranis  via  plena  erat  vestibus  et  vasis , 
(juse  projecerant  Syri  cura  turbarentur :  reversique  nuntii  indicaverunt  regi.  16.  Et  egressus 
populus  diripuit  castra  Syriae ;  factusque  est  modius  sirailse  statcre  uno,  et  duo  raodii  hordei 
slatere  uno,  juxta  verbum  Domini.  17.  Porro  rex  ducem  illum,  in  cujus  manu  incumbebat , 
constituit  ad  portam  :  quem  conculcavit  turba  in  introilu  porlse ,  et  mortuus  est  juxla  quod 
locutus  fuerat  vir  Dei,  quando  descenderat  rex  ad  eum.  18.  Factumque  est  secundum  sermo- 
iiem  yiri  Dei ,  qucra  dixerat  regi,  quando  ail:Duo  raodii  hordei  statere  uno  erunt,  et  modius 
sirailae  statereuno,  hoc  eodera  lempore  cras  in  porla  Samariae ;  19.  quando  responderat  dux 
ille  viro  Dei ,  et  dixerat :  Etiamsi  Dorainus  fccerit  cataractas  in  ccelo,  numquid  poterit  fieri 
quod  loqueris  ?  Et  dixit  ei :  Videbis  oculis  luis,  et  inde  non  comedes.  20.  Evenit  ergo  ei  sicut 
praedictura  fuerat,  et  conculcavit  eura  populus  in  porta,  ct  raortuus  est. 

1.  In  tempore  iioc  (hac  hora)  cras  modius  si-     siclo,  hoc  est  uno  Franco  Gallico,  pula  qualuOr 
MiL^.  UNO  STATERE  ERiT, ]  id  cst,  Ycndetur  uno     Juliis,  sive  Regalibus,  q.  d.  Cras  summa  erit 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  Vni. 


623 


frumonli  al)nndaniia,  per  quam  oninis  Sama- 
rise  inopia  et  fames  lolletur,  omniaque  vili  pre- 
lio  coniparabunUir. 

Allepor.  Benadad  esl  (liabolus ,  qui  obsidebat 
Samariam,  id  est,  Eeclesiimi  veterem,  facie- 
baique  ut  esset  magna  fames  spiriialis  verbi 
Uei,  ac  salulis  rcrumque  coelesiium.  Venit  Eli- 
seus,  id  est  Christns,  qui  per  se  et  Aposlolos 
ubique  pracdicando ,  lianc  famem  sustulit,  fe- 
citque  ut  ubique  sint  doctores,qui  pracdicent 
verbum  Dei,  qiiique  doceant  viam  salutis,  vir- 
lutis  et  perfectionis.  Ita  Eucherius  et  Angelo- 
mus. 

2.    Sl   DOMINUS    FECERIT    ETIAM    CATARACTAS    IN 

CGELO,  ]  ut  per  eas  depluat  triticum  ,  sicut  de- 
pluerunt  aquae  in  diluvio  Noe,  et  manna  in  de- 
sertOj  Exodi  IG  :  Numquid  poterit  esse  quod  lo- 
queris?  q.  d.  Impossibile  est  ut  in  tanfa  rerum 
inopia  tanta  fiat  subito  copia  ,  ul  tam  vili  pretio 
vendatur  triticum,  unusque  modiuscomparetur 
uno  statere. 

VlDEBIS    OCl'LIS    TUIS,    V.T  INDE    NON   COMEDES,  ] 

quia  a  turba  populi  opprimeris  in  porta  :  idque 
iiet  justo  Dei  judicio  ob  tuam  incredulitatem , 
qua  hoc  meo  ex  Deo  oraculo  non  credis  ;  quia 
videris  pulare  hoc  factum  esse  impossibile 
etiam  Deo,  cui  omnia  sunt  possibilia.  Quare 
negas  Deo  suam  omnipolenliam.  Ila  Abulensis. 

6.  SlQUIDEBI  DOMI^US    SOMTOM   AUDIRI  FECERAT 
IN   CASTRIS   SyrT.E  CURRUUM  ET   EQUORUM  ]     hOSti- 

lium  se  invadentium  :  itaque  Syros  terrefecit , 
ut  consicrnnti  fugerent,  et  Samariam  relinque- 
rent  liberam.  Ita  Joseph.  Vide  hic  ut  ludat  in 
humanis  divina  poleniia  rebus.  Poterat  enim 


in  Syros  immiitere  Angelos,  qui  illico  omnes 
trucidarent  ;  poterat  fulgelris  eos  siderare  ;  po- 
teratigne  coelesti,  milleque  aliis  modiseos  per- 
dere,  Sed  noluit,  voluitque  eorum  superbiani 
deprimere  per  inanem  sonitum  ,  per  falsam 
imaginationem  ,  per  ridiculum  metum  ,  quo 
percuti  timebant,  ubi  non  erat  timor,  ac  pro- 
jectis  rebus  omnibus  fugiebant,  ut  vitam  dun- 
taxat  servarent.  Similem  timorem  panicumhos- 
tium  plurimorum  contrase  venieniium,  immisit 
Deus  in  castra  Madian,  quando  Gedeon  cum 
Irecentismiiiiibus  lagenas  flammantes  complo- 
dentibus  ,  et  tubis  concrepantibus  ,  ea  invasit. 
Judic.7.  19. 

13.  TOLLAMUS  QUINQUE  EQUOS  QUI  REMANSERUNT 
IN  URBE,  QUIA  IPSI  TANTUM    SUNT  IN  UNIVERSA  MUL- 

titudineIsrael,]  pula  in  tota  Samaria,  quoeest 
caput  et  metropolis  regni  Israel ,  sive  deceni 
Tribuum.  Legit  Interpres  Sdi  beckal,  id  est, 
inuniversa;  jam  pro  1  legunt  afflne  3.  SsD 
/cec/ifl/^idest,  sicut  universa.  Unde  Chald.  Pagnin. 
Vatabl.  vertunt  :  Ecce  ilii  sunt  sicut  universa 
muUiludo  Israel,  q.  d.  Sicul  totus  populus  ia 
Samaria  macer  el  fame  confectus  est,  sic  et 
hi  qui  residui  sunt  in  ea  quinque  equi,  macilenti 
et  fame  confecti  sunt. 

17.  QUEM  CONCULCAVIT  TURBA  IN  INTROITU  POR- 

T^,]quia  porta  erat  angusta,  et  turba  ingens  : 
quae  fame  rabida  quasi  furebat  ad  cibum,  qui 
erat  in  castris  Syrorum  ;  unde  ipse  dux  port* 
volens  hanc  turbam  moderari ,  et  in  partes  di- 
videre,  ne  se  mutuo  comprimeret,  ab  eadem 
violenter  irrumpente  oppressus  et  contritus 
est :  ita  Elisei  oraculum  per  omnia  verum  cer- 
tumque  fuit. 


CAPUT   OCTAVUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

Eliseus  pr^edicit  famem  septennem,  et  V.  7.  Benadad  regi  Syri^  mortem.  Hazaeli 

VERO  REGNUM  EJUS:  INDE  V.  17.  DESCRIBUNTUR  GESTA  JoRA»I  FILII  JoSAPHAT  REGIS  Ju- 
DA  ,  AC  V.  25.  GESTA  OcHOZIiE  FILII  JoRAiM. 


1 .  !!ft^?B^<g5g^fcLiSEUs  autem  lociitus  est  ad  mulierem ,  ciijus  vivere  fccerat  Glium ,  dicens  : 

Surge,  vade  tu  et  domus  tua,  et  peregrinare  ubicumque  repereris;  voca- 
vit  enim  Dominus  famem,  et  veniet  super  terram  septem  annis.  2.  Quae 
surrexit,  et  fecit  juxta  verbum  hominis  Dei ;  et  vadens  cum  domo  sua,  pe- 
regrinala  est  in  terra  Philistliiim  diebus  multis.  3.  Cumque  liniti  essent 
[lanni  septem,  reversa  est  mulier  de  terra  Phiiisthiim,  et  egressa  est  ut  in- 
iterpellaret  regem  pro  domo  sua,  et  pro  agris  suis.  4.  Rex  autem  loqueba- 
tur  cum  Giezi  puero  viri  Dei,  dicens:Narra  mihi  omnia  magnalia  quce  fecit  Elisens.  5.  Cum- 
que  ille  narraret  regi  quo  modo  mortuum  suseitasset,  apparuit  mulicr ,  ciijus  viviGcaverat  Glium , 
clamans  ad  legem  pro  domo  sua,  et  pro  agris  suis.  Dixitque  Giezi  :Domine  mi  rex,  haec  est 
mulier,  et  hic  est  Glius  ejus ,  quem  suscitavit  Eliseus.  6.  Et  interrogavit  rex  mulierem :  quse 
narravit  ei.  Deditque  ei  rex  eunuchum  unum  ,  dicens :  Restitue  ei  omnia  quse  sua  sunt,  et  uni- 
versos  reditus  agrorum,  a  die  qua  reliquit  terram  usque  ad  praesens.  7.  Venit  quoque  Eliseus 
Damascum ,  et  Benadad  rex  Syri.ne  aegrotabat ;  nuntiaverunlque  ei,  dicentes :  Venit  vir  Dei  huc. 
8.  Et  ait  rex  ad  Hazacl  :Tolle  tecum  munera,  et  vade  in  occursum  viri  Dei,  et  consule  Domi- 
num  per  eum,  dicens :  Si  cvadere  potero  de  inGrmitale  mea  hac  ?  9.  Ivit  igitur  Hazael  in  oc- 


624  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  VIII. 

cursiim  ejus,  habens  secum  munera,  et  omnia  bona  Damasci,  oneraquadraginta  camelorum. 
Cumque  stetisset  coram  eo ,  ait :  Filius  tuus  Bcnadad  rex  Syriae  misit  me  ad  te,  dicens :  Si  sa- 
nari  potero  de  infirmilate  mea  hac  ?  10.  Dixit(|ue  ei  Eliseus :  Vade,  dic  ei :  Sanaberis;  porro 
ostendit  mihi  Dominus  quia  morte  morietur.  11.  Stetitque  cum  eo,  et  conturbatus  est  usque 
ad  suffusionem  vultus ;  flevitque  vir  Dei.  1 2.  Cui  Hazael  ait :  Quare  dominus  meus  llet  ?  At  ille 
dixit :  Quia  scio  quae  facturus  sis  filiis  Israel  mala.  Civitates  eorum  munilas  igne  succendes ,  et 
juvenes  eorum  interficies  gladio,  et  parvulos  eorum  elides,  et  praegnantes  divides.  13.  Dixit- 
<iue  Hazael :  Quid  enim  sum  servus  tuus  canis,  ut  faciam  reni  istam  magnam  ?  Et  ait  Eliseus : 
Ostendit  mihi  Dominus  te  regem  Syriae  fore.  1 4.  Qui  cum  recessisset  ab  Eliseo  venit  ad  domi- 
num  suum.  Qui  ait  ei :  Quid  dixit  tibi  Eliseus?  At  ille  respondit :  Dixit  mihi :  Recipies  sanitatem. 
'15.  Cumque  venisset  dies  altera,  tulit  stragulum,  et  infudit  aquam,  et  expandit  super  faciem 
ejus :  quo  mortuo,  regnavit  Hazael  pro  eo.  16.  Anno  quinto  Joram  filii  Achab  regis  Israel,  et 
Josaphat  regis  Juda,  regnavit  Joram  filius  Josaphat  rex  Juda.  17.  Triginta  duorum  annorum 
erat,  cum  regnarecoepisset,  et  octo  annis  reguavit  in  Jerusalem.  18.  Ambulavitque  in  viis  re- 
gum  Israel ,  sicut  ambulaverat  domus  Achab  :  filia  enim  Achab  erat  uxor  ejus ,  et  fecit  quod 
malum  est  in  conspectu  Domini.  19.  Noluit  autem  Dominus  disperdere  Judam,  propterDavid 
servum  suum,  sicut  promiserat  ei,  ut  daret  illi  lucernam ,  et  filiis  ejus  cunctis  diebus.  20.  lu 
diebus  ejus  recessit  Edom,  ne  esset  sub  Juda,  et  constituit  sibi  regem,  21 .  Venitque  Joram 
Seira,  et  omnes  currus  cum  eo  ;  et  surrexit  nocte,  percussitque  Idumseos,  qui  eum  circumde- 
derant,  et  principes  curruum,  populus  autem  fugit  in  tabernacula  sua.  22.  Recessit  ergo  Edom 
ne  esset  sub  Juda,  usque  ad  diem  hanc.  Tunc  recessit  et  Lobna  in  tempore  illo.  23.  Reliqua 
autem  sermonum  Joram ,  et  universa  quse  fecit ,  nonne  haec  scripta  sunt  in  Libro  verbo- 
rum  et  dierum  regum  Juda  ?  24.  Et  dormivit  Joram  cum  patribus  suis,  sepullusque  est 
cum  eis  in  Civitate  David,  et  regnavit  Ochozias  filius  ejus  pro  eo.  25.  Anno  duodecimo  Joram 
filii  Achab  regis  Israel,  regnavit  Ochozias,  filius  Joram  regis  Judse.  26.  Viginti  duorum  anno- 
rum  erat  Ochozias ,  cum  regnare  coepisset,  <et  uno  anno  regnavit  in  Jerusalem  :  nomen  matris 
ejus  Athalia  filia  Amri  regis  Israel.  27.  Et  ambulavit  in  viis  domus  Achab  ,et  fecit  quod  ma- 
lum  est  coram  Domino,  sicut  domus  Achab  :  gener  enim  doraus  Achab  fuit.  28.  Abiit  quoque 
cum  Joram  filio  Aoliab,  ad  prseliandum  contra  Hazael  regem  Syriae  in  Ramoth  Galaad  et  vul- 
ncraverunt  Syri  Joram  :  29.  qui  reversus  est,  ut  curaretur,  in  Jezrahel ;  quia  vulneraverant 
eum  Syii  in  Ramoth,  praeliantem  conlraHazael  regera  Syriae.  Porro  Ochozias  filius  Jorara,  rex 
Juda,  descendit  invisere  Joram  filium  Achab  in  Jezrahel,  quia  aegrotabat  ibi. 

1.  VocAViT  (voce,  id  est,  jussu  su"»  atlducet  )  tus  omnino  adoersum  se  habere  Numenper  aninil 

ENiM  DOMiNUs  FAMEM^  ET  VEMET  SUPER  TERRAM  cegritudinem  in  morbum  etiam  corporis   incidit. 

SEPTEM  ANNis.  ]  Est  hysterologia  ;   haec  enim  Nimirum  voluit  Deus  Beuadad,  qiii   tot  clades 

prophelia  Elisei  de  fame  septenniij  anierius  Israeli  intulerat ,  morbo  et  morte  punire,  ideo- 

facia  est,  sciliccl  ante  qiiinque  vel  sex  annos ;  que  Ellseum  misit  Dainascum  ,  qui  Hazaeli  ejus 

hic  autem  recensetur,  eo  quod  mulieri  hospi-  mortem  proediceret,  eumqueregnisuccessorem 

ix  su3e,  cui  hanc  famem  praedixeral  Eliseus,  declararet. 

post  famis  sepLennium  in  lerram  suam  rever-  9.  Habe.\s  secum  munera  et  omma  bo\a  Da- 

tenti  conligerini  ea  quae  hic  v.  5.  et  sequeut.  masci,  onera  quadraginta  camelorum.  ]  Obtulit 

narranlur.  Idcm  conrirmatur  ex  eo  quod  Giezi  tot  tantaque  munera  Hazael  Eliseo  pro  salute 

hic  V.  k.  colloquatur  cum  rege.   Ergo  necdum  Benadad  regis  sui;  sed  certum  est  Eliseum  ea 

eral  leprosus  ;  leprosi  enim  arcebanlur  honii-  non   acceptasse;  tum  quia  ipse  Benadad  non 

num  commercio.   Ergo  hasc  conligeruut  antc  sanavit,  sed  ejus  mortem  praedixit :  tum  quia 

adventum  et  sanalionem  Naaman ;  tunc  eniin  ipse  constanter  refutavit  cap.  5.  munera  Naa- 

Giezi  percussus  est  lepra  ,  uli  superius  dixi.  Ita  man  qucmi  a  lepra  curarat,  ac  Giezi  ea  accep- 

Torniellus,  Salianus  et  alii.  lantem  lepra  punivit.  Ita  Abulensis  etalii. 

7.  Vemt  quoque  Eliseus  Dajiascum  (quaeerat  10.  Vade,dic  ei  :Sanaberis.  Porroostenditmiiii 

melropolisBenadad  regis  Syriae),  etBenadad  Dominus,  quia  morte  morietur.  JEsthiclocusdif- 

rex   Syri^  /EGRotabat]  in  Damasco.  Benadad  licilis  ;  nam  videlur  Eliseus  jubere  Hazaeli  men- 

paulo   post  solutam  obsidionem  Samarise,  ex  dacium,  ulscilicet  dicat  Benadad  regi  eum  sa- 

terrore  etmoerore  hunc  morbum,  in  quo  mor-  nandum  ,   cum  mox  esset  morilurus.  Primo, 

tuus  est,  incurrit.  Audi  Joscphum  lib.  9.  cap.  2.  Rabbini  et  ex  eis  Abulensis  iegunt  conlrarie  , 

Rex  autem  Syrorum  Damascum  reversus  incolu-  scilicet,  non  sanaberis ;  nam  pro  iS  lo,  per  vau, 

mis,  ubi  cognovit  divinitus  imniisso  terrore ,  se  hoc  est,  e/,  legunt  no  /operaleph,  hocest,  ?ion. 

nna  cum  exercitu  in  fugam  conjectum  ,  et  vanum  Verum  Chald.  Septuag.  et  Latini  omnes  Codices 

fuisse,qaod  de  adventa  liostium  crediderant,ra-  legunt   aflirmalive  :  sanaberis.  Secundo,    aHi 


COMMEiNTAlWA  IN  LIBUUM  IV. 

rcspondeni  Elisciini  ironicclociiiiini ,  qiiasi  di- 
cal ,  sciiiccl  sanabcris ,  .«pcras  lc  sanantkini  ; 
scd  erras  :  nani  non  sanajjcris,  .«cd  nioriciis. 

Terlio  ct  genuinc  ,  sanabcris,  ycilicct  qnan- 
liim  cx  parlc  niorhi ,  q.  d.  moibns  Imis  non  c.>;l 
lcllialis,  cx  niorho  lioc  non  nioricris,  qiicd  cral 
veruui  ;  nam  non  morbus,  sed  vis  Ilazaclis  oc- 
cidit  ct  sulTocavit  Ecnadad.  Ita  Cajcl.  .'^ciar.  Sa- 
lianus  et  aiii. 

13.   QUID  F.M3I  SVMSEnVlS  TUUS  CAM.'',  llTr.^CIAM 

UEM  isTAM  MAG.NAiM  ?]  Hazacl  ncgal  sc  cssc  cancn?, 
non  lanlum  quoad  vililalcm,  scdcliam  clpolius, 
quoad  impudcnliam  clf(  rilalcm  caiiinam,  quasi 
dicat,  cgonon  .^um  lam  impiidcns,  ])aibariis  cl 
ferus,  ul  inslar  canis  sseviam  in  visccra  luima- 
na  ,  caquc  dcvorcm.  Cur  cigo  lu,  6  Eliscc,  as- 
seris  ,  mibi(|uc  dicis  :  Varvalos  eortm  elidcs,  el 
Ijvcegnanles  divides  ?  Ila  lum  quidcm  scnlicbal 
llaziicl  ;  scd  faclus  rcx  Syriae  scnsiim  nuila\il, 
fccilquc  quod  liic  pradicit  Eliscus,  quodquc 
ipse  hic  uliominaUir.  Honorcs  cnim  mulanL 
mores,  sed  raro  in  meliores.  Causam  sul:dit  : 

OSTE^DIT  MIIII  DOMIMIS  TE  BEGIM  Syni/K  FOIIK,  ] 

((.  d.  tu  (ies  rcx  Syriae  ,  idcoque  laclus  rcx  iniia- 
tum  Syrorum  in  Isiaelilas  odium  indiics  \n  co- 
ravi  parvalos  clidas  el  fjrcfgnanles  dividas ,  iili 
praedixi.  Odium  boc  cajpitab  Adad,  dumSalo- 
monircbcllavit ,  fecilquc  sc  rcgcm  Syria-,  illud- 
quc  cx  co  quasi  patre  suxit  filius  Bcnadad  ,  ac 
cx  eo  caclcri  reges  Syrife.  Vide  dicta  3.  Hcg.  IJ. 
\ers.  1/4.  Hac  rcgni  prsediclionc  audacior  faclus 
Hazacl  rcgcm  Benadad  suffocavit,  cjusquc  rcg- 
num  occupavit ,  ut  sequitur  :  ac  immcmor  ct 
ingratus  Elisco,  bostcm  se  fccil  Isracli,  in  cum- 
que  saeviit,  implcvilquc  barbaricm  ab  Eiisco 
sibi  pnpdiclam. 

15.    TCI.IT    STRAGULUM,    ET   IXFUDIT   AQUAM,    ET 
KXPANDIT    SUPER    FACIEM     EJUS-  ]    AdduUt    Hcbr. 

Cbald.  et  Sepluag.  et  morluus  cst ,  quod  Noslcr 
exprcssit,  subdens  :  Quo  morlao  legnavit  Ha- 
zael.  Videtur  Bcnadad  icslii  fchiili  aesliuuis  pe- 
liissc  aquam  adseTcfrigcrandum  :  poii cxilillam 
ci  in  slragiilo  aqua  madcfaclo  Hazacl,  itaquc 
vel  per  imprudcntiam ,  vcl  poiius  per  doluni 


dislillantc  continuo  ex  slragiilo  aqua  in  os  ( t 

fances  Bcnadad  ,  eum  suffocavit,  utciin  regno 

succcderct.  Addit  Scrarius,  aquam  liancct  slra- 

gulum  forlasse  vcncnaloqiiopiam  luimorc  fuissc 

infcctiim  :  sicut  de  Hcrcuiis  Dcjanircea    vcsl(! 

tradunt  velcres  ,  ac  de  Otbonis  III.  Impcrat.  La- 

dislai  Hungarorum  rcgis,  et  Solymanni  lunica. 

.loscphus  ail  sinipliciter  slrangulaliim  ftiissc  : 

ita  niinirum  Dcus  punivit  Benadad  ob  sacviliam 

in  Israclilas  cxcrcitam.  Porro  Bcnadad  vidclur 

rcgnasse   5G  annos  ;  tot  enim   inlerccdunt  ah 

anno  17,  Asa  rcgis  Jiida,  quo  Bcnadad  rcguar^; 

ccepil ,  nt  patct  3.  Bcg.  15.  vers.   18.   usque  ad 

primum   annum    rcgni  Hazaelis.  Ila  Salianiis. 

Nonnulli  lamcn  putant  pliircs  regcsin  Syria  in- 

lerccssissc,  omncsquc   diclos  fiiisse  Benadad , 

id  cst,   filios  ct  succcssores  Adad ,  primi  regis 

Syria*.  Liide  Hcbr.-ci  tradunt,  llenadad  fuisse  no- 

mcn  commiiiic  rcgiim  Syiia;.  Dcniquc Joscphus 

iib.  11.  Anliq.  cap.  2.  asscril  tam  Beiiadad  (luain 

Hazad  apiid  Syros  in  summa  csse  vcncralionc, 

imo  atrumcjue  divinis  Itonorilnts  coli,  ct  ulriusquc 

efTgicm  (|uolidianis  pompis  honorari,  ium  prop- 

ler  aliam  bcneficcntiam ,    lum  quia  magnifuH; 

templis  cxtructis  Damascum  ornaliorcm  rcddi- 

dcriui, 

16.    AXNO   QIINTO  JORAM  FILII    ACHAB    liECIS   Is- 
CORNEL.    A   LAPIDE.     TOM.    II. 


REGIJ.M.  Cap.  VIIL  625 

RAI  L,   RECXAVrr  JORAM  FIMIS  JOSAPIIAT  REX  JUDA,] 

scilicci  soiiis  p(  t-i  nxncni  paiiis  Jcsapbal.  Ob- 
jicic;,  id  V  idtlur  Jaclcm  aiu.o  m  plimo  Joi  am, 
non(|uinlo;  nam  c.  3.  v.  1.  diclum  csi,  quod 
Joram  r(-x  Isi  aclcocpcrit  rcgiuu  c  anno  18.  Josa- 
plial  rcgi.^  Jiida  ;  Jcsapbal  aiiU  111  rcf^navit  annis 
125:ahaniioaulcml8a(125,  siintscplcm  aiini,  post 
(jiios  moricnle  Josaphat  succcssit  ci  lilius  Jo- 
ram.  Bcs|;cndcnlLyran.cl  Cajelan.  Joram  riliiim 
Acliab  rcgnassc  posl  morlcni  Acbahcum  Ccho- 
zia  fratrc  priniogcnito  pcr  bicnnium  :  scilicet 
ab  anno  18  Josaphal ,  iisquc  ad  aunum  cjus  vi- 
gcsinuim,  (juo  morluus  cst  Ochozias  ^  lumquc 
solus  rcgnare  ccepit  Joram  cjiis  fratcr  junior. 
Ergo  qncd  hic  dicilur  :  anno  qttinto  Jorani ,  in- 
telligca  lcmpore,  quo  Joram  soliis  post  fralris 
mortcm  rcgnare  coepit,  quodfuit  annoJosaphat 
vigcsimo;  v(.'rum  ohslal  qiiod  dicilur  3.  Rcg. 
iillinio,  32.  scilicct  Oclioziam  in  [sia^d  rcgnarc 
ca'pissc  anno  17  Josaphat,  ac  moriuiim  aiino 
18  cjusdcm,  nam  pcr  bicnnium  dunlaxat  rcgna- 
V  il  :  ({uarc  ciim  Ocliozias  sil  morUiiis  anno  Jo- 
sai)lial  18,  ciquc  slalim  fralcr  Joram  siicccs- 
sciit  ,  hinc  sc(iuilur  Joiam  c^t^iiissc  rcgnarc 
anno  18  Josaphat,  non  vigcsimo.  Mclius  Abu- 
lcn.sis  rcsi)ondcl  noii  cssc  numcrandnin  an- 
nuin  18  Josapliat,  eo  (juod  illo  cxplclo  ccepcrit 
rcgnarc  Joram  ,  ncc  19,  co  (luod  snb  fiiicm  cjus 
cocpciil  rcgnarc,  ncc  25,  co  qiiod  is  fucrit  im- 
pcrfcclus  :  ablaiis  autcm  his  irihus  annis  ma- 
iicnl  ah  anno  18  Josaphat,  ad  aiuuim  cjusdem 
25  dunlaxat  anni  quiiKiiic  intcgri,  dc  (iuibiis 
hic  dicilur  :  Jnnoquinto  Joram  fiiii  Acltab ,  clc. 
rcgnavit  Jorcim  filitis  Jo$aphat  ,  scilicct  post 
moiicm  Josaphal,  qui  anno  25  rcgni  sui  inor- 
tuuscst;  lunccniui  succcssit  ci  liliiis  Joram. 

Oplime  Richardus  de  S.  Victorc  in  concilia- 
tionc  lib.   Reg.  ct  Paralipom.  Arias  in  Daniclc, 
Salian.  Tornicllus,  SanchczctScrar.  hic  rcspon- 
dciitJoram  rcgcm  Juda,bisa  palr<>  nuncupa- 
lum  fnisse  rcgcm  ,  ob  duo  cjus  bcila,    scilicct 
primo,  anno  17  Josaphat,  qiio  ipsc  cum  Achab 
ilurus  crat,  ad  bcllum  conlra  Syros  3.   Rcg.  22. 
tumquc  vidclur  Joram  a  Josaphat  palrc   duii- 
taxat  rcgis  tilulum  accepissc,  iit  si  quid  mali  in 
bello  accidisset,  sibi  succederet  Joram.  Sccun- 
do,  post  scx  annos,  scilicct  anno  23,  Josaphat 
quo  ipsc  in  hcllum  contra  Moahilas  profcclus 
cst ,  ut  dictum  cst  lioc  lih.  cap'.   3.  lunc  cniiu 
Josaphat  rursum  Joram    filium   declaravit  rc- 
gcm ,    et  rcgni  adminislrationcm  se    abscntc 
eidem  Iradidil,  indcque  numcrandi  sunt  aniii 
oclo,  qiiibiis  dicitur  rcgnassc  Joram  ;  ila  scili- 
cet,  ut  tribus  annis  Joram  regnarit  cum  Josa- 
phat  palrc  vivenle,  quatuor  vcro  c^cUMis  post 
inortcin  palris  :  octavus  vero  ct  uUimus  fucrjt 
impcrfcctus,  idcoquc  non  numcrclur.  Qnarc  li- 
cct  nonnulli  ccnscant  Joram  post  moiiem  pa- 
tris  Josaphat  rcgnassc  oclo  annis  ,  tamcn  vcrius 
est  (luod  dixi ,  nimiruni  ipsnm  quatuor  inlcgris 
aniiis  diinlaxat,  ct  quinto  incomplclo  rcgnassii 
postmorlcm  Josaphat,  cumeo  v(-'ro  vivcnlc  iri- 
hiis  ullimis  cjus  annis  rcgnassc,  id  patct  cx  c. 
y.  vcrs.  29.  uhi  Ocliozias  filius  Jorani  rcgis  Juda, 
morluo  Joram  paliM!,   dicilur  cnopissc!  rcgnarc 
anno  undccimo  Joram  rcgis  Isracl :  jam  com- 
piila  annos  ah  anno  quinto  Joram  regis  Israel, 
usijucad  annum  cjus  undecimum,  hahebis  an- 
nos  dunlaxai  quinquc  intcgros  ,   (|uibus  solis 
allcr  Joram  posl  mortem  palris  Josaphatregna- 

vit  in  Juda. 

79 


626  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV. 

Viceversa  ciiracap.  1.  v.mvs.  17.  (licilnr  Joram 
rex  Israel  regnarecoe,iisse  anno  secundo  Jorani 
filiiJosapliatregis  Juda,  inlelligo  annnnisecun- 
dum  ab  eo  teinpore,  qiio  Jorani  prinium  a  pa- 
tre  Josaphat  iiiiro  conlra  Syros  tilulum  regis 
accepit ,  quod  fait  anno  Josaphat  17.  Unde  se- 
cundus  Joram  fiiii  Josaphai  annusincidit  in  an- 
num  18  Josaphat,  quo  coepil  regnare  Joram  fi- 
lins  Acliab  in  Israel. 

18.  Ambulwitque  (Joram  filius  Josaphat  rex 
Juda)  iN  viis  REGUM  IsRAEi.  ( colendoidola  eorum) 

SICUT    AMBULWER^T    DOMUS    ACHAB.     FlLIA    ENIM 

AcHAB  EUAT  uxoR  Ejus,  ]  nomine  Athalia  ;  haec 
enim  fuit  uxor  Joram,  et  mater  Ochoziae,  ut 
patct  v.  26. 

19.  Ut  daret  iLLi  LUCERNAM,]  id  cst,  stirpcm 
et  prosapiam  regiam,  sciiicel  nepolum  sibi  inyi- 
cem  conlinno  in  regno  Juda  snccedeniium. 

21.  Venitque  JoRAM  rexSeira,  ]  id  est,  in  Idu- 
maeam.  Haec  enim  sicni  ab  Esau  fundatore,  qui 
alio  nomine  vocatus  csl  Edom,  dicia  fuit  Idii- 
mcea,  sic  ab  eodem  (|ui  pariLer  vocaius  est 
Seir  j  id  est  pilosus,  hirsutus,  dicta  est  Seira. 

23.  Reliqua  awtem  SERMONuivi(id  estrerum  et 
gestorum )  Joram,  et  univrrsa  qu^e  fegit,  nonne 
H/ECSCRIPTASUNTIN  libroverborum  dierumregum 
JuDA,]pula  in  Diariis  et  annalibns  regumJuda? 
Nola,  hic  tacenturmulla  de  Joram,  quai  proinde 
supplenlur  in  lib.  2.  Paralipom.  cap.  21.  ubi 
V.  3.  Josaphat  rex  dicitur  filiis  suis,  qui  erant 
fratres  Joram,  AeiW^i&e  pensitationes  (male  non- 
nulli  legunt:  pensaiiones) ,  id  est,  annuos  reddi- 
lus.  Rursum,  quod  Joram  omnes  fratres  suos 
numero  sex  occiderit ,  ut  solus  secure  regnaret. 
Insuper,  quod  Elias  jam  raplus  (anle  novem 
annos)  ad  eum  miserit  litteras  ex  paradiso,qui- 
hus  ei  ob  haec  fratricidia  et  ol)  idololalriam  mi- 
nalus  est  Dei  vindictam,  quae  mox  ei  obvenit; 
nam  Deus  percussit  eum  morbo  insanabili ,  ila 
ut  viscera  egereret ;  filios  quoque  ejus  omnes 
occidit  per  Philislhaeos  et  Arabes  ,  unico  ex- 
cepto  Ochozia,  qui  licet  minimus  nalu,  ei  suc- 
cessit,  idque  in  poenam  lalionis,  ut  sicut  ipse 
fratres  suos  occideral,  sic  et  filii  ejus  occide- 
rentur.Addit  Joseph,  uxores  ejus  fuisse  occisas. 
Ila  Barbari  isti  justo  Dei  judicio  ca^de  filiorum 
regis,regiorum  fratrum  manibus  pareniarunl  : 


REGUM.  Cap.  VIII. 

nec  tamen  dixit  rex  insipiens  in  corde  suo  : 
Jastus  es  ,  Domlne ,  et  rectam  judiciam  luum.. 

25.    ANNO    DUODECIMO   JORAM  FILIl  ACHAB    REGIS 

Israel,  regnavit  Ochozias  filius  Joram  regis 
JuD.E.  ]  Dices,  cap.  seq.  vers.  29.  dicilur  Ocho- 
zias  regnare  c(Bpisse  anno  undecimo  Joram  , 
non  duodecimo.  Resp.    coepit  anno  undecimo 


regnare  cum  patre  Joram,  qui  erai  in  tornien- 
tis  sui  morbi  ;  sequenli  autem  anno,  qui  est 
duodecimus,  nioriuo  patre  solus  regnavit  iii 
Juda.  Ita  Abulens.  Sanchez,  Salianus  et  alii. 

26.  Viginti  duouum  annorum  erat  Ochozias, 
CUM  regnarf,  goepisset.  ]  Dices  2.  Paralipomen. 
22.  3.  dicitur  fuisse  42  annorum  ?  Resp.  haec 
aniilogia  est  perdifficilis  et  quasi  irreconcilia- 
bi!is,quam  discutiamsuo  loco  in  lib.  Paralipo- 
men. 

Nomenmvtris  ejus  Athalia,  filia  Amri,]  i(l 
est,  neptis  Amri  ;  erat  enim  Athalia  filia  Achab  , 
ut  dictum  est  vers.  18.  Achab  autem  eratfiliiis 
Amri.  Sic  Matlh.  1.  8.  Ozias  dicitur  filius  Jorani, 
cum  ejus  fueril  nepos,  imo  trinepos  ;  omitlmi- 
tur  enim  ibi  tres  generaiiones ,  et  tres filii  inlei- 
medii,  scilicet  Ochozias,  Joas  et  Amasias,  eo 
quod  Joram  miscuissei  se  slirpi  impine  Achab  , 
et  cum  sua  uxore  Alhalia  filia  Jezabelis,  idolo- 
latriam  invexisset  in  regnum  Juda. 

Aliter  respondent  Hebra^i  apud  S.  Hieron.  in 
Tradit.  et  Cajelanus  scilicet,  Athaliam  vere 
fuisse  filiam  Amri,  dici  tamen  filiam  Achal) , 
vel  imilatione,  vel  nutritione ,  qu6d  ab  Achab 
sit  educata,  ideoque  ejus  idololatriam  imitala. 
27.  Gener  emm  domus  Achab  fuit.  ]  Ochozias 
ergo  videlur  duxisse  filiam  Joram  filii  Achab, 
sicuiJoram  pater  Ochoziae  duxerat  Athaliam  fi- 
liamAchab,  aut  certe  duxisse  filiam  fratris,  aiii 
sororis  Joram  ;  ideoenim  dicitur,  gener  domus 
Acliab  ,  quia  scilicet  socer  ejus  fuit  Joram,  vcl 
frater  Joram  :  nimirum  tota  haec  impietatiset 
idololatriae  propago  invecta  fuit  in  regnum  Juda 
per  impiam  Jezabel ;  hujus  eniin  filia  fuit  Atha- 
lia,  ac  neptis  ejus  fuil  uxor  Ochoziaj,  quaruni 
utraquea  Jezabele,  quae  unius  erat  mater,  alle- 
rius  avia,  educala  ejiis  impietatem  et  mores 
gentilitios  imbibit.  Vide  hic  (]uam  periculosuin 
et  noxium  sil  ducere  uxores  infideles  vel  ha^re- 
ticas. 


COMMENTARIA  IN  LIBP.UM  IV.  REGUM.  Cap.  IX.  627 

CAPUT  NONUM 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

ElISELS  MITTIT  UNUM  E  SUIS  ,  QUI  UNGAT  JeHU  IN  REGEM  IsRAEL  ,  UT  FAMILIAJI  ACHAB 
DELEAT;  LNGIT  ILLE  JeHU  :  ID  EX  JeHU  INTELLIGENTES  PRINCIPES  EUM  REGE3I  CREANT. 
JeHU  ERGO  REX  FACTUS  PERGIT  IN  JeZRAIIEL  ,  IBIQUE  GCCIDIT  JORAM  REGEM  ISRAEL,  ET 
OCHOZIAM  REGEM  JuDA,  AC  JeZABELEM  EX  D03I0  PR^CIPITARI  JUBET,  QUAM  DEINDE  CA- 
NESDEVORANT  JUXTA  0RACULU3I  ElI^. 

jLiSEus  aiitem  Prophetes  vocavit  inuim  de  fiiiis  prophetarum,  et  ait  iMi : 
'Accinge  kimhos  tiios ,  el  tolle  leiiticiilam  olei  hanc  in  manii  tua,  et  vade 
yin  Ramolh  Galaad.  2.  Cumque  veneris  illuc ,  videhis  Jehu  filium  Josa- 
iphat  filii  Namsi :  et  ingressus  suscitahis  eum  de  medio  fralrum  suorum,  et 
introduces  in  inlerius  cuhiculiun.  3.  Tenensque  lenticulam  olei ,  fundes 
Isuper  caput  ejus ,  et  dices  :  Haec  dicit  Dominus  :  Unxi  te  regem  super 
•Israel.  Aperiesque  oslium,  et  fugies,  et  non  ihi  subsistos.  h.  Ahiit  ergo 
adolescens  puer  prophetae  in  liamoth  Galaad ,  5.  et  ingressus  est  illuc :  ecce  aulem  principes 
exercitus  sedebant,  et  ait:  Verhum  mihi  ad  te,  6  princeps.  Dixitque  Jehu  :  Adquem  ex  omni- 
hus  nohis  ?  At  iile  dixit :  Ad  te,  6  princeps.  6.  Et  surrexit  et  ingressus  est  cuhicuUmi :  at  ille 
fudit  oleum  super  caput  ejus ,  et  ait :  Haec  dicit  Dominus  Deus  Israel :  Unxi  te  regem  super  po- 
pulum  Domini  Israel,  7.  et  percuties  domum  Achah  domini  tui,  et  ulciscar  sanguinem  servo- 
rum  meorum  prophetarum  ,  et  sanguinem  omniiim  servorum  Domini ,  de  manu  JezabeL  8.  Per- 
damque  omnem  domum  Achab  :  et  interficiam  de  Achab  mingentem  ail  parietem,  et  clausum  et 
novissimum  in  Israei.  9.  Et  daho  domum  Acbah,  sicut  domum  Jeroboam  filii  Nabat,  et  sicut 
domum  Baasa  Glii  Ahia.  10.  Jezabei  quoque  comedent  canes  in  agro  Jezraliel,  nec  eritqui  se- 
peliat  eam.  Aperuitque  ostium  et  fugit.  1 1 .  Jefiu  autem  egressus  est  ad  servos  domini  sui :  qui 
(lixerunt  ei :  Rectene  sunt  omnia  ?  quid  venit  insanus  ihte  ad  te  ?  Qui  ait  eis  :  Noslis  horainem  , 
et  quid  locutus  sit.  12.  Ai  illi  responderunt  :Falsum  est,  sed  magis  narra  iiobis.  Qui  ait  cis  : 
Hsec  et  hrec  locutus  est  mihi ,  et  ait :  Haec  dicit  Dominus  :  Unxi  te  regem  super  Israel.  1  3.  Fes- 
tinaverunt  itaque,  et  unusquisque  tollens  pallium  suum  posuerunt  sub  pedibus  ejus,  in  simili- 
tudincm  tribunaiis,  et  cecinerunt  tuba ,  atquc  dixerunt :  Regnavit  Jehu.  14.  Conjuravit  ergo 
Jehu  filius  Josaphat  filii  Narasi  contra  Joram  :  porro  Joram  obsederat  Ramoth  Galaad,  ipse  et 
omnis  Israel ,  contra  Hazael  regem  Syriae  :  15.  et  reversus  fueiat  ut  curaretur  in  Jezrahei  prop- 
ler  vulnera^  quia  percusserant  eum  Syri,  pra?liantem  contra  Hazael  regem  Syrire.  Dixitque 
Jehu  :  Si  placet  vobis,  nemo  egrediatur  profugus  de  civitate,  ne  vadat,  et  nuntiet  in  Jezrahel. 
16.  Et  ascendit,  et  profectus  est  in  Jezraiiel :  Joram  enim  a^grotabat  ibi :  et  Ochozias  rex  Juda 
descenderat  ad  visitandum  Joram.  1T.  Igitur  speculator  qui  stabat  super  turrim  Jezraliel,  vidit 
globum  Jehu  vcnientis,  et  ait  :  Video  ego  globum.  Dixitque  Joram  :  Tolle  currum,  et  milte 
in  occursum  eoriim,  et  dicat  vadens  :  Rectene  siint  omnia  ?  18.  Abiit  ergo  qui  ascendcrat  cur- 
rum  ,  in  occursum  ejus,  et  ait :  Haec  dicit  rex  :  Pacatane  sunt  omnia  ?  Dixitque  Jehu  :  Quid  tibi 
et  paci?  transi,  et  scquere  me.  Nuntiavit  quo(|ue  speculator,  dicens :  V^enit  nunlius  adeos,  et 
non  revertitur.  19.  Misit  etiam  currum  equorum  secundum  ;  venit^jue  ad  eos,  et  ait :  Haec  di- 
cit  rex  :  Num(|uid  pax  est  ?  Et  ait  Jehu  :  Quid  libi  et  paci  ?  transi,  et  se^iuere  me.  20.  Nuntiavit 
autem  spcculalor,  dicens  :  Venil  us^jue  ad  eos ,  et  non  revertitur  :  est  autem  incessus  quasi  in- 
cessus  Jehu  filii  Namsi ,  piaeceps  enim  graditur.  21 .  Et  ait  Joram  :  Jungc  currum.  Junxerunt- 
'[ue  curruin  ejus:  et  egressus  est  Joram  rex  Israel,  et  Ochozias  rex  Jutla,  singuli  in  curribus 
suis,  egressi(iue  sunt  in  occursum  Jchu,  et  invenerunt  eum  in  agroNaboth  Jezrahelita3.22.  Cum- 
(jue  vidisset  Joram  Jehu,  dixit :  Pax  est  Jehu  ?  At  ille  respontlit :  Qua?  pax  :  adhuc  fornicaliones 
Jezabei  malris  luee,  ct  veneficia  ejus  multa  vigcnt.  23.  Convertit  autem  Joram  manum  suam, 


628  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cnp.  IX. 

et  fiigiens  all  ad  Ochozlam  :  Insiiiise,  Ochozla.  24.  Porro  Jehii  tetendit  arcum  maiiu,  ct  pcrcussit 
Joram  intcr  scapulas ;  et  egressa  est  sagilta  per  cor  ejus ,  slatimque  corruit  in  curru  suo. 
25.  Dixit(jue  Jehii  ad  Badaoer  diicem  :  Tolle,  projice  eum  in  agro  Nabolh  Jezrahelila;  :  raemini 
enim  quando  ego  et  tu  scdentes  in  curru  sequehamur  Achah  patrem  hujus,  quodDominus  onus 
hoc  levaverit  super  cum,  dicens :  26.  Si  non  pro  sanguine  Naholh ,  et  pro  sanguine  fdiorum 
ejus,  ((ucm  vidi  heri,  ait  Dominus,  reddam  tihi  in  agro  islo,  dlcil  Dominus.  Nunc  ergo  toUe  , 
ct  projice  eum  in  agrum  ,  juxta  verhum  Domini.  27.  Ochozias  aulem  rex  Juda  videns  hoc ,  fugil 
per  viain  domus  horli :  persecutusque  esteum  Jehu,etait :  Edam  hiuicpercutite  in  curru  suo ;  et 
percusscrunt  cuminascensu  Gaver,qui  est  juxta  Jehlaam  :  (pii  fugit  in  Mageddo,  ct  raortuusest 
ibi.  28.  El  imposueriuit  cum  scrvi  cjus  super  currum  suum,  el  liilcrunt  in  Jerusalem  :  sepelie- 
riintque  eum  in  sopulcro  cum  patrilnis  suis  in  Civilate  David.  20.  Anno  undecimo  Joram  rilii 
Acliai),  rcgnavlt  Ocliozias  siiper  Judam ,  30.  vcnilque  Jeliu  iii  Jczrahel.  Porro  Jezabel  introitu 
ejus  audi(o  ,  dcpinxit  oculos  suos  stihio  ,  et  ornavit  caput  suum  ,  et  respexit  per  fenestram 
31 .  ingredientcm  Jchu  pcr  portam,  et  ait :  Numquid  pax  potest  esse  Zarahri,  (jui  interfecit  do- 
niinum  suum  ?  32.  Levavitque  Jehu  faciem  suam  ad  fenestram,  et  ait :  Quae  est  ista?  et  inclina- 
verunt  se  ad  eum  duo  vel  Ires  eunuchi.  33.  At  illc  dixit  eis :  Pr?ecipitate  eam  deorsum;  et  prae- 
eipilavcrunt  eam ,  aspcrsusque  est  sangulne  paries,  ct  etiuorum  ungulse  conculcaverunt  eam. 
3^1.  Cum(|ue  inlrogressus  csset,  ut  comederet,  biberetque,  ait :  Ile,  et  vidctc  maleihclam  illam  , 
et  sepelile  cam  :  quia  filia  regis  est.  35.  Curaque  issent  ct  sepelirent  eam  ,  noii  invenerunt  ni>i 
calvariam,  et  pedes,  et  summas  manus.  36.  lleversique  nuntiaverunt  ei.  Et  ait  Jehu  :  Sermo 
Domini  est,  (juem  locutus  est  per  scrvum  suum  Eliam  Theshiten,  dicens :  In  agro  Jezrahel  co- 
medent  eanes  carnes  Jezabel ,  37.  et  erunt  earnes  Jezabel  sicut  stercus^super  facicm  lernie 
in  agro  Jczrahcl ;  ita  ut  proetereunles  dicant :  Hccccine  est  illa  J(;zahel  ? 


1.  Vade  i\  UAMorn  G,\L\vi).]  J;im  enim  iiil)s 
ilhi  posl  regis  Joram  eam  obsidenlis  vulaus 
capia  eral  vel  loia,  vel  ejus  pars,  ait  Abulens. 
Sanchez  el  Serar.  id(]ue  palel  ex  v.  15. 

2.  SUSClTAIilSEUM  DE    iVlEDIO  FRATRUM  SUOUUM,  ] 

id  est,  ut  Vatnbl.  Jiibe  ul  sargal  d  medio  fratrain, 
id  est,  principum  collegarum  suoruin;  qui  eiiiiu 
hicfratres,  paulo  postvocantur  principes. 

Et     INTRODUCES    IN    IiNTERIUS    CUBICULUM,  ]     Ut 

secrelo  eum  ungas  iu  regem  :  ne  si  publice  id 
facias,  sedilio  concitetur  a  Jorami  regis  asse- 
clis  ct  faiitoribus,  ideof(iie  nbi  eum  secreto 
unxeris,  statim  fagies  ,  el  non  ibisabsisles. 

6.  U.\xi  te.  ]  H;ec  videtur  fuisse  secunda  imc- 
lioJehu  :  nam  prima  facta  videlur  ab  Elia  ;  hoc 
cnini  ei  jusserat  Deus  3.  Reg.  19.  15.  ideoque 
eum  ire  jusserat  in  Damascnm  ,  iit  ii)i  ung(M-et 
Hazaelin  regem  Syriae,  acdeinde  in  Saniariam, 
ut  ungeret  Jehuin  regem  Israel  :  sed  prinia  ilia 
Eliae  unctio  fuit  pr.evia  el  prognoslica  regui  ; 
hsec  vero  secnnda  facia  ab  idiseo  fuit  regni  col- 
latio,  ejusqiie  in  regem  creatio.  Ita  G;ijelatt. 
Historic.  Scliolast.Sancliez,  elalii. 

11.  Quid  venit  iste  IxNsaisus  ad  te.]  Vide  liic 
iil  principes  idololalrae,  hominesqne  mililares 
prophetam  rideant,  vocenlque  insaimnml  fana- 
licum.  Vita  enim  propliet;irum  ;>spera,  vesti- 
lushorridus,  sermo  propluUicns  eis  videbatur 
esse  insania  ,  ac  prophetae  videbaniur  eis  insa- 
nire  ;  erantenim  quasi  emoi;c  meniis,  el  altiori 
numinis  spiritu  alllati.  Unde  Plato  in  Pli;evlone  : 
Quidain ,  ait,  clivino  beneficio  sanl  insani ,  uC 
prophelce  et Sibyllce ,  et  Cicero  lib.  2.  de  divinit. 
Quid  liabet  aucLoriialis  furor  iste ,  quemdivinuni 
vocatis ,  at  quce  sapiens  non  videt ,  ea  videat 
insanus,  ct  is  qui  liamanos  sensus  amiserit ,  divi- 
nos  assecutus  sil,  el  vaticinari  idem  sit  quod  insa- 
nire.  Animalis  enini  koinj  non  percipit   ea  qure 


saiil  spiritus  Dei.  1.  CoriiUli.  2  et  3.  Idein  et  magr 
faci(!baiit  propbel;e  diaboli ,  qui  gestus  incondi- 
losedebant,  etfurere  videbantur  :  unde  de  Si- 
bylla  ab.Eiieaconsulta  ita  cauii  Virg.  1.6.  Jineid. 

Non  vullus  j  non  coior  uiius  ; 
Non  complne  maii    ••,e  comae  :  sec^l  pectus  aulielum  , 
Et  rabie  lera  corda  lumenl ,  m:ijorque  vi(Jeri 
Nec  mortaie  sonans,  aiflata  est  numine  quando 
Jam  propiore  Dei. 

NOSTfS  nOMIXEW  ,   ET   QUID    LOCUTUS   SIT,  ]    q.  d. 

noslis  (Uim  ins;inum  esse  ,  ac  proinde  insan;i 
loculiim  ,  ideoqui  non  credenda  ,  nec  a  ni;; 
enarranda.  Id  dicit  Jehu,  ne  si  se  revera  ab  eo 
uncluia  dicat  in  regem,  sibi  creet  periculum: 
ne  scihcel  aliquis  vel  pro  Joram  pugnans,  vel 
Jehu  regnnm  invidens,  eum  invadat  ei  occidar. 
Pcrcanctantibus  anleindiis,  inquil  Joscpli.  qua  de 
causavenissetjuvenis,et  insanuin  vidcri  dicentibus: 
Recte ,  inqait ,  conjecturam  facitis,  nam  insani 
verba  locatus  est.  lllis  vcro  magis  etiam  sibi  ex- 
poni  quid  esset  oranlibus ,  regnum  populi  sibi  n 
Dso  delalam,  ait  iiiam  dixisse. 

12.  At  illi  dixerunt  :  Falsum  est,  sed  magis 
NARUA  NOBis,  ]  q.  (t.  uou  iusana,  sed  seria  <t 
niagni  momenti  lociitus  est  pro|)beia,  cupimiis- 
que  omnino  ui  ea  nobis  enarres.  Unde  Chald. 
vertit :  Falsum  lu  dicis ,  indica  nunc  nobis.  Sus- 
picati  sunt  Deiinslinctu,  id  quod  n-s  eral,  sci- 
licet  Jebu  aproplieta  accepisseregni  oraculum, 
illudque  ab  eo  extorquere  satagunt,  unde  se- 
quilur. 

13.  Festinaverunt  itaque,  et  unusquisqui: 
tollens  pallium   suum  (vestem  extimam  )  i>o- 

SUERUNTSUI5    rEDIIJUS  EJUS    IN   SIMILITUDINEM    TRI- 

BUNALts.]  Sept.  snper  ascensumgradaum  ;  Vatabl. 
in  fasligio  gradunm,  id  est,  in  supremo  gradn, 
nimirum  siimmo  ct  eminenlissimo  loco,  q.  d. 


COMMF.r^TAKIA  IN  LlBnUM  IV 

loco  cxcolso  veslibiis  siiis  eroxcrunt  oi  qiiasi 
Uironuin  regiiim ,  ul  in  oo  volul  rox  sortorol  : 
lioc  eiiini  rilu  ouin  regoni  croarunt. 

Niniirum  ad  vocom  Proplioljp,  quam  ii  Jelui 
audieranl  principos,  lii  ol  niilit(>s  divinilus  oxci- 
lali  regnum  oi  (ioluioruiU  ,  ideoquo  gradus  ali- 
quos  .oi)ore  lumulUiario  construxoruiU,  quos 
palliis  suis  quasi  aulseis  conslraverunt ,  ot  in 
summoeorum  Johu  coliocarunt,  oiquc  accla- 
marunl  :  l{ei>n(ivU  Jelm,  q.  d.  rex  nostor  esl 
Jehu,  vival  orgo  ol  regnol  prospore  pcr  multos 
annos.  Sic  Plutarchus  scribit  do  Calone  Ulicensi 
in  ejus  vila,  slralas  esse  a  mililibus  vesles  per 
ea  loca  ,  quceipse  podibuscalcatiirus  erat  :  (juod 
honoris  gonus  rofert  Imperatoribus  impcndi  so- 
lore.  I'U  in  Doorum  suorum  quil)usdam  sacris, 
dum  illos  loslapompa  Iraducoronl,  vestesslerni 
solilas  esse  scribit  idem  rlutarchus  in  Alci- 
biado. 

Idem  de  sacris  Junonis  tradit  AtlicncTus  lib. 
12.  cap.  9.  Sic  el  Christo  quasi  Mcssiae  r(>gi, 
solomni  pompa  ingredienti  Jorusaloni  in  die 
Palmarum,  turba  viam  slravit  ot  palmis  ot  ves- 
tiJ)us,  Maltlicei  "21. 

18.  QuiD  TiBi  ET  PACi,  ]  q.  d.  non  pacem  vcho, 
sed  boUum  ;conjuravi  euim  contra  tuum  regem 
Joram,  ut  eum  occidani  rognumquo  ejus  occu- 
pem. 

21.  Et  egrksscs  est  Jouam  uex  Israel,  et  Ocno- 

ZIASREXjCDA,  OLC.  IN  OCCURSUM  JeiIU  ;  ET  I>VE- 
NEUU.NT  EUM  IIS  AGI\0  NaISOTH    JESr.AHELIT/E.  ]   JuS- 

tumcongruumquefuilliocDei judicium  ,  qui  oos 
congregavit  in  agruniNabolh  ut  in  eo  cacderen- 
tur,  in  (|uo  Achab  paier  corum,  Nabotli  vinea 
sua  spoliarat  ot  occiderat,  uti  ipse  por  Eliam 
eidem  prpedixorat  3.  Rog.  21.  23. 

22.  AdHUC  FOU.MCATIOiXES  JeZABEL  MATRISTU.E, 
ET  VENEFICIA    EJUS  MULTA    VIGENT,  ]  puta  idolola- 

Iria  el  magia  Jozabelis  ;  idololatria  oniin  est 
fornicatio  mystica,  qua  (|uis  rclicto  Doo  sponso, 
adhserot  idolis,  quasi  adulioris.  Eadem  estma- 
gia  ,  (piia  sacerdotes  idolorum  sunl  magi  ; 
consulunt  enim  d;omoncm,  et  ab  eo  oracula 
accipiunt.  Dicit  hoc  Jehu,  q.  d.  Ego  ex  parte 
Dei  judicis  venio  ,  nt  puniain  idololatriam  et 
magiam  luam,  tu;equc  matris  Jezabelis. 

25.  Ol'od  Dominos  oxus  noc  levaverit  super 
EUM.  ]  0/i?«5  vocalur  propholia  minax  et  onerosa, 
qua  Dcus  perEIiam  pivedixorat  posteros  Achab 
obejus  scelera  ocoidendos  3.  Reg.  21.  23. 

27.  Etiamhuxc  peucutite,  ]  ad  exterminium 
domus  Achal)  ;i  Doo  praedictum  et  dccrotum. 
Krat  enim  Ochozias  rox  Juda,  ex  parle  matris 
Athalias,  nepos  .\chal),  ojiisque  scelcra  et  idolo- 
lalriam  imitabalur. 

Dicos,  2.  Paralipom.  cap.  22.  vers.  9.  dicitur 
Ochozias  fugisse  ot  latuisse  iii  Samaria?  Resp. 
hac  vice  lugit  et  laluit  in  Samaria  ,  sed  ut  ibi- 
demadditur,  in  Samaria  postea  deprohensus  , 
deductus  esl  ad  Johu  in  Gaver,  ibique  percus- 
sus  fiigit  in  Magcddo,  ibique  mortuus  est.  lia 
Eyranus. 

29.  AX>0  DNDECIMO  JORAM  FILII  ACHAB  UEGIS  Is- 
n.AEL  REGNAVIT  OCHOZIAS  SUPER  JuDAM.  ]  RcgncivU, 

n\  esl ,  regnaro  ccepit,  et  vix  uno  anno  regnavii ; 
nam  anno  duodecimo  Joram  una  cum  eo  occi- 
sus  est  ;i  Johu. 

30.  PoRRO  Jezabel  iNTROiTU  Ejus  (Johu  rcglci- 
dae)  audito,  depinxit  oculos  suos  sriRio,]  non 
ad  iliicionduin  Jflui  in  sui  anicrom.  Er;it  (>nim 
velula,  el  sciebal  Jehu  esse  juratum  suum  lios- 


REGUM.  Cap.  IX.  629 

lem ,  sod  ad  animosilalem  ostonlandam,  (juasi 
quoe  non  limoret  noc  curarol  Jehu  ;  unde  eum 
incropuit  vocavil(|uo  domiqi  sui  (  Joram  rcgis  ) 
inierlectorom  ,  ut  oum  i^ercellerot  ;  pulabat 
cnim  quod  John  in  so,  nlpote  fominam  et  regi- 
nam,  noii  audorel  manus  injicore,  nec  cjus 
sanguine  so  oruonlaro.  Qnod  si  aiideret,  volebal 
animose  ot  nobiliior  mori,  quasi  mortein  con- 
tcninens.  HcTC  est  vanitas  seculi  et  secularium  , 
«Tciue  ac  muliorum  vanilas  est  stibium  ot  pur- 
purissa,  qiiam  proiiuli!  Magdalena,  dum  poeni- 
tuit ,  despexit  ;  nam  ut  ait  S.^Hieron.  Epist.  ad 
Furiam  :  ISon  habuU  crispantes  mUras ,  nec  slri- 
denles  calceolos ,  nec  orbcs  stibio  fuliginalos.  Unde 
S.  Cypr.  tract.  do  Opere  el  Eleemosyna  :  Vnge 
ocnlos  tuos ,  iiKiuil ,  non  slibio  diaboUco,  sed  col- 
lyrio  Christi. 

31.  NCMQUIDPAXPOTESTESSBZaMBRI,  QUI  INTEB- 

FECiT  DOMiKUM  suuM  ,  ]  ([luisi  dicat ,  (|uae  pax  et 
socielas  potost  osse  cum  Johu,  qui  estquasi  al- 
ler  Zambri  tyrannus.  Sicut  onim  Zambri  occidit 
Ela  rogem  siium  3.  Rog.  16. 10.  ojusquo  rognum 
invasii,  sicJohu  occidit  Joram  regemsuum,(^jus- 
que  regnum  invadit. 

37.  Et  erunt  carnes  Jezabel  sicut  stercus.  ] 
Alludit  ad  Etymon  nominis  Jezabol.  Jeeate/enim 
Hebr.  idem  ost  quod  S:iT  iN  e  zebel,\(\  est,  ubi 
stercus  ?  Zebel  enim  Chaldaice  ,  Syriace  et  Ara- 
bicc  idom  ost  quod  stercus.  Aut  Jezabel  idem 
est  quod  121  '  i  zebel ,  id  est,  insula  sterqui- 
linii ,  vel  V(e  sterquilinio  ,  ait  Pagnin.  unde  non- 
nulli  putant  a  zebcl,  id  est,  stercus  diabolum  per 
contemptum  vocari  2a^((<«m,  id  est^  siercora- 
rium,  ac  Craecos  Beelzebub  vocare  Bee/^e^H^  , 
quasi  Deum  stercoris ;  slercori  onim  insidet  ze- 
bub  ,  id  est,  musca.  Porro  S.  Ain])rosius  exhor- 
tat.  ad  virgiu.  Jezabei,  inquil  ,  idem  est  quod 
vanitatis  prolluvium  ,  vel  vcina  et  vacua  redun- 
danlia  ,  qualis  cst  in  avarilia  ,  ambitione ,  om- 
nique  concupiscenlia ,  cujus  idea  cslJezabeL. 

H/ECCiNE  est  illa  Jezabel,]  q.  d.  llane  fortuna 
viccs  commulans  Jezabelom  ex  summo  glori.-e 
in  imum  ignominiT  prostravil?  Eral  illa  decor 
et  pulohritudo  orbis  :  jam  piilet  ut  sordidum 
slercus.  Eratilla  rogum  uxor  ot  nuuer,  imo  do- 
mina  et  lectrix:  en  libi  jam  a  canibus  laniatur. 
Eral  illa  terror  Eli;e  ot  prophetarum  ,  imo  to- 
tius  Israelis  :  ecce  jam  illa  nngulis  equorum 
calcalur. 

Notat  S.  Chrys.  hom.  25.  in  Epist.  ad  Roman. 
Jeza])elem  gravius  punitamesse,  quiim  Acljab, 
qiii  in  bello  sagilta  confixus  decore  occubuit,  eo 
quod  Jezabol  fuorit  oi  omnis  mali  occasio,  imo 
suggestrix  el  incentrix  :  Jezabel,  ait ,  majores 
pcrnas  dedit  ,  quam  Achab  vinecv  raplor  :  ipsa 
quippe  universum  islud  ncgotium  texuerat ,  regi- 
que  lapsus  occasionem  dederat. 

Sic  B.  Francisc.  Borgia  nupcr  Dux  Gandiae  , 
cum  IsabelUc  uxoris  Caroli  V  defuncl;u  cor- 
pus  ad  rogium  sepulcrum  Granatam  doferrot , 
illud  adoo  deforme  ,  fccdum  et  horridum  con- 
spoxit  ,  ut  non  agnoscoret ,  nec  audcrotjurare, 
lioc  cssc  corpus  imperatricis.  Quare  illud  con- 
tentis  oculis  iiituens  et  admirans  :  Ilccccinc,  in- 
qiiit  ,  est  Isabella  mundi  Imperatrix?  Haeccinc 
sapiens  et  sancla  illa  Isabella  gaudium  Hispa- 
niae  ,  dccus  impcrii  ,  spes  orbis  ?  ubi  nuperus 
ille  vultus  decor,  ubi  oculorum  splondor,  ubi 
coi'on;o  rogi;o  m;ijestas  ?  Iiane  caro  ojus  versa 
est  in  putredincm,  decor  in  foelorcin ,  splcn-- 


630  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  X. 

dor  in  horrorem  ?  Quare  Deo  mentem  illumi-      vii,  acSocieiaiem  Jesu  ingressus,  rarum  virtu- 
nanle  ,  atiente  considerans  quania  esset  regum      tum  omnium  ,  lam  religiosis,  quaui  secularibus 
regnorumque  et  omnium  bonorum  mundi  va-      quin  et  principibus  ac  regibus  (letlil  exemplar', 
nitas  ,  eis  valedicere  ,  el  soli  Deo  servire  decre-      ut  palel  ex  ejus  vita. 

CAPUT  DECIMUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 
Jehu  occidit  septuagiinta  filios  Achab,  et  quadraginta  duos  fratres  Ochozi^,  ac 

PER  DOLUBI  OMNES  CULTORES  BaAL  ,  UNDE  RIERUIT  PROGENlEjM  IN  REGNO  USQUE  IN  QUAR- 
TAM  GRNERATIONEM.  IdEM  TA3IEN  COLUIT  VITULOS  AUREOS  JeROBOAM,  IDEOQUE  DOMUS 
EJUS  TANDEM  EXCISA  EST. 

jRANT  aiitem  Achab  sepdiaginla  filii  In  Samaria  :  scripsit  ergo  Jeliu  lilteras, 
jCt  misit  in  Samariam  ,  atl  oplimales  civitatis,  et  ad  majores  nalu,  et  ad  nu- 
Itrilios  Achab ,  dicens  :  2.  Statim  ut  acceperitis  h"tleras  has,  qui  liabetis 
filios  domini  vestri,  et  curriis,  et  equos ,  et  civilates  firmas ,  et  arma  , 
r3.  eiigite  meUorem,  et  eum  qiii  vobis  placuerit  de  filiis  domini  vcstri,  et 
leum  ponite  super  sohum  patris  siii,  et  pugnafe  pro  dorao  domini  vestri. 
^4.  Timuerunt  ilii  vehemcnter,  et  dixerunt :  Ecce  duo  reges  non  potuerunt 
stare  coram  eo,  et  quoraodo  nos  valebiraus  resistere  ?  5.  Miserunt  ergo  praepositi  domus,  et 
praefecti  civitatis,  et  majores  natu,  et  nutritii  ad  Jehu,  dicentes :  Servi  tui  sumus,  qusecumque 
jusseris  faciemus,  nec  constituemus  nobis  regem  :  qusecumque  tibi  placent,  fac.  6.  Kescripsit 
autem  eis  litteras  secundo,  dicens :  Si  mei  estis,  et  obedilis  mihi,  tollite  capita  filiorum  domini 
vestri,  et  venite  ad  me  hac  eadem  hora  cras  in  Jezrahel.  Porro  filii  regis,  septuaginta  viri ,  apud 
optimates  civitatis  nutriebantur.  7.  Cumque  venissent  litterse  ad  eos,  tulerunt  filios  regis,  et 
occiderunt  septiiaginta  viros,  et  posuerunt  capita  eorum  in  cophinis,  et  miserunt  ad  cum  in 
Jezrahel.  8.  Venit  autem  nuntius,  et  indicavit  ei,dicens :  Attulerunt  capita  filiorum  regis.  Qui 
respondit:Ponite  ea  ad  duos  acervos  juxla  inlroitura  portse  usque  mane,  9.  Cumquediluxisset, 
egressus  est,  et  stans  dixit  ad  omnem  popuhim  :  Jiisti  estis  :  si  ego  conjuiavi  contva  dominum 
meum,  et  interfeci  cum,  quis  percussit  omnes  hos?  10.  Videte  ergo  nunc  quoniam  non  cecidit 
de  sermonibus  Domini  in  terram,  quos  locutus  est  Dominus  super  domum  Achab,  et  Dominus 
fecit  quod  locutus  est  in  manu  servi  sui  Eliae.  11.  Percussit  igitur  Jehu  omnes,  (|ui  reliqui 
erant  de  domo  Achab  in  Jezrahel,  et  universos  oplimates  ejus ,  et  notos ,  et  sacerdotcs,  donec 
non  remanerenl  ex  co  reliquiae.  12.  Et  siirrexit ,  et  venit  in  SamarJam  :  cumijue  veuissel  ad  Ca- 
merara  paslorum  in  via,  13.  invenit  fratres  Ochoziae  regis  Juda ,  dixitquc  ad  eos :  Quinam  eslis 
vos?  Qui  respondcrunt :  Fratres  Ochoziae  suraus ,  et  descendimus  ad  salulandos  filios  regis,  et 
filios  reginae.  14.  Qui  ait:  Comprehendite  eos  vivos.  Quos  (mm  comprchendissent  vivos,  jugula- 
verunt  eos  in  cislerna  juxta  Cameram ,  (juadraginla  duos  viros ,  et  non  reli(|uit  ex  eis  quemquara. 
15.  Ciimque  abiisset  inde,  invenit  Jonadab  filium  Rechab  in  occursuin  sibi,  et  benedixit  ei.  Et 
ait  ad  eura  :  jNuraquid  est  cor  tuum  rectum  sicut  cor  meum  cum  corde  tuo?  Et  ait  Jonadab  : 
Esl.  Si  est,  inquit,  da  raanum  tuara.  Qui  dedit  ei  raanum  suam.  At  ille  levavit  eum  ad  se  in 
ciirrum  :  16.  dixit(|ue  ad  eum  :  Veni  raccum,  et  vide  zekim  meum  pro  Domino.  Et  irapositum 
in  curru  suo ,  17.  dtixit  in  Samariara.  Etpercussit  omnes,  qui  reliqui  fuerant  de  Achab  in  Sa- 
maria  usquc  ad  unum,  juxla  vcrbum  Domini,  (]uod  lociitus  est  per  Eliara.  1 8.  Congregavit  ergo 
Jehu  omnem  populura,  et  dixit  ad  eos :  Achab  coluit  Baal  parum,  ego  autem  colam  eum  am- 
plius.  19.  Nunc  igitur  oranes  prophetas  Baal ,  ct  universos  servos  ejus,  et  cunclos  sacerdotes 
ipsius,  vocate  ad  me  :  nullus  sit  (pii  non  veniat,  sacrificiura  enira  grande  est  raihi  Baal :  quicum- 
que  defuerit,  non  vivet.  Porro  Jehu  faciebat  hoc  insidiose,  ut  disperderct  cullores  Baal.  20.  Et 
dixit:  Sanclificate  diem  solemnem  Baal.  Vocavit^iue,  21 .  et  misit  in  universos  terminos  Israel , 
et  vencrunt  cuncti  servi  Baal,  ct  non  fuit  residuus  ue  tinus  quidem  ([ui  non  veniret.  Et  ingrcssi 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  X.  631 

sunt  lempliim  Baal :  el  replela  est  domiis  Baal,  a  summousque  ad  sumraum.  22.  Dixitque  his  qui 
erant  supcr  vestes  :  Proferte  vestimenla  universis  servis  Baal.  Et  protulerunt  eis  vestes.  23.  In- 
gressusque  Jehu,  et  Jonadab  fdius  Rechab,  lemplum  Baal,ait  cultoribus  Baal :  Perquirite  et  vi- 
dele,  ne  quis  forle  vobiscum  sit  de  scrvis  Domini,  sed  ut  sint  servi  Baal  soli.  24.  Ingressi  sunt 
igitur  ut  facercnl  vicliinas  el  holocausta  :  Jehu  autem  prseparaverat  sibi  foris  octoginla  viros ,  et 
dixerat  eis  :  QuicuuKjuc  fugerit  de  hominibus  his ,  quos  ego  adduxero  in  manus  vestras  ,  anima 
ejus  erit  proanima  illius.  25.  Factum  estautem,  cum  complelum  esset  holocaustum,  prrecepit 
Jehu  militibus  ct  ducibus  suis :  Ingredimini,  et  perculite  eos,  nullus  evadat.  Percusseruntque 
eos  in  orc  gladii,  et  projecerunt  milites  et  duces :  et  ierunt  in  civilatera  templi  Baal,  26.  et 
protulerunt  slaluam  de  fano  Baal,  et  combusserunt.  27.  Et  coraminuerunt  eam.  Dcstruxerunt 
<|uoque  sedem  Baal,  et  fecerunt  pro  ea  lalrinas  usque  in  diem  hanc.  28.  Delevit  ila([ue  Jehu 
Baal  de  Israel.  29.  Verumlamen  a  peccatis  Jcroboam  filii  Nabat ,  qui  peccare  fecit  Israel,  non 
recessit,  nec  dereli(|uit  vilulos  aureos,  qui  erant  in  Belliel,  et  in  Dan.  30.  Dixil  autem  Do- 
minus  ad  Jehu  :  Quia  sludiose  egisli  (juod  rectum  erat ,  ct  placebat  in  oculis  meis ,  et  omnia  quee 
erant  in  corde  raco  fccisti  conlra  domum  Achab  :  filii  lui  usque  ad  (|uarlam  generalionera  sede- 
bunt  super  thronum  Israel.  31.  Porro  Jchu  non  cuslodivit  ut  ambuiaret  in  lege  Domini  Dei 
Israel  in  tolo  coi'de  suo  :  non  enim  rcccssit  a  peccatis  Jcroboam  ,  qui  peccare  fecerat  Israel. 
32.  In  diebus  illls  coppit  Dorainus  taedere  super  Isiael :  percussit(|ue  eos  Hazacl  in  universis 
finibus  Israel ,  33.  a  Jordane  contra  Orientalem  plagara,  oranem  Terram  Galaad;  et  Gad,  et 
Ruben,  et  Manassc ,  ab  Aroer,  quae  est  super  Torrenlcm  Arnon,  et  Galaad,  et  Basan.  34.  Re- 
liqua  autem  vcrborum  Jchu,  et  universa  quae  fecit,  et  fortiludo  ejus,  nonne  hsec  scripta  sunt  in 
Libro  verborura  dierum  regum  Israel  ?  35.  Et  dormivit  J(!hu  cum  patribus,  sepelieruntque 
eum  in  Samaria :  et  regnavit  Joachaz  fdius  ejus  pro  eo.  36.  Dies  aulem,  quos  regnavit  Jehu 
super  Israel,  viginti  et  octo  anni  sunt,  in  Samaria. 


1.  Erant  autem  Achab  septuaginta  FrLii ,]  non 
ex  sola  Jczal)(Me,  sed  ex  aliis  muUisuxoribus  ab 
eo  procreali. 

Ad  NUTRiTios  AcHAB,  ]  1(1  cst ,  ut  Scptuag.  ad 
nutritios  filiornm  Achab  ,  scilicet  ad  priniales  , 
qui  sepluaginla  filios  Acliab  enulrieranl. 

U.  EccE  Duo  REGEs  (Joraiu  rex  Israel,  el  Ocho- 
zias  rexJ(ida,ulrniuque  enim  occidilJehu  ) ,  non 
POTCERUNT  STARE  coRAM  EO,  ]  id  csl  resislerc  illi , 
unde  sequitur: 

Et  quomodo  nos  (privati  etplebeii)  valebimcs 

RESISTERE  ? 

5.  MlSERUNT  ERGO  PR^POSiTI  DOMUS  ,  ]  qul   SClli- 

ceLpraeerant  palatio  regio  ,  quod  Aniri  eedifica- 
rat  in  Samaria  ,  in  quo  babitarat  Acbab,  cjusque 
filius  Joram,  occisus  a  Jehu. 

7.  OCCIDERUNT  SEPTTAGINTA  VlR0S.]N0n  pCCCa- 

vil  Jehu  jubendo  occidl  sepiuaginia  filios  Acbab, 
quia  id  fecil  jussii  Dei,  qui  sunnnus  viiae  tam 
nocentum  quam  innocenluni  est  Dominus  ,  eo 
quod  essent  filii  nocentis  Acbab  ,  cujus  utpole 
neqnissimi  semeu  omne,  omnemque  stirpem 
funditus  delere  volebat  Dominus  :  verisimile 
enim  cst  inter  hos  septuaginta  aliquos  fuisse 
minores  et  innocentes,  uec  idololalriae  Achab 
capacesvel  participes.  Peccarunt  lamen  Sama- 
ritae,  quod  lioc  mandatum  Jehu  dc  eis  occi- 
dendis  executi  sint  ^  non  utminislri  Judicis,sed 
limore  Jehu  ,  quem  nesciebant  essc  rcgcm  a 
Deo  electum  ,  et  ab  Eliseo  nnctiun  ,  idcoque 
nesciebant  eum  esse  Judlcem  Israelis  ,  ac  ha- 
berc  a  Deo  [)olestatem  occldeudi  hos  fiiios 
Achab.  Forle  eiiam  peccavit  Jchu  jiibendo  eis 
hoc  facinus  ,  si  prius  uon  saiis  eis  probavit 
suam  auctoriialem  ,  et  jus  regni  sibi  a  Deo  da- 
lum,  uisi  ipsi  illud  aliundc  facilc  scire  poiuerinl. 
Ita  Abulensis. 


Et  POSUERUNT  CAPITA  EORUM  IN  COPHINIS.  ]   Ap- 

posil(!  ad  culpam  Achab  qiii  in  cophinis  col- 
legcrat  uvas  cxvinca  Naboth  a  sc  occisi  :  id- 
circo  igilur  in  pccnam  peccati  filiorum  cjus 
capila  in  cophinis  deferuntur  ad  Jehu.  In  eo 
ergo  punitur  lum  ipse  ,  tum  filii ,  iu  quo  pec- 
carant. 

8.  PoNiTEEA  AD  (Chald.  in)  dcos  acervos  juxta 

INTROITUM    PORIVE   USQUE    MANE  ,    ]    Ul   tOtUS    pO- 

pulus  ingrcdicns  ct  exiens  per  portam  ,  videat 
hoc  jiislum  Dci  judicium  contra  domum  Achab, 
itaque  ab  ejus  idololatria  et  cullu  Baal  re- 
ccdat. 

9.  JusTi  ESTis  ,  ]  id  est,  juslam  Dei  vindictam 
implesiis  ,  licet  inscii  ct  non  cogilanles.  Cogita- 
bant  enim  implere  jussum  Jelui  de  eis  occiden- 
dis,non  aiUemjussum  Dei. 

Si  i;go  conjuravi  contra  dominum  meum  ( Jo- 
ram  rcgem  Israel),  et  interfeci  eum,  quis  per- 
cussrr  omnes  nos  ?]  q.  d.  nou  ego,  sed  vos,  esto 
meo  jussu  meiquc  mctu ,  q.  d.  Ex  hac  ultione 
patet  mauifcste  vindicta  Dei  contra  domum 
impiam  Achab;  quod  scilicct  Deus  tam  me 
quam  vobis  usus  sit  ad  illam  peragendam.  Nam 
ego  licet  occidcrini  Joram  ,  nou  lamen  potuis- 
sem  occidere  scptuaginla  ejiis  fraires,  nisi  Deus 
immisisset  vobis  mci  mctuni  ,  ut  me  jubcnte 
eos  occideretis.  Alioqui  cnim  potuisselis  meo 
jussui  rcsistere  ,  aut  vi  ,  aut  honesta  excusa- 
tionc,  aiit  filios  hosAchab,  quos  occidistis,  abs  - 
condcndo ,  vcl  aliO  amandaudo.  Deus  ergo  vobis 
nicnicm  eripuit,  ne  id  facerclis,  sed  eos  occi- 
deretis. 

11.    PERCrSSir   IGITUR   JeHU    OMNES  QUI   RELIQUl 

ERANT  DE  DOMO  AciiAB.]  Omnes ,  id  cst  fere  om- 
iies,  quia  pauci  iique  fcrc  paupcres  ,  abjecti  et 
inibclles  fucie  rclicti.  Hcmauscre  quoquc  fra- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.   IIEGUM. 


1)32 

trcs  OchoziiC  regis  Jiula  ,  progiiali  ex  Allialia 
lilia  Acliai),  qiios  paulo  posloccidil  vers.  IZi.Ilo- 
niansit  qiioquo  .loas,  qiii  Ochoziae  patri  in  rogno 
Judjesucccssil.  Simili  modo  dixit  Script.  nullum 
relinquendum  ex  domo  Jeroboam  ,  Baasa  , 
Ela,  etc.  quia  digniores  onines  sublati,  et  pauci 
vilesque  relicli  fuere. 

13.  Fratres  Ociiozi/K  ,  ]  id  est  filii  fratrum 
Ochoziee,  ut  explicalur  2.  Paral.  22.  9.  nam  fra- 
ires  Ochozi.-e  fuere  occisi  ab  Arabibus  2.  Paral. 
21.  17. 

Descendimus  ad  salutandos  filios  regis  ,  ] 
scilicel  Ochoziic  regis  Israel,  ejusque  uxoris  el 
reginse. 

14.  JuGULAVERu.vT  Eos  ,  ]  quasi  posieros  impii 
Achab,  ex  inipia  matre  Ailialia.  Fecit  id  Jehu 
instinclu  Dei,  undc  ail  ad  Jonadab  :  Vlde  zelam 
■mcum  pro  Domiiw.  Ila  Abul. 

JuxT\  Camera^i  ]  pastoram,  ut  diclum  esl 
vers.  12.  Cliald.  Ad  domum  congregallonis  pas- 
toram  ,  Hebr.  ad  domum  ligalionis  ,  m  qua  scili- 
cel  oves  ligai)anlur  ad  loiidendum ,  q.  d.  in 
tonstriua  ovium.  Iia  Pagn.  Forie  tondebantur 
tum  ibidem  oves,  ideoquede  more  leeta  instrue- 
J)aiUur  convivia  ,  ad  qiine  invitati  fuere  hi  filii 
fratrum  Ochozia;,  ibiqueinter  epulas  occisi,  uti 
in  similibus  occisus  fuit  Amnon  a  fralre  suo 
Absalom.  2.  Reg.  13. 

15.  li^VEISIT  JONADAH   FILIUM   RECHAB  IN  OCCUR- 

suM  siiu  ,  ET  REXEDixiT  Ei ,  ]  scilicct  benc  preca- 
lus  est  ei,  salulavit  eum  dicendo  more  Hebraeo: 
pax  libi.  Hic  Jonadab  esl  ille  qui  laudatur  Jere- 
miae  cap.  35.6.  ubi  Jeremias  propinans  vinuni 
Rechabilis,  posteris  et  discipuiis  Jonadab,  audil 
ab  eis  :  iSon  bibemus  vinum  ,  qaia  Jonadab  filias 
Recliab  paler  nosler  prcecepit  nobis  dicens  :  JSon 
bibelis  vinum  vos ,  et  filiivestri  usque  inseinpiter- 
ninn ,  et  domuni  non  cvdificabitis,  el  sementem  non 
seretis ,  etvincas  non  plantabitis  ,  nec  luibebilis; 
sed  in  tabernaculis  habitabitis  cunclis  diebus  ves- 
Iris,  ut  vivatis  diebas  muitis  super  faciem  terrce  , 
in  quct  vos  pcregrinamini. 

Joannes  Jerosolym.  lib.  de  Insiitut.  monach. 
c.  25.  asserit  hnncJonadab  fuisse  Elisei  discipu- 
lum,  ejusque  vilae  religiosae  vesligia  ,  excepla 
conlinenlia  ,  sectatum  esse  cum  suis  filiis  et 
nepolii)us."  Rechabilse  lii  fuere  Cinaei  ,  posteri 
Jelhro  Madianiise,  soceri  Mosis.  Vide  dicta  Jere- 
raiae  35.  v.  6. 

NUMQUID     EST     COR     TUUM    RECTUM     SICUT      COR 

MEUM  CUM  CORDE  Tuo ,  ]  q.  d.  amasiie  me  sincerc 
el  ex  animo  ,  sicut  ego  amo  le.  Hinc  vide- 
lur  Jehu  ante  regnum  fuisse  probus ,  uipote 
amicus  el  familiaiis  Jonadabo  viro  probo  et 
religioso.  Amicitia  enim  non  coalescit  inter 
|)rol)0s  et  improbos,  poscit  enim  sibi  siniiles. 

ET  IMPOSITUM  IN  CURRU  SUO  DUXIT  IN  SaMARIAM,] 

ul  aucloiitatem  sibi  apud  Samaritas  nomenquc 
probiiaiis  conciliarel  per  Jonadabum  sibi  so- 
ciuni  ,  (luein  omnes  habebanl  pro  viro  integro 
•nsanclo,  uihacrationefaciliusperageretcaedem 
Haaliiarum  ,  quam  moliebalur ,  nec  aliquis  re- 
sistere  auderct. 

18.    ACHA15  COLUIT  BaAL  PARLM,  l.r.O  AUTEM  CO- 

i,AM  EUM  AMPLius.  ]  Mcntitur  Jehu,  sed  officiose  , 
ei  ad  bonum  finem,  ut  omnes  cultores  Baal  in 
unumcolligat  el  mactet,  quod  Deus  ei  jusserat, 
<luodque  olia  ratione  perfici  vix  poterat.  Unde 
ipse  putabal  hocmendacium  sibi  esse  liciium  , 
imo  nccessarium  ,  honestiim  et  pium.  Ila  Theo- 
dor.  ei  Procop. 


Cap.  X. 


Licet  cnim  hoc  ejus  mendacium  ex  gcnere 
suo  essel  perniciosuni ,  quia  cral  siiiuilalio  imo 
profcssio  idololalriie,  ideoquc  scandalum  publi- 
cuin  ,  uli  docet  S.  Thom.  2.  2.  q.  111.  art.  1.  ad  2. 
Franc.  Suarcz  tract.  1.  de  fide  disp.  Vx.  scct.  k. 
n.  9.  Gregor.  dc  ValciUia  Iract.  de  fiJe  disp.  1. 
q.  3.  punclo  2.  imo  S.  Augiist.  lib.  conlra  men- 
(lacium  cap.  2.  hoc  Jchu  mendacium  vocatim- 
pium,  ideoque  feum  non  pro  illa  siiniilalione, 
sed  pro  obedienlia,  quia  jussu  Dei  occidil  pos- 
teros  Achab ,  a  Deo  fuisse  laudalum  et  remu- 
neralum  asserit,  additque  :  Visuni  est  quibus- 
damCatkolicis  Prisciliianislas  se  debere  simulare , 
ut  eorum  lalebras  pcnetrarent  ;  quod  ego  pro- 
liibens  ,  ait  August.  scripsi  librum  contra  menda- 
cium. 

Tamen  mulla  sunt  quoe  Jehu  exciisanl  ,  et 
hoc  ejus  mendacium  poiius  oiriciosiim  quam 
perniciosum  fuisse  ostendant.  Primum  esl  , 
intenlio  loquenlis  ,  nimirum  quod  illud  dixe- 
ritnon  serio,  non  eniin  inlendebal  colere  Baal  , 
sed  ficte  etsimulate  ui  omnes  culiores  Baal  in 
unum  colligeret,  et  colleclos  omnes  quasi  vic- 
timas  diviiiic  justitiae  maclaret ,  ut  Deus  ei  jiis- 
serat ;  quod  alias  facere  nequivissct.  Unde 
sanctus  Hieron.  in  cap.  2.  Epist.  ad  Galat.  om- 
nino  excusat  Jehu,  docetque  utilem  esse  simu- 
lalionem  ,  el  quandoque  exhibendam  ,  dum- 
modo  caveatur  mendacium  :  Utilem,  ait  Hier. 
simulationem  assumendam  esse  in  tempore  ,  Jelia 
regis  nos  docet  exemplum.  Idem  censet  Abulens. 
Cajet.  et  alii,  imo  Adrianus  in  4.  q.  1.  de  Bap- 
tismoin  resp.  ad  5.  ait  licere  celare  fidem  per 
professionem  falsse  religionis,  si  jusia  subsit 
causa  :  quod  tamen  alii  passim  improbant  et 
refellunt,  ac  merito. 

Secundum  ,  quod  simulalio  et  ficlio  haec  Jehu 
brevissimo  tempore  durarit,;  unde  exiguum 
fuit  scandalum:  nammox  visuri  erant  universi 
animum  lofiuenlis  plane  conlrarium  :  moram 
ergo  modici  lemporis  Jehu  pro  nihilo  repu- 
tavit. 

Tertiiim  ,  quod  non  jusserit  vel  exhortatus 
sil  Baalilas  ad  sacrificandum  Baal ,  sed  lanlum 
dixerit  :  Ego  colam  eum  amplius  :  qua  voce 
tanlum  iniendit  occasionem  dare  Baalitis  ,  ut 
aiiimum  suum  aperirent,  et  malitiam  idolola- 
triic  menie  conclusam  proderenl  ,  ut  illam 
deinde  ipse  succideret.  Sic  medici  daiit  phar- 
maca,  quaj  humores  pravos  commoveanl,  ut 
eos  deinde  emicanies  expellant,  itaque  homini 
sanilatem  restiluant.  Sic  principes  miltunt  ex- 
ploratores  ad  hosles,  qui  se  eorum  amicos  si- 
mulent,  ul  eorum  consilia  resciscant  ,  princi- 
pibus  reiiunlient;  uli  fecit  Chusai  transfiigiens 
ad  Absaloniem,  ibique  dissipans  consilia  Achi- 
tophelis  2.  Reg.  15.  vers.  il\.  Sic  heri  explorant 
lidem  servorum  etancillarum,  hinc  inde  po- 
nendo  nuinmos  ,  ut  videant  an  ipsi  eos  au- 
ferant  el  fuientur  ,  an  vero  fideliter  ad  he- 
rum  referani.  Hi  ergo  dant  quidem  occasionem 
furti  ;  non  tamen  ad  illud  incitant  vel  invi- 
lant. 

Dices,  Jehu  implicite  siio  cxemplo  invitavit 
Baalitas  ad  sacrificandum  Baal.  Resp.  Jehu  non 
invilavit,  sed  occasionem  tantiim  eis  dedit  sa- 
crificandi  (ulijam  dixideberis)  quam  sciebat 
illos  arrepturos ,  idque  permisit ,  ut  quod  ipsi 
([uoiidie  faciebant  privatim  ,  hoc  jam  facerent 
publice,  iiaquc  se  detegerent,  ut  ab  eo  puniri 
plecii(iue  possent.  Saliusenim  eral  unum  aclum 


COMMENTARIA  IN  LIBRDM  IV.  REGUM.  Cap.   X. 


635 


sacrificii  piil)licum  permiitere  ad  redimenda  tot 
privata  eorum  sacrilegia.  Satius  erat  sinere  eos 
publice  semel  idola  colere,  quam  privatim  mil- 
lies  et  millies  ,  ul  liac  permissione  idololalri;.m 
Baal  funditus  exciuderet. 

Ouarlum  ,  quia  magna  tunc  erat  rerum  d 
religionis  perlurbalio  :  alii  enim  colebani  Baal, 
alii  vitulos  aureos  ,  alii  Melcbom,  alii  Cbamos, 
aliiDeum  vernm  :  quare  exiguum  fuil  bocJebu 
scandalum  :  quisque  enim  libere  eokbat  ([uod 
volebat.  Addunt  nonnulli  Jdiu  inibigue  fuisse 
locutum  ,  et  per  Baal  iniellexisse  Deiim  Terum: 
liic  enim  verus  esl  Eaal ,  id  est  omnium  Domi- 
Hus  ;  aut  potius  per  Baal  inlellexisse  deemonem, 
i;.  d.  Acbab  coluit  Baal,  id  est  deemoncm,  vicii- 
mis  animalium  :  ego  amplius  eum  colam  ,  sed 
malerialiter  tanium  ,  viciimis  bominum  ,  quia 
Baalitas  maclabo  et  offeram  illi  non  quasi  Deo  , 
sed  quasi  Dei  arcbicarnifici,  qui  mere  delec- 
tatur  sanguine  elmorte  bominum  impiorum,  ut 
animaseorumabripiatintariara:magnumenim 
lestum  egitdaemoninmactationeidololairarum, 
quam  fecit  Jebu ,  eosque  quasi  victimas  suas  lae- 
iissime  acceplavit. 

Ouintum ,  quia  Jebu  erat  homo  miliiaris ;  mi- 
litari  ergo  sensu  et  aslu  boc  militare  strata- 
gema  adinvenit,  ad  perdendos  simul  et  semel 
omnes  Baalitas  ,  Dei  aeque  ac  suos  hosles  : 
(juare  non  studuerat  casibus  conscientiae  ,  sed 
quod  zelus  bonoris  Dei  et  militaris  induslria 
ad  detegendos  hostes,  ut  ex  inopinato  eos  op- 
primeret ,  illi  suggerebat ,  hoc  bona  fide  pe- 
regit,  idque  praesenie ,  juvanle,  et  ut  videtur 
probante  Jonadab  viro  probo,  prudente  et  re- 
ligioso. 

Denique  Jebu  a  Domino  laudatus  el  rtmune- 
ratus  fuit  v.  30. 

Simili  modo  Constantius  imperalor  Constan- 
tini  Magni  pater,  ut  agnosceret  quinam  in  fami- 
lia  sua  essent  veri  el  cordati  Cbrisliani  ,  qui 
fictii  vel  limidi ,  et  inconstantes  ,  edixit  ut  qui 
deos  colere  vellent,  in  aula  manerent ,  pris- 
(inisque  honoribus  fruerentur  ;  qui  vero  id 
facere  nollent ,  aula  excederent.  Mox  omnes 
eos  q«i  se  deos  colere  velle  dicebant ,  aula 
(Oecil;  cacteros  in  ea  retinuit,  causamque  de- 
(lit  :  Quomodo ,  inquit,  mihi  fidi  erunt ,  qui  Deo 
perfidi  fuerunt?  Ita  refert  Eusebius  libr.  i.  dc 
vita  Constanlini  cap.  9.  et  10.  et  Sozom.  lib.  i. 
cap.  6. 

19.  SaCRIFICIIJM   EMM  cnANDE    EST  MIHI  BaAL,] 

q.  d.  Volo  grande  etsolemne  sacrificium  offerre 
Baal,  ideoque  voIoBaalitas  omnes  esse  prasen- 
les.  Hoc  simulabat  Jebu,  sed  vere  intendebal 
ipsosmet  Baalitas  quasi  victimas  mactare  Deo, 
eosque  offerre  daemoni ,  quasi  Dei  carnifici ,  qui 
eorum  utpote  sul  cullorum  erat  dominus  et 
possessor  ,  ideoque  eos  secum  abrepturuserat 
in  gehennam. 

20.  Sanctificate  diem  solemnem  Baal,  ]  hoc 
est,  indicite  diem  festum  et  sanclum  ,  quo  so- 
lenpniter  colamus  Baal :  sed  vos ,  6  Baalitae  ,  co- 
leiis  eum  formaliter  victimis  boum  ,  ego  vcro 
eum  colam  materialiter  duntaxat  mactando  et 
iradendo  vosipsos  quasi  victimas  da^moni,  cui 
vosmelipsos  dicastis,  et  quasi  servos  addixistis. 
Eivere  solemne  festum  egit  tum  danmon  ,  cum 
tot  idololatrarum  quasi  servorum  suorum  a 
Jehu  cresorum  animas  et  corpora  rapuit.  Vocali 
ergo  venerunt  ad  festum  solemne  non  epuli  , 
sed  macelli  sui.  Sic  diabolus  in  morle  Lulheri 

COnNEL.    A    LAPIDE.      TOM.    IL 


indixit  sokmne  feslum  daemonilius  sibi  subdilis, 
adeoque  omnes  circumquaque  convocavit  a(l 
ejus  animam  cr.m  iriumpho  deducendam  ad 
tartara.  Id  fassi  suiii  daemones  ,  qui  energume- 
nos  possidebaut  Geilce  ,  quse  civitas  est  in  Bra^ 
banlia  inter  Antverpiam  etLovanium,  ubisancta 
Dympna ,  virgo  et  marlyr,  a  suo  patre  rege  Hy- 
berniae  pro  virginilate  occisa  requiescit  ,  et 
mullis  miraculis  praesertim  in  energumenis  a 
da  mone  liberandis  resplendet ,  uli  oculis  meis 
olim  conspexi ,  cum  sanctae  bujus  virginis  lip- 
sana  sacra  visitarem.  GeiUTe  ,  inquam,  eo  die 
quo  mortuus  est  Lutherus,  omnes  energumeni 
a  daemonibus  fuere  liberi ;  sed  postero  die  rur- 
sus  ab  iisdem  possessi  et  exagitati.  Rogali  dae- 
mones  causam,  dixere,  se  pridie  convocatos 
ad  magni  amici  sui  Martini  Lutheri  funus,  illi 
inierfuisse  ac  fesium  agitasse  :  principem  enim 
ipsorum  et  arcbidaemonem  praecepisse,  utuni- 
versi  spiriius  maligni  ad  sui  propbetai  et  fidelis 
cooperarii  Lutberi  exequias  confluerent :  con- 
gruere  enim  ut  qui  quamplurimos  ad  inferos 
dcduxisset,  a  quamplurimis  ad  eosdem  solem- 
niier  deduceretur.  Uli  inter  alios  narral  Tilma- 
nii9  Bredenbacbius  lib.  7.  Collat.  sacr.  cap.  39. 
qui  et  addit  innumerabilem  corvorum  horren- 
dum  in  modum  crocitantium  copiam  (erantilli 
daemoncs)  cadaver  Lulheri  supervolitasse,  il- 
ludque  Islebio  Wiienbergam  ad  sepulcrum  us- 
que  comilaiam  fuisse.  Simile  festum  egerunt 
daemones  in  morle  Udonis  Magdeburgensis 
praesulis ,  uli  idem  Bredenbac.  lib.  8.  cap.  iU. 
ex  Nauclero  ,  Fulgosio,  P.  Canisio  fuse  enarrai. 

21.  Et  venerunt  cuncti  servi  BAA.L.  ]  Servos 
vocat  devoios  Baal ,  praesertim  sacerdotes  ,  ui 
patet  vers.  19.  unde  et  vers.  seq.  jussit  eis  dari 
vesles  ,  scilicet  sacerdotales  et  sacras  :  ncc 
enim  videniur  omnes  omnino  ,  qui  Baal  adora- 
bant,  venisse,^aut  templo  uno  capi  potuisse. 
Sic  Actor.  17.  Z|.  colentes ,  vocantur  viri  pii  et 
religiosi  Deum  piecolentes.  Abul.  tamencenset 
omnes  omnino  profiientes  cultum'  Baal  voca- 
tos  venisse  ad  diem  solemnem  Baal :  licetenini 
tempore  Acbab  fuerint  illi  in  magno  numero , 
lamen  paulo  post  agente  Josapbat  rege  pio  , 
mulii  ex  eis  ad  cullum  unius  veri  Dei  redie- 
runf. 

Et  repleta  est  domus  Baal,  asummo  usque  ad 
summuMj]  scilicct  ab  extremoin  extremum.Sep- 
tuag.  Et  repleta  cst  domus  saper  os  ;  Chald.  ex 
angulo  in  anguluDi. 

22.  rP.OFERTE     VESTIMEISTA      UNIVERSIS     SERVIS 

Baal  ,  ]  scilicet  sacerdoialia  vel  sacra  ,  quali- 
bus  utebantur  Levita'  el  Natbinaei ,  sive  minis- 
iri  sacerdotum  :  non  ergo  dedit  eis  vesies  laicas 
in  pracmium.  Haec  enim  magna  multis  fuissei 
idololatriaeet  peccali  illecebra,  ut  pro  vestibus 
se  cultores  Baal  esse  mentirentur.  Addit  Abul. 
Jebu  eis  victimas  ad  sacrificium  suppeditasse 
et  invitassead  sacrificandum,  idquesineculpa. 
Verum  id  dici  nequit :  inviiare  enim  ad  sacri- 
ficandum  idolo  ,  culpa  est  et  scelus  ,  quo- 
cumque  fine  id  fiat.  Suffecit  ergo  Jehu  ,  quod 
eis  paratos  ad  sacrificandum  permitleret  sa- 
crificare. 

23.  Sed  ut  siNT  SERVi  Baal  soll  ]  Nolle  se 
dicens  ,  ait  Josephus  ,  ut  sacris  eorum  alienus 
ac  prophanus  nultus  se  ingerat  ?  rrudenter  id 
providit  Jehu,  ne  quis  innocens  Deique  cultor, 
scd  soli  nocentes  Baalitaemactarenlur. 

24.  Anima  ejus  erit  pro  amma  illius.  ]  In- 

80 


eu  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.   Cap. 

terminatus  ,  ait  Josephus  ,   quicumque  aUquem     vadeni   habebant  : 
eorum  elabi  permiserit ,  vicarium  pro  itlo  mori- 
lurum. 

25.  Factum  Esr  a.utem  cum  completom  esset 
HOLOCAUSTUM.  ]  HebroBus ,  Chaldaeus  et  Seplua- 
ginta  Roman.  liabent  in  singulari  :  Cum  con- 
summasset  ,  scilicel  summus  sacerdos  Baal. 
Sepluaginta  Regia  et  Complut.  habenl  in  plu- 
rali  :  Et  faclum  esl  ut  compleverunt  facientes  lio- 
locaustum  :  utrumque  verum  ;  plures  enim 
in  pluribus  altaribus  plura  offorebant  holo- 
causta. 

Et  projecerunt  (cadavera  eorum)  milites  et 
DucEs  ]  Jehu. 

Et  ierunt  in  civitatem  templi  Baal  ,  26.  et 
protulerunt  statuam  de  fano  Baal,  et  combus- 
sERUNT.]  Videtur  civitas  qusedam  proprie  fuisse 
dicata  Baal ,  e  cujus  lemplo  slatuam  Baal  edu- 
xerunt  et  combusserunt.  Valablus  et  Salianus 
per  civitaiem  inielligunt  civitates,  ut  sit  Enallage 
numeri ,  quasi  dical :  Jussu  missuque  Jehu  ive- 
runtin  quaslibetcivitateslsrael ,  ex  eisque  edu- 
xerunt  idola  Baal  et  combusserunt;  idque  eos 
fecisse  valde  est  probabile ;  nam  ut  sequitur  : 
Delevit  itaque  Jeliu  Baal  delsrael :  quod  non  fe- 
cisset  si  in  una  lantum  civiiaie  eum  delevisset. 
Denique  posset  esse  Hypallage  :  lerunt  in  civi- 
taiem  templi,\A  est  ieruntin  templum  civitalis: 
templum  enim  hoc  ab  Achab  in  Samaria  oidifi- 
catum  erat  vastum  et  amplum ,  habens  varia 
domicilia  annexa  inslar  parvse  civitatis  ,  quasi 
dicat :  Postquam  in  lemplo  caesi  sunt  omnes  et 
soli  cultores  Baal ,  Jehu  cum  suis  ingressus  est 
i  psum  templum ,  ac  staiuam  Baal  eduxit  ct  com- 
hussit.  Unde  Septuaginla  Regia  et  Complut.  non 
habentTo  ciDiVaiem,  sedtantum  ierunt  usque  ad 
templutn  Baal ,  idque  valde  huic  loco  cst  appo- 
situm  el  congruum. 


29.  Vertjmtamen  a  peccatis  (  a  vitulis  aureis 
adorandis)  Jeroboam,  etc.  non  recessit.  ]  Mira 
fuit  haec  Jehu  et  caeterorum  regum  Israel  vel 
caecitas  vel  fatuitas ,  quod  cum  viderent  se 
jussu  Dei  delere  domos  Achab  ,  aliorunique  re- 
gum  obidolorum  cukuram,  ipsi  tamen  eadem 
si  non  numero,  certe  speciecoluerint;  ideoque 
eamdem  Dei  manum  vindicem  senserunt,  ac 
cum  posteris  excisi  sunt.  Causa  fuit  politica  , 
qnod  metuerent,  ne  si  rediret  populus  acl  Deum 
adorandum  in  Jerusalem  ,  rediret  pariter  ad 
stirpem  Davidis  et  reges  regnantcs  in  Juda.  Sed 
vanus  fuii  hic  corum  metus  :   Deum   enim 


X. 

ille  cnim  promiseral  ,  si 
se  solum  colerent  ,  regnum  eis  fore  sta- 
bile  ,  et  propagandum  in  postcros  per  multa 
secula. 

30.  QUIA  STUDIOSE  EGISTI  ,  etC.  FILII  tui  us- 
QUE   AD   QUARTAM  GENERATIONEM   SEDERUNT    SUPER 

thronum  IsRAEL:]promissoDci  respondit  even- 
tus :  nam  Jehu  regnavit  28  annis ,  huic  succes- 
sit  rUius  Joachaz  per  17  annos  ,  huic  filius  Joas 
per  sedecim,  huic  filius  Jeroboam  per  U\ ,  huio 
filius  Zacharias  per  sex  menses. 

Porro  Hebraeiccnsentprophetamhacc  promit- 
lentem  Jehu  fuisse  Jonam  prophetam  quartum 
e  minoribus.Verum  Jonas  non  lloruit  sub  Jehu, 
sad  sub  Jeroboam  ab  nepote  Jehu.  Ouare  me- 
lius  Nicephorus  in  Chron.  et  Salian.  censent  pro- 
phetam  hunc  fuisse  Eliseum,  qui  primitus  un- 
xerat  Jehu  in  regem ,  ut  dictumestc.9.  v.  Iet2. 

Videiur  Johu  statim  post  caesos  Baalilas  et 
eversum  Baal,  haoc  promissionem  a  Deo  in 
praemium  accepisse,  licet  Abulens.  censeat  id 
factum  postquam  Jehu  coepit  colere  vitulos  , 
ideoque  a  Deo  limitarihanc  promissionem  ad 
qnarlam  generationem.  Sed  cultum  vitulorum 
punivit  mox  Deus  per  Hazael  regem  Syriae  in- 
vadentem  terram  Israel,  uti  illico  subditur  : 
tunc  ergo  non  praemii  ,  sed  punitionis  fuit 
tempus. 

Denique  contra  idola  et  vilulos  Jehu  misit 
Deus  prophetas ,  qui  sua  oracula  ei  minas  in 
eum,  et  Israelem  illi  in  scelere  applaudentem 
dictarent  et  scriberent ;  quorum  primus  fuit 
Osee  ,  qui  coipit  prophetare  sub  Jehu  ,  vel 
paulo  post  Jehu.  Unde  cap.  1.  4.  ait  :  Adkuc  vxo- 
dicum  ,  et  visitabo  sanguinem  JezraheL  super 
domum  Jehu ,  et  cap.  7.  1  :  Cum  sanare  veUem 
Israel ,  revelala  est  iniquitas  Ephraim ,  pula  Jehu 
etdeceniTribuum,  quarumcaputeratEphraim. 
Causam  subdit  populi  in  idola  pronilatem  con- 
suetudine  firmatam  ,  quae  Jehu  idololatriain 
fovit  et  promovit.  Unde  alt.  vers.  3:  In  malilia 
sua  lcBlificaverunt  regem  ,  etc. ,  quievit  pauiu- 
lum  civilas  a  commistione  fermenti,  donec  fennen- 
taretur  totum  ,  etc.  Quia  applicaverunt  quasi 
cUbanus  cor  suum ,  cum  insidiaretur  eis.  Vide  ibi 
dicta. 

32.  Percussitque  eos  Hazael  in  universis 
FiNiBUs  IsRAEL  ,  ]  urbcs  cremaudo  ,  juvenes 
occidendo  ,  parvulos  clidendo  ,  praegnantes 
dissecando  ,  uti  eis  praedixerat  Eliseus  cap.  8. 
vers.  12. 


»ow^>;)@0<^<cxc 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  XI.  635 

CAPUT  UNDECIMUM. 

SYNOPSISCAPITIS. 

AtHALIA  ,    EXSTINCTO  SEMINE  REGIO  ,  REGNAT  :  OCCIDIT   EAM  JofADA  PONTIFEX  ,  AC  REGRM 

CONSTITUIT  JOAS  OcHOZI^  FILIUM. 

'•  ^^^^^^^'^^^^^^  ^^^^  Tnater  Ochoziae,  videns  mortiium  filiiim  suiim ,  surrexit,  e( 
^interfecit  omne  semen  regium.  2.  Tollens  autem  Josaba  filia  regis  Joram, 
rsoror  Ochozise,  Joas  filium  Oclioziae,  furata  est  eum  de  medio  filiorum  regis, 
)qui  interGciebantur,  etnutricem  ejus  ,  de  triclinio  :  etabsconditeuma  facie 
j  Athalise ,  ut  non  interficeretur.  3.  Eratque  cum  ea  sex  annis  ciam  in  dorao 
^Domini :  porro  Athalia  regnavit  super  terram.  4.  Anno  autem  septimo  misit 
'  Joiada,  et  assumenscenturioneset  milites,introduxitadse  in  tempIumDo- 
mini,pepigitque  cum  eis  fcedus  :  et  adjurans  eos  in  dorao  Doraini  ostendit  eis  filium  regis :  5.  et 
praecepit  illis,  dicens:Iste  est  sermo,  quem  facerc  debetis  :  6.  Tertia  pars  vestrtim  introeat 
sabbato ,  et  observet  excubias  domus  regis.  Tertia  autem  pars  sit  ad  portam  Sur :  et  tertia  pars 
sit  ad  portam,  quae  est  post  habitaculum  scutariorum :  et  custodietis  excubias  doraus  Messa. 
7.  Duae  vero  partes  e  vobis,  oranes  egredientes  sabbato,  custodiant  excubias  domus  Domini 
circa  regem.  8.  Et  vallabilis  eum,  habentes  arma  in  raanibus  vestris:  si  quis  autem  ingressus 
fuerit  septum  templi ,  interficiatur :  eritisque  cum  rege  introeunte  et  egrediente.  9.  Et  fecerunt 
centuriones  juxta  omnia ,  quoe  praeceperat  eis  Joiada  sacerdos :  et  assumentes  singuli  viros  suos , 
([ui  ingrediebantur  sabbatum,  cum  his  qui  egrediebantur  sabbato ,  veneruntad  Joiadamsacerdo- 
tera.  10.  Qui  dedit  eis  hastas,  et  arma  regis  David,  quae  erant  in  dorao  Doraini.  11 .  Et  stete- 
riint  singuli  habentes  arma  in  manu  sua ,  a  parte  templi  dextera ,  usque  ad  partem  sinistram 
altaris  et  aedis,  circum  regera.  12.  Produxitque  filium  regis,  et  posuit  super  eum  diadema,  et 
testimonium  :  feceruntque  eum  regem,  et  unxerunt :  et  plaudentes  manu,  dixerunt :  Viyat  rex. 

13.  Audivit  autem  Athalia  vocem  populi  currentis  :  et  ingressa  ad  turbas  in  templum  Doraini , 

14.  viditrcgem  stantem  supertribunal  juxta  morem,  etcantores,  et  tubasprope  eum,  omnem- 
(|ue  populum  terrae  laetantera ,  et  canentem  tubis :  et  scidit  vestiraenta  sua,  claraavit(|ue  :  Conju- 
ratio,  conjuralio,  15.  Praecepit  autem  Joiada  centurionibus,  qui  erant  super  exercitum ,  et  ait 
eis  :Educite  eam  extra  sepfa  terapli,  et  quicum([ue  eam  secutus  fiierit,  feriatur  gladio.  Dixerat 
enira  sacerdos :  Non  occidatur  in  templo  Doraini.  16.  Iraposueruntque  ei  manus,  et  impegerunt 
eam  per  viam  introitus  efiuorum,  juxta  palatium,  et  interfecta  est  ibi.  17.  Pepigit  ergo  Joiada 
fcedus  inter  Dominum ,  et  inter  regem,  et  inter  populum,  ut  esset  populus  Domini,  et  inter 
regem  et  populiim.  18.  Ingressusque  est  omnis  populus  terrae  templum  Baai,  et  destruxerunt 
aras  ejus,  et  imagines  contriverunt  valide  :Ma(han  quoque  sacerdotem  Baal  occiderunt  coram 
altari.  Et  posuit  sacerdos  custodias  in  dorao  Domini.  19.  Tulit^jue  centuriones,  et  Cerethi  et 
Phelelhi  legiones;  et  oranem  populum  terrae,  deduxeruntque  regem  de  domo  Doraini :  et  vene- 
runt  per  viara  portae  scutariorura  in  palatium,  et  sedit  super  thronum  regum.  20.  Laetatusque 
est  oranis  populus  terrae,  et  civitas  con^iuievit :  Athalia  autem  occisa  est  gladio  indomo  regis. 
21 .  Septeraque  annorum  erat  Joas,  cum  regnare  coepisset. 

1.  Athalia  veko  mater  Ochozi/E  ,  vidensmor-  ziam  :  quare  videns  Ochoziam  filium  suum  oc- 

TuuM  FiLitM  suuM   (  OchozJam  occisum  u  Jehu  ,  cisum  'a  Jehu  ,  invasit  rcgnuni  ,  et  omnes  filios 

cap.  9.  versu  27,)  surrexit  (erexitse),  et  I!nter-  rrgis  ,  quorum  ipsa  erat  avia  ,  interfecit.  Mira 

fEciT  OMNE  SEMEN  REGiuM,  ]  sciHcet  omues  Ocho-  fuit  et  barbara  haecejus  feritas  et  impietas,  qua 

ziae  regis  filiiquesui  filios  ,  ideoque  nepoies  suos  quasi  allera  Medea  (cujus  iragcediam  videapud 

caelerosque  ex  regibus  prognatos.  Athalia  impia  Senecam  )  suos  filios  ,  id  est  nepoies  jugulavil. 

filia  fuit  impii  Achab  et  Jezabelis,  nupta  Joram  Fecil  hoc  parlim  ex  rabie  et  furia  ,  partim  am- 

filio  Josaphai  regi  Juda  ,  ex  eoque  genuit  Ocho-  bitione  ,  ut  sola  nomine  proprio  ,  non  quasi 


636  COMiVlENTARIA  IN  LIBRU 

aviaetlulnx  nepotuni,  lihere  rognaret ;  pariini 
ex  invidia  ,  ut  eversa  faniilia  Aciiab  et  Jezabeiis  , 
quorum  ipsa  erat  filia  ,  everteret  pariter  do- 
nium  Davidis,  cui  ipsa  posleritateni  el  propa- 
gationem  regni  invidebat.  Ita  Joseplius.  Addit 
Theodoret. :  Atkalia ,  inquit ,  impia  et  tyrannica 
voluitjomne  genus  Davidis  ,  lanquam  pium  ,  7'adi- 
citusextinguere ,  ul  arrepto  imperio  populum  suum 
impietatem  doceret.  Addunt  alii ,  ut  se  tolis  regni 
viribus  armaret  contra  Jehu ,  qui  domum  Achab 
everterat,  ejusque  eversionem,  bellum  vel  ne- 
cem  Jehu  inferendo,  ulcisceretur.  Athaliae  si- 
milis  fuit  Drahomira  impia  et  idololalra  mater 
S.  Wenceslai  regis  Bohemiae  et  martyris  ,  quae 
frairem  ejus  Boieslaum  in  Wenceslai  necem  im- 
pulit;  sedcastigaviteam  Deus  :  nam  vivam  terra 
absorpsit,  utifusius  ex  ^Enea  Sylvioet  aliis  enar- 
ravi ,  Gen.  cap.  U. 

Sub  Athalia  floruit  Lycurgus ,  qui  paulo  post 
ex  Minois  legibus  ,  quas  ille  Cretensibus  dede- 
ral ,  aliisque  ,  leges  dedit  Lacedaemoniis ;  floruit 
enim  Lycurgus  ante  Solonem  et  Draconem  circa 
annum  a  capta  Troia  290  ,  ante  Romam  condi- 
tam  anno  150,  ante  Olympiades  anno  125,  ante 
Christum  anno  900 ,  ait  ex  Clemente  et  Eusebio 
Salianus  anno  mundi  3153. 

2.  TOLLENS  AUTEM  JOSABA  FILIA  REGlsJonAM, 
SOROR  OCHOZl.E,  JOAS  FILIUM  OCHOZl  E,  FURATA  EST 
EUM  ,  etC.  ,  ET  ABSCONDIT  EUM  A  FACiE  AtHALI.E  , 
UT  NON  INTERFICERETUR.  ]  JOSCphUS,  lib.  9.  Autiq. 

cap.  7.  asserit  Josabam  fuisse  uxorem  Joiadaa 
Ponlificis ,  ideoque  Joiadam  quasi  avunculum 
Joas  ,  et  quasi  Pontificem  eum  in  regnum  re- 
slituisse.  Errat  ergo  Philo  ,  vel  potius  Pseudo- 
Philo  in  breviariotemporum  ,  quem  secuti  sunt 
Joannes  Annius  et  Joannes  Lucidus  ,  diceiis,  in 
Ociiozia  defecisse  stirpem  Salomonis,  quotquot 
enim  eum  sequuntur  ,  descendere  ex  Nathan 
iion  ex  Salomone  ;  nam  diserte  Joas  hic  vocalur 
filius  Ochoziae  ,  qui  ex  Salomone  ,  non  ex  Na- 
llian  descendit.  Frivolum  ergo  est  quod  iidem 
addunt,  idciico  Joas  ,  Amasiam  et  Ochoziam 
omitli  in  genealogia  Clirisli ,  Malth.  1.  quod  in 
Ocliozia  defecerit  stirps  Salomonis. 

6.  Tertia  pars  vestrum  introeat  sarbato 
(  domum  Domini  sive  templum  )  ,  et  obsebvet 
cusTODiAS  DOMUS  REGis ,  ]  id  cst  custodiat  por- 
tam  templi  vergenlem  ad  regiam.  Iia  Abulens. 
Cajet.  etalii.  Divisit  Joiada  militesin  trespartes, 
ut  tria  loca  necessaria  ad  novi  regis  tutelam  , 
et  ad  Athaliae  comprehensionem  custodirent. 
Porro  militum  borum  majorem  parteni  Joiada 
assumpsit  ex  Levitis ,  quibus  ipse  prseerat  quasi 
Poniifex,  ut  conjuratio  foret  secretior  et  tutior; 
si  enim  seculares  assumpsisset,  utique  id  sta- 
lim  rescivisset  Athalia  ,  eosque  oppressisset. 
Hinc  et  sabbato  detinuit  Levilas  ,  qui  vice  sua 
hebdomadaria  perfuncti,  demore  domum  suam 
erant  redituri ,  ut  majorem  ex  eis  militum  nu- 
merum  conflaret.  Hinc  quoque  Centuriones 
quinque  assumpsit  ex  Levitis  ,  qui  reliquos  Le- 
vitas  per  urbes  Juda  sparsos  ad  se  congregarent, 
nimirnm  Azariam  filium  Jeroham,  Ismaelfilium 
Johanan,  Azariam  filium  Obed,  Maasiamfilium 
Adai;e  ,  et  Elisaphat  filium  Zechri ,  ul  dicitur  2. 
Paral.  23.  1.  Porro  Levit;e  hi  sine  armis  venie- 
bani  ad  lemplum  ,  quasi  in  eo  minislraturi :  sed 
Joiada  Pont.  ibidem  dabat  eis  hastas  ,  lanceas  , 
clypcos  et  peltas  ,  ut  ibidem  dicitur  versu  9.  ct 
hic  10. 

G.   Et  TERTIA    PARS    SIT    AD   PORTAM  ,    QU.E    EST 


M  IV.  REGUM.  Cap.  XI. 

POSTHABITACULUM  SCUTARIORUM.  ]  HOSC  CSt  pQrla  , 

qua  a  domo  Doinini  sive  a  templo  descendeba- 
lur  in  regiam,  ut  paiet,  v.  3.  quseS.  Paral.  23. 
20.  vocatur  superior.  ^ 

7.  D0J2  VERO  PABTES  V.  VOBIS  ,  OMNES  EGREDIEN- 
TES    S.\RBAT0,    CUSTODIANT    EXCUBIAS    DOMUS    DO- 

MiNi  ciRCA  REGEM.  ]  Nota  ,  singulis  sabbatis  mi- 
nistros,  pula  sacerdotes  et  Levitas  ,  in  lemplo 
ad  ministrandum  mutari  solitos  ,  ul  per  hebdo- 
madas  successive  singuli  suavice  minislrarent, 
juxta  ordinem  a  Davide  praescri|Hum  1.  Paralrp. 
2^.  3.  et  seq.  ulrosque  ergo  ,  hoc  est  utriusque 
septimanae,  scilicet  unius  finientis  ,  etalterius 
inchoantis  ministros  detinuit  Joiada  ,  et  novos 
quidem  ingredientes  ad  ministerium  templi  , 
in  tres  partes  sive  classes  divisit ,  singulisque 
portam  unam  custodiendam  demandavit  ,  ve- 
leres  vero  sive  egredientes  ,  in  duas  partes  dis- 
tribuit ,  quae  novum  regem  Joas  puerum  custo- 
direni  ,  ut  hoc  versu  dicitur.  Ita  Abulensis. 

8.  Sl  QUIS  AUTEM  INGRESSUS  FUERIT  SEPTUM  TEM- 

PLi,  iNTERfici.vTUR.  ]  Arctissime  enim  hic  ser- 
vanda  erat  disciplina  militaris  custodiae,  ne  vel 
ordines  turba  affluente  turbarentur,  vel  Athalia 
milites  sive  minislros  suos  immilteret ,  qui  pue- 
rum  regem  interciperent ,  aut  occiderent. 

12.    PrODUXITQUEFILIUM  UEGIS,  ETPOSUITSUPER 

EUM  DiADEMA  (  coronavit  eum  in  regem) ,  et 
TESTiMONiUM.]  Pro  diadema  Hebr.  est  ITJ  nezer , 
pro  quo  Septuag.  vertunt  «/tacr/^a  ,  id  est  sanc- 
tificalionem  ,     per  quam    Theodoret.    intelligit 
ckrisma;  verum  de  chrismate  et  unctione  Jolis 
paulo  post  sequitur  ,    ac  nezer  significat  dia- 
dema,  sivecoronam  regiam  ,  quamSeptuaginta 
vocnnl sanctificaCionem  ,  quia  illa  in  sancto  tem- 
plo  asservabatur,  ut  regi  fideli  Israelis  ,   quasi 
a  Deo  electo  et  sanctificato  imponeretur.    Ita 
Abulensis.  Per  testimonium  Pagnin,  et  Vatablu* 
intelligunt  vestem  regiam  ,  puta  purpuram  sive 
paludamentum purpureum.  Melius  alii  accipiunt 
Deuteronomium  :  hoc  enim  regi  novo  dari  jus- 
serat  Deus  Deuteronom.  17.  v.  18  et  19,  ut  rex 
ex  eo  disceret  oflScii  sui  esse  et  Deum  pie  co- 
lere ,  et  subditos  benevole  inslar  parentis  regere. 
Ita  Abulens.  Cajetan.  et  alii  ,  ac  S.  Hieron.   in 
lib.  2.  Paralipom.  Id  ita  esse  patet  ex  2.  Para- 
lipom.  23.  v.  11.  ubi  sic  clare  explicatur  :  Dede- 
runt ,  inquit ,  in  manu  ejus  tenendam  legem.  Haec 
enim  caeremonia  in  auguratione  regiserat  prae- 
scripta  a  Deo  Deuter.  17.  Lex  enim,  sive  Deute- 
ronomium  (  id  est  secunda  lex  ,  hoc  est  legis 
repeiitio  facta  a  Moyse  in  Deuteron.  ) ,  vocatur 
testimonium ,  scilicet  voluntatis  divinnc  ,  quia  in 
ea  edicebat  et  protestabatur  Deus  ,  quid  ab  He- 
braeis  vellet  fieri.  Haec  omnia  jureegit  Joiada  , 
lum  quia  avunculus  erat  pueri  Joas  cui  regnum 
debebatur,  ideoque  quasi  ejus  tutor,  curarede- 
bebat  ut  illud  ab  Athalia  ,  quae  invaserat ,  au- 
ferretur,  etjoas  regi  resiituereiur ,  acviceJoa* 
sui  pupilli  illud  administrare  tenebatur;    tum 
quia  erat  Pontifex,  ad  quem  deficiente  rege  vel 
principe  speclabat  cura  uti  Synagogas,    sic  ei 
Reipubl.  Ilaque  illius  erat  curare  ,  ut  Athalia 
hostis  Israelis  ,    quac  Rempub.  simul  et  religio- 
uem  evertebat ,  a  regno  amoveretur,  et  aliu$ 
princeps  sive  rex  ,   cui  illiul  jure  competebat  , 
crearetur  ,   qui  utramque  conservaret  et  pro- 
moveret. 

lli.  PopuLUMTERR.E,  ]  id  cst  plebem  ,  haecenin» 
vilisest ,  et  ia  terram  quasi  aijjecia  ,  ac  in  ter- 
rena  projecla. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  XII. 


637 


16.  Et  iMrEGERU^T  EAM  ,  ]  icl  cst  impaciis  ma- 
nibiis  vi  exlraxerunl  eam  extra  templum  ,  ut 
foris  eam  occiderent ,  ne  lempluni  caede  el  san- 
guinetam  impiae  mulieris  poUuerent. 

19.  Cerethi  et  Pheletiii  ,  ]  quinam  hi  fuerint 
dixi ,  lib.  2.  cap.  8.  Hebr.  est  duces  et  cursores  , 
idestmilites  expedilos,  uti  sunlvelites.  Noster 
nominavit :  Ceretlu  et  Plieleli ,  quia  hi  erant  prse- 
toriani  et  fortissimi  milites  ,  qui  in  hoc  facinore 
maxime  eranl  necessarii. 

20.  OccisA  est  gladio  in  domo  regis  ,  ]  id  est 
jaxta  domum,  sive  palatium  regis,  utdictum  est 
V.  16.  Congrue  ibi  cicditur  ,  ubipeccarat;  inva- 
seral  enim  palalium  et  regnum.  Quare  verum 
non  est  quod  ait  Josephus  ,  lib.  9.  cap.  7.  Alha- 
liam  proiractam  fuisse  ad  torrenlem  Cedron  , 
ibique  occisam  ;  fieri  tamen  potuit  ,  ut  cadaver 
occisaj  in  torrenlem  Cedron  projicerelur. 


Alhaliaj  et  Jezabeli  ^imilis  in  impielale  aeque 
ac  Numinis  vindicta  tempore  S.  Gregorii  Magni 
Ponlificis  fuit  Brunichildis  multorum  regum 
Franciae  mater  et  avia.  Haec  enim  ut  perpeluo 
regnaret,  ac  regina  morerelur,  Theodoricumre- 
gem  ,  cujus  ipsa  erat  avia  ,  concubinarum  amo- 
ribus  implexum  delinebat,  ideoque  S.  Colum- 
banum  eum  redarguentem  Galha  expulit  ac  De- 
siderium  Viennensem  et  Delfinum  Lugdunen- 
sem  Episcoposoccidit  ,  atque  decem  reges  sua 
opera  et  consilio  exlinxit  ;  sed  tandem  a  Clo- 
thario  rege  capia  ,  ac  camelo  primo  impositaet 
circumducia  ludibrium  fuit  loii  populo,  deinde 
indomiti  equi  cauda3  per  capillos  alligata ,  rap- 
talaque  ,  calcibus  equi  dispersum  fuit  ejus  cere- 
brum  ,  reliqua  vero  membra  per  aspera  saxa  , 
sentes  et  rupes  protracta  ,  disc^rpta  fuere,  uti 
ex  Aimoino  narral  Baronius  anno  Clirisii  61/i. 


CAPUT  DUODECIMUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

JOAS  REX  RESTATTRAT  TE3IPLUM  ,  MOX  V.  18.  REDIMIT  BELLUM  ET  EXCIDIUM  JfiROSOLYMyE 
AURO  TAM  SACRO  QUAM  PROFANO  MISSO  AD  HaZAEL  BELLUM  MOLIENTEM.  DeNIQUE  V.  20. 
A  SERVIS  SUIS  OCCIDITUR. 


1 .  ■^.#=^^:^3'.*^i^?y  NNO  septimo  Jehu  ,"regnavit  Joas :  et  quadraginta  annis  regnavit  in  Jeru- 

salem  ,  nomen  malris  ejus  Sebia  de  Bersabee.  2.  Fecitque  Joas  rcctum 
coram  Domino  cunctis  diebus,  quibus  docuit  eum  Joiadasacerdos.  3.  Ve- 
rumtamen  excelsa  non  abslulit :  adhuc  enim  populus  iramolabat ,  et  adole- 
bat  in  excelsis  incensum.  4.  Dixitque  Joas  ad  sacerdotes :  Oranera  pecu- 
niam  sanctorum,  quee  illala  fuerit  in  templum  Domini  a  praetereunlibus, 
quse  offertur  pro  pretio  animae ,  et  quam  sponte  et  arbitrio  cordis  sui  infe- 
runt  in  teraplum  Domini :  5.  accipiant  illam  sacerdotes  juxta  ordinera  suura  ,  et  instaurent 
sartatecta  doraus ,  si  quid  necessarium  viderint  instauratione.  6.  Igitur  usque  ad  vigesiraum 
tertium  annum  regis  Joas  non  instauraverunt  sacerdotes  sartatecta  templi.  7.  Vocavitque  rex 
Joas  Joiadam  pontiGcem  et  sacerdotes,  dicens  eis :  Quare  sartatecta  non  instauratis  templi  ? 
nolite  ergo  amplius  accipere  pecuniam  juxta  ordinera  vestrum ,  sed  ad  instaurationera  terapli 
reddite  eam.  8.  Prohibitique  sunt  sacerdotes  ultra  accipere  pecuniara  a  populo,  et  instaurare 
sartatecta  domus.  9.  Et  tulit  Joiada  pontifex  gazophylacium  unura,  aperuitque  foramen  desu- 
per,  et  posuit  illud  juxta  altare  ad  dexteram  ingredientiura  doraum  Domini,  raittebantquein  eo 
sacerdotes,  qui  custodiebant  ostia,  omnera  pecuniara,  quse  deferebatur  ad  teraplum  Domini. 
10.  Curaque  viderent  niraiara  pecuniam  esse  in  gazophylacio,  ascendebat  scriba  regis,  et  pon- 
lifex,  effundebantque ,  et  nuraerabant  pecuniara,  quae  inveniebatur  in  dorao  Domini :  1 1 .  et  da- 
bant  eam  juxta  nuraerura  atque  mensuram,in  manu  eorum  qui  praeerant  cseraentariis  domus  Do- 
raini:  qui  irapendebant  eara  in  fabris  lignorum,  et  in  caemenlariis  iis,  qui  operabantur  in  domo 
Doraini ,  1 2.  et  sartatecla  facvebant :  et  in  iis ,  qui  caedebant  saxa ,  et  ut  eraerent  ligna ,  et  lapi- 
des,  qui  excidebautur,  ita  ut  irapleretur  instauratio  domus  Doraini ,  in  universis  quae  indige- 
bant  expensa  ad  rauniendara  domum.  13.  Verurataraen  non  fiebant  ex  eadera  pecunia  hydriae 
templi  Domini;  et  fuscinulse,  et  thuribula,  et  tubce,  etorane  vas  aureum  et  argenteum,  de  pe- 
cunia  quae  iiifercbatur  in  templum  Domini;  14.  iis  enim  qui  faciebant  opus,  dabatur  ut  instau- 
raretur  templum  Domlni  :  15.  et  non  Qebat  ratio  iis  horainibus,  qui  accipiebant  pecuniara  iit 
distribucrent  eam  artiQcibus,  sed  in  fide  tractabant  eam.  16.  Pecuniam  vero  pro  delicto,  et 
pecuniara  pro  peccatis,  nou  iafcrebant  in  templum  Doinini,  quia  sacerdotum  erat.  17.  Tunc 


t)38  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  XII. 

asceadit  Hazael  rex  Syrlse ,  et  pugnabat  contra  Gelh ,  cepltque  eam :  et  direxit  faciem  suam  ut 
ascenderet  in  Jerusalem.  18.  Quam  ob  rem  tulit  Joas  rex  Juda  omnia  sanctificata,  quse  con- 
secraverant  Josaphat  et  Joram  et  Ochozias,  patres  ejus  reges  Juda,  et  quae  ipse  obtulerat :  et 
universum  argentum ,  quod  inveniri  potuit  in  thesauris  templi  Domini;  et  in  palalio  regis :  mi- 
sitque  Hazaeli  regi  Syrise,  et  recessit  ab  Jerusalem.  19.  Reli(iua  autem  sermonum  Joas,  et 
universa  quse  fecit,  nonne  hsec  scripta  sunt  in  Libro  verborum  dierum  regum  Juda?  20.  Sur- 
rexerunt  autem  servi  ejus,  et  conjuraverunt  inter  se,  percusseruntque  Joas  in  domo  Mello  in 
descensu  Sella.  21 .  Josachar  namque  filius  Semaath,  et  Jozabad  filius  Somer,  servi  ejus,  per- 
cusserunt  eum  ,  et  mortuus  est :  et  sepelierunt  eum  cum  patribus  suis  in  Civilate  David,  regna- 
vitque  Amasias  Clius  ejus  pro  eo. 


3.  Verumtamenexcelsanon  abstulit,  ]limore 
populi  in  illa  propensi,  ne  ille  seditionem  mo- 
veret.  Vide  quse  de  excelsis  dixi  superius ,  lib.  3. 
Reg.  cap.  3.  v.  2. 

4.  Omnem  pecuniam  SANCTOnuM  ,  ]  id  est  sanc- 
tificatoruni,  sive  consecraloruiii;  q.  d.  omnem 
pecuniam  Deooblatainetconsecratamaccipiant 
sacerdoles ,  etc. 

A  pPuETEUEUNTinus.  ]  Hebr.  Ci  iranseunte ,  sci- 
licet  in  numerum  et  censimi ,  id  cst  ab  omni  qui 
numeratur ,  solvitque  censum.  Ad  hunc  enim 
lenebantiir  soliilli  qui  attigerantvel  excesserant 
annum  vigesimum.  Exodi  30.  \h. 

QU/EOFFERTUR  PRO  PRETIO  ANIM.E  ,    ]  id  CSt  prO 

censu  suo.  Jusseratenim  Deus  ,  ut  quisque  He- 
brseus  in  censu  procapite  suo  solveret  dimidium 
siclum  ,  idest  duos  Julios  sive  duos  regales.  Hoc 
in'eliiunyoci\i\\x:  anlmce ,  idestvit.ne  sivehominis 
viventis  ,  tum  quia  Hebraei  qui  toii  erant  Deo 
dicati,  hoc  pretioquasivitamab  eo  redimebant; 
lum  quia  solvendo  hoc  pretium  ,  a  Deo  tacite 
posiulabant  et  impetrabant ,  ut  Deus  eis  vilani 
prorogaret ,  eamque  faceret  longam,  sanam  et 
prosperam,  uti  dixi  Exodi30.  12. 

5.  Et  instaurent  sarta  tecta  domus  J  Dei 
scilicet  templi  ,  ut  scilicet  restaurent  quae  lon- 
gitudine  temporis  vetustateconsumpta,  corrosa 
et  ruinosa  sunt ,  qureque  Alhalia  demolita  est 
etabstulit.  Nam  ut  dicitur  2.  Paral.  2^.  7  :  Aiha- 
Ua  impiissima  ,  et  fUii  ejus  destruxerunl  domam 
Dei ,  et  de  universis  qucB  sanctificata  fuerant  in 
templo  Dei  ornaverunt  fanumBaalim. 

7.  Quare  sarta  tecta  non  instauratis  tem- 
PLi  ?  ]  Dupliciter  peccabant  sacerdotes  :  primo, 
quod  negligenies  essent  in  exigenda  pecunia 
pro  censu  debila  templo  ex  lege  Exodi  30.  v.  12  ; 
secundo  ,  quod  eam  non  in  sartatecta  templi , 
sed  in  alios  ac  subinde  in  privalos  et  proprios 
usus  expenderent.  Quarejurecum  eis  expostu- 
lavit  rex  Joas  ,  eisque  hoc  colligenda}  et  ser- 
vanclae  pecunia;  pro  templi  fabrica  officium 
abslulit  ,  eosque  pecuniam  in  gazophylacium 
inferre  praicepit,  v.  9. 

8.  Prohibitique  sunt  sacerdotes  ,  ]  non  invili 
sed  volentes  ^et  conseniientes.  Unde  pro  prolii- 
hiti  sunt.  Hebr.  est  "riN^  ieotu  ,  id  est  consense- 
runt ,  voluerunt  ,  annuerunt.  Chald.  contenti 
fuerunt ;  quia,  ut  ait  Josephus  ,  sciebant  multos 
e  populo  esse  difficiles  ad  solvendum  censum  , 
ac  neminem  libenter  argentum  erogare. 

13.  Verumtamen  non  fiebant  ex  eadem  pecunia 
iivdrle  templi  domim  ,  et  fuscinul/e  ,  et  thu- 
r.iBULA  ,  etc.  ,  ]  quamdiu  scilicet  durabat  re- 
stauraiio  templi  :h(ec  enim  ulpotemagis  neces- 
saria  praeire  debebat ;  qua  peracta  reliquum 
pecuniiTc  expensum  est  in  hydrias,  aliaquevasa 


templi ,  ut  patet  2.  Paral.  2Z|.  Iia  Abulens.  Cajet. 
et  alii. 

15.  Et  non  fiebat  ratio  ,  elc. ,  ]  q.  d.  non 
exigebatur  ratio  et  computus  a  receptoribus 
pecuniae  ,  quia  sciebant  omnes  quod  in  fide 
tractabant  eam  ,  J  quod  scilicet  omnia  expen- 
derent  in  fabricam  templi,  etnihil  in  proprios 
usus  decerperent.  Ita  Chald.  Vatabl.  et  alii. 

16.  PeCUNIAM  VERO  PRO  DELICTO  ,  ET  pecuniam 
PRO  PECCATIS,    NON  INFEREBANT  IN    TEMPLUM   DO- 

MiNi ,  QUiA  SACERDOTUM  ERAT.  ]  Vaiablus  :  Pecunia 
quce  supererat  empta  victima  pro  delicto  vel  pecca- 
tis,  non  inferebatur  incedem  Domini,  quod  sacer- 
dotum  esset.  Qui  enim  longe  a  templo  habita- 
bant,  non  viciimam,  sed  pecuniam  mittebant  ad 
unum  e  sacerdotibus  ,  qui  victimam  emebat,  ei 
quod  reliquum  erat  pecuniae  empta  victima  ,  id 
cedebat  in  ulilitatem  sacerdolum.  Ita  Vatablus. 
Abulensis  vero  sic  explicat ,  quasi  hic  agatur 
de  delicto  et  peccato  contra  sacerdotem  ad- 
misso  ,  ut  si  quis  abstulisset  id  quod  de  victi- 
mis  ad  sacerdotem  pertineret ;  tunc  enim  praeter 
illaium  damnum,  et  viciimam  pro  illo  peccato, 
quintametiam  parteminsuperin  pecunia  debuit 
offerre  sacerdoti.  Audi  legem  Levit.  5.  v.  15  : 
Anima  si  prcevaricans  cceremcnias ,  per  errorem  , 
in  his  quce  Domino  sunt  sanctificata  peccaverit , 
offeret  pro  delicto  suo  arietem  immaculatum  de 
gregibus ,  qui  enii  polest  duobus  siclis  ,  juxta  pon- 
dus  sanctuarii  :  ipsumque  quod  intulit  damnum 
restituet ,  et  quintam  partem  ponet  supra,  iradens 
sacerdoti.  Idem  de  delicto  sancitur  Num.  5.  v.  6. 
Quid  intersit  inter  delictam  et  peccatum  dixi 
Levit.  7.  v.  1. 

17.  TUNC  ASCENDIT  HAZAEL  REX  SyrI/E  ,  ClC.  ,  ET 
DIREXIT  FACIEM  SUAM  ,     UT  ASCENDERET  IN  JerUSA- 

LEM,  ]  Quia  Deus  per  Hazael  castigare  volebat 
Joas  regem  ,  qui  post  mortem  Joiadie  deprava- 
lus  a  consiliariis  Alhaliee  ,  dellexit  ad  idola  , 
ideoque  occidit  Zachariam  Hlium  Joiado)  ,  eo 
quod  eum  de  idololatria  argueret.  Atque  ob  hanc 
caedem  sacrilegam  Joas  ipse  csesus  est  a  famu- 
lis  suis  ,  etregia  sepultura  caruit  ;  quae  omnia 
fuse  narrantur  2.  Paralip.  2l\.  Porro  ad  hanc 
idololatrarum  castigalionem  peragendam,  jus- 
serat  Deus  Eli.e  ,  ut  Hazael  ungeret  in  regem 
Syrlffi  3.  Reg.  19.  16. 

18.  QUAM  OB  REM  TULIT  JOASREX  JUDA  OMNIA 
SANCTIFICATA,  QU^CONSECRAVERANT  JOSAPHAT,etC. 
ET  UNIVERSUM  AURUM  ,  QUOD  INVENIRI  POTUIT  IN 
TIIESAURIS  TEMPLI  DOMINI  ,  ET  IN  PALATIO  REGIS  : 
MISITQUE  HaZAEL  REGI  SvRLE  ,    ET  RECESSIT  AB  Je- 

RUSALEM.  ]  Ab  hoc  excmplo  coHigi  ait  Cajetan. 
quod  pecunia  et  thesauri  Ecclesiarum  licite  im- 
penduntur  pro  redimenda  vexatione  populi , 
qualis  erat  hic  obsidio  Jerusalem  ;  simul  tamen 


COMMKNTAIUA  IN  LIBRUM 

cum  lolo  tlicsaiiro  rogio.  liiiqiium  onim  ossct 
inchoare  lytrum  ab  cxpilatione  Ecclcsianim  : 
sed  ubi  publicus  reginsquo  thosaurus  non  suf- 
ficit  ,  Ecclesiarum  opos  subvonire  et  supplere 
(le])ent.  Haec  Cajetan.  Audi  S.  Ambros.  lib.  2. 
ofTic.  c.  28,  iros  casus  rcconsentom  ,  in  quibus 
licet  vasa  sacra  in  laicos  usus  convericre  :  Sane 
si  quis  in  sua  derivat  emoLumenla  ,  crimen  est  ; 
sin  vero  paupcribus  erogat  ,  caplivum  redimit  , 
miscricordia  est.  ISemo  enim  potest  dicere ,  cur 


IV.  REGUM.  Cap.  XIII.  639 

paupcr  vivii  ?  ncmo  potcsl  queri,  quia  captivi  re- 
dcmpti  sunt  ;  ncmo  polcst  accusare  ,  quia  tem- 
plum  Dei  a;dificalum  est ;  ncmo  potest  indignari, 
quia  liumandis  fidelium  rcUquiis  spatia  Laxata 
sunt  ;  ncmo  polest  dolcre  ,  quia  in  sepulluris 
Cliristianorum  requics  defunclorum  csl,  Jn  his 
tribus  generibus  vasa  Ecclesice  etiam  initiata  con- 
fringere ,  conflare  ,  vendere  licet.  Quse  S.  Ambr. 
vcrba  iranscripta  sunt  in  jus  Canonicum  ,  ex- 
stantque  12.  q.  2.  c.  aurum,  §.  neino  potest. 


CAPUT  DECIMUM  TERTIUM. 


SYNOPSIS  CAPITIS. 

Rl-GNANT  IN  ISRAEL  SUCCESSIYE  JoACIIAZ  ,  JOAS  ET  JeROBOASI.  V.  \h.  MORIENS  ElISEUS 
VICTOHIAM  TRIPLICEM  COKTRA  SyROS  REGI  JoAS  PR031ITTIT ,  AC  V.  21.  JAM  MORTUUS 
MORTUUM  CONTACTU  OSSIUM  SUORUM  SUSCITAT.  DeNIQUE  V.  2A.  MORITUR  HaZAEL,  CUl 
SUCCEDIT    BeNADAD    FILIUS  ,    QUEM    TERTIO    PUGNANDO    VINCIT    JOAS    JUXTA    ORACULUM 

Elisei. 


1.   .^..^-s^.^^^ffNNO  vigesimo  terlio  Joas  filli  Ochoziae  rcgis  Jtitla,  regnavil  Joacliaz  filins 

Jehti  super  Israel  in  Samaria  decem  et  septem  annis.  2.  Et  fecit  raalum 
coram  Domino,  secutusque  est  peccala  Jeroboam  filii  Nabat,  qiii  peccare 
Ijfecit  Israel,  et  non  declinavit  ab  eis.  3.  Iratusque  est  furor  Domini  conlra 
Israel,  et  tradidit  eos  in  manu  Hazael  regis  Syrise,  et  in  manu  Benadad 
filii  Hazael  cunctis  diebus.  4.  Deprecalus  est  auLem  Joachaz  facicm  Do- 
mini,  ct  audivit  eura  Dominus :  vidit  enim  angustiara  Israel,  quia  altrive- 
rat  eos  rex  Syriac :  5.  et  dedit  Dorainus  salvatorcra  Israeli ,  et  liberatus  est  de  manu  rcgis  Syriae , 
habitaverunt(|ue  filii  Israel  in  tabernaculis  suis  sicut  heri  et  nudiustcrtius.  6.  Yeruratamcn  non 
iccesserunt  a  pcccatis  doraus  Jeroboam,  qui  pcccarc  fecit  Israel,  sed  in  ipsis  ambulavcrunt : 
siquidem  ct  lucus  permansil  in  Samaria.  7.  Et  non  sunt  derelicti  Joachaz  de  populo  nisi  quin- 
quaginla  equitcs ,  et  decem  currus ,  et  dccem  millia  peditum  :  interfecerat  cnim  eos  rex  Syrise , 
et  rcdegerat  quasi  pulvcrem  in  tritura  areae.  8.  Reliqua  aulem  sermonum  Joachaz,  et  univcrsa 
qiiae  fecit,  et  fortitudo  cjus,  nonne  hsec  scripla  sunt  in  Libro  serraonum  dierum  regum  Israel? 
9.  Dormivilque  Joachaz  cura  patribus  suis,  et  sepelierunt  euui  in  Samaria  :  regnavilque  Joas 
filius  cjus  pro  eo.  10.  Anno  trigesimo  septimo  Joas  regis  Juda,  regnavit  Joas  filius  Joachaz 
super  Israel  io  Samaria  sedecim  annis ,  1 1 .  et  fecit  quod  malum  est  in  conspecUi  Doraini,  non 
dcclinavit  ab  omnibus  peccatis  Jeroboara  filii  Nabat,  qui  peccare  fecit  Israel ,  sed  in  ipsis  arabu- 
lavit.  12.  Reliqua  autem  sermonum  Joas,  et  univcrsa  quse  fecit,  et  forlitudo  ejus,  quomodo 
pugnaverit  contra  Amasiam  regem  Juda,  nonne  hsec  scripfa  sunt  in  Libro  sermonura  dierum 
regum  Israel  ?  13.  Et  dorraivit  Joas  cum  patribus  suis :  Jeroboam  autera  sedit  super  solium 
ejus.  Porro  Joas  sepuUus  est  in  Samaria  cum  regibus  Isracl.  14.  Eliseus  aulem  aegrolabat  infir- 
raitale ,  qua  et  morluus  est :  descenditque  ad  eum  Joas  rex  Isracl,  et  flebal  coram  co,  dicebat- 
que:Paler  mi,  pater  mi,  currus  Israel,  et  auriga  ejus.  15.  Et  ait  illi  Eliseus :  Alfer  arcum , 
ct  sagillas.  Cumque  atlulissct  ad  eum  arcura,  et  sagiltas,  16.  dixit  ad  regem  Israel  :  Pone 
manum  tuam  super  arcum.  Et  cum  posuisset  ille  manum  suara ,  superposuit  Eliscus  raanus  suas 
manibiisregis,  17.  et  ait:  Aperi  feneslrara  oricnlalem.  Curaque  aperuisset,  dixit  Eliseus :  Jace 
sagiltatn.  Et  jccil.  Et  aitEliseus:  Sagitla  saUilis  Doraini,et  sagitla  salutis  conlra  Syriara  :  per- 
cutiesque  Syriara  in  Aphec,  donec  consumas  eara.  18.  Et  ait :  Tolle  sagittas.  Qui  cum  tulissct, 
rursum  dixit  ei :  Percule  jaculo  terrara.  Et  cum  percussisset  tribus  vicibus,  et  stctisset,  1 9.  ira- 
lus  est  vir  Dei  conlra  cum,  et  ait :  Si  percussisses  quinquies,  aut  sexies,  sive  scpties,  percus- 
sisses  Syriam  usque  ad  consumplionem  :  nunc  autem  tribus  vicibus  perculieseam.  20.  Morluus 
est  ergo  Eliseus,  et  sepclicrunt  eum.  Lalrunculi  aulcm  de  Moab  venerunt  in  tcrram  in  ipso 


r.W  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  XIII. 

aiiuo.  21.  Qiiidam  autem  sepelientes  hominem ,  viderunt  latrunculos ,  et  projecerunt  cadaver 
in  sepulcro  Elisei.  Quod  cum  tetigisset  ossa  Elisei,  revixit  homo ,  et  stetit  super  pedes  suos. 
22.  Igitur  Hazael  rex  Syrise  afflixit  Israel  cunctis  diebus  Joachaz,  23.  et  misertus  est  Dominus 
forum,  et  reversus  est  ad  eos  propter  pactum  suum ,  quod  habebat  cum  Abraham,  et  Isaac,  el 
Jacob:et  noluit  disperdere  eos,  neque  projicere  penitus,  usque  in  praesens  tempus.  24.  Mor- 
tuus  estautem  Hazael  rex  Syrise  ,et  regnavit  Benadad  filius  ejus  pro  eo.  25.  Porro  Joas  Glius 
Joachaz  tulit  urbes  de  manu  Benadad  fllii  Hazael,  quas  tulerat  de  manu  Joachazpatrissui  jure 
praelii,  tribus  vicibus  percussit  eum  Joas,  et  reddidit  civitates  Israel. 


1.  A>'NO  VIOESIMO  TERTIO  JOAS  FILII  OCHOZIiE 
RKGIS  JUDA  ,   REGNAVIT  JOACIUZ  FILIUS  JEHU  SUPEU 

IsRA.F.L.]Tempore  Joas  regis  Juda  ,  scilicel  anno 
regni  rjus  decimo  conditam  esse  Carlhaginem 
Romse  semulam  a  Didone  ,  quae  ex  Tyro  ,  reg- 
nanlo  Pygmalione  ,  navigavit  in  Africam  ,  eam- 
quc  condidit ,  tradit  Joseplms  ex  Tyriorum  an- 
nalibusl.  1.  contra  Appionem  ,  qiiem  sequunlur 
Torniellus  ,  Gordouus  ,  Saiianus  ,  Scaliger,  li- 
cet  alii  alio  tempore  condiiam  velint.  Sunt  enim 
ea  de  re  variae  variorum  senientiae.  Juxta  hanc 
sententiam  Carthago  condita  est  centum  et  tri- 
^nta  annis  anie  Romam.  Rursus  anno  decimo 
quarto  Joas  ,  Lycurgus  leges  dedit  Sparlanis  , 
quaeGenliles  celebranl,  sed  Cbristianis  legibus 
longe  sunt  inferiores  ;  nam  et  mulieribus  luxu- 
riose  vivere ,  et  adulterari ,  atque  pueris  et  ado- 
lescentibus  furari  permittunt ,  ut  scilicet  fiant 
callidi  ,  utque  quisque  rem  suam  diligentius 
cuslodiat.  Quare  eas  improbat ,  culpatque  Aris- 
toi.  lib.  2.  de  Repub.  cap.  9.  Eodem  anno  \k 
Joas ,  coeperunt  certamina  Olympica  ,  indequc 
nominataeetcomputatae  Olympiades  ,  institutae 
vel  potius  inslauratae  abJpbito  rege  Elidis  ,  qul 
Lycurgo  fuit  cosevus  ;  uti  ex  Plutarcb.  in  Ly- 
curgo  ,  Aristot.  et  Pausania  docet  Salianus. 
Komina  lamen  victorum  In  Olympicis  coepta 
fuere  describi  post  27  Olympiades  ,  nimirum 
Olympiade  28,  in  qua  primus  victor  describitur 
Coraebus  :  quare  communiter  ab  bac  28  Olym- 
piade  numeranlur  Olympiades  ,  ac  vigesima 
vocaiur  prima ,  quae  juxta  computum  Saliani 
incidit  in  annum  Joatham  regis  Juda  primum  , 
qui  fuit  annus  mundi  3278 ,  ante  Cbristum  775  , 
licet  alii  aliter  bos  annos  assignent ;  nusquam 
enim  major  sentenliarum  diversitas  ,  quam  in 
clironologia. 

5.  Et  dedit  Dominus  salvatorem  Israel.  ] 
Ouis  bic  salvator  ?  Aliqui  censent  fuisse  An- 
gelum  praesidem  et  tutelarem  Israelis  ,  qui  pro 
eo  conlra  Syros  pugnarit  et  vicerit,  uti  pugnavit 
Angelus  pro  Ezechia  contra  Sennacherib,  occi- 
dens  185  millia  Assyriorum.  Alii  volunt  fuisse 
bominem  et  ducem  certum  a  Deo  missum  ,  sed 
in  Scriptura  innominalum,  ideoque  nobis  in- 
cognitumetincerlum.  Melius  alii  censent  fuisse 
Ebseum ,  ila  Cajetan.  autcerte  Joas  regem  Israel 
ab  Eliseo  conforlatum  ,  qui  tertio  Syros  supera- 
vit  ,  ut  sequitur.  Quare  toto  tempore  Joacbaz 
afUictus  fuil  Israel  a  Syris  ,  ut  dicitur  v.  22.  Post 
Joachazvero  succedens  Joas  Syros  depressit ,  et 
Israeli  libertatem  restituit.  Unde  Joacbaz  orans 
Deum  pro  salute  Israelis  ,  eam  impetravit  pro 
lempore  regni,  non  sui  sed  filii  sui  Joas.  Iia 
Abulensis. 

7.  Et  non  sunt  derelicti  Joachaz  de  populo 
Nisi  QiJiNQUAGiNTA  EQUiTiis.  ]  Hic  vcrsus  confir- 
mut  id  quod  jara  dixi  :  quare  connectendus  esl 


cum  versu  S,  et  ponendus  ante  versum  h,  ubi 
per  Hyperbaton  interjicitur  deprecalio  Joacbaz, 
ejusque  exauditio,  ac  promissio  liberationis  fa- 
ciendae  per  Joas.  Ila  Sanchez. 

ET  REDF.GERAT  QU  ASl  pulverem  in  tritura  are^,] 
id  est  Hazael  comminuit  etcontrivii  Israelitas  , 
sicut  comminui  et  co^iteri  soletglumaet  pulvis 
in  area.  Ita  Abulensis. 

8.  Et  FORTiTUDO  Ejus ,  ]  Joacbaz  licet  vicius  ai) 
Hazaele  ,  ulpote  potentiore  ,  fortiter  tamen  in 
praeliis  se  gessit  ,  et  defendit  se  quoad  potuit. 

\h.  ELISEUS  AUTEM  yEGROTABAr  INFIRMITATE  QUA 
ET  MORTUUS  EST  :  DESCENDITQUE  AD  EUM  REXlSRAEL 
(Joasj,  tT  FLERAT  CORAM  EO  ,  DICEBATQUE  :  PaTER 
MI  ,  CURRUS  ISRAEL  ET  AURIGA  EJUS  :    ]  q.   d.  Tu  ,  O 

Eljsee  ,  meus  et  Israelis  es  pater  ,  utpote  qui 
me  meumque  regnum  magis  defendebas ,  quam 
magna  equitum  et  curruum  mullitudo ;  tu  ergi) 
vivens  quasi  auriga,  aurigabas  et  regebas  reg- 
num  Israel ;  nunc  te  moriente,  quis  me  meo.<- 
que  contra  Hazael  et  Syros  defendet?  Idem  suc- 
clamabat  Eliseus  Eliac  dum  in  coelum  raperelur, 
cap.  2.  V.  12.  vide  ibi  dicta. 

16.  DlXIT  AD  REGEM  ISRAEL  ;  PONE  MANUM  TDAN 
SUPER  ARCUM.  ET  CUM  POSUISSET  ILLEMANUM  SUAM  , 

suPERPOsuiT  (  perperam  Regia  legunt  supposuU) 
Eliseus  manus  suas  manirus  REGis ,  ]  ut  signifi- 
carct  suum  illi  auxilium  affuturum  ,  etiamsi 
absentis  ,  imo  vita  funcli  ;  Deum  enim  propter 
merila  sua  ei  daturum  victoriam ;  ac  se  in 
limbo  pro  ea  Deum  oraturum  certoque  impe- 
traturum.  Post  mortem  ergo  viva  erat  vis  et 
virtus  Elisei ,  ac  mira  quae  solebat  dum  viverel, 
etiam  mortuus  operabatur.Iia  AbuIensis,Cajetan. 
et  alii.  Unde  discant  haeretici  Sanclos  ,  praeser- 
tim  post  Chrislum  in  coelo  reguantes  per  Deum 
esse  polentes  ,  ut  nobis  eos  invocantibus  opi- 
tulari  possint  etvelinl. 

Discant  hic  principes  et  caeleri  hominum  , 
quantum  sanctorum  virorum  oralio  et  merita 
prosint,  ac  nisi  ipsi  manus  suas  manibus  et 
operibus  nostris  apponant,  frustra  nos  laborare. 

Tropol.  Doctor  ori  praedicationis  admoveai 
manum  operationis  bona^,  ut  quod  docet  verbo, 
doceat  primus  exemplo.  Sic  elTicax  erit  pracdi- 
catio ,  et  audiloribus  persuadebilquod  praedicat. 
lla  Angelom.  et  Eucber. 

17.  Aperi  fenestram  orientalem  (  ut  jacia.* 
sagiltam  victricemconlraSyros  ,  qui  Israeli  sunt 
ad  Orientem  ).  Cumque  aperuisset  ,  dixit  Eli- 
SEUS  :Jace  sagittam  ;  et  jecit,  et  ait  Eliseus; 
Sagitta  salutis  Domini  ,  ET  sagitta  salutis 
CONTRA  SviuAM  ,  ]  q.  d.  Oro  Deum  ut  luas  tuo- 
rumqucmilitum  sagittas  (  qiias  hac  mea  sagilla 
ejusque  jactu  repraesento)  et  arma  ,  pugna  et 
prtelia  secundct  ,  dirigat  et  roboret  ,  ut  Syros 
feriant ,  mactent  et  subjiciant ;  nec  tantiim  irt 
oro ,   sed  idipsum  ut  prophela  cx  ore  Dei  tibi 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM 

pr.xnunlio  ,  el  dc  Syrjs  vicloriam  promitlo  ; 
nnde  subdit : 

Percutiesque  SyniAM  in  Aphec.  ]  Alludit  ad 
veterum  riium  ,  qui  bellum  liostii)us  denun- 
liabani,  et  piaelium  incboabant  jacia  in  terram 
liostilem  sagitta  vel  telo  ,  uti  fecerunt  Roma- 
ui ,  teste  Scrvio  in  illud  Turni  apud  Virgil.  9  , 
/Eneidos  : 

En  ,  ait ,  et  jaculiuu  iatorquens  emittit  in  auras 
Principium  pugnae. 

Idem  fecere  Grreci  ;  unde  mox  ut  Persidem  al- 
tigit  primits  Alexander  (  Magnus  ) ,  jaculum  vetut 
in  terram  hoslilemjecit  ,  ail  Justinus  lib.  2.  Vide 
Gellium  lib.  16.  IZi.  et  Alexand.  ab  Alexand. 
lib.  U'  Genial.  cap.  3. 

Tropol.  Angelomus :  Cum  exemplis  suis,  inquif , 
Dominus  actiones  Doctorum  dirigit  el  confortct  , 
orientalem  fenestram  aperire  mandat  y  et  jacere 
sagiltam  ,  quia  lumine  scieniieB  et  vercB  docirince , 
$uos  hortatur  primum  iltustrari ,  et  sicut  jacula 
verborum  mittere.  Et  paulo  posl :  Sagilla  satutis 
Domini ,  et  sagitta  salutis  contra  Syriam  ;  per- 
cutiesque  Syriam  in  Aphec  ,  donec  consumas  eam, 
Sagitta  ergo  satutis  Domini ,  est  prcedicatio  sanc- 
ta ,  cum  decenter  exhibetur  et  spiriiualium  hos- 
tium  cerlissima  intei-fectio  ,  si  perseveranter  agi- 
tur,  J^ec  fas  est  ut  atiquando  dispensator  verbis 
Dei  segniter  torpeat  ,  cui  jussum  est  ut  gregis 
Domini  curam  habeat ;  quia  mutlum  obest  devotis 
auditoribus  ,  si  inerlia  pTcevatet  Docloribus,  Di- 
cit  enim  Propheta  :  Ctama  ,  ne  cesses.  Sic  et  Eu- 
cherius. 

In  Apuec.  ]  Apbec  uibs  eral  in  Iribu  Issachar 
hostium  cladecelebris;  nam  regem  AphecJosue 
occidit :  In  hac  Philisthcei  posuerunt  castra,  pug- 
naturi  contralsraet ,  postea  contraSaul,  ibidem 
etiain  Syri  pugnaverunt  contra  Achab  regem  Is- 
rael,  quando  dixerunl  :  Dii  vwntium  sunt  dii 
eorum  ,  pugnemus  conlra  eos  in  valtitus  et  cavi- 
pestribus  ,  et  obtinebimus  eos  ;  ubi  et  Benadadrex 
Syrice  victus  est ,  ait  Adrichomius. 

Do>EC  CONSUMAS  EAM  ,  ]  subaudi  nisi  lu  impe- 
dias,  uli  factum  est.  Nam  Joas,  ter  tantum  per- 
cutiens  terram  ,  tertantumpercussitSyros,  qui 
utique  saepius  et  ad  consumptionem  eos  dele- 
visset,  si  saepius  terram  percussissel,  ut  palet 
versu  19. 

19.  Sl  PERCUSSISSES  QUINQUIES  ,  AUT  8EX1ES  , 
AUT  SEPTIES  ,   PERCUSSISSES  SYRIAM  USQUE  AD  CON- 

suMPTioNEM.  ]  Illa  erat  volunias  et  decrelum 
Dei  qui  ila  libere  disposuerat  et  decreverat  , 
ut  Joas  loties  perculeret  Syriam  ,  quoties  per- 
cussisset  terram  ;  quod  decretum  Dei  sciebal 
Eliseus  ,  sed  jussu  Dei  noluit  indicare  regi 
Joas  ,  ut  illius  permitieretur  arbitrio  toiies  per- 
cutere  quoiies  vellet ,  terram.  Si  enim  Joas 
scivisset  decretum  Dei ,  utique  sapius  lerram 
sagitta  percussisset. 

Simili  modo  victoriam  Josue  contra  Amalec 
Deus  alligavit  extensioni  manuum  et  orationi 
Moysis,  Exodi  17,  versu  11;  et  ejusdem  Josue  vic- 
toriam  contra  Cbananaeos  allegavit  elevalioni 
clypei  Josue  ,  8.  versu  18.  Porro  quod  Joas  ter 
lauium  percusserit  tcrram ,  ideoque  ler  tanlum 


IV.  REGUM.  Cap.  XIII.  661 

Syros  percusscrit ,  ejus  peccalis  et  culturse  viiu- 
lorum  aiiribuit  Abulensis.  Mirum  enim  fuit  et 
indignum  regem  ,  loties  monitum  ab  Eliseo  , 
ejusque  miracula  cernentem,  imo  victorias  con- 
tra  Syros  Dei  openanciscentem ,  non  reliquisse 
culium  vitulorum  ,  ac  ad  veri  Dei  sibi  tam  be- 
nefici  venerationem  se  totum  transtulisse.  Ve- 
risimile  est  eum  coluisse  Deum  verum ,  quem 
per  Eliseum  agnoverat,  et  simul  Deospatrios  , 
scilicet  vitulos  aureos  Jeroboam.  Utrosqueenim 
coluit  paier  ejus  Joachas  ,  ut  patei  v.  U  et6. 
Hinc  in  eum  eique  similes  reges  Israel  detonans 
Deus  per  Osee,  cap.  10.  2,  ait :  Divisum  est  cor 
eorum ,  nunc  interibunt. 

20.  MORTUUS  EST  ERGO  ELISEUS  ,  ET  SEPELIERUNT 

EUM.  ]  Morienti  affuisse  Joas  regem  ,  ac  filios 
prophetarum  discipulos  suos  jam  per  totum 
Israelem  propagatos  ,  ullimaque  ab  eo  sancli- 
talis  el  religiosae  vita^  monita  accepisse  nonest 
dul)ium.  Affuisse  quoque  Amos  prophetam  , 
Amasiae  regis  fratrem  et  Isaise  pairem ,  asserunt 
Hebrsei  in  Seder  Olam.  Prophetavit  Eliseus  cir- 
ciier  66  annos  sub  sex  regibus  Israel  ,  scilicet 
sub  Achab  ,  Ochozia  ,  Joram  ,  Jehu ,  Joachaz  et 
Joas.  Vixit  cenium  annis  et  aniplius ,  in  religiosa 
disciplina  octoginta,  morluusque  est  annomundi 
230/4,  ait  Salianus,  Amasise  regis  Juda  anno  oc- 
tavo,  Joas  regislsrael  annodecimo,  anleChris- 
tum  anno  8/i9.  Ascriptus  est  caialogo  Sanclorum  ^ 
in  Marlyrolog.  Roman.  die  16  Junii  ,  ubi  sicle- 
gimus  :  Samarice  in  PatcestinaS.  Etisei prophetce , 
cujus  sepulcrum  damones  perhorrescere  scribit 
S.  Bicron.  Audi  S.  Hieron.  scribentem  in  prin- 
cipium  Abdiae  prophetEB  :  Abdice  seputcrum  cum 
Mausolceo  Etisei ,  et  Joannis  Baptistce  in  Sebaste 
venerationi  habetur  ,  quce  otim  Samaria.  Idem 
in  epitaphio  Paulae  addit ;  illic  variis  daemones 
rugere  cruciatibus  ,  et  ante  sepulcra  sanctorum 
ululare  homines  more  luporum  ,  fremeremore 
leonum  ,  sibilare  instar  serpentum  ,  mugirc 
boatu  iaurorum.Ref(rtCedrenusinLeonemagno 
Imper.  Elisei  reliquias  Alexandriam  Iranslatas 
fuisse. 

Hinc  Julianus  apostata ,  ossa  Elisei  et  Baptistae 
cum  brutorumt  ossibus  commiscens,  exurere 
voluit  ,  ut  habet  S.  Arlemii  vita  apud  Lipo- 
manum. 

Elogia  Elisei  vide  Eccles.  68.  13  :  In  Eliseo , 
ait,  comptetus  esi  spiriius  ejus  (  Eliae  ),  in  diebus 
suis  non  pertimuit  f/rincipem ,  et  in  potentia  nemo 
vicit  ittum  ;  vide  ibi  dicta.  Denique  Eliseo  in 
prophetia  mox  successit  Osee  ,  qui  sub  Ozia 
filio  Amasiae  regis  Juda  prophetavit  ,  Isaias  , 
Amos  ,  Jonas ,  caeterique  propheise  majores  et 
minores. 

21.  QUOD  CIM  TETIGISSET  OSSA  ELISEI  ,   REVIXIT 

noMO  :  ]  Mira  Elisei  virius  et  sanciitas  quod  mor- 
luus  mortuum  ad  viiam  susciiarit.  Fuit  ipse  hac 
in  re  typus  Christi  ,  cujus  in  cruce  mortui  gra- 
tia  et  merilorum  coniaciu  omnes  resurgemus. 
Ila  Angelom.  Eucherius  et  alii.  Hinc  Eliseo  Ec- 
cles.  hoc  dat  elogium  ,  cap.  68.  16  :  Et  mortuuvi 
prophetavit  corpus  ejus,  Prophetavit ,  id  est ,  mira- 
culumfecitsuscitando  mortuum.  Miracula  enini 
erant  opera  Propheiarum  ,  id  est ,  virorum  ei 
Doctorum  sanctorum  Israelis. 


CORNEL.    A    LAPIDK.      TOM.    II. 


81, 


662  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Gap.  X,IV. 

CAPUT  DECIMUM  QUARTUM. 

SYNOPSiS  CAPITIS. 

GeSTA  AmASI^  FILII  JOAS  REGIS  JUDA  ,  AC  BELLUM  EJUS  CUM  JOAS  REGE  ISRAEL  IN  QUO 
AmASIAS  VICTUS  CAPTUSQUE  EST,  AC  JeRUSALEM  SPOLIATA  :  QUI  TANDEM  A  SUIS  OCCISUS 
FILIUM  RELIQUIT  SUCCESS0RE5I  AZARIAM,  SICUT  JOAS  REGI  ISRAEL  SUCCESSIT  FILIUS  Je- 
ROBOAM  ,   ET  HUIC  FILIUS  ZaCHARIAS. 

j-N  anno  secundo  Joas  Dlii  Joachaz  regis  Israel,  regnavit  Araasias  filius  Joas 
Iregis  Juda.  2.  Viginti  quinque  annorum  erat,  cum  regnare  coepisset :  vi- 
sginti  autem  et  novem  annis  regnavit  in  Jerusalem,  nomen  matris  ejus 
|Joiadam  de  Jerusalem.  3.  Et  fecit  rectum  coram  Domino,  verumtaraen 
iion  ut  David  pater  ejus.  Juxta  omnia,  quae  fecit  Joas  pater  suus,  fecit : 
^4.  nisi  hoc  tantum,  quod  excelsa  non  abstulit ;  adhuc  enim  populus  immo- 
^labat,  et  adolebatincensum  in  excelsis.  5.  Cumque  obtinuisset  regnura,  per- 
cussitscrvos  suos,qui  interfecerant  regem  patrem  suura.  6.  Filios  autem  eorum  qui  occiderant, 
nou  oecidit,  juxta  quodscriptumestinLibro  legis  Moysi,sicut  prsecepit  Dominus,  dicens :  Non 
morientur  patres  pro  Gliis ,  neque  fllii  raorientur  pro  patribus ;  sed  unusquisque  in  peccato  suo 
morietur.  7.  Ipse  percussit  Edom  in  Valle  Salinarum  decemmillia,  et  apprehendit  petram  in 
praelio,  vocavitque  nomen  ejus  Jectehel  usque  in  prsesentem  diera.  8.  Tunc  raisit  Amasias  nun- 
tios  ad  Joas  filium  Joachaz ,  filii  Jeliu  regis  Israel ,  dicens :  Veni ,  et  videamus  nos.  9.  lleraisit- 
(jue  Joas  rex  Israel  ad  Araasiam  regem  Juda,  dicens  :  Carduus  Libani  misit  ad  cedrum  quse  est 
in  Libano,  dicens:  Da  filiam  tuam  filio  meo  iixorem.  Transieruntque  beslise  saltus  quae  sunt  in 
Libano ,  et  conculcaverunt  carduum.  10.  Percutiens  invaluisti  super  Edom ,  et  sublevavit  te  cor 
tuum  :  contentus  esto  gloria ,  et  sede  in  domo  tua  ;  quare  provocas  malum  ,  ut  cadas  tu  et  Judas 
lecum  ?  11 .  Et  non  acquievit  Amasias :  ascenditque  Joas  rex  Israel,  et  viderunt  se,  ipse  et 
Amasias  rex  Juda,  in  Bethsaraes  oppido  Judae.  12.  Percussusque  est  Juda  coram  Israel,  et 
fugerunt  unusquisque  in  tabernacula  sua  :  13.  Amasiam  vero  regem  Juda,  filium  Joas  filii 
Ochoziae,  cepit  Joas  rexlsrael  in  Bethsames,  et  adduxit  eum  in  Jerusalem  ;et  interrupit  murum 
Jerusalem ,  a  porta  Ephraim  usque  ad  portam  anguli,  quadringentis  cubitis.  1 4.  Tulitque  omne 
aurura  et  argentum,  et  universa  vasa  quae  inventa  sunt  in  domo  Domini ,  et  in  thesauris  regis, 
et  obsides,  et  reversus  est  in  Samariam.  15.  Reliqua  autem  verborum  Joas  quse  fecit,  et  forli- 
tudo  ejus  qua  pugnavit  contra  Amasiam  rcgem  Juda,  nonne  haec  scripta  sunt  in  Libro  sermo- 
num  dierum  regura  Israel  ?  16.  Dormivitque  Joas  cum  patribus  suis,  et  sepultus  est  in  Saraaria 
cum  regibus  Israel :  et  regnavit  Jeroboara  Glius  ejus  pro  eo.  17.  Vixit  autem  Amasias,  filius 
Joas ,  rex  Juda ,  postquam  mortuus  esfJoas  filius  Joachaz  regis  Israel ,  quindecim  annis. 
18.  Reliqua  autem  sermonum  Amasiae,  nonne  haec  scripta  sunt  in  Libro  sermonum  dierum  re- 
gum  Juda  ?  1 9.  Factaque  est  contra  eum  conjuratio  in  Jerusalem  :  at  ille  fugit  in  Lachis.  Mise- 
runtque  post  eura  in  Lachis ,  et  interfecerunt  eura  ibi.  20.  Et  asporlaverunt  in  equis,  sepultus- 
que  est  in  Jerusalem  cum  patribus  suis  in  Civitate  David.  21 .  Tulit  autem  universus  populus 
Judae  Azariam  annos  natura  sedecim ,  et  constituerunt  eum  regem  pro  patre  ejus  Amasia. 

22.  Ipse  aedificavit  vElath,  et  restituit  eam  Judae,  postquara  dormivit  rex  cum  patribus  suis. 

23.  Anno  quinto  decimo  Araasiae  filii  Joas  regis  Juda,  regnavit  Jeroboara  Glius  Joas  regis  Juda 
in  Samaria,  quadraginta  et  uno  anno :  24.  et  fecit  quod  malum  est  coram  Domino.  Non  recessit 
ab  omnibus  peccatis  Jeroboara  filii  Nabat,  qui  peccare  fecit  Israel.  25.  Ipse  restituit  termiuos 
Israel  ab  inlroitu  Eraath,  usque  ad  raare  solitudinis,  juxta  sermonem  Domini  Dci  Israel ,  quem 
locutus  est  per  servura  suum  Jonam  filium  Araathi  prophetam  qui  erat  in  Geth  ,  quae  est  in 
Opher.  26.  Vidit  enim  Dominus  alTlictionera  Israel  amaram  nirais,  et  quod  consurapti  essent 
usque  ad  clausos  carcere ,  ct  oxtremos,  et  non  esset  qui  auxiliaretur  Israeli.  27.  Nec  loculus 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  XIV.  G/i3 

est  Dominus  ut  deleret  nomen  Israel  de  sub  ccelo,  sed  salvavit  eos  in  manu  Jeroboam  filii  Joas. 
28.  Reliqua  aiitem  sermonum  Jeroboam,  et  universa  quae  fecit^  et  fortitudo  ejus  qua  praeliatus 
est,  et  ijuomodo  restituit  Damascum  et  Emath  Judse  in  Israel,  nonne  hsec  scripta  sunt  in  Libro 
sermonum  dierum  regum  Israel  ?  29.  Dormivitque  Jeroboam  cum  patribus  suis  regibus  Israel, 
ct  regnavit  Zacharias  Clius  ejus  pro  eo. 


1.  I.N    A.NNO    SECUNDO   JOAS    FILII  JOACHAZ  REGIS 

JsRAEL  REGiNAViT  Amasias.  J  Djces  :  Hoc  videlup 
repugnare  Ciipiti  praicedenti,  versu  10,  ubi  di- 
citur  Joas  rex  Israel  regnare  coepisse  anno  37 
Joas  regis  Jutla  (jiii  hO  annis  regnavit;  cui  mor- 
luo  denium  successit  lilius  Amasias  ;  ergo 
Amasias  non  secundo  ,  sed  quarto  anno  Joas 
regis  Israel  regnare  ccepit.  Respond.  Joas  rex 
Israel  regnare  coepit  anno  37  Joas  regis  Juda  , 
sed  cum  patre  suo  Joacliaz  ;  ac  posl  biennium 
niortuo  patre  solus  regnare  ccepit  anno39  Joas 
regis  Juda  ,  ab  eoque  anno  liic  anni  ejus  nume- 
rantur.  Quare  morienle  Joas  rege  Juda  anno  se- 
quente  ,  puta  60  regni  sui  ,  qui  erat  annus  se- 
cundus  Joas  regis  Israel ,  quo  solus  post  patrem 
Joachaz  regnavit ,  Amasias  palri  Joas  in  Juda 
succedens  ibidem  regnare  coepit  solus  anno  se- 
cundo  Joas  regis  Israel. 

2.  NoMEN  matris  ejus  Joadan.  ]  Multas  ratio- 
nes  hic  congeril  Abulensis  cur  in  lib.  Regum 
regibus  Juda  semper  addantur  nomina  matrum, 
iiunquam  autem  regibus  Israel ;  potissima  est , 
(juod  regnum  Juda  polius  erat ,  et  celebrius 
lemplo  veroque  Dei  cuUu ,  et  Messia  exeo  nas- 
cituro.  Adde  regnum  Isracl  fuisse  schismaticum 
et  idololalricum  ,  Juda  vero  legitimum  et  di- 
vinum. 

3.  Et  fecit  rectum  coram  Domino  ,  ]  quia 
scilicetAmasiasinitio  regnisolum  Deumverum 
coluit. 

VERtMTAMEN  NON  UT  D  AVID  PATER  EJUS  ,  ]  qui  UOn 

taotum  idola  non  coluit ,  sed  nec  ea  subditos 
colere  permisit ;  quod  tamen  fecit  Amasias,  per- 
niiltens  populum  immolare  in  excelsis,  quod  2. 
Faralip.  25.  2.  dicitur  :  Fecitque  bonum  in  cons- 
pectu  Domini ,  verumtamen  non  in  corde  perfecto. 

i  UXTA  OMNI A  QU^  FECIT  JOAS  P ATER  SUUS  FECIT,  ] 

(|ula  sicut  Joas  vivente  Joiada  Ponlifice  solum 
Deum  coluit ,  eo  vero  mortuo  deflexil  ad  idola  ; 
sic  fecit  et  Amasias  ejus  filius  ,  qui  sub  finem 
declinavit  ad  Deos  Idumseorum  ,  ut  patet  2. 
Paral.  25.  14. 

k.    NlSI  TANTUM  QUOD  EXCELSA  NON  ABSTULIT  ,  ] 

liaec  verba  non  ad  proxime  praecedenlia  :  Juxia 
umnia  quce  fecit  Joas  pater  ejus ,  quia  Joas  quo- 
(jue  excelsa  non  absluht ;  sed  ad  superiora  :  Et 
fecit  rectum  coram  Domino  ,  referenda  sunt  , 
q.  d.  Amasias  recte  Deum  coluit,  sed  non  recle 
permisit  populum  in  excelsis  immolare.  Quare 
illa  verba  [juxtaomnia  qucBfecit  Joaspater  suus, 
/■ectOparenthesin  continent,  ut  adverlit  Sanchez, 
et  quasi  parenthesin  inclusa  a  sequentibus  se- 
jungenda  sunt. 

7.    IpSE  PERCUSSIT    EDOM  IN  VALLE  SALIN4RUM.   ] 

Idumaei  enim  rebellarant  Judaeis  ante  sexaginta 
annos,  scilicel  a  sexlo  anno  Joram  regis  Juda  , 
usque  ad  duodecimum  Amasise  { aiunt  Hebrsei  in 
SederOlam)  ^quieos  rursumdebellavit  et  Jud.'c 
servire  cocgit.  Vide  2.  Paral.  21.  8.  et  c.  25.  11. 
Porro  post  hancvictoriam  Amasias  lapsus  est  in 
irtololairiam  ,  coluiique  Deos  Idumseorum  , 
ideoque  caesus  captusque  esl  a  Joas  rege  Israel , 
ut  dicilur  2.  Paralipom.  25.  v.  20. 


Et  appreiiendit  petram  in  PRiELio  ,  ]  id  est , 
cepit  rupem  hosliuni  celsam  et  munitam  ,  ex 
qua  praecipitavit  alia  decem  millia  Idumaeorum  , 
ut  dicitur  2.  Paralip.  25.  12.  Ita  Cajetanus  Sic 
Gabailae  caesi  fugerunt  ad  pelram  Remmon, 
Judic.  20.  U. 

Alii  per  petram  accipiunt  Petram  ,  Arabiae 
urbem,quoepostea  aPtol.  Philadelphorestaurata 
dicta  est  Pliilaldelphia. 

Vocavitque  nomen  ejus  Jectehel  ,  ]  id  est 
obedientia  vel  exspeciatio  Dei ,  ut  Noster  vertit 
Gen.  Zi9. 10,  ut  nossent  omnes  quod  Amasias  ex 
Dei  mandato  aeque  ac  auxilio  vicerat  et  punie- 
rat  rebelles  Idumaeos.  Ita  Cajetan.  Aliter  Vaiabl. 
Vocaviteam  Jec^e/ie/ j  inquit,  quia  sic  vocabatur 
is  qui  eam  expugnavit.  Pagn.  Jectehel  vertit: 
congregatio  Dei. 

8.  TuNC  ( cum  gestiens  et  exultans  ,  imo  se 
exaltans  de  victoria  Idumseorum  putaret  se  pari 
modo  domiturum  Israeliias  )  misit  Amasias  nun- 
Tios  ad  Joas  (  regem  Israel  )  dicens  :  Veni  et 
viDEAMus  Nos  ]  iu  priclio  ,  id  est ,  duellemus  et 
praeliemur  ut  videamus  uter  sit  fortior :  ita  Chald. 
Feni ,  inquit ,  excipiamus  ad  invicem  facies  in 
bello ,  id  est ,  veni  et  statuto  die  contligamus. 
Vatablus  ;  Age,spectemus  nos  mutuo  coram. 

Hebraei,  teste  Vatablo,  censent  causam  belli 
fuisse ,  quOd ,  ut  narratur  2.  Paralip.  25,  Amasias 
conductos  a  se  mililes  ex  Israel  contra  Idumaeos 
jussu  prophelse  dimiserit  ;  illi  dimissi  indig- 
nantes  spoliarunt  regnum  Judae  ;  spolia  ergo 
haec  a  Joas  ,  et  Israelitis  bello  repelere  voluisse 
Amasiam.Verum  nil  lale  indicat  Scriptura;  quin 
potius  Joas  Amasiae  objicit  ,  quod  victoria  de 
Idumaeis  elatus  ,  ex  faslu  se  provocet  ad  prae- 
lium.  Audi  Joseph.  lib.  9.  cap.  10  :  Amasias  fe- 
Ucitatem  suam  ,  cujus  tamen  auclorem  Deum 
non  agnoscebat ,  non  capiens ,  sed  fastu  inflatus , 
scripsit  Joceregi  Israelitarum  ,  ut  ipsius  imperata 
faceret  cum  populo  suo  ,  sicut  antehac  idem  po- 
pulus  majoribus  ejus  Davidi  et  Salomoni  paruit ; 
quod  si  nolit  ultro  facere  offtcium  ,  belio  esse  de- 
cernendum  de  Imperii  juribus.  Sic  et  Abulensis 
Histor.  Scholast.  Saiianus  et  alii.  Sperabat  Ama- 
sias  se  victorem  fore  ,  eo  quod  propheta  sibi 
dixisset  2.  Paral.  25.  Deum  non  esse  cum  Is- 
raele  :  sed  idem  cogitare  debebat  de  se,  ulpote 
jam  aposlataet  colenteDeosIdumseorum,  prse- 
sertim  quia  Deus  voluerat  regnum  Israel  dividi 
a  regno  Juda  ,  ut  audivimus  ,  lib.  3.  cap.  12  et 
seq.  Quare  Amasias  ,  volens  rursum  illud  sibi 
unire  et  subjicere  ,  faciebat  contra  voluntatem 
Dei,  ideoque  in  bello  succubuit. 

9.  CaRDUUS  LIBANI  MISIT  AD  CEDRUM  QU;E  est  in 

LiBANO  ,  DiCENS  :;Da  filiam  tuam  FILIO  MEO  UXO- 
REM.  Transieruntque  besti^e  SALTUS  QU^E  SUNT  IN 
LiBANO,  etconculcaveruntcarduum.  ]  Hoc  apo- 
logo  Joas  retundit  fastum  Amasiae  provocantis 
se  ab  bellum.  Conlemptim  enim  Amasiam  vocat 
carduum  humilem  ,  vilem  et  aculeatum.  Libani 
lamen  ,  quia  ipse  ex  Judaea  et  semine  regio  crat 
oriundus  ;  se  vero  vocat  cedrum  excelsam  ,  no- 
bilcm  et  preliosam  ,  quam  humilis  carduus  , 


eiili  COMMENTARiA  IN  LIBRUM 

i(l  esi  Amasias,  vix  queat  aspicerc  ,  muUo  mi- 
nus  ei  se  viribus  aequare  ,  ut  dicere  aucleat :  Da 
fiUamiuam  filio  meo  uxorem  ,  q.  d.  Reguum  luum 
Jsrael  junge  el  subde  regno  meo  Juda  ,  uii  olim 
sub  Oavide  ei  junclum  et  quasi  conjugio  copu- 
latuQi  fuit. 

TRANSIERUiNTQUE  besti^e  saltus  qu^  sunt  in 
LiBANO.  ]  Ita  vocat  milites  suos  Israelitas  (  per 
Libanimi  enim  intelligit  totam  Palaestinam  ,  sci- 
licet  tam  Israel  quam  Judam  )  fortes  et  feroces 
quasi  leones  ,  et  coNCULCAVEauNT  carduum  ,  ] 
scilicet  conculcabuntte,  o  Amasia  ,  capieut  et 
spoliabunt.  Ita  factum  est ,  uti  liic  minatus  et 
ominatus  est  Joas  ;  quia  Deus  per  eum  volebat 
casiigare  superbiam  ,  seque  ac  idololatriam 
Amasiae,  ut  dicitur  2.  Paralipom.  25.  12. 

Unde  apologo  huic  lioc  epimythium  addit  Jo- 
sephus  lib.  9.  cap.  10  :  Hoc  exempUim,  ait,  te 
moneat  ne  majora  qudm  par  est  appetas ;  neve 
propter  recentem  ex  Amalecitls  ( potius  Idumaeis  ) 
victoriam  elatus  ,  et  te  et  regnum  tuutn  incertcs 
committas  alece. 

Similis  apologus  est  Judic  9.  10.  ubi  Joatham 
filius  Gedeonis  Abimelech  tyraanum  comparat 
rhamno,  bonos  vero principes  ficui ,  viti et  oleae. 
Vide  ibi  dicta. 

13.  Amasiam  vero  regem  Juda  ,  etc.  ,  cepit 
JoAs  rexIsrael.  ]  Ecce  hic  impletur  apologus 
Joas  :  sic  enim  merenlur  puniri ,  qui  alios  bello 
lacessunt.  Sic  videmus  non  raro  eos ,  qui  alios 
provocant  ad  duellum ,  in  eo  succumbere  et 
occidi  ,  Deo  eorum  audaciam  et  superbiam 
castigante. 

17.     VlXIT   AUTEM    AmASIAS  ,     etC.    ,     POSTQUAM 

MORTUUs  ESTJoASViGiNn  QUiNQUE  ANNis.]  Gorrige 
cum  Roman.  Chald.  et  Septuag.  15  annis  ,  uti 
habetur2.  Paral.  25.  25.  y 

19.  Et  interfecerunt  eum.  ]  Justura  hoc  fuit 
Dei  judicium  ,  ut  sicut  Joas  pater  deflectens  ad 
idola  occisus  fuit  a  suis  ,  sic  et  Amasias  filius 
ejus  ad  eadem  declinans  a  suis  conjuralis  neca- 
retur  ,  ut  patet  2.  Paral.  25.  v.  27.  Probabiliter 
lamen  Salianus  et  alii  opinantur  eum  ante  mor- 
lem  poenituisse  ,  et  pie  in  unius  veri  Dei  cultu 
obiisse. 

25.  iPSEREsriTuiT  terminqs  Israel  ab  introitu 

EMATH  USQUE  AD  MARE  SOLITUDINIS  ,  JUXTA  SER- 
MONEM    DOMINI    DeI  ISRAEL   ,     QUEM   LOCUTUS    EST 

PER  servum  suum  Jonam  filium  Amathi.  ]  Hinc 
patet  Jonam  praedixisse  Jeroboam  regi ,  quod 
jpse  restitulurus  esset  Israeli  urbes  illas  ,  quas 
Syri  ei  ademerant  ab  Ematli  usque  ad  mare 
Mortuum ,  etsi  hoc  oraculum  in  prophetia  Jonae 
nonexsiet.  EstaulemEma^/iiniribuNephthalim, 


IV.  REGUM.  Gap.  XIV. 

contigua  Syris  ,  non  longc  a  Damasco,  quae 
Syriae  eratcaput.  Ematli  erat  ingressus  et  quasi 
porta  in  terram  sanciam.  Eadem  postea  ab  An- 
tiocho  Epiphane  in  ea  regnante  dicta  est  Epi' 
phania,  vide  dicta  Amos  6.  versu  2.  Audi  nunc 
Josephum ,  lib.  9.  cap.  11  :  Jeroboamo  propheta 
Jonas  prcedixit  ,  quod  devictis  Syris  ditionem 
suam  esset  amplificaturus  ,  prolatis  ejus  terminis 
ad  Septentrionem  usque  ad  Amatham  urbem  :  ad 
Meridiem  vero  asque  ad  Asphallitem  lacum  ;  his 
enim  olim  terminis  Chanancea  terra  finiebatur  , 
juxta  Josue  Imperatoris  definitionem.  Quo  oracuto 
excitatus  Jeroboamus  totos  eos  tractus  ademptos 
Syris  ad  suumregnum  addidit ,  nihil  fallente  Joncs 
vaticinio. 

Hinc  palet  Jonam  prophetam  prophetasse  sub 
Jeroboam  rege  Israel ,  et  Azaria  ,  sive  Ozia  rege 
Juda  ,  ac  proinde  conevum  fuisse  Isaiae  (  quem 
Hebraei  Amasiae  regis  fratrera  ,  vel  fratris  filium 
fuisse  tradunt ,  teste  S.  Hieron. )  Osee  ,  Joeli  , 
Amos  el  Nahum.  Quare  non  recte  Abulensis 
censetJonara  huncesse  diversum  ^  Jona  qui  est 
quartus  inter  niinores  Proplietas. 

28.  QUOMODO    RESTITUIT    DaMASCUM    ET   EmaTH 

JuD^  iN  IsRAEL.  ]  Quomodo  erant  hae  civitates 
Judae  in  Israel  ?  aliud  enim  erat  regnum  Judae  , 
aliud  Israel.  Omissis  Abulensis  et  aliorum  sen- 
tentiis,  dico  breviter  Davidem  has  urbes  ce- 
pisse  et  attribuisse  suae  tribui  Judae ;  quia  ipse  ex 
eaerat  oriundus  ,  indeque  hae  urbes  ,  licet  extra 
sortem  Judae  sitae  ,  vocabantur  tamen  Judae.  Di- 
viso  autem  regno  Israel  a  regno  Judoe  ,  urbes 
hae  utpote  vicinae  cesserunt  Israeli ;  sensus  ergo 
est ,  q.  d.  Jeroboara  fecit  ut  Damascus  et  Emath 
a  Davide  suljjugatae  ,  et  tribui  Judae  attributae  , 
sed  deinde  a  Syris  occupatae  ,  restituerentur  Is- 
raeli ,  cujus  ipse  erat  rex  ,  ac  aliis  civitatibus 
Judae  ,  quae  erant  in  ditione  Israelis  ,  rursum 
annumerarentur  ,  uti  a  Davide  annumeratae  fue- 
rant  ,  q.  d.  Jeroboam  fecit  ut  Damascus  ei 
Emath  olim  subactae  et  tributariae  Davidi  ,  jam 
sibi  et  Israeli  forent  tributariae.  Ita  Salianus  ei 
Sarichez. 

29.  DoRMiviTQUE  (  naturali  morte  defunctus 
est)  Jeroboam  cum  patribus  suis.  Dices  ;  Amos 
cap.  7.  versu  11.  dicitur  :  In  gladio  morietur  Je- 
roboam.  Resp.  haec  verba  non  esse  Araos  ,  sed 
Amasiae  pseudoprophetae  qui ,  ut  Amos  prophe- 
tam  traduceret  apud  Jeroboam ,  mentitur  et 
fingit  Araos  id  dixisse.  Nonenim  dixerat  Amos,': 
In  gladio  morietur  Jeroboam  ,  sed  ,  consurgam 
super  domum  Jeroboam  in  gladio  ,  scilicet  oc- 
cidendo  non  ipsum  Jeroboam  ,  sed  filium  eius 
Zachariam. 


&»»^<0^C}^«©<« 


COMMEMARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  XV.  6/i5 

CAPUT  DECIMUM  QUINTUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

Reglnat  Azarias  in  Juda,  succedit  ei  FiLius  JoATHAN.  In  Israel  regnant  successive 
Jeroboam  ,  Zacharias,  Srlluji  ,  Manahem  ,  Phaceia,  Phacee,  et  ultimus  Osee. 
Nam  Phul  et  Theglathphalasar  reges  AssYRiORrjiiNVADUNT  Israelem,et  partem 
ejus  transferunt  in  Assyriam. 

^  ■  "^^^';^^^S^^^  vigesimo  septimo  Jeroboam  regis  Israel ,  regnavit  Azarias  Gliiis  Ama- 
5siaeregis  Jiida.  2.  Sedeclm  annorum  erat  cum  regnare  ccepisset,  et  quin- 
j,quaginta  duobus  annis  regnavit  in  Jerusalem  :  nomen  matris  ejus  Jechelia 
)de  Jerusalem.  3.  Fecitque  quod  erat  placitum  coram  Domino,  juxta  omnia 
>quae  fecit  Amasias  pater  ejus.  4.  Verumtamen  excelsa  non  est  demolitus : 
[adhuc  populus  sacrificabat ,  et  adolebat  incensum  in  excelsis.  5.  Percussit 
'autem  Dominus  regem,  et  fuit  leprosus  usque  in  diem  mortis  suse,  et  habi- 
tabat  in  domo  libera  seorsum  :  Joatham  vero  filius  regis  gubernabat  palatium ,  et  judicabat  popn- 
lum  tcrrae.  6.  Reliqua  autem  sermonum  Asariae,  et  universa  quse  fecit,  nonne  hsecscripta  sunt 
in  Libro  verborum  dierum  regum  Juda  ?  7.  Et  dormivit  Azarias  cum  patribus  suis ;  sepelierunt- 
que  eum  cum  majoribus  suis  in  civitate  David,  et  regnavit  Jonathan  filius  ejus  pro  eo.  8.  Anno 
trigesimo  octavo  Azariae  regis  Juda,  regnavit  Zacbarias  filius  Jeroboam  super  Israel  in  Samaria 
sex  mensibus;  9.  et  fecit  quodmalumest  coram  Domino,  sicut  fecerant  patres  ejus  :  non  reces- 
sit  a  peccatis  Jeroboamfilii  Nabat,  quipeccare  fecitlsrael.lO.  Conjuravitautem  conlra  eumSel- 
lum  filius  Jabes  :  percussitqueeum  palam,  et  interfecit,  regnavitque  pro  eo.  11 .  Reliqua  autem 
verborum  Zachariae,  nonne  haeo  scripta  sunt  in  Libro  sermonum  dierum  regum  Israel?  12.  Iste 
est  sermo  Domini,  quem  locutus  est  ad  Jehu,  dicens :  Filii  tui  usque  ad  quartam  generationem 
sedebunt  super  thronum  Israel ,  factumque  est  ila.  13.  Sellum  filius  Jabes  regnavit  trigesimo 
nono  anno  Azariae  regis  Juda :  regnavit  autem  uno  mense  in  Samaria.  14.  Et  ascendit  Manahem 
filius  Gadi  et  Thersa :  venitque  in  Samariam,  et  percussit  Sellum  filium  Jabes  in  Samaria,  et 
interfecit  eum  regnavitque  pro  eo.  15.  Reliqua  autem  verborum  Sellum,  et  conjuratio  ejus  per 
quam  tetendit  insidias ,  nonne  haec  scripta  sunt  in  Libro  sermonum  dierum  regum  Israel  ? 
16.  Tunc  percussit  Manahera  Thapsam  et  omnes  qui  erant  in  ea,  et  terminos  ejus  de  Thersa; 
noluerant  enim  aperire  ei :  et  interfecit  omnes  praegnantes  ejus,  et  scidit  eas.  17.  Anno  trige- 
simo  nono  Azariae  regis  Juda,  regnavit  Manahem  Glius  Gadi  super  Israel  decem  annis  in  Sama- 
ria.  1 8.  Fecitque  quod  erat  malum  coram  Domino  :  non  recessit  a  peccatis  Jeroboam  filii  Nabat , 
qui  peccare  fecit  Israel  cunctis  diebus  ejus.  19.  Veniebat  Phul  rex  Assyriorum  in  terram,  et 
dabat  Manahem  Phul  mille  talenta  argenti,  ut  esset  ei  in  auxilium,  et  firmaret  regnum  ejus. 
20.  Indixitque  Manahem  argentum  super  Israel  cunctis  potentibus  et  divitibus,  ut  daret  regi 
Assyriorum  quinquaginta  siclos  argenti  per  singulos  :  reversusque  est  rex  Assyriorum  ,  et  non 
est  moratus  in  terra.  21.  Reliqua  autem  scrmonum  Manahem,  et  universa  quae  fecit,  nonne 
haec  scripta  sunt  in  Libro  sermonum  dierum  regum  Israel  ?  22.  Et  dormivit  Manahem  cum  pa- 
Iribus  suis,  regnavitque  Phaceia  filius  ejus  pro  eo.  23.  Anno  quinquagesimo  Azariae  regis  Juda , 
regnavit  Phaceia  Glius  Manahem  super  Israel  in  Samaria  biennio  ;  24.  et  fecit  quod  erat  malum 
coram  Domino  :  non  recessit  a  peccatis  Jeroboam  Glii  Nabat,  qui  peccare  fecit  Israel.  25.  Con- 
juravit  autem  adversus  eum  Phacee  filius  Romeliae,  dux  ejus,  et  percussit  eum  in  Samaria  in 
lurre  domus  regiae,  juxla  Argob,  etjuxta  Arie,  et  cum  eo  quinquagijita  viros  de  Gliis  Galaadi- 
larum,  et  interfecit  eum,  regnavitque  pro  eo.  26.  Reliqua  autem  sermonum  Phaceia,  et  uni- 
versa  quae  fecit,  nonne  haec  scripla  sunt  in  Libro  sermonum  dierum  regum  Israel  ?  27.  Anno 
quim[uagesimo  secundo  Azariae  regis  Juda,  regnavit  Phacee  Glius  Romeliae  super  Israel  in  Sa- 
maria  vigiuti  annis.  28.  El  fecit  quod  erat  malura  coram  Domino  :  non  recessit  ii  peccatis  Je- 


G4G  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  XV. 

roboain  fllii  Nabat,  qui  peccare  fecit  Israel.  29.  Iii  diebiis  Phacee  regis  Israel  venit  Theglath- 
j)halasar  rex  Assur,  et  cepit  Aion  ,  et  Abel  Domum  ,  Maacha  et  Janoe  ,  et  Cedes ,  et  Asor ,  et 
Galaail,  et  Galilseani ,  et  universam  terram  Nephthali  :  et  transtulit  eos  in  Assyrios.  30.  Con- 
juravit  autem,  et  tetendit  insidias  Osee  filius  Ela  contra  Phacee  filium  Roraeliae ,  et  percussit 
eum ,  et  interfecit  :  regnavitque  pro  eo  vigesimo  anno  Joatham  filii  Ozise.  31 .  Reliqua  autem 
sermonum  Phacee ,  et  universa  quse  fecit,  nonne  hsec  scripta  sunt  in  Libro  sermonum  dieruni 
regum  Lsrael?32.  Anno  secundo  Phacee,  filii  Romelise  regis  Israel ,  regnavit  Joatham  filius 
Oziae  regis  Juda.  33.  Viginti  quinque  annorum  erat ,  cum  regnare  coepisset ,  et  sedecim  annis 
regnavit  in  Jerusalem  :  nomen  matris  ejus  Jerusa,  Clia  Sadoc.  34.  Fecitque  quod  erat  placitum 
coram  Domino  :  juxta  omnia  quse  fecerat  Ozias  pater  suus ,  operatus  est.  35.  Verumtamen 
excelsa  non  abstulit ;  adhuc  populus  immolabat ,  et  adolebat  incensum  in  excelsis  :  ipse  aedifica- 
vit  portam  domusDomini  sublimissiraam.  36.  Reliqua  autera  sermonum  Joatham  ,  et  universa 
quse  fecit ,  nonne  hsec  scripla  sunt  in  Libro  verborum  dierura  regura  Juda  ?  37.  In  diebus  illis 
coepit  Dominus  mittere  in  Judam  Rasin  regem  Syriae,  etPhacee  filiura  Roraeliae.  38.  Et  dor- 
raivit  Joatham  cum  patribus  suis ,  sepultusque  est  cum  eis  in  Civitate  David  patris  sui ,  et  reg- 
navit  Achaz  filius  ejus  pro  eo. 


1.  AnNO  VIGESIMO   SEPTIMO  JEROBOAM   REGIS    IS- 

RAEL,  REGNA.VIT  (  pegnare  coepit )  Azarias  Amasle 
FiLius  REGis  JuDA.  ]  Azarias  hic  alio  nomine  dic- 
tus  esl  Ozias.  Azarias  enim  hebraice  idem  est 
quod  auxiliumDei;  Ozias  ,  irtem  quod  fo7Hitudo 
Dei:  ubi  aulem  est  auxiiium  Dei ,  ibi  est  forti- 
ludo.  Deus  enim  est  fortissimus  et  potentissi- 
mus.  Unde  2.  Paral.  26.  v.  7.  deeo  dicitur  :  Ei  ad- 
Juvit  eum  Deas  contra  Pliilisthiim,  etconlraArabes, 
etcontra  Ammonitas ,  etc.  Ex  hoc  loco  Franc.  Ri- 
l)era  inAnios,  c.  1.  v.  1 ,  censet  interregnuni 
fuissetredecim  annorum  inter  Amasiam  et  Aza- 
riam  ,  eo  quod  Azarias  trimulus  esset  moriente 
patre  Amazia.    Id  probat,  quod    anno  decimo 
quintoAmasi^e,  uti  diciumestc.  praec.v.  23,  coepit 
legnare  Jeroboam,  cujus  anno  vigesimo  sep- 
limo,  uti  hic  dicitur,  coepit  regnare  Azarias. 
Amazias   autem  regnavit  annis  viginti  novein. 
Ergo  29  ejus  annus  fuit  decimus  quartus  Jero- 
boami.    Ergo  vacavit  regnum  Juda  ab  anno  \h 
Jeroboaml  usque  ad  27  ejusdem ,  puta  per  spa- 
tium  tredecim  annorum.  Verum  resp.  annum 
liunc  27  Jeroboam  esse  annum  27 ,  ab  eo  lem- 
pore  quo  Jeroboam  simul  cumpatre  Joas  regnare 
coepit;  nam  regiii,  quo  ipse  post  patrem  solus 
regnavit ,  erat  hicannus  decimus  quartus  dun- 
laxat,  quo  Amasias  moriens  anno  regni  sui  vi- 
gesimo  nono,    successorem    reliquit   Azariam 
filium,  Iditaesseliquetex  2.  Paral.25.  v.  25.  ubi 
Amasias,  postmortemJoas,dicitur  vixisse  quin- 
decim  annis.  Mortuus  estergo  anno  IZtfiniente, 
et  15  inchoante  Jeroboami,  qui  Joas  palri  im- 
mediate  successit.  Ita  Salian.  Cajet.  et  alii.  Fu- 
gienda enim  hic  suntinterregna ,  ne  chronologiae 
series  continua  turbelur,  et  incerta  dubiaque 
reddatur.  Unde  Eusebius,  Joseph.  et  alii  passim 
regno  et  annis  Amasiae  immediate  subjiciunt, 
et  connectunt  regnum  et  annos  Azariae. 

2.    Et  QUINQUAGINTA   DUOBUS  ANNIS    REGNAVIT.  ] 

Tempore  AzariajvixitSardanapalus,  quem  Gen- 
tiles  Historici  ultimum  collocant  regem  Assy- 
riorum,  aiuntque  eum  uipote  elTemioatum  ab 
Arbace  Mediae  praefecto  obsessum  in  Ninive, 
ibi  seipsumcum  gazaregiaconcremasse.  Quare 
Arbacem  se  fecisse  regem  Medire  sub  annum 
Azariae  decimum  ,  regnante  apud  Lalinos  Proca 
Sylvio,  apud  Corinlhios  Agemone.  apud  Spar- 
tanos  legislatore  Lycurgo.  Ita  Eusebius,  Diodo- 


rus,  Justinus,  PtolemnGus,  Strabo,  et  ex  eis  Tor- 
niellus,  Salianus,  Gordonus  ,  Sainecius  elalii. 

Verum  paulo  post  restituta  esl  Ninive  ejus- 
que  regnuni;  nam,  ut  mox  audiemus,  paulo 
postsubeodem  Azariaregnavit  Phul  rex  Assyrio- 
rum,  cui  successit  Theglathphalasar,  huicSal- 
manasar,  huic  Sennacherib,huic  Asarrhaddon, 
sub  quo  ob  caesos  paulo  ante  Assyrios,  Eze- 
chiam  et  Jerusalem  obsidentes,  ab  Angelo,  Ben 
Merodach  Babylonius  caput  erexit,  sequeregem 
Babylonis  elTecit,  qui  fuit  avus  Nabuchodono- 
soris  primi  monarchae  Babyloniorum.  Omnes 
enim  hi  reges  jam  nominati  vocantur  rege? 
Assyriorum,  non  Babyloniorum ,  nec  ante  Ba- 
ladan  quispiam  in  Script.  rex  Babylonis  nuncu- 
patur. 

Videtur  ergo  Phul  Assyrius  cum  Arbace  prne- 
fectodivisisseSardanapali  imperium,  ut  Arbaces 
Mediae  et  Persidi,  Phul  vero  Assyriae  et  Baby- 
lonine  dominaretur;  ita  ex  Metasthene  Annii 
Genebrardus  ,  Torniellus  ,  Samerius  ,  Gordo- 
nus,  Salianus  et  alii. 

Huic  chronologiie  consentit  tempus  prophe- 
tiae  Jonae  j  qui,  ut  audivimus  cap.  praecedenti 
vers.  25,  prophetavit  sub  Jeroboam  ,  cui  coaevus 
fuit  Azarias.  Jonas  ergo  missus  h  Deo  Sardana- 
pali  et  Ninivitarum  luxum  et  luxuriam  castiga- 
vit.  Poenituit  Sardanapalus  cum  Ninivitis,  sed 
non  multo  post  in  solita  vitia  relapsi,  ab  Ar- 
bace  Medo  obsessi  et  vastati  fuere ,  ut  dixi  in 
Jona. 

5.  Percussit  autem  Dominus  regem  (Azariam) 
ET  FUiT  LEPROsys  ,  ]  quia  scilicet  ipse  usurpabat 
munus  Pontificis ,  adolendo  incensum  super 
altare  thymiamatis,  quod  erat  in  Sancto  ,  ut 
dicltur  2.  Paral.  26.  v.  16.  de  quo  ibidem  plura. 

8.  ANNO  TRIGESIMO  OCTAVO  AzARI.E  REGIS  JUDiE 
REGNAVIT   ZaCHARIAS    FILIUS    JEROBOAM    SUPER   Is- 

rael.  ]  Hic  fuit  abnepos  Jehu ;  unde  Jehu  stirps 
regia  flnita  fuit  in  Zacharia  ,  quasi  in  quarta  ge- 
neratione,  uti  ei  promiserat  Deus,  cap.  10. 
vers.  30:  Anno  trigesimo  octavo  Azarice ,  scilicet 
ex  eo  tempore  quo  ipse  regnare  coepit  cum 
patre  Amasia  ;  nam  ex  eo  tempore  quo  post  pa- 
irem  solus  regnavit  Azarias  ,  erat  hic  annus  26 
vel  27.  Si  ergo  annos  38  Azarise  numeres  ab 
anno  18  Amasiae  patris  ejus,  quo  ipse  eum  in 
regnum   socium  ascivit,  artnus  Iiic  Azariae  38 


COMMENTAniA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cnp.  XV.  G/17 

regis   It-rael,    qiiippe   qui     quarlo  quoiibel  anno  ,  npiul  Pisam  el  EHdom  ob 


erii    il    Jeroboami 

anno  15  Amasiae  patris  Azariae  solus  regnare 
copperit.  Hic  enim  annus  quadragesimus  primus 
fuitullimus  Jeroboam  :  unde,  eo  morienle,  suc- 
cessit  ei  filius  Zacbarias  per  sexmenses.  Verum 
quia  Azarias  post  patrem  Amasium  solus  regna- 
vii  52  annis  qui  liic  sigillatim  consignantur  : 
nam  vers.  37.  numeraUir  annus  Azariae  39,  et 
vers.  23.  annus  50,  el  vers.  27.  annus  52  et  ulii- 
mus,  ut  sic  consequens  certaque  chronologia 
temporum  per  annos  regum  Juda  conlexalur: 
liinc  melius  cum  Ricliardo  a  S.  Viclore,  Lyrano, 
Abulense  et  aliis  dicemus  Jeroboam  regem 
Israel  mortuum  esse  anno  vigesimo  septimo 
Azariae  regis  Judae  :  inde  per  undecim  annos , 
scilicet  usque  ad  annum  38  |Azarise  fuisse  in- 
terregnum  ,  et  regnum  Israel  caruisse  rege ; 
60  quod  Zacharias  filius  Jeroboam ,  vel  propter 
aeiatem  leneriorem  ,  vel  propier  rebellioncm 
subditorum  ,  vel  aliam  ob  causam  pracvalere  et 
regnum  patris  oblinere  non  possel.  Ralio  est, 
quod  41  anni  Jeroboami  computandi  sint  ab 
anno  decimoquinto  Amasiae,  ila  ut  cum  Amasia 
qui  29  annis  regnavit  Jeroboam  regnarit  annis 
quaiuordecim  ;  quare  reliquos  27  annos  (regna- 
vit  enim  Jeroboam  Zil  annis )  regnare  debuit 
cum  Azaria  filio  Amasiae,  iia  ut  mortuus  sit 
anno  vigesimo  sepiinio  Azariae  ,  tumque  suc- 
cesserit  ei  filius  Zacharias.  Itaque  cum  hic  dici- 
turde  aliquo  regumJuda,  quodtotannis  regna- 
rit,  inlellige  solus  post  patrcm;  quia  per  reges 
Juda  clironologia  hictexitur,  quae  alioqui  foret 
inceria  et  ambigua  ,  verum  aiias  cum  dicitur : 
tali  anno  regnavit  lalis  rex  ,  praesertiminlsrael, 
accipi  poiest  non  de  regno  ;  sed  de  corregno , 
quo  scilicet  non  solus,  sed  cum  patreregnavit. 

No(a:Sub  Azaria  coepere  computari  Olym- 
piades  ,  sed  quoto  ejus  anno  id  factum  variant 
Chronologi.  Eusebius  lib.  3.  de  Praeparat.  et  in 
chronico  initium  Olympiadumcollocat  anno  50 
Azariae  ac  consequenler  urbis  Romae  inilium, 
cum  eam  Romulus  condidit  anno  Achaz  quario 
vel  quinlo  :  nam  initium  Olympiadum  anlecedit 
inilium  Romac  23  annis  ,  uti  omnes  Historici  et 
Chronologi  conseniiunt.  Jam  adde  duos  annos 
Azariai  (regnavit  enim  52  annis]  et  sedecim 
filii  ejus  Joatham,  ac  quinque  Achaz  habebis 
annos  23  quos  quaerimus. 

Alii  Olympiades  coepisse  censent  anno  quar- 
10  vel  quinio  Azariae.  Serarius  anno  hl  ejus- 
dem.  Pererius  libr.  11.  in  Danielem  ,  quasi  anno 
ociavo  Achaz.  Torniellus,  Salianus  et  alii  anno 
52  Azariae,  vel  potius  anno  primo  Joatham  , 
quia  Azariac  patri  successit.  Exigua  enim  estbacc 
paucorum  annorum  in  tanta  temporum  prisco- 
rum  intercapedine  differentia.  Juxta  tabulam 
chronologicam  quam  praefixi  Penlaleucho,  cce- 
perunt  Olympiades  anno  quadragesimo  Azariae; 
Roma  vero  condita  esl  anno  decimo  vel  unde- 
cimo  Joaiham,  de  quo  v.  33. 

Porro  anle  Olympiades  nihil  apud  Historicos 
profanos  Graecos  ei  Latinos  est  ccrtum  ,  sed  om- 
nia  incerta  et  confusa  :  unde  hoc  seculum  ipsi 
vocant  //.aStzov  ,  id  esr ,  fabuiosum  ;  post  eas  ve- 
ro ,  aeque  ac  post  conditam  Romam,  omnia 
suis  annis  inde  deduciis  assignari  coeperunt, 
uii  lestatur  Euscbius  lib.  10.  de  Praepar.  cap.  3. 
rt  Censorinus  lib.  10.  de  die  natiili  cap.  21. 
Olympias  autem  spaiium  (^rat  quatuor  anno- 
rum,  quod  iniererat  inter  duos  ludos  Olympi- 
cos,  qui  Jovi  Olympio  lotius  Graeciae  concursu  , 


niemoriam  diei  iniercalaiis  celebrabanUir  sub 
inilium  iTstatis,  sive  solstiliia^stivi,  alunaun- 
decima  usque  ad  decimam  sexlam  ,lesteLivio, 
Censorino  et  aliis.  Audi  Solynum  Polyhistor. 
cap.  2.  Cerlamen  Olympicum  [quocl  olim  Her- 
cules  in  lionorem  atavi  sui  materni  Pelopis  edide- 
rat  ,  in  omni  genere  certaminum  victor)  jam 
pridem  inlermissum  Ipliitus  EUdensis  instauravit 
post  excidium  Trojcc  anno  UOS.  Boma  deinde  con- 
dita,  incipiente  Olympiade  7  post  excidium  Trojoi 
annno  Zi33.  Idtm  scribunt  Diodorus  Siculus, 
Dionysius  Halicarnasseus,  Eralosthenes  apud 
Clementem  Alexandrinum,  et  ex  his  alii. 

Et  AscENDiT  Manaiiem  de  Thersa]  quam  no- 
mine  regis  sui  Zacliariae  obsidebat,  ait  Jose- 
phus  ,  et  occiso  in  Samaria  Sellum,  qui  occide- 
rat  Zachariam  regem,  rapuit  imperium  ;  cum- 
que  Thersam  rediisset,  nec  Thersenses  eum  ut 
regem  admilterent,  in  eos  saeviit,  etmaximeiu 
Thapsenses  discindendo  praegnantes  in  ea,  ut 
dicilur  v.  16. 

16.  Et  tekminos  ejus  de  Thersa,  ]  nam  ager 
urbis  Thapsae  pertingebat  usque  ad  Thersam, 
ait  Vatablus. 

Et  sciDiT  EAS,]hocest,  dissccuitpra?gnantes, 
ut  foetum  educerel,  aii  Abulensis.  Magna  fuil 
haec  crudelilas  et  barbaries. 

19.  Vemebat  Fhil  rex  Assyriorum.  ]  Hic  esi 
Flnd,  qui  alio  nomine  Belocluis  dicitur,  qui  cum 
Arbace  Medo  Sardanapalum  in  Ninive  per  bien- 
nium  obscdit ,  coegitque  ut  exslrucia  in  regia 
pyra  aliissima,  in  eam  se  cum  uxoribus  etfiliis 
ac  mille  myriadibus  auri  et  decem  mille  myria- 
dibus  argenti  injiceret  el  concremarct.  Duravit 
incendium  adquindecim  dies.  In  eo  desiit  mo- 
narchia  Assyriorum,  quae  a  Belo  usque  ad  Sar- 
danapalum  slelil  annis  mille  trecenlis.  l'orro 
Phul  cum  Arbace  divisit  monarchiam,  ac  sihi 
servavit  Assyriam  et  Babyloniam;  Arbaci  con- 
cpssit  Mediam  et  Persiam.  Porro  Pliul  hebraice 
idem  esl  quod  faba,  ait  Pagnin.  sicul  Romae  a 
faba  cognominati  sunt  Fabii ,  inier  quos  eminuit 
Fabius  Maximus  Roniae  liberalor,  et  Annibalis 
domitor.  Notat  Scaliger  regum  Assyriorum  et 
BabyIoniorumnominaaliaessesimplicia,ulPhul, 
Asar,  Theglath  ;  alia  composita,  ut  Theglath- 
phalasarcomponitur  ex  tribus,  scilicet  exThe- 
glatb,  Phul,  et  Aser.  Salmanasar  componitur  ex 
Salman  et  Asar,  et  Asarhaddon  conflalur  ex 
Asaret  Haddon.  Nabuchodonosor  ex  Nabo,  qui 
erat  Deus  Babyloniorum,  Chad^  et  Netser.  Vidc 
ibi  dicla  Isaia;  46.  v.  1. 

Et  dabat  Manahem  Phdl  mille  talenta  ak- 
GENTi ,  VT  EssET  Ei  iN  ATJxiLiUM  ]  coutra  rebellcs 
Thersae,  Thapsa",  eic.  ut  dictum  est  versu  \Lu 
Haec  fuil  occasio  cur  Theglalbphalasar  successor 
Phulis  invaseril  Israelem  ,  eumque  abduxeril  in 
Assyriam,  ut  dicelnr  v.  29.  Phul  ergo  vocalus 
in  auxilium  fuit  a  Manahem,  non  i\  Thersensi- 
bus  ,  ut  scri])it  Josephus. 

29.  IN  DIEBIS  PhaCEE  VEMT  TBEGLATHPHALASAr. 

REX  AssuR.  ]  Qui  fuit  filius  Phulis  de  quo  v.  19. 
ideoque  dictus  est  Phul,Assar,  vel  Tlieglalh 
Phul-Assar.  Hic  ecce  vasiavit  Israelem ,  ac  ex  eo 
quinque  trihus  in  Assyriam  abduxit,  nimiruni 
incohis  Galaad ,  scilicet  Rubeniias,  Gadditas, 
et  dimidiam  Tribum  Manasse;  et  GalilcefTi ,  pula 
Zabulonilas  et  Nepliihaiiias  ,  de  quibus  Isaias 
cap.  9.  vers.  1.  cum  paulo  anic  vocatus  in  auxi- 
lium  ab   Achaz  rege  Juda,  conira  Rasin  regem 


f)48  COMMENTARIA  IN  LIBRUM 

Syriae,  et  Phaceeregem  Israel,  venisselDamas- 
cura,  et  occisis  illis  regibus,  ut  dicitur  cap. 
seq.  vers.  6  et  7.  ipsum  quoque  Achaz,  k  quo 
vocatus  fuerat,  oppressit,  ejusqueditionemex- 
pilavit,  2.  Paralip.  28.  vers.  8.  Hoc  ipsum  paulo 
ante  Isaias  cap.  7.  vers.  17.  ipsi  Achaz  prc-edixe- 
rat.  Hajc  ergo  fuit  prima  Israelis ,  id  est ,  decem 
Tribuum  captiviias.  Hinc  apposite  Theglathpha- 
lasar  Hebr.  (cui  affinis  est  lingua  Assyriaca  et 
Ghaldaica)  idem  est  quod  captivitas  mirabilis  U- 
gationis,  ait  Pagnin.  in  nomin.  Hebr. 

30.  Regxavitque  pro  eo  (puia  Osee  pro  Pha- 
cee)  viGESiMO  anno  Joathan  filii  Ozi/E.  ]  Dices: 
Joatham  tantum  sedecim  annis  regnavit,  ut  di- 
citur  vers.  33;  quis  est  ergo  hic  annus  ejus  vi- 
cesimus?  Resp.  Fuit  vicesimus  ab  eo  tempore 
quo  Joaiham  regnare  ccepit  cum  patre  Azaria  : 
hicenim  a  Deo  percussus  lepra,  ideoque  a  con- 
tubernio  hominum  separatus,  regni  regimen 
permisit  Joalham  filio  suo,  ut  dictum  est  versu 
5.  Ita  Cajetanus  et  alii.  Dices  :  Osee  non  potuit 
regnare  cum  Joalham;  nam  Phacee  cui  succes- 
sit  Osee  fuit  supersles  Joathamo  per  tres  an- 
iios,  ut  paiet  hlc  versu  27.  collalo  cum  versu  1. 
cap.  seq.  Resp.  Osee  coepisse  regnare  ei  inva- 
dere  regnum  Phacee,  vivente  Joatham ,  tan- 
demque  eo  moriuo,  post  aliquot  annos  eum 
omnino  superasse,  et  occidisse  anno  quarto 
Achaz  regis  Juda,  tumque  solum  plene  regnas- 
se.  Ita  Gajetanus.  Secundo,  melius  Hebraei  in 
Seder  Olam ,  Abulen.  Genebrard.  Torniellus ,  Sa- 
lianus,  sic  exponunt  :  vicesimo  anno  Joathani , 
id  est,  qui  vicesimus  futurus  erat  Joatham  so- 
lius  post  palrem  regnantis,  si  ipse  adhuc  vixis- 
set,  qui  aute  quadriennium  erat  mortuus.  Erat 
ergo  hic  annus  vigesimus  ex  quo  Joatham  reg- 
nare  coepit ;  sed  quia  ipse  sedecim  tantum  an- 
iiis  regnavit,  hinc  revera  hicerai  annus  quartus 
Achaz ,  qui  successit  Joatham;  sed  maltiit 
Scripinra  nominareJoatham  quam  Achaz,  quia 
necdum  Achazi  menlionem  fecerat.  Porro  Scrip- 
tura  annos  Osee  bifariam  numeral;  primo,  ab 
lioc  anno  quarto  Achaz,  uti  hic  fit ;  secundo,  ab 
hoc  anno  Achaz  duodecimo,  uti  fit  ^.  Reg.  17. 
versu  1.  Ratio  est,  quod  prioribus  octo  annis 
Osee  non  fuerit  rex  pacificus,  sed  cum  familia 
Phacee  adhuc  luctans  ,  aut  Assyriorum  potius 
servus  quam  rex,  aut  aliis  de  causis  a  regno 
impeditus.  Itaque  ab  anno  quarto  Achazpreca- 
rio  magis  quam  pleno  jure  regnabat.  Ita  Abu- 
lens.  Serar.  Salianus  et  alii  jam  cilati.  Denique 
liic  anuus  vigesimus  lam  erat  regni  Phacee 
(  hic  enim  20  annis  regnavit)  finientis  quam 
Joalhami  inchoantis.  Joaiham  enim,  si  vixisset 
illo  anno,  inchoasset  annum  regni20;ipse  enim 
coepit  regnare  anno  secundo  Phacee,  ut  se- 
quitur. 

32.  Anno  secundo  Phacee,  etc,  regnavit  Joa- 
THAM  FiLius  Osi^REGis  JuDA;]  Phacec  enim  coe- 
pit  regnare  anno  52  et  ultimo  OsiaB  :  quare  hic 
primus  fuit  regni  Phacee  annus ;  secundus  fuit 
quo  mortuo   Ozia   successit  ei  Joatham ,  qni 


IV.  REGUM.  Cap.  XV. 

sexdecim  annis  regnavit  :  quare  17  anno  Pha- 
cee,mortuo  Joatham,  successitei  filius  Achaz, 
ut  dicitur  cap.  seq.  vers.  1 ;  quia  nimirum  ulli- 
mus  annus  Joaiham  non  fuit  integer,  sed  dimi- 
diatus,  ita  ut  17  Phacee  fuerit  simul  ullimus 
Joathami  morientis,  et  Achazi  ei  succedeniis. 
Quocirca  unus  annus  additus  vel  demplus  in 
chronologia  nullam  facit  differentiam;  quia 
anni  diuiidiati  nunc  numerantur,  nunc  non  nu- 
merantur. 

Porro,  J 0 at ham ,  c\\l  Auctor  Imperf.  hom.  1. 
in  Mallh.  interpretatar  perfectus  ,  vel  dominus 
immaculatus.  El  vere  perfectus  fuil  hic  Joatham , 
et  quantum  ad  reges  se  prcecedmles  dominus  im- 
macuiatus  ;  quia  fecit  quod  placilum  erat  Deo ,  et 
nuila  reprehensio  ejus  legitur  in  scriptura  reg- 
norum. 

33.  Sedecim  annis  regnavit]  probe  et  pie  ; 
unde  prae  aliis  laudatur  a  Scriptura  et  a  Jose- 
pho.  Tempore  Joatham  propheiavit  Isaias  et 
Michaeas,  ut  patet  ex  ejus  titulo.  Anno  undeci- 
mo  Joatham ,  Romulus  agens  annum  setatis  18 
urbis  Romae  fundamcnta  jecit  21  die  Aprilis 
(unde  hic  dies  deinceps  quasi  Romae  natalis 
quotannis  celebratus  est)  ipsis  scilicet  Palilibus, 
hocest,  festo  Palis  Deoj  paslorum,  quae  pro  fe- 
lici  pecorum  partu  illa  die  ab  eis  colebatur. 
Hinc  enim  vocatum  est  Palilia  vel  Parilia.  Fac- 
tum  id  est  Olympiadis  sexlaG  anno  terlio,  ut 
vult  Varro ;  vel  quarto,  ut  vult  Cato,  et  eum  se- 
cuti  CicerOj  Plinius,  Tacitus,  Gellius,  Censo- 
rinus,  Eusebius,  S.  Augustinus,  Orosius ,  cl 
Cardinal.  Baronius.  Quare  Olympiades  antece- 
dunt  Romam  23  annis,  ut  dixi  :totenim  annos 
conficiunt  sex  Olympiades  jam  dictae  ;  quaelibet 
enim  quatuor  continet  annos.  Hoc  compulii 
Olympiadum  initium  assignandum  est  anno  /lO 
Azariae,  uti  dixi,  et  juxta  eumdem  Roma  con- 
dita  est  anno  751  ante  nativitatem  Ghristi. 

Alii ,  quia  paulo  tardius  vel  serius  hoc  initium 
Olympiadura  assignant;hinc  consequenier  tar- 
dius  vel  serius  assignant  fabricam  Romae.  Unde 
Torniellus  et  Salianus,  quia  inilium  Olympia- 
dum  combinant  cum  primo  anno  Joatham , 
hinc  Romae  initium  combinant  cum  anno  octa- 
vo  vel  nono  Achaz.  Sed  in  re  tam  antiqua  post 
tot  secula  exigua  est  haec  temporis  differenlia. 

Hic  illud  Properlii  : 

Urbi  festus  erat ,  dix^re  Palilia  patres, 
Hlnc  primus  ccepit  mcenitus  essedies. 

Hioc  quoque  S.  Hieronymus  in  cap.  1.  Isaise.  v. 
1.  ait  Ezechiam  regnare  coepisse  anno  duode- 
cimo  Romuli  :  primus  ergo  Romuli  annus  in- 
cidit  in  quartum  annum  Achaz,  cum  scilicet 
ipse  Romae  fundamenta  jaciens  anno  undecimo 
Joatham ,  ejusdem  fabricam  per  septem  vel 
octo  annos  sequentes  perfecisset,  ac  solium  re- 
gale  in  ea  erexisset  anno  quarto  Achaz.  Sic  et 
S.  Augustinus  libro  18.  Civit.  cap.  22.  Quem 
( Ezechiam),  inquit,  constat  optimum  et  piissimuyn 
regem  Romuli  regnasse  temporibus. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  XVI.  669 

CAPUT  DECIMUM  SEXTUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

ReGNAT  AcHAZ  FILIUS  JOATHAM  :  CONTRA  EUM  CONSPIRANT  REGES  StRIjE  ET  IsRAEL.  IlLE 
JNVOCAT  ThEGLATHPHALASAR  IPSIQUE  INGENS  PONDUS  AURI  ET  ARGENTI  MITTIT  :  QUI 
INVOCATUS  SVRIAM  ET  ISRAELEM  VASTAT.  InTERIM  AcHAZ  IDOLA  COLIT,  ET  TEMPLUM 
PROFANAT. 

1 .  ^^^^^^^^NNO  decimo  septimo  Phacee  Olii  Romeliae ,  regnavit  Achaz  filius  Joalham 
""  ;  regis  Juda.  2.  Viginti  annorum  erat  Achaz,  cum  regnare  ccepisset ;  et  sede- 

,cim  annis  regnavit  in  Jerusalem  :  non  fecit  quod  erat  placitum  in  conspectu 
jDomini  Dei  sui ,  sicut  David  pater  ejus.  3.  Sed  ambulavit  in  via  regum 
jlsrael ;  insuper  et  filium  suum  consecravit,  transferens  per  ignem  secun- 
idum  idola  Gentium  :  quaedissipavit  Dominus  coram  Gliis  Israel.  4.  Immo- 
labat  quoque  victimas ,  et  adolebat  incensum  in  excelsis  ,  et  in  collibus ,  et 
sub  omni  ligno  frondoso.  5.  Tunc  ascendit  Rasin  rex  Syrise,  et  Phacee  filius  Romeliae  rex 
Israel,  in  Jerusalem  ad  praeliandum  :  cumque  obsiderent  Achaz  ,  non  valuerunt  superare  eum. 
6.  In  tempore  illo  restituit  Rasin  rex  Syriae ,  Ailam  Syrise ,  et  ejecit  Judaeos  de  Aila  ;  et  Idumaei 
venerunt  in  Ailam  ,  et  habitaverunt  ibi  usque  in  diem  hanc.  7.  Misit  autem  Achaz  nuntios  ad 
Theglathphalasar  regem  Assyriorum,  dicens  :  Servus  tuus,  et  filius  tuus  ego  sum  ;  ascende,  et 
salvum  me  fac  de  manu  regis  Syrise  ,  et  de  manu  regis  Israel ,  qui  consurrexerunt  adversum  me. 
8.  Et  cum  collegisset  argentum  et  aurum ,  quod  inveniri  potuit  in  domo  Domini ,  et  in  the- 
sauris  regis,  misit  regi  Assyriorum  munera.  9.  Qui  et  acquievit  voluntati  ejus  :  ascendit  enim 
rex  Assyriorum  in  Damascum  ,  et  vastavit  eam;  et  transtulit  habitatores  ejus  Cyrenen.  Rasin 
autem  interfecit.  10.  Perrexitque  rex  Achaz  in  occursum  Theglathphalasar  regi  Assyriorum  in 
Damascum  ,  cumque  vidisset  altare  Damasci ,  misit  rex  Achaz  ad  Uriam  sacerdotem  exemplar 
ejus ,  et  similitiidinem  juxta  omne  opus  ejus.  1 1 .  Exstruxitque  Urias  sacerdos  altare  :  juxta  om- 
nia  quae  praeceperat  rex  Achaz  de  Damasco ,  ita  fecit  sacerdos  Urias  ,  donec  veniret  rex  Achaz  de 
Damasco.  12.  Cumque  venisset  rex  de  Damasco ,  vidit  altare,  et  veneratus  est  illud  :  ascendit- 
que  et  immolavit  holocausta  ,  et  sacrificium  suum  ;  13.  et  libavit  libamina ,  et  fudit  sanguinem 
pacificorum  ,  quae  obtulerat  super  altare.  14.  Porro  altare  aereum,  quod  erat  coramDomino,  et 
transtulit  de  facie  templi ,  et  de  loco  altaris  ,  et  de  loco  templi  Doniini ;  posuitque  illud  ex  latere 
altaris  ad  Aquilonem.  15.  Praecepit  quoque  rex  Achaz  Uriae  sacerdoti ,  dicens  :  Super  altare 
raajus  ofTer  holocaustum  matutinum ,  et  sacrificium  vespertinum ,  et  holocaustum  regis  et  sacri» 
ficium  ejus ,  et  holocaustum  universi  populi  ferrae  et  sacrificia  eorum ,  et  libamina  eorum  :  et 
omnem  sanguinem  holocausti ,  et  universum  sanguinem  victimae  super  illud  effundes ;  altare 
vero  aereum  erit  paratum  ad  volunfatem  meam.  16.  Fecit  igitur  Urias  sacerdos,  juxta  omnia 
quae  praeceperat  rex  Achaz.  17.  Tulit  autem  rex  Achaz  caelatas  bases,  et  luterem  qui  erat  de- 
super  ;  et  mare  deposuit  de  bobus  aereis  qui  sustentabant  illud  ,  et  posuit  super  pavimentum 
stratum  lapide.  18.  Musach  quoque  sabbati ,  quod  aedificaverat  in  lemplo,  et  ingressum  regis 
exterius  convertit  in  templum  Domini^  propter  regem  Assyriorum.  19.  Reliqua  autem  ver- 
borum  Achaz  ,  quae  fecit ,  nonne  haec  scripta  sunt  in  Libro  sermonum  dierum  regum  Juda  ? 
20.  Dormivitque  Achaz  cum  patribus  suis,  et  sepultus  est  cum  eis  in  Civitate  David ,  et 
regnavit  Ezechias  filius  ejus  pro  eo. 

3.  FiLiuM  suuM   coNSEcnAViT  (idolo  Melocli)  ducendo  eos  per  ignem ,  lum  ut  eos  igne  expia- 

TRANSFERENSPER  iGNEM.]  Nota  duplicitep :  Ammo-  rent  a  peccatis  etimmuncHtiis,  tum  ul  hocritu 

niicB  et  Hebrsei  filios  suos  consecrabant  idolo  eos  idolo  Meloch  initiarent  et  dedicarenl.  Rituni 

Meloch,  primo,  eos  igne  comburendo  :  ritum  describit  Theodoretus:  FiV/t,  inquit,  m  a/t</a(6»5 

modumque  recensui ,  Levit.  18.  21;  secundo,  tra-  civitatibus  semel  in  anno  accendi  rogos,  et  trans 

CORNEL.    A    LAPIDE.      TOM.    II.  82 


m  LIBRUM  IV. 


G50  COMMENTARIA 

eos  sailare  aliquos ,  non  soiiun  ptieros  ,  sedetiam 
viros ;  infantes  autetn  per  flanimam  ferri  a  ma- 
tribus.  Videbalur  autemlstudqamdamesse  expia- 
tio,  et purgalio.  Existimo  autem  lioc  quoque  fuisse 
Acliazi  peccatum.  Quare  Theodoreliis  el  ex  eo 
Salianus  censentAchazfiUum  non  combussisse, 
sed  traduxisse  tantum  per  ignem,  ilaque  eum 
lustrasse  ,  et  dicasse  idolo.  Unde  1.  Paralip.  28. 
vers.  3.  dicitur  :  Et  iustravit  filios  suos  in  igne.  Ex 
quo  ioco  liquet  Achaz  non  unum,  sed  plures ,  et 
forte  omnes  filios  hoc  ritu  lustrasse;  nec  cnim 
verisimile  est  eum  plures  vel  omnes  combus- 
sisse;  successit  enim  ei  in  regno  filius  Ezechlas. 
Josephus  tamen  et  ex  eo  Abulensis  et  Adri- 
chomius  censent  eum  filium  suum  immolasse 
et  cremasse  idolo  Meloch.  Lyranus  censet  eum 
utrumque  fecisse,  scilicet  unum  e  filiis  cremas- 
se,  alios  traducendo  per  ignem  lustrasse.  Porro 
non  dubium  est  plures  Judaeos  lioc  exempio 
Achaz  regis  sui  excitatos  filios  suos  consecrasse 
Meloch. 

7.  MlSlT  AUTEM  ACHAZ  NUNTIOS  AD  THEGLATHPHA- 

LASAR,]  ut  se  adjuvaretconlra  Rasin  regem  Sy- 
riae,  et  Phacee  regem  Israel,  ideoqucmisitomne 
aurum  et  argentum  tamtempli,  quam  palatii 
sui.  Peccavit  hac  in  re  Achaz,  eo  qubd  Deus 
per  Isaiam  cap.  7.  v.  k.  ipsi  opem  promisisset 
contra  Rasin  et  Phacee  ;  sed  ipse  diffisus  Deo  , 
fisus  est  regi  Theglathphalasar,  ideoque  ab  eo- 
dem  spoliatus  etoppressus  est.  Audi  2.  Paralip. 
28.  V.  19.  Humiliaverat  enim  Dominus  Judam 
propter  Acliaz  regem  Juda  ,  eo  qubd  nudasset 
eum  auxilio ,  et  contemptui  liabuisset  Dominum. 
Adduxitque  contra  eum  Tlieglathphalasar  regem 
Assyriorum,  qui  et  alflixit  eum ,  et  nullo  resistente 
vastavit.  Igitur  Achaz,  spoUata  domo  Domini  et 
domo  regum  ac  principum ,  dedlt  regi  Assyrio- 
rum  munera,  el  tamen  nihit  ei  profuit.  Insuper  et 
tempore  angusticesuce  auxit  contemptum  in  Domi- 
num ,  ipse  per  se  rex  Achaz ,  immolavit  diis  Da- 
masci  victimas  percussoribus  suis,  et  dixit  :  Dii 
regum  Syrice  auxiliantur  eis,  quos  ego  placabo 
hostiis, et  aderuntmihi,  cum  6 contrario ipsifuerint 
ruince  ei ,  et  universo  Israel. 

9.  Transtulit  habitatores  ejus  (Damasci) 
Cyrenen,]  non  illam  quee  est  in  ^thiopia,  nec 
illam  quae  est  in  Africa ,  sed  in  Cyrenen  quae  est 
in  media.  Unde  Josephus  ait  Damascenos  trans- 
latos  in  Mediam. 

10.  CuMQUE  vidisset  altare  Damasci]  egregia 
forma,  maleria  et  arte  elaboratum,  placuit  ei; 
unde  jussil  Urise  Pontifici,  ut  ad  ejus  ideam  si- 
inile  fieri  curaret  Hierosolymis  in  templo,  loco 
altaris  a  Salomone  fabricati.  An  altare  hoc  idolis 
(uli  Damasceni)  erexerit,  iisque  s*acrificarit 
Achaz,  an  ver6  Deo  vero,  Scriptura  non  expri- 
niit ;  verisimile  tamen  est  cum  idolis  illud 
erexisse  ;quia  illa  colebat  ipse  aeque  ac  Damas- 
ceni ,  eisque  ubique  aras.  erigi  jubebat,  ut  ini- 
ret  graiiam  Thcglathphalasar ,  eumque  sibi  de- 
vinciret  colendo  ejus  deos  et  idola ,  sed  frustra  : 
idcirco  enim  ab  eo  expilatus  et  subactus  est ,  ut 
dixi.  Ita  AJ)ulensis  et  alii. 

11.  EXSTRUXITQUE  URIAS  SACERDOS  ALTARE.  ] 

Peccavit  Urias  Ponlifex,  impium  hoc  altareeri- 
gens ,  malcns  placere  regi  Achaz  quam  Deo : 
secus  fecit  S.  Ambrosius  ;  nam  ut  ipse  refert 
lib.  5.  Epist.  32.  Cumesset  impositum  ut  Ecclesiee 
oasa  jam  traderemus  Imperatori  ,  lioc  responsi 
rsddidi;  me ,  si  de  meis  aliquid  posceretur ,  aut 
fundus ,  aut  domus  ,  aut  aurum ,  uut  argentum;  id 


REGUM.   Cap.  XVL 

qaod  mei  Juris  esset ,  libenter  offerre ,  templo  Dei 
niliil  posse  decerpere,  nec  tradere  illud,  quod  cus- 
todiendum,  non  iradendum  acceperim.  Deinde  con- 
sulere  me  etiam  Imperatoris  saluti ,  quia  nec  mihi 
expedit  tradere ,  nec  ilLi  accipere.  Accipiat  cnim 
vocem  iiberi  sacerdotis ,  sivultsibi  esseconsultum , 
recedat  d  Christi  injuria,  et  absit  a  me  ut  tradam 
Cliristi  hcBreditatem ,  et  hcereditatem  Dionysii ,  qui 
in  exilio  ,  fidei  causa ,  defunctus  est ,  hcereditatem 
Eustorgii  confessoris ,  Imreditatem  Miroclis  atque 
omnium  retro  fideiium  Episcoporum. 

ih.  PoRRO  altare  ^reum  (a  Salomone  fabrica- 
tum)  quod  erat  coram  Domino  (id  est,  coram 
Sancto ,  et  Sancto  sanclorum,  in  quo  residebat 
Deus  dans  oracula)  transtulit]  per  contemp- 
tum ,  ut  dicitur  2.  Paralip.  28.  v.  19  et  22;  quia 
Achazfuit  impiissimus,  ideoque  contemptor  Dei, 
ejusque  altaris  et  templi.  Idcirco  enim  altare 
Dei  suo  loco  movit,  illique  suum  Damascenum 
substituit,  ac  altare  Dei  ad  latus  sui  altaris, 
quasi  vicariumet  precariqm  in  angulo  colloca- 
vit. 

15.  SuPER  ALTARE  MAJUS  (quod  cgo  amoto  Sa- 
lomonico,  instar  altaris  Damasceni  erigi  cura- 

Vi )  OFFER  HOLOCAUSTUM.  ] 

17.  Et  posuit  super  pavimentum.  ]  Fecit  Achaz 
haec  omnia  ad  contemptum  ,  ut  dixi,  altaris 
(huic  enim  luteres  et  mare  aeneum  subservie- 
bant),  utque  illud  ad  usus  suos ,  pula  ad  sacri- 
ficia  foret  inutile;  itaque  Judnei  non  in  eo,  Deo 
vero,  sed  in  suo  idolis  sacrificare  cogerentur. 

18.  MUSACH    QUOQUE    SABBATI    QUOD     iEDIFICAVE- 

RAT  iN  templo.  ]  Rcpetc  cx  V.  praeced.  tuUt ,  et 
deposuit ,  hoc  est,  sustulit  et  defeciL  Quid  fue- 
rit  Musach  variae  sunt  sententiae;  sed  duae  pro- 
babiliores  :  prior  ,  Musach  hebraice  idem  est 
quod  opertorium  sive  tectum;  significai  ergo  vel 
solium  opertum,  in  quo  sabbato  aliisque  festis 
diebus  sedebant  reges,  ut  sacriticiis  interessent 
ac  legem  Dei  audirent;  unde  cap.  23.  v.  3.  gra- 
dus  vocatur,  ut  vult  R.  Salomon.  Hinc  Sep- 
tuaginla  vertunt  :  fundamentum  cathedra  sabba- 
torum,  per  quod  videntur  accipere  basin  cui 
imponebatur  cathedra  regis,  cum  veniret  sab- 
bato  ad  templum  oraturus  et  legem  auditurus, 
Ezech.  46.  1.  Musach  sabbali  ergo  hebraicc  sig- 
nificat  tentorium  sabbatinum  conopaeo  splen- 
dido  coopertum,  quod  eratjuxta  atrium  sacer- 
dotum,  sed  exlra  illud,  in  quo  rex  sabbato  et 
festis  sedebat  spectans  sacrificia.  Et  hoc  est 
iribunal  in  quo  sedit  Joas,  cum  creatus  est  rex 
a  JoiadaPontifice,^.  Regum  11.  v.  \h;  aut  certe, 
Musach  sign\Rcat  pulpitum,  ut  vertit  Vatablus, 
sive  suggestum  operiumet  tectum,  in  quo  se- 
debant  Levitae  et  sacerdotes,  dum  legem  et  pro- 
phetas  populo  interpretabantur ,  ut  vult  Vi- 
lalpandus  ,  uti  fecit  Esdras  Nehem.  8.  v.  h. 
Posterior  sententia  est,  quod  Musach  erat  teg- 
men,  puta  velum  vel  tabulatum  paratum  pro 
Levitis  aliisque  templi  custodibus  ,  qui  singulis 
sabbatis  per  vices  munia  sacra  obihant  in  tem- 
plo,  ait  Vatablus.  Aut  Musachenxl  locus  contec- 
tus  in  atrio  populi ,  ut  sub  illo  tuti  ab  aestu ,  plu- 
via  et  ventis  degerent  homines,  qui  ad  templum 
oraturi  vel  legem  audituriconfluebant.  UndeMa- 
rinus  in  Lexico  Musach  vertit  porticum.  Omnes 
hi  sensus  probabiles  sunt;  impius  enim  Achaz 
vldetur  hsec  sustulisse.  Unde  2.  Paralip.  20.  2/i. 
dicitur  clausisse  templimi  Domini.  Verum,  quia 
Musach  sabbaii  periinere  videlur  ad  cgressum 
regis,  qui  hoc  eodem  versu  continelur  ;  hlnc 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Ciip.  XVF. 


«51 


alius  sensus  quem  mox  subjiciam  vidclur  pro- 
babilior. 

Ivr    INGEESSIIM    REGIS    EXTERIIJS     COAVKRTIT      IN 
TEMPLUM  DOMINI  1'ROPTER  REGEM  ASSYRIORLM.]  Pl  i- 

1110  nonnuUi  sic  explicant,  q.  d.  Acliaz  prola- 
navit  tempUim,  cum  iUud  fecil  esse  quasi  ves- 
tibulum  regii  sui  palaiii,  ut  in  illud  non  pateret 
aditus  nisi  per  lemplum,  ui  sciUcet  ipse  esset 
tulior  a  rege  Assyriorum,  qui  tempUim  prius 
expugnare  debuisset ,  antequam  pergeret  ad 
expu"-nalionem  palatii.  Verum  alia  ex  parte  quee 
tempTo  non  adjacebat,  poterat  oppugnari  pala- 
lium,  el  facilius  expugnari  quam  lemplum. 

Secundo  ,  Theodorelus  et  Lyranus  censent 
Acbaz  obstruxisse  iter  quo  e  palalio  ibatur  ad 
lemplum  ,  hoc  fine  ut  rex  Assyiiorum  inteUige- 
ret  ipsum  plane  deseruisse  Deum  verum  Dei- 
que  cuUum  ,  ut  ejus  deos  sequerelur  ei  coleret. 
Favet  Chald.  qui  pro  convertU,  vertit :  averiic 
(convertere  enim  esl  aUo,  vel  in  contrariam  par- 
tem  verlere).  Hebr.  est  ncn  heseb,  id  est,  circuire 
fecit,\\i  nimirum  si  quis  e  regia  in  templum 
ire  veUet ,  magno  circuitu  descendere  cogere- 
lur,  ex  monte  Sion,  et  trajicere  totum  Ophel, 
ut  veniret  ad  radices  monlis  Moria  ,  indeque  in 
lemplum  900  gradibus  ascenderet,  ut  haec  mo- 
lestia  tam  longi  circuitus  el  molesti  ascensus, 
eos  qui  erant  rrgis  famUiac,  a  templo  adeundo 
avocaret,  aU  Salianus.  Verum  -ro  convertit  in 
templum,  non  averlere,  sed  vertere  in  templum, 
significat.  Unde  tertio  pUnnius  sic  nonnulli  expo- 
nunt  ,  q.  d.  Achaz  vcstibulum  palaUi  sui ,  per 
quod  ibalur  in  templum  ,  quodque  erat  extra 
templum,  adjecit  templo,  fecilqueut  quod  prius 
erai  exterius  templo,  jam  esset  intra  templum, 
ut  sic  imilaretur  regem  Assyriorum,  qui  pala- 
tium  habebat  ita  innexum  templo  ut  pars  lempli 
esse  videretur;  quae  erat  quaedam  tempU  viUtas 
et  profanalio.  Sic  enim  fiebat  ut  in  paUuium 
ingredi  nemo  posset  nisi  per  templum.  Ua  Va- 
tabius. 

Denique,  hic  videtur  maxime  obvius  et  con- 
gruus  totius  hujus  versicuU  esse  sensus,  ut  per 
Musach  sabbati  accipiamus  tenlorium  et  cono- 
|)a3um  in  quo  rex  sedebat  in  sabbatis  et  festis 
in  airio  laicorum,  sed  primo  loco  vicinissimus 
atrio  sacerdolum,  ut  proxime  speclaret  sacrificia 
cl  audiret  hymnos  quos  canebant  sacerdotes  ei 
Leviiae  in  suu  atrio,  utpatet  Ezecliiel.  ^6.  v.  1. 
Nemini  enim  laico,  ne  regi  quidem ,  atrium 


sacerdotum  ingrcdi  fas  erat,  sed  soUs  sacerdoti- 
bus  et  Levitis.  Achaz  vero  in  gratiam  regis  Assy- 
riorum ,  qui  \ile  etindecorum  sibi  esse  exisU- 
mabat  foris  stare  cum  vili  plebe^  M«sac/t  hoc, 
sive  tentorium,  convertit  in  templum  Domini ,  id 
est ,  diruto  muro  intermedio  junxit  alrio  sacer- 
dotum  ,  ut  vicinum  esseiSancto  et  Sancto  sanc- 
torum,utjam  non  inter  laicos  et  plebem,  sed 
intcr  saccrdoics  rcx  uterqueconsisterevel  con- 
sidere  posset,  quasi  separatus  a  vulgo  et  sacer- 
dotibus  annumeralus,  ut  proxime  omnia  sacra 
quae  sacerdotes  peragebanl  tam  in  alrio,  quam 
in  Sancto,  cerneret  et  audiret.  Porro,  quia  ad 
hoc  regis  Musach,  sive  tentorium  et  tribunal 
ingressus  patebat  ex  ipsa  domo  regia  perinter- 
mcdia  atria  ;  hinc  Achaz  hunc  quoque  ingres- 
sum  qui  domus  suae  regiee  parserat,  qua  rex  h 
rcgia  ad  Musach  descendebat,  quae  idcirco  hic 
vocatur  ingressus  regis ,  quseque  quasi  domus 
laica  anlea  erat  exlra  atrium  sacerdoium  ,  jam 
dcjccio  scpto  intermedio  intra  ipsum  atrium 
sacerdotum  concluderetur,  cum  eoque  pertin- 
gerct  usque  ad  Sanctum  elSanctum  sanctorum. 
Hunc  sensum  exigit  t6  convertit  in  tempium  Do- 
mini,  quod  lam  ad  ingressum  regis,  quam  ad 
Musach  sabbati  pertinet.  Ita  Gaspar  Sanchcz  ex 
R.  Salomone,  Ly ranus  et  alii ;  nec  improbat  Abu- 
lensis  qui  tamen  aliam  expositionem  adjicit,  di- 
cens  duas  fuisse  e  legia  vias  adtemplum,  unam 
patentem  et  pubiicam,  per  quam  spectante  po- 
pulo  rex  ibat  ad  templum,  alteram  occultam 
et  clausam  ,  per  quam  rex  secreto,  cum  videri 
noUet,  adibat  templum  ;  publicam  viam  clausit 
Achaz,  ut  regi  Assyriorum  Ccujus  gratiam  am- 
biebat)  videretur  palrise  religionis  desertor,  el 
idolorum  ejus  cultor;  occultam  vero  servavit, 
ut  per  eam  occulte  templum  ingredi  posset,  nec 
regem  Assyriorum,  utpote  idignorantem  offen- 
deret ,  ideoque  de  eo  hlc  dici  quOd  ingressum  re- 
gis  exterius  converterit  in  tempium  Domini  prop- 
ter  regem  Assyriorum.  Ita  Abulensis.  Verum 
obstat  qu6d  ingressus  hic  ad  templum  jam 
anie  erat;quare  nequit  dici  quOd  Achaz  eum 
converlerit  in  templum  Domini. 

Minus  vere  quoque  Glossa  ,  quem  seq^uun- 
lur  Dyonisius  et  Hugo  ,  censet  Musach  sabbati 
fuisse  sedificium  in  templi  vestibulo,  in  quod 
reges  sabbaiis  ad  lemplum  venientes  eleemo- 
synas  conjicerenl :  MM5ac/i  ergo fuisse  gazophy- 
lacium  regum,  sicul  Corbona  erat  gazophyla- 
cium  laicorum. 


6J5  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  XVII. 

CAPUT  DECIMUM  SEPTIMUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

OSEE  ULTI3IUS  REGNAT  IN  ISRAEL  :  ILLO  ENIM  NEGANTE  TRIBUTUM  SaLMANASAR  RELIQUA& 
QUINQUE  TRIBUS  ISRAELIS  TRANSFERT  IN  ASSYRIAM  ,  AC  ASSYRIOS  COLONOS  MITTIT  IN 
SaMARIAM  ,  QUI  IN  EA  TAM  DeO  ISRAELIS ,  QUAM  SUIS  DIIS  ET  IDOLIS  SERVIUNT  . 

^  •   ^^^^A^^^^^^^  duodecimo  Achaz  regis  Juda,  regnavit  Osec  Olius  Ela  in  Samaria  su- 

iper  Israel  novem  annis.  2.  Fecitque  malum  coram  Domino  ;  sed  non  sicut 
^reges  Israel,  qui  ante  eum  fuerant.  3.  Contra  hunc  ascendit  Salmanasar 
|rex  Assyriorum,  et  factus  est  ei  Osee  servus,  reddebatque  illi  tributa. 
*4.  Cumque  deprehendisset  rex  Assyriorum  Osee,  quod  rebellare  nitens 
imisisset  nuntios  adSua  regem  JEgypti,  ne  praestaret  tributa  regi  Assyrio- 
rum  sicut  singulis  annis  solitus  erat ,  obsedit  eum  ,  et  vinctum  misit  in  car- 
cerem.  5.  Pervagatusque  est  omnem  terram  :  et  ascendens  Samariam  ,  obsedit  eam  tribus 
annis.  6.  Anno  autem  nono  Osee,cepit  rex  Assyriorum  Samariam,  et  transtulit  Israel  in  Assy- 
rios  :  posuitque  eos  in  Hala ,  et  in  Habor ,  juxta  fluvium  Gozan,  in  civitatibus  Medorum, 
7.  Factum  est  enlm  ,  cum  peccassent  filii  Israel  Domino  Deo  suo ,  qui  eduxerat  eos  de  terra 
yEgvpti ,  demanu  Pharaonis  regis  ^Egypti,  coluerunt  deos  alienos.  8.  Et  ambulaverunt  juxta 
ritum  Gentium  ,  quas  consumpserat  Dominus  in  conspectu  filiorum  Israel ,  et  regum  Isracl  , 
quia  similiter  fecerant.  9.  Et  offenderunt  Qlii  Israel  verbis  non  reclis  Dominum  Deum  suum  : 
et  aedificaverunt  sibi  excelsa  in  cunctis  urbibus  suis ,  a  Turre  custodum  usque  ad  Civitatem  mu- 
nitam.  10.  Feceruntque  sibi  statuas  et  lucos  in  omni  colle  sublimi,  et  subter  omne  lignum 
nemorosum  :  1 1 .  et  adolebant  ibi  incensum  super  aras  in  morem  Gentium  ,  quas  transtulerat 
Dominus  a  facie  eorum ;  feceruutque  verba  pessima  irritantes  Dominum.  12.  Et  coluerunt 
immunditias,  de  quibus  praecepit  eis  Dominus  ne  facerent  verbum  hoc.  13.  El  testificatus  est 
Dominus  in  Israel  et  in  Juda,  per  manum  omuiumProphetarum  et  Videntium  ,  dicens  :  Rever- 
timini  a  viis  vestris  pessimis ,  et  custodite  prsecepta  mea ,  et  caeremonias ,  juxta  omnem  legem 
quam  praecepl  patribus  vestris ,  et  sicut  misi  ad  vos  in  manu  servorum  meorum  Prophetarura. 
14.  Qui  non  audierunt ,  sed  induraverunt  cervicem  suam  juxta  cervicem  patrum  suorura  ,  qui 
noluerunt  obedire  Doraino  Deo  suo.  15.  Et  abjecerunt  legitiraa  ejus ,  et  pactum  quod  pepigit 
cumpatribus  eorum,  et  testificationes  quibus  contestatus  est  eos  :  secutique  sunt  vanitates  , 
et  vane  egerunt  ;  et  secuti  sunt  Gentes,  quae  erant  per  circuitum  eorum  ,  super  quibus  praecc- 
perat  Dominus  eis ,  ut  non  facerent  sicut  et  iilee  faciebant.  16.  Et  dereliquerunt  omnia  prae- 
cepta  Doraini  Dei  sui  :  feceruntque  sibi  conflatiles  duos  vitulos  et  lucos ,  et  adoraverunt  uni- 
versam  railitiam  coeli;  servieruntque  Baal,  17.  et  consecraverunt  filios  suos  ,  et  Qlias  suas,  per 
ignem  :  et  divinationibus  inserviebant  et  auguriis ,  et  tradiderunt  se  ut  facerent  malum  coram 
Domino  ,  ut  irritarent  eum.  18.  Iratusque  estDominus  vehementer  Israeli ,  et  abstulit  eos  a 
conspectu  suo ,  et  non  remansit  nisi  tribus  Juda  tanlummodo.  19.  Sed  nec  ipse  Juda  custo- 
divit  raandata  Domini  Dei  sui  :  verum  ambulavit  in  erroribus  Israel,  quos  operatus  fuerat. 
20.  Projecitque  Dorainus  omne  semen  Israel,  et  adlixit  eos,  et  tradidit  eos  in  manu  diripien- 
tium  ,  donec  projiceret  eos  a  facie  sua  :  21 .  ex  eo  jam  tempore  ,  quo  scissus  est  Israel  a  domo 
David ,  et  constituerunt  sibi  regem  Jeroboam  Qllum  Nabat  :  separavit  enira  Jeroboam  Israel  a 
Doraino  ,  et  peccare  eos  fecit  peccatum  raagnum.  22.  Et  ambulaverunt  Qlii  Israel  in  universis 
peccatis  jeroboam  quae  fecerat :  et  non  recesserunt  ab  eis,  23.  usquequo  Dominus  auferret 
Israel  a  facie  sua,  sicut  locutus  fuerat  in  manu  omnium  servorum  suorum  Prophetarum  :  trans- 
latusque  est  Israel  de  terra  sua  in  Assyrios ,  usque  in  diera  hanc.  24.  Adduxit  autera  rex  Assy- 
riorum  de  Babylone  ,  et  de  Cutha ,  et  de  Avah ,  et  de  Emath  ,  et  de  Sepharvaim  :  ct  collocavit 
eos  in  civitatibus  Samariae  pro  filiis  Israel,  qui  possederunt  Samariara  ,  et  habitaverunt  in  urbi- 
bus  ejus.  25.  Curaque  ibi  habilare  coepissent,  non  timcbant  Domiuum  :  et  immisit  in  eos 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  XVII.  653 

Dominiis  leones ,  qiii  interficiebant  eos.  26.  Nuntialiimque  est  regi  Assyriorum  ,  et  diclum  : 
Gentes,  quas  transtulisti,  et  habitare  fecisti  in  civilalibus  Samariae ,  ignorant  legitima  Dei 
terrje  ;  et  immisit  in  eos  Dominus  leones  ,  et  ecce  interficiunt  eos  ,  eo  quod  ignorent  ritum  Dei 
terr».  27.  Prsecepit  autem  rex  Assyriorum,  dicens  :  Ducite  illuc  unum  de  sacerdotibus,  quos 
inde  captivos  adduxistis ,  et  vadat ,  et  habitet  cum  eis ;  et  doceat  eos  legitima  Dei  terrae. 
28.  Igitur  cum  venisset  unus  de  sacerdotibus  his  ,  qui  captivi  ducli  fuerant  de  Samaria  ,  habita- 
vit  in  Bethel,  et  docebat  eos  quomodo  colerent  Dominum.  29.  Et  unaquaeque  Gens  fabricata 
est  deum  suum  :  posueruntque  eos  in  fanis  excelsis  ,  quae  fecerant  Samarilae ,  Gens  et  Gens  in 
urbibus  suis,  in  quibus  habitabat.  30.  Virienim  Babylonii  fecerunt  Sochothbenolh  :  viri  autem 
Chutcci  fecerunt  Nergel ,  et  viri  de  Emath  fecerunt  Asima.  31 .  Porro  Hevsei  fecerunt  Nebahaz 
etTharthac.  Hi  autem  qui  erant  de  Sepharvaira  comburebant  filios  suos  igni ,  Adramelech  et 
Anamelech  diis  Sepharvaim ,  32 .  et  nihilominus  colebant Dominum .  Fecerunl autem  sibi  de  novis- 
simis  sacerdotes  excelsorum  ,  et  ponebant  eos  in  fanis  sublimibus.  33.  Et  cum  Dominum  cole- 
rent,  diis  quoque  suis  serviebant  juxta  consuetudinem  Gentium ,  de  quibus  translati  fuerant 
Samariam  ;  34.  usque  in  prsesentem  diem  morem  sequuntur  antiquum  :  non  timent  Dominum  ; 
neque  custodiunt  caeremonias  ejus  ,  judieia,  et  legem,  etmandatum  quod  prseceperat  Dominus 
fihis  Jacob ,  quem  cognominavit  Israel.  35.  Et  percusserat  cum  eis  pactum ,  et  mandaverat  eis, 
dicens  :  Nolite  timere  deos  alienos ,  et  non  adoretis  eos ,  neque  colatis  eos ,  et  non  immoletis  eis  ; 
36.  sed  Dominum  Deum  vestrum,  qui  eduxit  vos  de  terra  ^Egypti  in  fortitudine  magna  ,  et  in 
brachio  extento,  ipsum  timete ,  etillum  adorate,  et  ipsi  immolate.  37.  Cseremonias  quoque  ,  et 
judicia ,  et  legem  ,  et  mandatum  quod  scripsit  vobis ,  custodile  ut  facialis  cunctis  diebus  ,  et 
non  timeatis  deos  alienos.  38.  Et  pactum ,  quod  percussit  vobiscum  ,  nolile  oblivisci :  nec  colalis 
deos  alienos ,  39.  sed  Dominum  Deum  vestrum  timete  ,  et  ipse  eruet  vos  de  manu  omnium  ini- 
micorum  vestrorum.  40.  IUi  vero  non  audierunt ,  sed  juxta  consuetudinem  suam  pristinam  per- 
petrabant.  41 .  Fuerunt  igitur  Gentes  istae  timentes  quidem  Dominum  ,  sed  nihilominus  et  idolis 
suis  servientes  :  nam  et  filii  eorum  ,  et  nepotes,  sicut  fecerunt  patres  sui ,  ita  faciunt  usque  in 
praesentem  diem. 


1.  Anno  duodecimo  Achaz  regis  Juda.  regnavit 
OsEE  FiLius  Ela  in  Samaria.  ]  Hic  annus  12  Achaz 
erat  oclavus  posl  mortem  Phacee;  Phacee  enim 
regnavit  50  annis,  et  morluus  est  anno  quarlo 
Achaz,  ut  palet  ex  diciis  cap.  16.  v.  1.  Quare 
fuit  hic  inlerregnum  8  annorum  in  Israel,  sci- 
licet  ab  anno  quarto  Achaz,  quo  mortuus  est 
Phacee,  usque  ad  annum  duodecinuim  Achaz, 
quo  Phacee  successit  Osee.  Videlur  ergo  regnum 
Osee  in  Israel  inierruplum  armis  vel  Syrorum, 
vel  aemulae  familiae  Phacee,  ait  Abulensis  quaest. 
17,  per  octo  annos,  donec  octavo  anno  Osee 
iterum  viribus  resumptis  ccepit  regnare  anno  12 
Achaz.  Ita  Richardus  de  S.  Victore  in  concordia 
annorum  regum  Israel  et  Juda ,  Cajelanus  et 
alii.  Vide  dicta  cap.  15.  30. 

2.FECITQUE  MALUM  ( Isracli  soUtum,  scilicet  co- 
lendo  viiulos  aureos  a  Jeroboam  ibidem  erec- 
los  ,  quasi  deos  penates  sive  Israeli  proprios  et 
patrios)  couam  Domino,  sed  non  sicut  reges  qui 
ANTE  EUM  fuerant;]  quia,  ut  tradunt  Hebriei  in 
Seder  Olam  cap.  22,  Osee  licet  ipsc  coleret  vitu- 
los  aureos ,  permisit  tamen  suis  qui  vellent  ire 
in  Jerusalem  ,  ibique  adorare  Deum  Judaeorum 
in  templo,  quod  caeieri  reges  Israel  non  permi- 
serant,  imo  per  dispositos  ^se  cuslodes,  euntes 
intercipiebant.  Hinc  Osee  permisit  Israelilas  ab 
Ezechia  inviiatos  Jerosolymam  ad  celebrandum 
Pascha,  eOdem  pergere ,  ut  palel  2.  Paralip.  30. 
V.  11  et  18. 

3.    CONTRA    HUNC    ASCENDIT    SaLMANASAR]    filiUS 

Theglalhphalasar  filii  Phulensis.  Genebrardus 
puialSalmanasar  esse  eum  qui  a  Plokmaco  Na- 


bonassar  vocatur.  Verum  Salmanasar  fuit  Assy- 
rius ,  Nabonassar  vero  Clialdaeus,  ut  nomina  ipsa 
indicant.  Ita  Serarius.  Quare  Nabonassar  fuit 
Baladan,  de  quo  c.  20.  v.  12. 

Et  factus  est  ei  Osee  servus,  reddebatque 
iLLi  tributa]  per  quinque  vel  sex  annos  ,  quibus 
exactis  negavit  iribulum,  fretus ope  regis  jEgypti. 
Quare  Salmanasar  invasit  Israelem ,  ac  Osee 
vinxit,  et  Samariam  per  ires  annos  obsedit,  ac 
anno  tertio  cepit;  qui  fuil  annus  nonus  et  ultimus 
Osee,  quo  Salmanasar  reliquas  quioque  Tribus 
Israelisabduxitin  Assyriam  etMediam,sicutThe- 
glalhphalasar  paler  ejus  ante  quatuordecim 
annos  quinque  viciniores  Tribus  eOdem  abduxe- 
rat.  Fuithaecsecunda  plenaquecaptivitas  Israe- 
lis,  sive  decem  Tribuum  ,  ex  qua  nunquam 
redierunt,  facta  anno  sexlo  Ezechiae  regis  Juda, 
idque  ulteslimonio  essetChristum  exspectatum 
esse  Messiam  sibi  jam  olim  ex  iibris  veleris  Tes- 
tamenti,  ait  Cajetanus;  nulla  enim  spes  eis  re- 
stat  restituendi  regni  terreni ,  cum  plane  sint 
dissipati  et  dispersi,  sed  lantum  spes  regni  spi- 
ritualis,et  sahuis  aelernae  quam  attulit  Chrislus 
omnibus  gentibus  quae  in  eum  credere  volunt. 
Porro  tunc  ex  Israel  in  Assyriam  abductus  fuit 
Tobias;  erat  enim  ipse  ex  tribu  Nephlhali :  quare 
ejus  hisioria  hic  suimcctenda  est ;  hoc  enim  tem- 
pore  sub  Salmanasar  contigit. 

6.  POSUITQUE  EOS  IN  HaLA  ET  HaBOR  JHXTA  FLU- 

viuM  GozAN,  iN  civiTATiBus  Medorum.]  Josephus 
ait  abductos  in  Mediam  et  Persidem.  Scaliger 
ccnsettranslalos  ad  Colchos  et  Iberos.  Ego  vero, 
ait  Genebrardus,  puto  vetcrcm  Tarlariam  esse 


Goa  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV 

ad  desertum  Belgiam  in  Orieniis  Seplentrionalis 
angulo,  e  qua  illi  sub  annuni  Gliristi  1200,  duce 
Cignis  erumpentes,  cum  anlea  igooii  essent,  et 
ioco  et  nomine,  imperium  Ciiam  Tartarorom, 
quod  hodie  memoratur,  constituerunt.  Nam  in 
Hebrieorum  annalibus  apud  R.  Salomonem  in 
27.  Isaiae,  decem  Tribus  in  Oriente  fuerunt  per- 
ditae,  ibique  facile  ami)lexae  sunt  Mabometis- 
mum  :  qudd  jam  ab  aevo  circumciderentur,  et 
corrupta  quadam  Mosaycae  religionis  specie 
tinctse  essent.  Confirmat  id  Genebrardus,  ex  eo 
qu6d  hordae  queedam  apud  Tartaros  nomina 
Dan,  etNephthalim  et  Zabulon  retinuisse  dicun- 
tur,'aliaque  apud  eos  exstare  legis  et  rerum 
Hebraicarum  monumenla  :  ut  non  mirum  sit 
Russiam,  Sarmatiam,  Livoniam  et  Moscoviam 
Judseis  abundare,  qui  etiam  nunc,  sicut  et  in  Eu- 
ropa,  patrise  superstitionis  relinentissimi  sunt. 
Addit  Genebrardus  plerosque  in  Americam  pe- 
netrasse;  nam  ibi  sepulcra  sublerranea  cum 
iitterarum  Hebraicarum  inscripiionibus  esse 
et  eam  profectionem  indicari  4.  Esdrae 


reperta .. 

13.  V.  ZjO.  Hce  siint  decem  Tribus ,  inquit,  quce 
caplivce  fdctce  suntde  terra  sua  in  diebus  Osee  re- 
gis ,  quem  captivum  daxit  Salmanasar  rex  Assy- 
riorum,  ettranstulit  eos  trans  (lu^nen,  et  translali 
sunt  in  terram  aliam ,  etc.  Denique  censet  Gene- 
brardus  hanc  Israelitarum  per  Orientem  et  Sep- 
lentrionem  dispersionem  et  quasi  infusionem 
Judaeorum,  fabulae  qubdCaspiis  moniibus  clausi 
teneantur,  occasionem  dedisse.  Hic  ergo  fmitur 
regnum  Israel  sivedecem  Tribuum,  quod  a  pri- 
mo  eorum  regc  Jeroboam,  qui  fecit  schisma  a 
Roboam  rege  Juda,  stelit  per  annos  266,  haec- 
que  est  Assyriaca  captivitas  ,  quae  Babyloni- 
cam  in  qua  abducla  est  tribus  Juda,  et  excisa 
Jcrusalem  sub  Sedecia  rege  ,  praecessit  annis 

m. 

Porro  multi  hanc  captivitatem  praevidentes 
fiigerant  in  alias  provincias,  multi  etiam  veri 
Dei  cultores  migrarunt  in  tribum  Juda,  eique 
se  junxerunt,  ut  patet  ex  sequenli. 

9.  ET  IRRITAVERUNT  FILII  ISRAEL  VERBIS  NON  REC- 

Tis  DoMiNUM.]  Fer6/5,id  est,  rebus  etoperibus, 
puta  idololatriis  etsuperstitionibus.  Verbum  cnim 
ssepe  in  Scriptura  significat  rem  verbo  signifi- 
catam  per  metonymiam,  uti  hicv.  U. 

A    TURRE  CUSTODUM  USQUE  AD  ClVITATEM    MUNI- 

TAM.  ]  Tarrivi  custodum,  vocat  turrim  rustica- 
nam  ,  quae  erigitur  in  agris  et  vineis  ,  ul  in  ea 
degant  custodes,  qui  uvas ,  fructus  et  segetes 
custodiant,  q.  d.  Israeliiae  statuerunl  idola  in 
locis  et  municipiis  tam  parvis  quam  magnis, 
scilicet  lam  in  pagis  et  villis,  quam  in  oppidis 
eturbibus  munitis.  ItaVatablus. 
11.  Feceruntque  vebba  (idest  opera)  pessima,] 

uti  jam  dixi. 

13.  Et  testificatus  (prolesiatus)  est  Dominus 
IN  Israel  et  in  Juda  per  manum  omnium  propheta- 
rum;]  tunc  enim  Deus  misit  prophetas,  scilicet 
Osee,  Isaiam  ,  Joelem  ,  Amos ,  Abdiam  el  Mi- 
ch.-eam,  ut  patet  ex  eorum  prooemio.  Nani  sub 
Azaria,  sive  Ozia  rege  coepii  prophetare  Osee 
et  Isaias ,  qui  ex  parte  Dei  prolesiati  suni  Israeli 
et  Judae  de  injuria  et  impietate  in  Deum  com- 
missa  ,  quOd  scilicet  relicto  Deo  colerent  idola , 
ac  de  ejus  castigatione ,  qu6d  scilicet  Deus  eos 
per  Assyrios  vastaret,  el  captivos  abduceret; 
hanc  enim  eis  comminali  et  valicinati  sunt. 

15.  Et  SECUTI  SUNT  GENTES  QUiE  ERANT   PER  CIR- 

cuitim.]  Erceheec  fuit  Israelitisoccasio  et  causa 


REGUM.  Cap.  XVIL 

idololatriae  ,  quOd  scilicet  per  commercium , 
connubia,  el  familiaritatem  cum  gentibus  vi- 
cinis,  earum  mores  et  superstitiones  didicerint 
etimbiberint.  Sic  nostro  seculo  Germania,  Gal- 
lia,  Suecia,  Dania,  AngIia,Scotia,  etc,  a  vicina 
Saxonia  Saxonis  Lutheri  haeresim  imbiberunt 
per  mutua  commercia ,  prsesertim  mercatorum 
haereiicorum. 

16.  Ht  ADORAVERUNTUNIVERSAM  MIHTIAMCffiLI,] 

puta  solem,  lunam,  luciferum  caeteraqueastra, 
quae  sunt  quasi  militia  et  ordinata  acies  Dei , 
quae  semper  circumit,  et  stationes  suas  obit, 
mililatque  Deo  ac  ejus  jussu  in  infideleset  im- 
pios  vibrat  procellas,  tonitrua  et  fulmina. 

20.  Projecitque  Dominus  omne  semen  Israel 
(scilicettam  decemTribuum,  quamTribus  Juda, 
de  qua  sermo  proecessit),  donecprojiceret  eos 
A  facie  sua,]  id  est,  donec  plene  et  irrevoca- 
biliier  eos  a  se  abjiceret.  Notent  hic  Judsei,  sci- 
licet  se  plane  a  Deo  abjeclos  et  projectos  esse, 
ut  su«  gentis  e  caplivitate,  quam  per  1600  an- 
nos  patiuntur,  liberationem  ,  et  Synagogfe  res- 
tiiutionem  sperare  non  debeant ,  sed  cacteris 
gentibus  immixli  ct  permixli,  cum  eis  in  Chris- 
tum  credere  debeant,  si  a  serviiute  tam  tem- 
porali  quam  aeterna  liberari  velint. 

24.  Adduxit  autem  rex  Assyriorum  viros  de 
Babylone.  ]  Hinc  patet  Salmanasar  dominatum 
fuisse  non  tantum  Assyriae ,  sed  et  Babyloni  : 
nam  indecolonos  translulit  in  Samariam. 

Et  de  Cutha.  ]  Hinc  coloni  hi  translati  in  Sa- 
mariam  dicti  sunt  Cuthaei,  sicut  a  Samaria  dicii 
sunt  Samaritani.  Quare  ipsi  fuere  Babylonii  el 
Assyrii ,  non  veroJudaei  vel  Israelitae. 

26.  Ignorant  legitima  Dei  terr/E,  ]  id  est ,  ig- 
norant  ritum  et  caeremonias,  quibus  legitime  col  i 
vult  Deus  Samariae  :  idcirco  enim  ipse  iratus 
immisit  ineos  leones,  ut  praecessit. 

30.  ViRi  ENiM  Babylonii  fecerunt  Sochotii  Be- 
noth]  quasi  suum  simulacrum  et  idolum.  Nolat 
Vatablus  voces  has  esse  Syriacas  et  Chaldaicas  , 
atquehiec  significare  :  Succkoth  Benoth  idem  est 
quod  gallince  cum  puUis  suis.  Nergel  est  gallus 
gallinaceus.  Asima  est  hircus  sylvestris.  Nebahaz 
est  canis,  eo  qu6d  latrare  soleat,  aul  iratus  exerat 
dentes.  Tharthac  est  asinus.  Adramelech  et  Ana- 
meiech  est  mulus  et  asinus.  Vide  et  mirare  hlc 
stoliditatem  Cuthaeorum  sive  Samarilarum,  qui 
stolidissima  animalia,url  sunt  mulus,  equus 
et  asinus,prodiis  coluerunt :  permisithocDeus, 
Tit  ostenderet  in  qune  absurda  numina  incidunt 
illi  qui  verum  Dei  numen  deserunt. 

33.  Et  cum  Dominum  colerent,  dhs  quoquk 
suis  SERViEBANT.  ]  Nova  fuit  ha3C  CuthcTCOrum 
stultitia,  quOdDeumcum  idolis  suis  colerent, 
quasi  Deus  esset  Dominus  lerrae  Israel,  quam. 
ipsi  incolebant;  idola  vero  essent  dii  patrii  sua- 
rum  terrarum  ,  ex  quibus  abducti  erant  in  Sa- 
mariam. 

41.  FUERUNT  IGITUR  GENTES  IST;E  TIMENTES  (adO- 

rantes,  sacrificantes,  colentes)  quidem  Domi- 

NUM,  NIHILOMINUS  ET  IDOLIS  SUIS  SERVIENTES.  NAM 
FILII  EORUM  ET  NEPOTES  ,  SICUT  FECERUNT  PATRES 
EORUM,  ITA    FACIUNT  USQUE  IN   PR/ESENTEM    DIEM.  ] 

Hi  ergo  sunt  Cuthaei  sive  Samaritae  vel  Samari- 
tani,  qui  simul  colebant  Deum  Israel  cum  idolis 
gentium,  ideoque  Judaeis  Deum  solum  colenli- 
bus  fuere  exosi  quasi  anathemata,  ut  patet  ex 
Samaritana  cum  Christo  colloquente,  Joannis  U. 
Ex  lota  enim  gentium  deorum  et  rcligionum 
colluvie  ei  permistione,  religionem  qnamdani 


COM\IENTAr.IA  IN  LIBRUM 

ex  muliis  compaclam  ,  quasi  cenloncm  mons- 
Irosum  effecere.Quare  errores  varios  habuere, 
quos  recenset  S.  Epiplianius,  Pliilaslrius  et  alii 
in  eoriim  baeresi.  A  Judaeismutuaii  suntcircum- 
cisionem,  sabbali  cultum,  Cc-cremonias  a  Moyse 
projscriptas.  Solum  enim  Moysis  Peniateuchum 
admiilebant,  cactcros  vero  prophetas  et  hagio- 
graphas  spernebant.  Ab  ahis  gentibus  mutuati 
sunt  eorum  idola,  ritus  gentililios,  superstilio- 
nes ,  eic.  Addit  Philastrius,  et  ex  eo  Gabriel 
Prateolus  in  luTresi  Samaritanorum  ,  eos  1°  ju- 
rticinm  futnrum  non  exspectare  ;  2"  resur- 
rectionem  mortuorum  negare  ;  3°  animae  im- 
mortalitatem  inliciari  ;  W  Jesum  esse  Christum 
Dei  Filiuma  prophetis  promissum  non  credere; 
5°  S.  Epiphanius ,  haeresi  9.  suh  medium  :  Ila- 
bent ,  inquit,  allas  quQsdam  demenlice  consuetudi- 
nes  anliquas,  quod  videlicet  urina  se  proluunt , 


IV.  REGUM.  Cap.  XVlII.  655 

ubi  ab  exlcinis  vcnerini,  iJOlluli  nimirum,  Et  quod 
in  aquam  se  unii.  cum  vcsiibus  immergunt ,  ubi 
contigerinl  alium  cx  alia  gente.  De  aliis  Sama- 
riianorum  erroribus  vide  Epi[)ltanium ,  haeresi 
10.  11.  12.  13.  Porio  Samariiae  ,  cum  Judaeis 
omnia  prospere  succcderent,  volcbant  esse  Ju- 
dapi ,  cum  sinisire  eos  aversabantnr,  inslar  ves- 
pertilionis  iEsopici ,  qui  cum  avibns  volebat  esso 
avis  propter  alas  quas  habet,  cum  muribus  mus; 
corpore  enim  est  mus,  sed  alis  avis.  Unde  Jo- 
sephus  lib.  11.  Aniiq.  c.  8.  el  lib.  12.  c.  7.  scri- 
bit  Samariias,  cum  viderent  Alexandrum  Mag- 
num  Judaeis  amicum  ,  faclasse  se  esse  Judaeos  , 
et  eamdem  cum  eis  reiigionem  colere  :  cum 
vero  Antiochum  Epiphanem  eis  infensum  et 
infestum  conspicerent,  negasse  seesse  Judaeos, 
eosquc  aversatos  esse. 


CAPUT  DECIMUM  OCTAVUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

Rf.GNAT  EzECHIAS,  IDOI.A  SUBVERTIT,  REBELLAT  REGI  SeNNACHERIB  ,  QUI  V.  17.  MITTIT 
RaBSACEM.  HlC  DeUM  BLASPHEMAT,  ET  EzECHIyE  INSULTAT,  SUADETQUE  JUD.EIS  UT  SE 
DEDAiNT  SeINNACHERIB. 


1 .  ^afees^^.^^^^^No  tertio  Osee  filii  Ela  regis  Israel ,  regnavlt  Ezechias  fllius  Achaz  regis 

Juda.  2.  Viginti  quinque  annorum  erat,  cum  regnare  ccepisset  ;  etviginti 
novem  annis  regnavit  in  Jerusalem  :  nomen  matris  ejus  Abi  filiaZachariae. 
3.  Fecitqne  quod  erat  bonum  coram  Domino ,  juxta  omnia  quae  fecerat 
David  pater  ejus.  4.  Ipse  dissipavit  excelsa ,  et  contrivit  statuas,  et  succidit 
hicos  ,  confregitque  serpentem  geneum  quem  fecerat  Moyses  :  siquidem 
usque  ad  ilhid  tempus  filii  Israel  adolebant  ei  incensum  ;  vocavitque  nomen 
ejus  Nohestan.  5.  In  Domino  Deo  Israel  speravit  :  itaque  post  eum  non  fuit  similis  ei  de  cunctis 
regibiis  Juda,  sed  neque  in  his  qui  ante  eum  fuernnt  ;  6.  et  adhaesit  Doraino  ,  et  non  recessit  a 
vestigiis  ejus,  fecitque  mandala  ejus,  quae  praeceperatDominus  Moysi.  7.  Unde  et  erat  Domi- 
nus  cum  eo  ,  ct  in  cunctis ,  ad  quae  procedebat ,  sapienter  se  agebat.  Rebeliavit  quoque  conlra 
regem  Assyriorum,  et  non  servivit  ei.  8.  Ipsepercussit  Philisthaeos  usque  adGazam,  et  omnes 
terminos  eorum,  a  Turre  custodum  usque  ad  Civitatem  raunitam.  9.  Anno  quarto  regis  Eze- 
chiae,  qui  erat  annus  septimus  Osee  filii  Ela  regis,  ascendit  Salmanasar  rex  Assyriorum  in  Sama- 
riam  ,  et  oppugnavit  eam,  10.  et  cepit.  Nam  post  annos  tres,  anno  sexlo  Ezechise  ,  id  est, 
nono  anno  Osee  regis  Israel,  capta  est  Samaria  :  H.  et  transtulit  rex  Assyriorum  Israel  in 
Assyrios,  collocavitque  eos  in  Hala  et  in  Habor  fluviis  Gozan  in  civitatibus  Medorum  ;  12.  quia 
non  audierunt  vocem  Domini  Dei  sui,  sed  praetergressi  suntpactum  ejus  :  omnia,  quae  praece- 
perat  Moyses  servus  Doraini ,  non  audierunt ,  neque  fecerunt.  13.  Anno  quarto  decimo  regis 
Ezechiae ,  ascendit  Sennacherib  rex  Assyriorura  ad  universas  civitates  Juda  raunitas,  et  cepit 
eas.  14-.  Tunc  raisit  Ezechias  rex  Juda  nuntios  ad  regem  Assyriorum  in  Lachis,  dicens  :  Pec- 
cavi  ,  recede  a  me;  et  omne  quod  imposueris  mihi  feram.  Indixil  ilaque  rex  Assyriorum 
Ezechiae  regi  Judae  trecenta  lalenla  argenti ,  et  triginta  talenta  auri.  15.  Deditque  Ezechias 
omne  argenttim  quod  repertura  fuerat  in  dorao  Domini ,  et  in  thesauris  regis ;  16.  in  tempore 
illo  confregit  Ezechias  valvas  templi  Domini ,  et  larainas  auri ,  quas  ipse  alhxerat,  et  dedit  eas 
regi  Assyrioruni.  17.  Misit  autem  rex  Assyriorum  Tharlhan,  et  Rabsaris  et  Rabsacen,  de 
Lachis  ad  rcgem  Ezechiam  ,  cum  raanu  valida,  Jerusalem  :  qui  cum  ascen<Iissent,  venerunt 
Jerusalem  ,  et  steterunt  juxla  aquaeductum  piscinae  superioris ,  quae  est  in  via  Agrifullonis. 
18.  VocaverunUpie  regem  :  egressus  est  autciu  ad  eos  Eliacim  filius  Hclci*  ,  praepositus  do- 


656  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  XVIII. 

mus ,  et  Sobna  scriba,  et  Joahe  Qlius  Asaph  a  commentariis.  19.  Dixitque  ad  eos  Rabsaces  : 
Loquimini  Ezechiae  :  Haec  dicit  rex  magnus ,  rex  Assyriorum  :  Quae  est  isla  Qducia  ,  qua  nite- 
ris?  20.  Forsilan  inisti  consilium  ,  ut  praepares  te  ad  prselium.  In  quo  conQdis ,  ut  audeas  rebel- 
lare  ?  21 .  an  speras  in  baculo  arundineo  atque  confracto  ^Egypto  ,  super  quem  ,  sl  incubuerit 
homo ,  comminutus  ingredietur  manum  ejus,  et  perforabit  eam  ?  sic  est  Pharao  rex  ^Egypti 
omnibus  qui  conQdunt  in  se.  22.  Quod  si  dixeritis  milii  :  In  Domino  Deo  nostro  habemus  fidu- 
ciam  ;  nonne  iste  est  cujus  abstulit  Ezechias  excelsa  et  altaria  ,  et  praecepit  Judse  et  Jerusalem  : 
Ante  altare  hoc  adorabitis  in  Jerusalem?  23.  ISunc  igitur  transite  ad  Dominum  meum  regem 
Assyriorum  ,  et  dabo  vobis  duo  millia  equorum  ,  et  videte  an  habere  valeatis  ascensores  eorum? 
24.  Et  quomodo  potestis  resistcre  ante  unum  satrapam  de  servis  domini  mei  minimis  ?  An  fidu- 
ciam  habes  inyEgypto  proptcr  currus  et  equites  ?  25.  Numquid  sine  Domini  voluntate  ascendi 
ad  locum  istum  ,  ut  demoUrer  eum  ?  Dominus  dixit  mihi  :  Ascende  ad  terram  hanc ,  et  demolire 
eam.  26.  Dixerunt  autem  Eliacim  filius  Helcise ,  et  Sobna,  et  Joahe,  Uabsaci  :  Precamurut 
loquaris  nobis  servis  tuis  Syriace ,  siquidem  intelligimus  hanc  linguam  ;  et  non  loquaris  nobis 
Judaice ,  audiente  populo ,  qui  est  super  raurum.  27.  Ilesponditque  eis  Rabsaces  ,  dicens  : 
Numquid  ad  dominum  tuum  ,  et  ad  te  misit  me  dominus  meus ,  ut  loquerer  sermones  hos ,  et 
non  potius  ad  viros ,  qui  sedent  super  murum  ,  ut  comedant  stercora  sua ,  et  bibant  urinam 
suam  vobiscum  ?  28.  Stetit  ilaque  Rabsaces ,  et  exclamavit  voce  magna  Judaice  ,  et  ait :  Audite 
verba  regis  magni,  regis  Assyriorum.  29.  Haec  dicit  rex  :  Non  vos  seducat  Ezechias ;  non  enim 
polerit  eruere  vos  de  manu  mea.  30.  Neque  fiduciam  vobis  tribuat  super  domtnum  ,  dicens  : 
Eruens  liberabit  nos  Dominus ,  et  non  tradetur  civitas  haec  in  manu  regis  Assyriorum.  31 .  No- 
lile  audire  Ezechiam.  Haec  enim  dicit  rex  Assyriorum  :  Facite  raecum  quod  vobis  est  utile ,  et 
egredimini  ad  me  ;  et  coraedet  unusquisque  de  vinea  sua  ,  et  de  ficu  sua  ,  et  bibetis  aquas  de 
cisternis  vestris  :  32.  donec  veniam ;  et  transferam  vos  in  terram  quae  sirailis  est  terrae  vestrae , 
in  terram  fructiferam  ,  et  fertilem  vini ,  terram  panis  et  vinearum  ,  terram  olivarum  ,  ef  olei  ac 
raellis,  et  yivetis  ,  et  non  moriemini.  NoIIte  audire  Ezechiara  qui  ^^os  decipit ,  dicens  :  Domi- 
nus  liberavit  nos.  33.  Nuraquid  liberaverunt  dii  Gentium  terram  suara  de  manu  regis  Assyrio- 
rum  ?  34.  Ubi  est  deus  Emath,  et  Arphad  ?  ubi  est  deus  Sepharvaim  ,  Ana  et  Ava  ?  nuraquid 
liberaverunt  Saraariam  de  manu  mea?  35.  Quinara  illi  sunt  in  universis  diis  terrarum  ,  qui  erue- 
iimt  regionem  suara  de  raanu  raea  ,  ut  possit  eruere  Dominus  Jerusalem  de  manu  mea  ? 
36.  Tacuit  itaque  populus ,  et  non  respondit  ei  quidquam  :  siquidem  praeceptum  regis  accepe- 
ranf ,  ut  non  responderent  ei.  37.  Venitque  Eliacim  filius  Helciae ,  praepositus  domus,  et  Sobna 
scriba  ,  et  Joahe  filius  Asaph  k  commentariis ,  adEzechiam,  scissis  vestibus  ,  et  nuntiaverunt 
ei  verba  Rabsacis. 

2.  VlGINTI  QDINQUE  ANNORUM  EBAT,  CUM  REGNARE      morsi  Crant,  Numer.  21.  8.)  ;  SIQUIDEM  USQUE  AD 

C(KPissET.  ]  Dices  :  Ex  capite  praecedenli  liquet  illud  tempusfiluIsrael  adolebant  ei  incensumJ 

quod  Achaz  vixerit  dunlaxat  triginta  sex  annis;  tanquam  jiumini  benefico  ,  utpote  qui  palres 

ergo  Achazgenuii  Ezechiam  anno  oelalis  unde-  eorum  curasset  a  morsu  serpentum.  Addit  Phi- 

cimo  :  nam  cum  ipse  mortuus  est  anno  setatis  lastrius  Episcopus  Brixiensis  coojvus  S.  Ambro- 

irigesimo  sexto,  succedens  ei  Ezechias  erat  25  sio,  lib.  de  haeresibus  cap.  21,  Ezechiam  jussisse 

annorum;  tolle  enim  25  a  36,  remanent  anni  un-  deleri  et  ferro   radi ;  penitusque  exscindi  im- 

decim.  Consequentiam  admittit  Gajetanus,  San-  pressiones  sive  insculptiones  quasdam  quas  Ju- 

chezet  S.  Hieronymus,  Epistola  132.  ad  Vitalem,  daeorum  populus  faciebat   in   lapide    quodam 

ubi  pluribus   exemplis  id  fieri   posse  probat.  magno,  velul  obelisco,  quiintemplo,  loco  co- 

Abulensis  tamen  censet  Achaz  fuisse  quatuor-  lumnae  erectus  erat  :  ex  quo  toUentes  diversas 

decim  annorum  ,  cum  genuit  Ezechiam  ;  quia,  formulas  velut  quarumdam  litterarum  ,  et  in 

inquit,  in  Scriptura  taceniur  anni  ejus  incom-  lamina  ponentes  in  collo  bajulabant,  quibus  in- 

pleti.  Erat  enim  Achaz,  inquit  Abulensis,  cum  caniationes  quasdam  et  maleficia  exercebani, 

ccEpit  regnare,  vlginti  annorum  scilicet  coni-  atque  percolebant  ea  velut  tutamina   quaedam, 

pletorum,  et  unius  incompleti,  queni  Scriptura  in  pectore  suo  illa  portanles,  qua3  Dominus  iii 

non  oumerat.  Rursum  sedecim  annis  regnavit,  lege  passim  fieri  vetuerat,  quod  paganae  caecita- 

scilicet  completis,  insuper  decimo  septimo  in-  tis  hajc  esset  impielas. 

completo  :  quaremortuus  est  anno  aelatis  trige-        Vogavitque  nomen  ejusNohestan,]  id  est,  (Bnu- 

simo  oclavo.  Ezechias  quoque  erat  tantum  2i  lum,  scilicet  ex  parvo,  vili  et  tinnulo  sere  con- 

annorum  completorum,  cum  regnare  coepil;  flatum.  iVo/te5<an  enim  est  nomen  diminutivum, 

sed  iiichoarat  annum  25.  quo  utitur  Ezechias  ad  simulacri  contemptum  , 

^i.  Conpregitque  serpentem  ^neum  quem  fege-  q.  d.  Quidputatis,  6  Judaei ,   parum  aeris  vilis 

RAT  MoYSEs  (ad  sanandumeos  qul  a  serpentibus  sordidiqiie  habere  diviuiiatem?  Erratis  ,  nil  in 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REHUM.  Cap.  XIX. 


667 


eo  est  numinis;  nil  magni  ;nam  non  esl  alind 
quim  modica  objecli  nigrique  aeris  porlio.  Addit 
Anastasius  Nicaenus  ex  Eusebio  :  Libros ,  inquit, 
Salomonis  qui  scripli  erant  de  Proverbiis ,  et  odis 
in  quibus  tractabatur  de  natura  plantarum  et  omni 
genere  animalium ,  et  dc  curatione  omnium  mor- 
borum  ,  de  medio  sustulit  Ezechias  ;  proplerea 
qudd  morborum  medetas  inde  acciperet  populus, 
ct  nihili  facerent ,  a  Deo  petere  curationes. 

5.  li\  DoMiNO  Deo  Ishael  speravit,]  ideo- 
que  diciiur  v.  7.  Unde  et  erat  Do^ninus  cum  eo , 
et  in  cunctis,  ad  quce  procedebat ,  sapienter  se  age- 
bat.  Unde  et  apposite  vocatus  est  Ezechias  hebr. 
"nip^n  Chiskiahu,  id  est,  forlitudo  mea  Dominus, 
ait  Pagninus,  quasi  hoc  ejus  fuerit  lemma  ct 
symbolum. 

NON  FUiT  siMiLis  ET ,  ]  EzcchicB,  quoad  hoc  sci- 
licet,  qu6d  abstulerit  cxcelsa  et  serpenteni 
aeneum  confregerit,  quae  ahi  reges  omnes  ante 
eum  permiserant.  Nam  alioqui  David  videtur 
rehgiosior  et  sanctior  fuisse  Ezechia  :  David 
enim  vir  fuit  secundum  cor  Dei ,  cui  proinde  a 
Deo  facla  est  promissio  de  Christoex  se  nasci- 
turo;  adeoque  David  a  Deo  statutus  est  in  exem- 
plar  quod  imilarentur,  regibus  omnibus  ex  eo 
nascituris.  Ita  Abulensis.  Velcerleesthyperbole, 
q.  d.  Adeo  pius  et  zelosus  in  Dei  cullu  tuendo 
fuit  Ezechias,  ut  vix  videatur  habuisse  parem 
vel  similem.  Idem  dicilur  de  Abraham ,  Eccle- 
siasl.  tiU.  20.  Non  est,  inquit,  inventus  simiiis  illi 
in  gloria :  qui  conservavit  legem  Excelsi.  Vide  ibi 
dicta. 

7.  Rebellavit  quoque  contra  regem  Assyrio- 
RUM,  ]  cui  se  pater  ejus  Achaz  sulijecerat  pen- 
debatque  tribuium,  quod  negavit  Ezechias,  in- 
dignum  repulans  regem  Juda  fidelem  servire 
regi  infideli ,  confidensquein  Deo,  qu6dipsese 
ab  hac  servitute  liberaret,  uti  et  fecit,  per  mi- 
raculosam  victoriam. 

8.  A  TURRE  cusTODUM]  rusticaua ,  ut  dixi  cap. 
17.  9. 

11.  Collocavitque  eos  in  Hala  et  in  Habor 

FLUVIIS  GOZAN   IN  CIVITATIBUS  MEDORUM.]PrO  flu- 

viis,  Serarius  et  ahi  censent  legendum  fluvii. 
Unde  Vatablus  vertit  :  juxta  fluvium  Gozan,  et 
sic  verlit  Noster,  cap.  17.  6.  Hebr.  enim  est.  in: 
nehar,  id  est,  fluvii,  in  singulari;  aut  certe  flu- 
vii  vocantur  urbes  adjacentes  fluviis  per  meto- 
nymiam;  nam  in  urbibus  habitant  liomines, 


non  in  fluviis ,  nisi  apud  Sinas,  ubi  tanta  est  ho- 
minum  copia,  ui  terra  eos  non  capiat  :  quare 
muUi  in  ponlibusetnavibus  fluminum  habilare 
coguntur,  teste  nostro  Nicolao  Trigauhioinhis- 
toria  Chinensi. 

13.    ANNO    QUARTODECIMO  REGIS  EzECHI^  ASCEN- 

DiT  Sennacherib,  ]  qui  jam  Salmanasar  palri 
vita  funcio  ,  in  regno  Assyriorum  successerat. 
Ascendit  autem  conira  Judam,  eo  quOd  Ezechias 
rebellasset  et  tributum  negasset,  v.  7.  Id  factum 
est  ex  Dei  providentia,  qui,  non  obstante  pietate 
Ezechiae,  volebat  punire  tribum  Juda,  ob  idolo- 
latriam  et  scelera  ab  ea  commissa. 

17.  MisiT  autem  rex  Assyriorum.  ]  Nota  hic 
perfidiam  Sennacherib  qui,acceplis  abEzechia 
trecentis  argenii  talentis,  et  triginla  auri,nihilo- 
minusmillitcontra  eumexercitum,  quiproinde 
abAngelocaesusest,  ac  dum  ahena  invasit,  sua 
domi  amisit. 

OU/E  EST    IN   VIA   AGRIFULLONIS.]   Ita   diCtUS  eSt 

ager,  quod  in  eo  fuliones  aqua  piscinae  pannos 
abluerent. 

25.  DOMINUS   DIXIT  MIHI   :   ASCENDE  AD    TERRAM 

HANc,  ET  DEMOLiRE  EAM.]  Mcnlitur  Rabsaccs  se 
Dei  jussu  invadere  Judaeos,  ut  eos  terreat,  et 
ad  dedilionem  compellat.  Ita  Abulensis. 

Reliqua  hujus  capitis  Iranscripia  sunl  ex 
Isaiae  cap.  36,  ubi  ea  explicui  :  Isaias  enini 
fuit  iniernuniius  inter  Deum  et  Ezechiam,  eique 
vicioriam  conira  Sennacherib  praedixit  et  pro- 
misil. 

36.  Pr^ceptum  regis  (Ezechiae)  acceperant, 
UT  NON  responderent  ei.]  Cur  ?  Respondet  primo 
S.  Cyrillus  Alexandrinus  in  cap.  Isaise  citatum  : 
Quia ,  inquit  ,  imperitis  sermonibus  ,  et  fastui 
barbarico ,  Unguceque  contra  Deum  petulanti  illa- 
crymari  potius,  quam  reclamare  oportuit.  Re- 
spondet  secundo  Procopius  ad  locum  citatum 
Regum  :  ^iihil,  inquit,  ad  blasphemias  istas  re- 
sponderi  passus  est  pius  rex ,  ne  ad  majores  pro- 
vocaret.  Respondetterlio  Abulensis,  ibid.  quaest. 
hU.  Quia  ad  honorem,  inquit,  regis  pertinebat , 
quod  negotia  fierent  prudenter ,  ordinate ,  et  cum 
maturatione  ;  si  autem  quilibet  de  populo  posset 
respondere  Rabsaci ,  sicut  vellet;  esset  qucedam 
deordinatio  magna,  et  posset  irridere  Rabsaces 
deordinationem  quam  habebat  Ezechias  in  subditis 
et  negotiis  suis. 


CAPUT  DECIMUM  NONUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

ISAIAS  PR;ED1CIT  EzECflliE  VICTORIAM  DE  SeNNACHERIB  :  QUARE  ANGELUS  EX  EJUS  CASTRIS 

C^DIT    185  MILLIA. 


1 .  VB*«^is&-!S:to«« u^,  ciim  audisset  Ezechias  rex,  scidit  vestimenla  siia  ,  et  operlus  est  sacco, 

ingressusque  est  domum  Domini.  2.  Et  misit  Eliacim  praepositum  domus, 
et  Sobnam  scribam  ,  et  senes  de  sacerdotibus ,  opertos  saccis  ,  ad  Isaiani 
prophetam  Clium  Amos.  3.  Qui  dixerunt :  Hsec  dicit  Ezechias  :  Dies  tri- 
bulationis  ,  et  increpationis ,  et  blasphemiae ,  dies  iste  :  venerunt  filii  usqiic 
ad  partum,  et  vires  non  habet  parturiens.  4.  Si  forte  audiat  Dominus  Deus 
tuus  universa  verba  Rabsacis  ,  quem  misit  rex  Assyriorum  dominus  suus, 

ut  exprobraret  Deum  viventem ,  et  arguerel  vcr!)is  ,  quae  audivit  Dominus  Deus  tuus  :  et  fao 
corncl.  a  lapide.  tom.  II.  88 


658  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  XIX. 

oralioiicm  pro  reluiuiis  ,  quse  repertae  suiU.  5.  Venerunt  ergo  servi  regis  Ezechife  ad  Isaian?. 
6.  Dixitque  eis  Isaias  :  Haec  dicetis  domino  vestro  :  Hsec  dicitDomlnus  :  Noli  timere  H  faoie 
sernionum  ,  qups  audisti ,  quibus  blasphemaverunt  pueri  regis  Assyriorum  me.  7.  Ecce  ,  ego 
immittam  ei  spiritum  ,  et  audiet  nuntium  ,  et  revertetur  in  terram  suam  ,  etdejiciam  eum  gladio 
in  terra  sua.  8.  Reversus  est  ergo  llabsaces ,  et  invenit  regem  Assyriorum  expugnantem  Lob- 
nam  ;  audierat  enim  quod  recessisset  de  Lachis.  9.  Cumque  audisset  de  Tharaca  rege  iElhio- 
piae ,  dicentis  :  Ecce  ,  egressus  est  ut  pugnet  adversum  te  :  et  iret  contra  eum  ,  misit  nuntios  ad 
Ezechiam ,  dieens  :  10.  Hsec  dicite  Ezechise  regi  Juda  :  Non  te  seducat  Deus  tuus  in  quo  habes 
fiduciara  :  neque  dicas :  Non  tradetur  Jerusalem  in  manus  regis  Assyriorum,  1  I .  Tu  enim  ipse 
audisti  quse  fecerunt  reges  Assyriorum  universis  terris  ,  quomodo  vastaverunt  eas :  num  ergo 
solus  poteris  liberari  ?  12.  Numquid  liberaverunt  dii  Gentium  singulos  ,  quos  vastaverunt  patres 
mei ,  Go?an  videlicet ,  et  Haran,  et  Reseph  ,  et  filios  Eden  ,  qui  erant  in  Thelassar  ?  13.  Ubi 
est  rex  Emalh,  et  rex  Arphad,  et  rex  civitatis  Sepharvaim ,  Ana,  et  Ava?  14.  Itaque  cum 
accepisset  Ezechias  litteras  de  manu  nuntiorum  ,  et  legisset  eas ,  ascendit  in  domum  Domini ,  et 
expandit  eas  coram  Domino.  1 5.  Et  oravit  in  conspeclu  ejus ,  dicens  :  Domine  Deus  Israel , 
qui  sedes  super  Cherubim  ,  tu  es  Deus  solus  regum  omnium  terrae  ,  tu  fecisti  coelura  et  terram. 
16.  Inclina  aurem  tuam  ,  et  audi :  aperi,  Domine,  oculos  tuos  ,  et  vide  :  audi  omnia  verba  Sen- 
nacherib,quimisit  ut  exprobraretnobisDeumviventera.  17.  Vere,Domine,  dissipaverunt  reges 
Assyriorum  Gentes ,  et  terras  omnium.  1 8.  Et  miserunt  deos  eorum  in  ignem  :  non  enim  erant 
dii ,  sed  opera  manuum  bominura  ex  ligno  et  lapide,  et  perdiderunt  eos.  1 9.  Nunc  igitur,  Domine 
I>eus  noster ,  salvos  nos  fac  de  manu  ejus,  ut  sciant  omnia  regna  terrae ,  quia  tu  es  Dominus 
Deus  solus.  20.  Misit  autem  Isaias  Qlius  Araos  ad  Ezechiam  ,  dicens  :  Haec  dicit  Dominus  Deus 
Israel :  Quae  deprecatus  es  me  super  Sennacherib  rege  Assyriorum  ,  audivi.  21 .  Iste  est  sermo , 
quem  locutus  est  Dominus  de  eo  :  Sprevit  te,  et  subsannavit  te  ,  virgo  filia  Sion  :  post  tergum 
tuum  caput  movit ,  filia  Jerusalem.  22.  Cui  exprobrasti  ct  quem  blasphemasti  ?  contra  quem 
exaltasti  vocem  tuam ,  et  elevasti  in  excelsura  oculos  tnos  ?  contra  sanctum  Israel.  23.  Per 
manum  servorum  tuormn  exprobrasli  Doraino ,  et  dixisti  :  lu  multitudine  curruum  meorum 
ascendi  excelsa  montium  in  summitate  Libani ,  et  succidi  sublimes  cedros  ejus ,  et  electas  abie- 
tes  illius.  Et  ingressus  sum  usque  ad  terrainos  ejus ,  et  saltura  carmeli  ejus  24.  ego  succidi. 
Et  bibi  aquas  alienas,  et  sj^avi  vestigiis  pedum  meorum  oranes  aquas  clausas.  25.  Numquid  non 
audisti  quid  ab  initio  fecerim  ?  Ex  diebusantiquis  plasraavi  illud  ,  et  nunc  adduxi  :  eruntque  in 
ruinam  collium  pugnantium  civitates  munitae.  26.  Et  qui  sedent  in  eis  ,  humiles  raanu  ,  contre- 
rauervint  et  poqfusi  sunt ,  facti  sunt  velut  foenum  agri ,  et  vireas  herba  tectorum  ,  quae  arefacta 
est  antequara  veniret  ad  maturitatem.  27.  Habitaculum  tuum  ,  et  egressum  tuum  ,  et  introitum 
tuum  ,  et  viam  tuam  ego  praescivi ,  et  furorem  tuum  contra  me.  28.  Insanisti  in  me  ,  et  superbia 
tua  ascendit  in  aures  meas :  ponara  itaque  circulum  in  naribus  luis  ,  et  camum  labiis  tuis ,  et 
reducam  te  in  viam  ,  per  quam  venisti.  29.  Tibi  autera,  Ezechia,  hoc  erit  signura  :  Coraede  hoc 
anno  quae  repereris  :  in  secundo  autera  anno,  quae  sponte  nascuntur  :  porro  in  tertio  anno  se- 
minate  et  metite;  plar^tj^te  vine^s,  et  comedite  fructum  earum.  30.  Et  quodcumque  reliquum 
fueritde  domo  Juda ,  mfttet  radicem  deorsum ,  et  fadet  fruetum  sursura.  31.  De  Jerusalem 
quippe  egredientur  rcliquiae ,  et  quod  salvelur  de  monte  Sion  :  zelus  Domini  exercituum  faciet 
hoc.  32.  Quam  ob  rera  haec  dicit  Dominus  de  rege  Assyriorum  :  Non  ingredietur  urbem  hanc  , 
nec  mittet  in  eam  sagittam  ,  nec  ocjcupabit  eam  clypeus ,  nec  eircumdabit  eam  munitio.  33.  Per 
viam  ,  qua  venit,  revertetur  :  et  civitatem  hanc  non  ingredietur ,  dicii  Dominus.  34.  Prote- 
gamquc  urbcm  hanc,  et  salvabo  eam  propter  me ,  et  propter  David  servum  meum.  35.  Factuni 
est  igitur  in  nocte  illa ,  venit  Angelus  Dominj,  et  percussit  in  castris  Assyriorum  cenlum  oclo- 
gintaquinque  millia.  Cumcjue  diluculo  surrexisset,  vidit  omnia  corpora  raortuorum  :  et  rece- 
dens  abiit,  36.  Et  reversus  est  Sennacherib  rex  Assyriorum  ,  et  mansit  in  Ninive.  37.  Curaque 
adorarel  in  teraplo  Nesroch  deum  suum,  Adramelech  et  Sarasar  Glii  ejus  percusserunt  eum 
gladio  ,  fugeruntque  in  terram  Arraeniorum  ,  ct  regnavit  Asarhaddon  filius  ejus  pro  eo. 

Hoc  caput  pariter  transcriptum  est  ex  Isaiae     Propker  Ezechiam  et  Isaiam,  quorum  sine  (lul)io 

c.  37.  ubi  illud  explicui.  preces  Deo  gralissimnc  cxstiterurlt?  OpiimeGly- 

S^.  Propter  David.  ]  QusBPesrCur  non  di.xit :     cas  2.  parte  Annalium  citaius  in  Glossa  :  Hxc 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  RECUM.  Cap.  XX.  659 

verba  ,  inquil ,  ila  divinUus  prolala  sunt ,  ne  pn-  Bah)  lonioriim.  Seciindo  ,  quia  Sardanapali  no- 

ta)-et  Ezechias  oralionevi  suam,  Justilicc  causa ,  men   videiiir  conflalum  cx   Asar    et  Don  vel 

qua  prceditus  erat ,  exauditam  esse.  Haddon  addilo  nomine  Pliul  ;ergo  esl  idem  cuni 

37.  Et  nEGKAviT  AsARiiADDON  FiLius  Ejus  TRo  Asarhaddon.    Teilio  ,    quia  qua)  de  eversionc 

EO.  ]  Genebrardus  in  Clironol.   Pererius  ,  Arias  Ninives  fulura  per  eluvionem  Tigris  lluviipra;- 

Monlanus,  et  Serariusin  cap.  1.  Judilh  versu  1.  dicant  Jonas   et  Nahum,ea  sub  SardSnapalo 

censent  Asarhaddon  esse  Sardanapalum  ,  primo  coniigisse  Icsiaiur  Diodorus. 

quia  sicui  Sardanapahis  A  gcnlilibus  Hisloricis  Verum  Euscbius  ,  Torniellus,  Salianus,  cee- 

ponitur  ullimus  rcx  ct  monarcha  Assyriorum,  terique  Chronologi  Sardanapalum  anlerius  col- 

sic  et  a  Scripi.  uliimus  Assyriorum  rex  ponilur  locant,  scihcet  sub  Azaria  rege  Juda  :  lunc  enim 

.'^5ar/iarWon;postrumcnimnominanturBaIadan  propheiavit  Jonas,   et  Sardanapalo  excidium 

Merodach,  Nabuchodonosor ,  Evelmcrodach  et  Ninivcs  praHh"xit,  ul  dixi   cap.  15.  2.  et  Jonee 

Balsasar  ,  qui  omnes  fuere  principcs  et  reges  cap.  3.  v.  6.  et  seq. 

CAPUT  VIGESIMUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

EZECHIAS  iEGER  INVOCANS  DeUM  PER  ISAI^  FICUS  SANATUR,  SIGNUMQUE  ACCIPIT,  REVERSIO- 
NEM  UMBR^  IN  HOROLOGIO  :  MOX  Vi  12.  MeRODACH  REX  BaBYLONIS  MITTIT  LEGATOS  AD 
EZECHIAM  ,  QUIBUS  IPSE  OMNES  SUOS  THESAUROS  OSTENDIT  ,  IDEOQUE  AB  ISAIA  AUDIT 
ILLOS  OMNES  A  BaBYLONIIS  DIRIPIENDOS. 

j-N  diebus  illis  segrotavit  Ezechias  usque  ad  mortem  :  et  venit  ad  eiim  Isaias 
jfilius  Amos ,  prophela,  dixitque  ei  :  Hsec  dicitDominusDeus  :  Prsecipe  do- 
jmui  tuae  :  morieris  enim  tu ,  et  non  vives.  2.  Qui  convertit  faciem  suam 
|ad  parietem,  et  oravitDominum,  dicens  :  3»  Obsecro,Domine,memcnt0, 
Iquseso  ,  quomodo  ambulaverim  coram  te  in  veritate  ,  et  in  corde  perfecto  , 
^et  quod  placitum  est  coram  te ,  fecerim.  Flevit  itaque  Ezechias  fletu  magno. 
"4.  Et  antequam  egrederetur  Isaias  mediam  partem  alrii ,  factus  est  sermo 
Domini  ad  eum,  dicens  :  5.  Revertere,  et  dic  Ezechise  duci  populi  mei  :  Hsec  dicit  Domi- 
nus  Deus  David  patris  lui  :  Audivi  orationem  tuam  ,  et  vidi  lacrymas  tuas  :  et  ecce  sanavi  te, 
die  tertio  ascendes  templum  Domini.  6.  Et  addam  diebus  tuis  quindecim  annos  :  sed  et  de 
raanu  regis  Assyriorum  liberabo  te ,  et  civitatem  hanc  ,  et  protegam  urbem  istara  propter  me  , 
el  propter  David  servum  meum.  7.  Dixitque  Isaias  :  Afferte  massara  ficorura.  Quara  cura  attu- 
lissent,  et  posuissent  super  ulcus  ejus,  curatus  est.  8.  Dixerat  autera  Ezechias  ad  Isaiam  :  Quod 
erit  signum,  quia  Dominus  rae  sanabit,  et  quia  ascensurus  sura  die  tertia  teraplura  Domini  ? 
9.  Cui  ait  Isaias  :  Hoc  erit  signura  ^  Doraino  ,  quod  facturus  sit  Dorainus  serraonem  ,  quem 
locutus  est :  Vis  ut  ascendat  urabra  decem  lineis ,  an  ut  revertatur  totidera  gradibus  ?  1 0.  Et 
ait  Ezechias  :  Facile  est ,  umbrara  crescere  decem  lineis  :  nec  hoc  volo  ut  fiat ,  sed  ut  reverla- 
tur  retrorsura  decem  gradibus.  1 1 .  Invocavit  itaque  Isaias  propheta  Dominum  ,  et  reduxit  um- 
bram  per  lineas  ,  quibus  jam  descenderat  in  horologio  Achaz  retrorsum  decera  gradibus.  12.  In 
tempore  illo  misit  Berodach  Baladan,  filius  Baladan  ,  rex  Babyloniorura  ,  litteras  et  munera  ad 
Elzechiam  :  audierat  enira  quod  aegrotasset  Ezechias.  13.  Lsetatus  est  autem  in  adventu  eorum 
Ezechias ,  et  ostendit  eis  domum  aromatura ,  et  aurura  et  argentura ,  et  pigraenfa  varia  , 
unguenta  quoque  et  domura  vasorura  suorum  ,  et  omnia  quse  habere  polerat  in  thesauris  suis. 
Non  fuit  quod  non  raonstraret  eis  Ezcchias  in  domo  sua  ,  et  in  omni  potestate  sua.  14.  Venit 
aulem  Isaias  prophela  ad  regem  Ezechiam  ,  dixitque  ei  :  Quid  dixerunt  viri  isti  ?  aut  unde  vc- 
nerunt  ad  te  ?  Cui  ait  Ezechias  :  De  terra  longinqua  venerunt  ad  me  ,  de  Babylone.  1 5.  At  ille 
respondit :  Quid  viderunt  in  domo  tua  :  Ait  Ezechias  :  Omnia  qusecumque  sunt  in  domo  mea , 
viderunt  :  nihil  est  quod  non  monstraverim  cis  in  thesauris  raeis.  16.  Dixit  itaque  Isaias  Eze- 
chiae  :  Audi  sermonera  Doraini  :  1 7.  Ecce  dies  venient ,  et  auferentur  omnia  ,  quse  sunt  in  domo 
tua ,  et  quse  condiderunt  patres  tui  usque  in  diera  hanc ,  in  Babylonem  :  non  reraanebit  quid- 
quam  ,  ait  Dominus.  18.  Sed  et  de  Cliis  tuis  qui  egredienlur  ex  te,  quos  generabis ,  tollentur  , 


660  COMMENTARIA  IN  LIBUUM  IV.  REGCM.  Cap.  XX. 

eterunt  eiinuchi  in  palatio  regis  Babylonis.  19.  Dixit  Ezechias  ad  Isaiani  :  Bonus  sermo  Do- 
mini ,  quem  locutus  es  :  sit  pax  et  veritas  in  diebus  meis.  20.  Reliqua  autem  sermonum  Eze- 
chiae  ,  et  omnis  fortitudo  ejus ,  et  quomodo  fecerit  piscinam,  et  aquee  ductum  ,  et  introduxerit 
aquas  in  civitatem  ,  nonnehaec  scripta  sunt  in  Libro  sermonum  dierum  regum  Juda?  21 .  Dor-- 
mivilque  Ezechias  cum  patribus  suis  ,  et  regnavit  Manasses  Glius  ejus  pro  eo. 


Hoc  caput  transcriplum  quoque  est  ex  Isaiaj 
cap.  38  et  39  ,  ubi  illud  explicui.  Mulla  de  Eze- 
chiae  pietale  et  zelo  religionis  adduntur  2.  Pa- 
ral.  cap.  29  etSO  et  31.  Unde  meruitipse  a  Deo 
oblinere  victoriam  contra  Sennacherib,  et  sa- 
niialem  miraculosam,  in  qua  Deus  ei  adjecit 
15  annos  vitse. 

12.  IN  TEMPORE  ILLO  MISIT  BEaODAGH  BaLADAN, 

KiLius  Baladan.  ]  Ba/ada«  fuit  primus  princeps 
Babyloniorum  :  eorum  enim  nomen  hucusque 
non  audivimus  ,  sed  Assyriorum  dunlaxat. 
Quare  videtur  quod  Baladan  praefectus  Babylo- 
niie,  vel  poiiusfilius  ejus  Merodach  Baladauvi- 
dens  Sennacherib  (cui  ipse  erat  subditus  et  vec- 
ligalis }  et  Assyriorum  copias  ab  Angelo  c;esas 
in  Judaea  ,  ejusque  vires  atiritas  ,  jugum  excus- 
serit ,  seque  principem  absolutum  et  regeni  Ba- 
byloniorum  effecerit,  imo  Asarhaddonem  regno 
et  vila  privarit  sub  annum  Ezechiae  vigesimum 
sextum,  ut  vult  Salianus  ;  tuncque  defecit  reg- 
num  Assyriorum:  unde  deinceps  in  Scriptura 
nuUi  reges  Assyriorum  nominanlur,  sed  omnes 
Babyloniorum  ,  quorum  primus  fuit  Baladan. 
Unde  Baladan  Hebr.  idem  est  quod  sine  Dornino, 
ait  Pagnin.  Porro  Baladan  patrem  non  esse  Sal- 
manasar  regem  Assyriorum  ,  ut  vuit  Genebrar- 
dus ,  sed  Nabonassar,  qui  a  Ptolemaeo  in  Alma- 
geslo  ponitur  primus  princeps  Babyloniorum, 
censent  ex  Eusebio  ,  Beroso,  Josepho ,  Scaliger, 
Serarius,  Bellarminus,  Torniellus  ,  Salianus  in 
Chronol.  unde  ab  eo  conslituta  fuit  rera  Nabo- 
nassarea,  a  qua  Babyloniiceeterique  annos  suos 
computant  deinceps,  sicut  Persaea  Cyro,  Graeci 
ab  Alexandro ,  Romani  ab  Auguslo.  Hinc  Chal- 
daice  dictus  est  Ba/adan  a  BaL  et  lladdon.  Bal 
enim  sive  Bel  elBaal ,  erai  Nemrod  sive  Jupiter, 
Belus,  primus  post  diluvium  turris  Babel  con- 
ditor ,  ut  dixi  Genes.  10.  qui  (vel  cujus  socius) 
alio  nomine  dictus  est  Nabo,  id  est,  propheiia  vel 
divinatio,  uti  dixi  Isaiae  cap.  46.  versu  1.  ad  illa  : 
confractus  est  Bel,  contritusest  Nabo.  Nam  utait 
Tertullianus  Apolog.  20.  Testimonium  divinita- 
tis  est  veritas  divinationis. •  Doi  eniin  proprium 
est  divinare,  praescire,  et  praedicere  fulura  , 
juxta  illud  Isaiae  /il.  versu  23.  Annuntiale  qu^e 
ventura  sunt,..,  et  sciemus  quia  dii  eslis  vos.  Hitic 
a  Nabo  Deo  et  Assar  conflatus  est  dictusque  Na- 
bonassar.  Rursum  filius  Baladan,  sive  Nabonas- 
sar  fuit  hic  Hlerodacli  siveBerodach,  qui  primus 
se  regem  Babylonis  nuncupavit  misitque  lega- 
tos  ad  Ezechiam.  Merodacho  successii  filius 
Ben  Merodach,  uti  asserunt  Eusebius  lib.  9.  de 
Praeparat.  Berosus  apud  Josephum,  Meihastlie- 
nes  Annii ,  Josephus  ,  Scaliger  lib.  5.  de  Emen- 
dat.  tempor.  Torniellus,  Salianuset  alii,  quiBa- 
ladan  tribuunt  27  annos  ,  Merodach  52,  Ben  Me- 
rodach  hk ,  qui  in  unum  conllati  faciunt  123  ; 
unde  Chronologi  a  Nabonassar  usque  ad  Nabo- 
polassar,  quem  Berosus  vocat  Nabolassar,  qui 
Ben  Merodacho  successit,  fuitque  Nabuchodo- 
nosor  senior,  uti  asserunt  Eusebius,  Berosus, 
Scaliger,  Bellarminus,  Torniellus,  Salianus  et 


alii,  numerant  annos  123.  Nabuchodonosori  se- 
niori  post  annos  regni  19  defuncto  successit 
Nabuchodonosor  junior ,  cognomento  Magnus , 
qui  Jerusalem  cepit ,  et  Judaeos  in  Babylonem 
abduxit ,  ac  monarchiam  ab  Assyriis  ad  Babylo- 
nios  transtulit,  reguavitque  annis /»5,  cui  suc- 
cessit  filius  Evel  Merodach,  alio  nomine  dictus 
Balsasar,  per34annos,  ut  dixi  Daniel  5.  v.  1. 
Hoec  chronologia  virorum  eruditorum  est  pro- 
babilis,  licet,  alii  aliam  assignent  in  nonnullis  a 
jam  dictadiffereutem.  Nil  enim  certide  tempo- 
ribus  tam  antiquis ,  et  historia  certa  carenti- 
bus  asseri  poiest.  Vide  dicta  Ezechielis  1.  sub 
inilium.  Denique  qui  privatus  dictus  est  Bala- 
dan,  assumpto  imperio,  vocatus  est  Nabonassar 
Baladan;  filius  vero  ejus  vocatus  est  Merodach 
Baladan.  Porro  primum  annum  Nabonassar 
multi  cum  Ptoiemaeo  assignant  annoprimo  vel 
secundo  octavse  Olympiadis ,  sive  anno'.trige- 
simo  ab  initio  Olympiadum,  quem  Torniellus 
contendit  esse  annum  regis  Achaz  13  ;  conditic 
vero  Rom.e  sextum  ,  Scaliger  etSerarius  volunt 
esse  annum  Achaz  nonum ,  Salianus  Achaz  de- 
cimum  quarium;  alii  malunt  esse  annum  Joa- 
tham  nonum.  Nil  enim  certi  in  re  tam  incerta 
statuipotest.  Rursum  Ptolemneus  ab  annoprimo 
Nabonassar  numerat  annos  123,  usque  ad  an- 
num  primum  Nabopolassar,  quem  Eusebius, 
Berosus,  Josephus,  Scaliger,  Salianus  et  alii 
censent  esseNabuchodonosorem  seniorem.  Alii 
vero  censent  esse  juniorem,  qui  cognominatus- 
est  Magnus,  et  Judoeos  in  Babylonem  abduxit. 
Nec  enim  Monarcham  lam  potentem  vid^tur 
omisisse  Ptolemaeus.  Diflicile  enim  est  et  sub- 
inde  impossibile  historicos  profanos  adap- 
tare,  et  per  omnia  adaequare  historiae  sacrae 
Scripturae  ,  mox  tamen  eam  illi  adaequabo. 

Porro  Merodach  inchoans  regnum  Babylonis 
misit  legatos  ad  Ezechiam  ,  quia  audierat  euni 
idemjugum  regis  Assyriorum  excussisse,  quod 
ipseexcusserat,  utcum  eo  foedus  iniret,  junc- 
tisque  viribus  Assyrio  resisterent. 

Ad  exiremum  hos  chronologi.-e  limites,  et 
quasi  canones  ex  Pioiemaeo  et  aliis  statuunt, 
figuntqueScaliger,  Serarius,  Salianus  et  alii. 

1.  Nabonassari  annus  primus  incidit  in  an- 
num  primum  octavae  Olympiadis  ,  sive  in  au- 
num  vigesimum  nonum  ab  initio  Olympiadum. 
Id  patet  exeo  quod  Piolemaeus  asserat  Alexan- 
drum  Magnum  morluum  esse  anno  /i2/i  Nabo- 
nassaris.  Constat  autem  Alexandrum  mortuum 
esse  anno  primoOlympiadis  li/i>  a  quo  anno  ad 
superiora  regrediendo  ,  primus  Nabonassaris  in 
primum  octavo)  Olympiadis  necessario  incidit. 
Nam  113  Olympiades  faciunt  annos  /152,  a  qui- 
bus  si  demas  septem  Olympiades  jam  devolu- 
tas  ,  id  est  annos  28  ,  reliqui  erunt  /i2Zt ,  qui  a 
primo  Nabonassaris  usque  ad  mortem  Alexan- 
dri  tluxere. 

2.  Hinc  sequitur  annum  primum  Nabonassa- 
ri  esse  si-xtuin  a  Roma  condita  :  haec  enim  con- 
dita  esl  in  (ine  Oiympiadis  sexla^ ,  sive  anno 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  HEGUM.  Cap.  XXi. 


661 


25  ab  iiiilio  Olympiadum  ;  ab  lioc  autem  inilio 
annus  primus  Nabonassari  est  29 ;  jam  29  an- 
nus  posieriorest  23  sex  annis,  ut  liquet. 

3.  Annus  151  ab  initio  Olympiadum  est  an- 
nus  primus  Nabopolassar,  hoc  est  Nabuchodo- 
nosoris  senioris  ,  qui  fuit  pater  Nabuchodono- 
soris  Magni,  sive  primi  Monarchae  Chaldoeo- 
rum. 

U.  Annus  Nabonassar  122  est  annus  primus 
Nabopotassar:  ita  Scaliger  et  Serarius;  negant 
tamen  hoc  Salianus  et  Torniellus,  qui  annum 
primum  Nabonassaris  consignant  anno  13  vd 
iU  Achaz  ,  annum  vero  primum  Nabopolassar 
anno  13  Josiae;  jam  a  lU  Achaz  ad  13  Josiae 
fluxere  anni  centum  et  unus  dunlaxat ,  non 
centum  viginii  duo. 

Juxta  hos  canones  ita  horum  omnium  anni 
annis  regum  Juda  assignandi  et  combinandi  vi- 
dentur,    ut  initium   Olynipiadum  assignemus 


anno  ZiO  Azariae;  Romae  condilionem  ,  anno 
10  vel  11  Joatham  ,  annum  primum  Nabonas- 
saris  anno  15  Joaiham,  annum  primum  Nabo- 
polassaris  sive  Nabuchodonosoris  senioris,  anno 
18  JosiiT.  Nam  ab  anno  Z|0  Ozi  a;  usque  ad  deci- 
mum  Joatham  sunt  23  anni.  Inde  ad  15  Joa- 
Iham  sunt  anni  sex,  inde  ad  18  Josise  lluxere 
anni  122,inde  ad  annum  quintum  a  capiivitate 
Joachim  ,  sunt  anni  triginia  ,  quando  ccepit 
prophelare  Ezechiel,  ut  ipse  ait  cap.  1.  v.  1.  Vi- 
detur  enim  Nabuchodonosor  senior  ccepisse 
quidem  regnum  in  Babylone  moliri  anno  13 
Josise ,  sed  anno  18  Josise  absolute  regnasse, 
lumque  cum  Cyaxare  rege  Medorum  obsedisse 
Niniven ,  ad  everlendam  monarchiam  Assyrio- 
rum,  quam  paulo  post  reipsa  cepit  et  evertit 
Nabuchodonosor  junior  senioris  filius ,  ilaque 
monarchiam  ab  Ass-yriis  ad  se  et  Chaldaeos 
transtulit ,  uii  ostendi  Nahum  2.  v.  1. 


CAPUT  VIGESIMUM  PRIMUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

MaNASSES  IMPIUS  REGNAT  ET  IDOLA  RESTITUIT  ,  AC  PROPHETAS  OCCIDIT.  SUCCEDIT  El  V.  18. 
IMPIUS  FILIUS  AmON  ,  QUI  POST  BIENNIUM  A  SUIS  OCCIDITUR  ,  SUOCEDENTE  SIBI  FILIO 
PIO  JOSIA. 


1 .  iSss^^iSi^jHi^uoDECiM  annorum  eral  Manasses  ciim  regnare  coepisset ,  et  quinqiiaginla 

quinque  annis  regnavit  in  Jerusalem  :  nomen  malris  ejus  Haphsiba.  2.  Fe- 
cit(iiie  mahira  in  conspeclu  Domini ,  juxla  idola  Gentium  quas  delevit 
Dominus  a  facie  filiorum  Israel.  3.  Conversusque  est ,  et  aedificavit  excelsa  , 
quse  dissipaverat  Ezechi;is  pater  ejus  :  et  erexit  aras  Baal ,  et  fecit  lucos 
sicut  fecerat  Achab  rex  Israel ,  et  adoravit  omnem  militiam  oceli ,  et  cohiit 
eam.  4.  Exlruxilque  aras  in  domo  Domini ,  de  qua  dixit  Dominus  :  Iii 
Jertisalem  ponam  nomen  meum.  5.  Et  extruxit  allaria  universae  militise  cceli  in  duobus  alriis 
templi  Domini.  6.  Et  traduxit  filium  suum  per  ignem  :  et  ariolatus  est ,  ct  observavit  auguria , 
et  fecit  pythones,  et  aruspices  multiplicavit ,  ut  faceret  malum  coram  Domino ,  et  irritaret 
eum.  7.  Posuit  quoque  idolum  luci ,  quem  fecerat,  in  templo  Domini ,  super  quod  locutus  est 
Dominus  ad  David  ,  et  ad  Salomonem  filium  ejus :  In  femplo  boc  ,  et  in  Jerusalem  ,  quam  elegi 
de  cunctis  tribubus  Israel ,  ponam  nomen  meum  in  scrapilernum.  8.  Et  ultra  non  faciam  com- 
moveri  pedem  Israel  de  terra  ,  quam  dedi  palribus  eorum  :  si  lamen  ciistodierint  opera  omnia 
([use  prsecepi  eis,  et  universam  legem  quara  raandavit  eis  servus  meus  Moyses.  9.  Illi  vero  non 
audierunt :  sed  seducti  sunt  a  Manasse,  ut  facerent  malura  super  Gentes,  cjuas  contrivit  Dominus 
a  facie  Cliorum  Israel.  10.  Loculusque  est  Dominus  in  manu  servorura  suorum  Propbetarum  , 
dicens  :  11 .  Quia  fecit  Manasses  rex  Juda  abominationes  istas  pessimas  super  omnia  quse  fece- 
runt  Araorrhsei  ante  eura ,  et  peccare  fecit  etiam  Judara  in  immunditiis  suis  ;  1 2.  propterea  hscc 
dicit  Dominus  Deus  Israel  :  Ecce  ego  inducam  mala  super  Jerusalem  et  Judara  ,  ut  quicura(|ue 
audierit ,  tinniant  ambse  aures  ejus.  13.  Et  extendam  super  Jerusalem  funiculum  Saraarise  et 
pondus  domus  Achab  :  et  delebo  Jerusalem  ,  sicut  deleri  solent  tabulse  :  et  delens  vertara  ,  et 
ducam  crebrius  stylura  super  faciera  ejus.  14.  Dimillam  vero  reiiquias  beredilatis  mese,  et  tra- 
dam  eas  in  manus  inimicorum  ejus  :  eruntque  in  vastilatem  ,  et  in  rapinara  cunctis  adversariis 
suis  :  15.  eo  quod  fecerint  malum  corara  rae  ,  et  perseveraverint  irrilantes  me  ,  ex  die  qua 
egressi  sunt  patres  eorum  ex  /Egypto  ,  usque  ad  banc  diera.  16.  Insuper  et  sanguinem  in- 
ijoxium  fudit  Manasses  multum  nimis,  donee  impleret  Jcrusalem  usque  ad  os  :  abs^pie  peccatis 
suis,  quibus  peccare  fecit  Jiidam  ,  ut  faocrct  malum  coram  Doraino.  17.  Reli(jua  autemsermo- 


662  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  [\EGUM.  Cap.  XXI. 

nam  Maiiasse ,  et  univefsa  qu*  fecit,  et  peccatum  ejiis  quod  peccavit,  nonne  hsec  scripta  sun  t 
in  Libro  sermonum  dierum  regum  Juda?  18.  Dormivitque  Manasses  cum  patribus  suis ,  et 
sepultusest  in  horto  domus  suoe ,  in  horto  Oza  :  et  regnavit  Araon  filius  ejus  pro  eo.  19.  Vi- 
ginti  duorum  aniiorura  erat  Araon  cum  regnare  coepisset  :  duobus  quoque  annis  regnavit  in 
Jerusalem  ;  nomen  matris  ejus  Messalemeth  filia  Harus  de  Jeteba.  20.  Fecitque  raahim  in 
conspectu  Doraini ,  sicut  fecerat  Manasses  pater  ejus.  21 .  Et  ambulavit  in  omni  via  ,  per  quani 
ambulaverat  pater  ejus  :  servivitque  immunditiis ,  quibus  servierat  pater  ejus ,  et  adoravit  eas , 
22.  et  dereliquit  Dominum  Deum  patrum  suorum  ,  et  non  ambulavit  in  via  Domini.  23.  Teten- 
deruntque  ei  insidias  servi  sui ,  et  interfecerunt  regem  in  domo  sua.  24.  Percussit  autem  popuhis 
terrse  omnes  qui  conjuraverant  contra  regem  Amon  :  et  constituerunt  sibi  regem  Josiam 
filium  ejus  pro  eo.  25.  Reliqua  autem  sermonum  Amon  quse  fecit ,  nonne  liaec  scripta  sunt  in 
Libro  sermonum  dierura  regum  Juda  ?  26.  Sepelieruntque  eum  in  sepulcro  suo  in  horto  Oza  ; 
et  regnavit  Josias  filius  ejus  pro  eo. 


7.   POSUITQUOQUE  IDOLUM  LUCI ,  QUEM  FECERAT  , 

(idoluminlucoanteaseconslructoposilum,jam 
luco  sculpLili  circumdatum.posuit)  mTEMPLO.] 
q.  d.  Manasses  prius  construxerat  lucum  sive 
sylvam  diis  sacram ,  in  eoque  collocarat  ido- 
lum,  quod  deinde  ex  luco  iranstulit  in  tem- 
plum ;  sed  quia  lucum  cum  idolo  transferre 
non  poterat ,  hinc  loco  luci ,  fecit  simulacrum 
sive  similitudinem  luci  ex  auro  ,  argenio  vel 
aere,  in  eoque  posuitidolum,  illudque  cum  luco 
iranstulit  in  templum,  ut  ibidem  jam  non  Deus 
in  lemplo ,  scd  daemon  in  luco  coleretur.  Unde 
utrumquepostea  destruxit  Josias  Mauassis  nepos 
cap.  23.  vers.  6  et  7. 

10.   LOCOTUSQUE  EST   DOMINUS    IN    MANU    SERVO- 

RUM  suORUM  pROPHiiTARUM,  ]  sCilicet  pcr  Oscc , 
Amos ,  Joelem,  Nalium,  Jonam,  Aijdiam ,  ac 
maxime  Isaiam  Manassis  socerum,  qui  proinde 
a  Manasse  serra  lignea  dissectus  Clirisli  iu  ligno 
crucifixi  fuit  typus,  lU  dixi  prooemioinlsaiam, 
ac  plures  alios  propheias,  adeo  ut  Josepli.  lii). 
10.  cap.  U-  asserat ,  ex  eonim  namero  per  slngu- 
los  dies  aliquem  stippUcio  a  Manasse  affectam 
fuisse. 

13.  EXTENDAM  SUPER  Jerusalem  fumculum  Sa- 
MARi^.  ]  Funiculus  mensorius  metaphorice  sig- 
nificat  eamdem  pcenie  mensuram  :  q.  d.  Qua 
mehsUra  punivi,  vaslavi  et  abduxi  e  Samaria 
Israeliias  in  Assyriam,  eadem  puniam,  vasta- 
bo  ,  et  abducam  Judaeos  e  Jerusalem  in  Babylo- 
nem  :  sicut  enim  fuerunt  pares  in  culpa  et  ido- 
lolalria,  sic  pares  erunt  in  poena  et  capiivitate. 
Est  metaphora  a  fabris  ,  qui  uluntur  ferro  sive 
funiculo,  quem  exlendunt  plunibi  massa  ,  ul 
juxla  illud  ad  perpeudiculum  fabricam  con- 
siruanl,  vcl  conslructam  diruant  et  deslruant. 
q.  d.  Ego  Jerusalem  destruam ,  et  quasi  funicu- 
lo  ad  solumcoaequabo  ,  sicul  solet  fa])er  domos 
diruere,  et  per  funiculum  mensorium  terr.-c 
coaequareet  complanare;  unde  explicans  idip- 
sum  per  aliam  similitudinem  cerae  declarat , 
dicens  :  Delebo  Jerusalem,  sicut  deieri  solent  ta- 
bulce  ;  et  delens  vertam,  et  ducam  crebrius  stylum 
super  faciem  terrce.  q.  d.  Delebo  Jerusalem  sicut 
delerisolent  liltercTe  in  labula  ex  cera  exaratte. 
Solebanlenim  olim,  ante  inventionem  charlae, 
scribere  in  tabulis  cera  obductis,  et  in  ea  sty- 
lo  quasi  calamo  litteras  efformare.  Quare  stylus 
hicinferne  acutus  erat:  superne  vero  oblusus, 
uieodem  liiteras  in  cera  scriptas  cum  vell(!ni 
obducerent,  et  ccra  complanaia  alias  in  ill;i 
lilleras  pingerent ;  si  ergo  una  vox  vel  lillera 


dunlaxat  delenda  foret,  id  faciebant  uno  altero- 
ve  styli  per  ceram  ductu  ;  sin  plures,  pluribus 
ductubus ;  sin  omnes ,  omnibus  duclubus,  do- 
nec  erasisliiteris  puraetcomplanata  reslituere- 
lur  cera.  Ila  fecit  hic  Deus  in  excidio  Judaeae  et 
Jerosolymae.  Nam  primo  induxitin  eam  slylum 
hoslilem  regis  Babylonis  ,  cum  ex  ea  Manassen, 
et  primores  regni  in  Babylonem  caplivos  ab- 
duxit.  2.  Paralip.  33.  v.  11.  Secundo,  cum  Pha- 
rao  Nechao  Josiam,qui  tota  erat  Judaeorum 
spes  ,  occidit,  ejusque  filium  Joachaz  in  /Egyp- 
tum  abripuit  cap.  23.  versu  33.  Tertio,  cum  Na- 
buchodonosor  Joakim  fratrem  Joachaz  cepit  ot 
vinxit.  Qiiarto,  cum  idem  Joachin  filium  Joa- 
kim  cum  magno  nobiliumet  populi  numero  in 
Babylonem  transmisit.  Quinlo  el  ultimo  ,  cuni 
idem  Sedeciam  ultimum  regem  cum  reli- 
quis  abduxit,  urbemque  et  templum  concre- 
mavii. 

Sensus  ergo  esl  :  Exiendam  super  Jerusatem 
funiculum;  q.  d.  Non  tantum  urbem  demoliar, 
sed  fundamenta  refodiam,  eaque  lerrae  quasi 
per  funiculum  admetiens  coaequabo,  ut  nuUum 
sit  reliquum  ejus  vestigium,  neque  delineatio 
prima  illius ;  non  secus  acfieri  solet,  cum  tabel- 
lae  ceratae,  line.ne  vel  characteres  delentur. 

Pro  tabalce  Hebr.  est.  nnSlSf  tsallachai ,  quod 
passim  vertunt  scutella  ,  frixorium,  lebes,  cal- 
daria.  Unde  Valabl.  sic  vertit :  Detergam  Jerusa- 
tem,  sicutquis  patinam  detergit  eteamvertit.  Sic- 
que  explicat:  q.  d.  Repurgabo  Jerusalem  ab  ho- 
minibus  sceleralis,  quos  ubi  fugavero,  inver- 
tam  illam  ,  uti  inverli  solet  a  rusticis  scutella 
expurgala.  Noster  vero  Hieron.  Prado  in  Ezech. 
cap.  5.  versu  11.  sic  vertil,  et  exponit:  Abster- 
gam  Jerusalem,  ut  fnundarl  solet  caidarium  ab- 
stersione  et  verti  super  faciem  suam.  Id  est,  ut 
solet ,  cum  probe  extersum  est  ,  converti  dor- 
sum  in  faciem ,  ut  nil  luslramenti  fiat  reliquum, 
sed  ad  ultimam  guitam  distillet  in  terram  ;  sic 
mundabo  Jerusalem  abstergens  ex  ea  omnes 
incolas  el  domos ,  eamque  a  fundamentis  ever- 
lens. 

16.  INSUPER  ET   SANGUINEM  INNOXIUM  FUDIT  Ma- 

NAssEs  multum  nimis,  ]  praeseriim  eorum  qui 
suae  impietati  resistebant,  illumque  de  ea  ar- 
guebant ,  uii  erant  Isaias  Ci-eterique  Prophetae  ; 
ita  ut  quotidie  aliquem  6  Prophetis  occideret, 
ait  Joseph.  Hinc  apposile  vocatus  est  Manasses , 
idest,  ab  insurgente  vel  ex  ohlivione ,  ait  Auclor 
imperf.  Homil.  1.  in  Malth.  Provideniia  enimDei 
sic  eum  dispensavit  vocari;  quia  obtiturus  fuerat 


C0MM1'NTAR1A  IN  LIBRUM 

omneni  conversationem  patris  suisanciam,  et  om- 
nia  beneficia  Dei  pro  merito  ejus  cotlata  in  ipsum^ 
et  slimulatus  ab  insurgente  (liabolo ,  qui  solet  in- 
surgere  super  genus  liumanuvi  ad  evertendum , 
gesturus  omnia  qux  Deum  ad  iracundiam  pro- 
vocarent.  Addit  ideui  Auctor  de  Mauasse  qiiid 
Hovj  et  miri ,  i\\i(\\\e.:  Denique  cum  cegrotasset 
Ezeekias  in  tempore  quodam  ,  et  venisset  ad  eum 
Esaias  Propheta  visitandum  ,  vocavit  Ezechias 
filium  suum  Manassen,  ct  cccpiteimandare  ,  qucd 
debeat  Deum  timere ,  quomodo  regere  regnum  , 
€t  alia  muita.  Et  dixit  ad  eum  Esaias  :  Vere  quia 
non  descendunt  verba  lua  in  cor  fjus,  scd  et  meip- 
sum  oporlet  per  manum  ejus  inler(ici.  Quod  au- 
diens  Ezechias  volebat  filium  suum  inlirficcre , 
dicens  :  Quia  melius  est  me  sine  filio  mori,  quam 
lalem  filium  relinquere  ,  qui  et  Deum  exasperet, 
€t  sanctos  ejus  persequalur.  Tenuitautem  eum  vix 
Esaias  propheta  ,  dicens  :  Irrilum  faciat  Deus 
consilium  tuum  hoc ,  videns  Ezechice  religiomm, 
quia  plus  amabat  Deum ,  quam  fiiiuvi  suum.  Ve- 
rum  hcec  videlur  Rabbinorum  fabella.  Nam 
aegrotaute  Ezecbia  necdum  naius  erat  Manas- 
ses ,  quia  post  morJ)um  Ezecbias  supervixit 
Ib  annos  ,  eique  deinde  moritnli  succedens 
Manasses  erat  duodecim  anncrum.  Naius  est 
ergo  Manasses  tertio  a  morbo  et  sanitatc  recu- 
perata  Ezechise  patris  sui  anno. 

18.  DonMiviTQUE  (somnomortis)  cijmpatrirus 
suis.  ]  Nota  2.  Paralip.  33.  v.  11.  narratur  poena 
a  Deo  inflicta  Manassi,  scilicel  captivilas  in  Ba- 
bylone  ,  indeque  seria  ejus  pcenilentia  et  con- 
versio  ad  Deum. 

Porro  Manasses  in  Babylonem  abductus  vide- 
lur  a  Merodach  Baladan  :  hic  enim  tunc  in  Ba- 
l)ylone  regnabat  :  unde  buic  Ezechias  paler 
Manassis  opes  suas  ostenderat,  ideoque  eum 
illexerat  ad  eas  abripiendas  ;  quod  et  fulurum  ei 
praedixit  Deus  cap.  20.  17.  alquc  idipsum  paulo 
post prsestitil,  dum  effeeil  ui  Manasses  ob  sua 
scelera  ,  per  eumdem  Baladan  cum  gaza  regia 
in  Babylonem  vinclus  abducerelur.  Ita  Bellar- 
min.  Salianus  et  alii.   Dicilur  tamen  Manasses 


IV.  REGUM.  Cap.  XXII.  663 

caplus  a  r«ge  Assjrioium,  vel  quia  Pabylonii 
vocanlur  Assyrii,  vel  quia  Merodach  veciigalis 
fuii  Asaihaddon  regi  Assyriorum,  cujus  poslea 
jugum  excussil. 

Et  SEPULTrS  EST  IN  HORTO   D0MU8  SVM,  IN  HOR- 

TO  OzA  ,  ]  ubi  scilicet  Oza  occisus  est  a  Deo,  eo 
quod  lemere  letigisset  arcamtitubantem  2.  Reg. 
C.  8.  Hic  horlus  erat  prope  Jerusalcm  ,  et  regiis 
hortis  copulalus,  in  quo  Manasses  Babylone  re- 
diens  regium  sibi  Mausclacum  construxit,  alque 
in  eo  ipseet  filiusejus  Ajnon  sepulti  suni. 

20.  Fecitqve  MALiM.  ]  Ila  Script.  vocat  idolo- 
hUrian),  quasimalum  malorum  f>ummum ;  nam 
ut  ail  Sapiens  c.  16.  27.  Infandorum  idolorum 
cuUura,  onmis  mali  causa  est,  et  iriiiium,  et  finis. 
Imiiaius  est  Amon  patrcni  Manassen  pcccau- 
tem  ,  sed  non  pccniuniem.  Addit  Giycas  eum 
dixisse  :  Valer  meus  d  puero  mutla  scelerafecit , 
ac  in  stnecla  fcenittnliam  egit  ^  quore  et  ego  in 
hac  cetate  pro  anivii  libidine  me  gcnm,  etdein- 
ceps  ad  Dominum  me  ccvverlam.  QuocircaDeus 
hanc  ejus  prafidentiam  cila  morte  punivit: 
Uiim  post  bienuium  a  suis  servis  cccisus  esf. 
Audi  S.  CIen)euUm  lib.  2.  Conslil.  Aposl.  cap. 
23.  Talis ,  inquit,  exsdtit  Avwn  filius  Manassis 
de  qua  ait  Scriptura :  Decepit  se  Amon  mala  cogi- 
latione  Iransgressicnis ,  et  dixit  :  Palcr  meus 
mulla  pcccala  ab  adolescenlia  commisit,  et  cum 
senex  esset ,  commisisse  paniluit ;  et  nunc  ego 
ombulabo  ,  ul  expetit  aninia  mea,  et  poslea  con- 
verlam  me  ad  Dominuvi:  et  egit  improbe  coravi 
Dcmino  super  cmncs  natos  anle  se  ,  et  delevit  euvt 
Deus  celeriter  ex  terra  ejus  Lona ,  el  servi  impe- 
tum  in  euvi  feccrunt ,  el  dcvu  ejus  interfecerunt , 
et  regnavit  duobus  lantum  annis. 

Koient  hcc  juvenes,  qui  in  juvenlule  volup- 
tuanluret  luxurianlur,  t  amque  dicant  diabolo, 
pron)ittentes  se  seuectam  dicaleros  Deo  :  nam 
plerique  talium  variis  humanae  vilo}  casibus  in- 
lercipiuntur  et  moriiinlur,  jusiciiue  Dei  judicio 
ad  stneclam  in('eque  ad  viije  en  eudati€U(  n»  ( t 
salutem  seterniim  ucn  perlingunt. 


CAPUT  VIGESIMUM  SECUNDUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

PlUS  JoSIAS  PIE  RRGNAT,  AC  REPERTUM  DeLTERONOMIUM  STLDIOSE  PERLEGIT ,  AUDlTQtK 
AB  HOI.DA  PROPHETISSA  SUPPLICIA  ,  QU^E  IN  EO  DeUS  I31P11S  COMMINATUR  NON  SIBI  ,  SKD 
FILIIS  SlilS  OBVENTURA. 


1 .  ■^^^Wtai^cssBiEacTo  annorum  erat  Josias  cum  regnare  c(Kpisset ,  triginfa  et  uiio  anno  reg- 

navit  in  Jerusalem  :  nomen  matris  ejus  Iditla ,  Clia  Hadaia  de  Besecath. 

2.  Fecicjue  quod  placitum  erat  coram  Domino,  et  ambulavit  per  omaes 
vias  David  patris  sui  :  non  declinavit  ad  dexteram  ,  sive  ad  sinistram. 

3.  Anno  autem  octavo  decimo  regis  Josi^e ,  misit  rex  Saphan  filium  A:jlia  , 
Olii  Messulam  ,  scribam  templi  Domini ,  dicens  ei :  4.  Vade  ad  Helciam 
sacerdotem  magnum ,  ut  contletur  pecunia  ,  quse  illata  est  in  templo  Domini , 

(juam  collegerunt  janitorcs  templi  a  populo ,  5.  deturqiie  fabris  per  praepositos  domus  Domini : 
(|ui  et  distribuant  eam  his  c(ui  operautur  in  templo  Domini ,  ad  instauranda  sarla  (ecfa  templi , 
0.  tignariis  videlicet  et  caementariis  ,  et  iis  (jui  inlerrupla  componunt:  ctut  emantur  ligna  ,  et 


66a  COMMENTARLV  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  XXIT. 

lapides  de  lapicidinis ,  ad  instaurandum  templurn  Domini.  T.  Verumtamen  non  supputetur  eis 
argentum  quoJaccipiunt ,  sed  in  potestate  habeant ,  et  in  fide.  8.  Dixit  autem  Helcias  Pontifex 
ad  Saphan  scribam  :  Librum  Legis  reperi  in  domo  Domini :  deditque  Helcias  volumen  Saphan  , 
(|ui  et  legit  illud.  9.  Venit  quoque  Saphan  scriba  ad  regem  ,  et  renuntiavit  ei  quod  prcceeperat 
et  ait :  Conflaverunt  servi  tui  pecuniam  ,  quae  reperta  est  in  domo  Doraini :  et  dederunt  ut  distri- 
bueretur  fabris  a  prsefectis  operum  templi  Domini.  10.  Narravit  quoque  Saphan  scriba  regi  , 
diccns  :  Librum  dedit  raihi  Helcias  sacerdos.  Quem  cum  legisset  Saphan  coram  rege ,  11.  et 
audisset  rex  verba  Libri  Legis  Domini ,  scidit  vestimenta  sua.  1 2.  Et  praecepit  Helciae  sacerdoti , 
et  Ahicam  Qlio  Saphan ,  et  Achobor  filio  Micha ,  et  Saphan  scribae ,  et  Asaiae  servo  regis,  dicens : 
1 3.  Ite  et  consulite  Dominum  super  me ,  et  super  populo,  et  super  omni  Juda,  de  verbis  voluminis 
istius  quod  inventumest :  magna  enim  iraDomiui  succensa  est  contra  nos :  quianon audierunt  patres 
nostri  verba  libri  hujus ,  utfacerent  omne  quod  scriptum  est  nobis.  14.  lerunt  itaque  Helciss 
sacerdos ,  et  Ahicam  ,  et  Achobor,  et  Saphan  ,  et  Asaia  ,  ad  Holdam  prophetidem  ,  uxorem' 
Sellum,  filii  Thecuae,  Glii  Araas  custodis  vestium,  quse  habitabat  in  Jerusalem  in  Secuuda  :  locu- 
tique  sunt  ad  eam.  1 5.  Et  illa  respondit  eis :  Haec  dicit  Dominus  Deus  Israel  :  Dicite  viro  ,  qui 
uiisit  vos  ad  me  :  16.  Hsec  dicit  Dominus  :  Ecce  ,  ego  adducam  mala  super  lo&um  istum  ,  et  su- 
per  habitatores  ejus,  omnia  verba  Legis  ,  quae  legit  rex  Juda  :  17.  quia  dereliquerunt  me,  et 
sacrificaverunt  diis  alienis  ,  irritantes  me  in  cunctis  operibiis  manuum  suarum  :  et  succendetur 
indignatio  mea  in  loco  hoc ,  et  non  extinguelur.  18.  llegi  autem  Juda,  qui  misit  vos  ut  con- 
suleretis  Dominum  ,  sic  dicetis  :  Haec  dicit  Dominus  Deuslsrael  :  Pro  eo  quod  audisti  verba 
voluminis,  19.  ct  perterritum  est  cor  tuum,  et  humiliatus  es  coram  Domino ,  audilis  sermo- 
nibus  conlra  locum  istum  et  habitatores  ejus,  quod  videlicet  Gerent  in  stuporera  et  maledictum  : 
et  scidisti  vestimenta  tua,  et  flevisti  coram  me  ,  et  ego  audivi ,  ait  Dominus :  20.  idcirco  colli- 
gara  te  ad  patres  tuos ,  et  colligeris  ad  sepulcrum  tuum  in  pace  ,  ut  non  videanl  oculi  tui  omnia 
raala  ,  quae  inducturus  sura  super  locum  istum. 


1.  OCTO  A\N0RUMER\T  JOSIAS,  CUM  REGNARE  C<B- 

PissET.  ]  Hoc  nomen  ei  imposiium  fuit  a  Deu 
praedicium  aiite  327  annos ;  tot  enim  tluxere  a 
Hoboam  et  Jeroboam  usque  ad  Josiam,  3.  Reg. 
13.  2.  Josias  enim  Hebr.  dicitur  quasi  itD  ni  ia 
scai,  \d  est,  Dsi  munus  vel  oblatio,  aut  quasi 
XOH  ni  ia  es,  id  est,  D?t  ignis ,  ob  ejus  zelum  et 
ignita  sacrificia  ,  et  quia  idololatras  igne  com- 
bussit.  Audi  Auctorem  operis  imperfecti  apud 
GUrys.  hom.  1.  in  Mattii.  Josias  inlerpretatur  fws- 
tia  Domino,  vet  salus  Domino.  Providentia  autem 
Dei  secundiun  quodfuturus  faerat  Josias,  dispen- 
savit  ei  nomenimponi,  ubi  est  liostia  Domino,  aut 
satus  Domini  :  quoniam  vere  in  iilo  fuit  hoslia 
Domini.  Tale  enim  sacrificium  obtulit  Domino 
Deo ,  quaie  nec  ante  eum  aliquis  regum  ,  nec 
post  eum.  Et  ipse  fuit  hostia  Deo  secundiim  quod 
mandat  Aposlolus :  Ut  exhibeatis  corpora  vestra 
hostiam  vivam ,  sanctam ,  Deo  placentem.  El  ipse 
fuil  populi  sui  in  tempore  suo  a  Deo  salus.  Et  in- 
ferius :  Tertius  enim  Josias  est ,  cujus  nomen  pro- 
phetatumest  priusquam  nasceretur.  Hi  tres  sunt: 
Samson,  Josias ,  Joannes. 

5.  Ad  instauranda  sarta  tecta  templi.  ]  Jo- 
sias  in  templi  instauratione  imitalus  est  suum 
proavum  Joas  regem  Juda,  ejusque  meihodum 
in  instauratione  secuius  est. 

7.  NoN  supputetur  Eis  ARGENTUM,  ]  id  cst,  oon 
exigalur  ab  eis  ralio  et  computus,  sed  fidei  eo- 
rum  omnis  pecunia  et  sumptus  credalur,  quod 
Joas  alia  phrasi  jusserat  cap.  12.  v.  15.  dicens: 
Non  fiebat  ratio  iis  hominibus,  qui  accipiebant  pe- 
runiam  ut  dislribuerent  eam  artificibus  ,  sed  in 
fide  tractabant  eam. 

tS.  LtRRUM  REGIS  REPERI  IN  TEMPLO  DOMINI,]  puta 


Deuleronomium,  ut  ait  Chrysost.  homil.  9.  ir» 
cap.  2.  Malth.  S.  Athanas.  Epist.  ad  Marcel.  el 
Abulensis ;  vel  totum  Pentateuchum,  ul  ait  Jo- 
sepims  ,  qui  adjungit  illud  repertura  in  gazo- 
phylacio,  dum  ex  eo  acciperent  aurum  pro  sar- 
tis  lempli  tectis.  Nimirum  lempore  impii  Manas- 
sis ,  ;qui  55  annis  regnavit,  per  loi  annorum 
spatia  adeo  neglecta  fuit  lex  ,  et  profanatus 
Dei  cultus ,  ut  liber  legis ,  tanquam  res  novi- 
ter  inventa  scribatur ,  ait  Cajetanus.  Addit  Ly- 
ran.  ex  R.  Salomone  impium  Achaz,  qui  Manas- 
sis  erat  avus,  combussisse  libros  legis,  ne  ab 
eis  violatoe  legis  et  idololatriae  arguerelur. 
Quare  sacerdotes  clam  librum  iegis  abscondissc 
in  muro  lempli  a  se  perfosso  et  occluso:  cae- 
mentarios  aulem  ,  dum  jussu  Josiae  sartatecia 
lempli  iustaurarent ,  invenisse  librum  ,  eum- 
que  detulisse  ad  Ponlificem ,  et  hunc  ad  re- 
gem  Josiam. 

l^.  Ierunt  itaque  ,  Helcias  sacerdos  ,  etc.  ad 
HoLDAM  prophetidem,  uxorem  (Septuaginla  Six- 
lini  habent,  niatrem  ]  Sellum.  ]  Hunc  Sellum 
Hebraei  tradunt  fuisse  avunculum  patris  Jere- 
miae.  Cur  non  ierunt  ad  Jeremiam,  qui  lum 
prophelabat?  Forle  quia  ab  urbe  aberat.  Addit 
S.  Hieron.  lib.  2.  conlra  Pelagianos,  in  eo  quod 
consulitur  mulier,  occullam  regis,  sacerdotum 
et  omniumvirorum  reprehensionem  esse,  quod 
nullus  virorum  sanctus  poluerit  reperirl,  qui 
possetfuturapraedicere.  Deniqueffo/dahaecetse- 
nio ,  el  prudentia,  et  sanctitate,  el  oraculis  apud 
omnes  eratcelebris  el  venerabilis,  aeque  ac  Deb- 
boraJudic.  U.  et  Anna  materSamuelisi.  Reg.  2. 

QU.EnABITABAT  IN  JeRUSALEM  IN  SECUNDA,  ]  SCi- 

licet  in  ea  orbis  parte  quae  vocabalur  SecundK 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGDM.  Cap.  XXIII.  665 

etvjfa^,  juxla  secundum  (erant  enim  universim  tii  dcmum  docirivce ,  id  est  scholam  ;  Valabl. 

tres  muri)  urbis  murum  ,  ac  juxia  pcrtom  st-  lociim  dignitatis  secmdcea  umplo,  quolcco  da- 

cundam  ,  sive  mediam,  quse  vocabaturp/'5c/<(J7>,  baiur  opera  erudiiioni  ei  docirinse.  In  eoeijim 

per  quam  ibatur  in  tcmplum  ,  unde  per  e;n]  babilabiini  propheiae  et  dociores  ,  ac  inter  eos 

Chaldaei  invaserunt  Jerosolymam  et  itmplini.  Recliabiiae.  Hinc  ei  Thalmud  dividiiur  in  Mis- 

Ita  S.  Hieron.  loco  jam  cilalo  ,  Vilalpandus,  Ri-  ram  et  Ctmariim.  Misna  enim  secundam  signi- 

bera  ,  Salian.   Serar.  et  alii.  Vide  Adrichcm.  in  ficat,  quasi  jiima  sit  lex  Mojsis,  secunda  sit 

descript.  Jerusalem.  Chaldixus  pro  Secunda  vcr-  legis  Thalmudica  repctiiio  et  explicaiio. 

CAPUT  VIGESIMUM  TERTIUM. 

SYNOPSISCAPITIS. 

JOSIAS  SANCIT  FOEDUS  INTER  DeUM  ET  POPULUM,  IDEOQUE  ABOLET  IDOLA,  FANA  ,  ARUSPICES, 
EQUOS  SOLIS  ,  EXCELSA  ,  VITULOS  AUREOS  JeROBOAM  ,  AC  V.  21  .  SOLEMNE  PaSCHA  CELE- 
BRAT.  DeNIQUE  V.  29.  OCCIDITUR  IN  PR^ELIO  A  PhARAONE  NeCHAO  ,  QUI  JoSIyE  JOACHAZ 
FILIUM  ,   DEIiNDE  EO  ABDUCTO  JoAKIM  EJUS  FRATREM  REGEM  SUBSTITUIT. 

1 .  ffi^^^lV^^^^^T  renuntiaverunt  regl  quod  dixerat.  Qui  misit :  et  congregati  sunt  ad  eum 

jomnes  senes  Juda  et  Jerusalem.  2.  Ascenditque  rex  templum  Domini ,  et 
somnes  viri  Juda ,  universique  qui  habitabant  in  Jerusalem  cum  eo  sacer- 
rdotes  et  prophetse ,  et  omnis  populus  a  parvo  usque  ad  raagnum  :  legitque 
icunctis  audienlibus  omnia  verba  libri  foederis ,  qui  inventus  est  in  domo 
(Domini.  3.  Stetitque  rex  super  gradum  :  et  fceduspercussitcoramDomino, 
Uit  ambularent  post  Dominiim ,  et  custodirent  prsecepta  ejus,  et  testimonia  , 
et  cseremonias ,  in  omni  corde,  et  in  lo(a  anima,  et  suscitarent  verba  fcederis  hiijus ,  quse  scripta 
erant  in  libro  illo  :  acquievitque  populus  paclo.  4.  Et  praecepit  rexHelciae  pontifici ,  et  sacerdo- 
tibus  secundi  ordinis  ,  et  janiloribus  ,  ut  projicerent  de  templo  Domini  omnia  vasa ,  quse  facta 
fuerant  Baal ,  et  in  luco  ,  et  universse  mililise  coeli ;  el  corabussit  ea  foris  Jerusalem  in  Convalle 
Ccdron  ,  et  tulit  pulverera  eorum  in  Bethel.  5.  Et  delevit  aruspices  ,  quos  posuerant  reges  Juda 
ad  sacrificandum  in  excelsis  per  civitafes  Juda  ,  et  in  circuitu  Jerusalem  :  et  eos ,  qui  adolebant 
incensum  Baal ,  et  Soli ,  el  Lunae  ,  et  duodecim  signis ,  et  omni  militiae  cceli.  6.  Et  efferri  fecit 
lucum  de  domo  Domini  foras  Jerusalem  in  Convalle  Cedron  ,  et  combnssit  eum  ibi ,  et  redegit 
in  pulverem ,  et  projecit  super  sepulcra  vulgi.  7.  Destruxit  quoque  sediculas  efferainatorum  , 
quc-e  erant  in  domo  Domini,  pro  quibus  mulieres  texebant  quasi  domunculas  luci.  8.  Congre- 
gavitque  omnes  sacerdotcs  de  civitatibus  Juda  :  et  contarainavit  excelsa ,  ubi  sacrificabant 
sacerdotes ,  de  Gabaa  usque  Bersabee  ;  et  destruxit  aras  portarum  in  introitu  ostii  Josue  prin- 
cipis  civilalis,  quod  erat  ad  sinistrara  portae  civitatis.  9.  Verumtamen  non  ascendebant  sacer- 
dotes  excelsorura  adaltare  Doraini  in  Jerusalem  :  sed  tantum  comedebant  azyma  in  medio  fra- 
trum  suorura.  10.  Contarainavit  quwiue  Tophet ,  quod  est  in  Convalle  filii  Ennom  :  ut  nemo 
consecraret  Glium  suura  aut  Cliara  per  ignera  ,  Moloch.  1 1 .  Abstulit  quoque  equos ,  quos  dede- 
rant  reges  Juda ,  Soli ,  in  introitu  lempli  Dcmini  juxta  exedrara  Nalhaumelech  eunuthi ,  tiui 
erat  in  Pharurim  :  currus  autem  Solis  combussit  igni.  12.  Altaria  tiuoque,  quae  erant  super 
tecta  ccenaculi  At;haz,  quae  fecerant  reges  Juda  ,  et  altaria  quje  fecerat  Manasses  in  duobus 
atriis  templi  Domini ,  destruxil  rex,  el  cucurrit  inde,  et  dispersit  cinerem  eorum  in  Torrentem 
Cedron.  13.  Excelsa  quoque,  qnae  crant  in  Jerusalem  ad  dexteram  parlem  Montis  offensionis , 
quae  aedificaverat  Salomon  rex  Israel  Aslarolh  idolo  Sidoniorum ,  el  Chamos  offensioni  Moab , 
et  Melchom  abominationi  filiorum  Ammon  ,  polluit  rex.  14.  Et  conlrivit  slatuas ,  et  succidit 
lucos  :  replevitque  loca  eorum  ossibus  morluorum.  15.  Insuper  et  allare  ,  quod  erat  in  Bethel, 
et  excelsum  quod  fecerat  Jeroboam  filius  Nabat ,  tjui  peccare  fecit  Israel  :  et  altare  illud ,  et 
excelsum  destruxit,  atque  combussit ,  et  comminuit  in  pulvercra ,  succendilque  etiam  lucuni. 
16.  Et  conversus  Josias ,  vidit  ibi  sepulcra ,  quae  erant  in  monle  :  misitque  et  tulit  ossa  de 
sepulcris  ,  et  combussit  ea  super  allare ,  et  polluit  iilud  juxla  verbum  Doraini,  quod  loculus 
est  vir  Dei ,  qui  prsedixerat  verba  hsec.  17.  Et  ait  :  Quis  est  lilulus  ijle,  quem  video  ?  Respon- 

CORNEL.    A   LAPIDE.      TOM.    II.  ^lt 


066  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.   Cap.  XXIII. 

(.lerimtqiie  ei  cives  iirbis  illius  :  Seputcrum  est  hominis  Dei ,  qui  venit  de  Juda ,  et  praedixit  verha 
haec  ,  quse  fecisti  super  altare  Bethel.  18.  Et  ait  :  Diraittite  eum  ,  nemo  commoveat  ossa  ejus. 
Et  intacta  manserunt  ossa  illius ,  cum  ossibus  prophetee  ,  qui  veuerat  de  Samaria.  19.  Insuper 
et  omnia  fana  excelsorum  ,  quse  erant  in  civitatibus  Samariae,  quae  fecerant  reges  Israel  ad  irri- 
tandum  Dominum  ,  abstulit  Josias :  et  fecit  eis ,  secundum  omnia  opera  quae  fecerat  in  Bethel. 
20.  Etoccidit  universos  sacerdotes  excelsorum  ,  qui  erant  ibi  super  altaria  :  et  combussit  ossa 
humana  super  ea  :  reversusque  est  Jerusalem.  21 .  Et  prsecepit  omni  populo ,  dicens  :  Facile 
PhaseDomino  Deo  vestro  ,  secundum  quodscriptura  est  in  libro  foederis  hujus.  22.  Nec  enim 
faclum  est  Phase  lale  a  diebus  judicum ,  ([ui  judicaverunt  Israel  ,  et  omnium  dierum  regum 
Israel ,  et  regum  Juda ,  23.  sicut  in  octavo  decirao  anno  regis  Josiae  factum  est  Phase  istud 
Domino  in  Jerusalem.  24.  Sed  et  pythones  ,  et  ariolos ,  et  figuras  idolorum,  et  immunditias,  et 
abominationes ,  quse  fuerant  in  terra  Juda  et  Jerusalem ,  abstulit  Josias  :  ut  statueret  verba 
legis,  quae  scripta  sunt  in  Libro  quem  invenit  Helcias  sacerdos  in  templo  Domini.  25.  Similis 
illi  non  fuit  ante  eum  rex ,  qui  reverteretur  ad  Dominum  in  omni  corde  suo,  et  in  tota  anima 
sua  ,  et  in  universa  virtute  sua  ,  juxta  omnem  legem  Moysi  :  neque  post  eum  surrexit  similis  illi. 
26.  Verumtamen  non  est  adversus  Dorainus  ab  ira  furoris  sui  magni ,  quo  iratus  est  furor  ejus 
contra  Judam  :  propter  irritationes,  quibus  provocaverat  eum  Manasses.  27.  Dixit  itaque  Do- 
minus  :  Etiam  Judam  auferam  a  facie  mea ,  sicut  abstuli  Israel  :  et  projiciam  civitatem  hanc  j. 
quam  elegi ,  Jerusalera  ,  et  domum  de  qua  dixi :  Erit  noraen  raeura  ibi.  28.  Reliqua  autem  ser- 
monum  Josiae ,  et  universa  quee  fecit ,  nonne  hsec  scripta  sunt  in  Libro  verborum  dierum  regum 
Juda  ?  29.  In  diebus  ejus  ascendit  Pharao  Nechao  rex  ^gypti ,  contra  regem  Assyriorum ,  ad 
flumen  Euphraten ,  et  abiit  Josias  rex  in  occursura  ejus  :  et  occisus  est  in  Mageddo,  cura  vidisset 
eum.  30.  Et  portaverunt  eum  servi  sui  mortuura  de  Mageddo  :  et  pertulerunt  in  Jerusalem  ,  et 
sepelierunt  eum  in  sepulcro  suo.  Tulitque  populus  terrse  Joachaz  filiura  Josise  :  et  unxerunt 
eum  ,  et  constituerunt  eura  regem  pro  patre  suo.  31 .  Viginti  trium  annorum  erat  Joachaz  cum 
reguare  ccepisset ,  et  tribus  mensibus  regnavit  in  Jerusalem  :  nomen  matris  ejus  Arailal ,  Glia 
Jeremise  de  Lobna.  32.  Et  fecit  raalum  coram  Domino ,  juxta  omnia  quse  fecerant  palres  ejus. 
33.  Vinxitque  eum  Pharao  Nechao  in  Rebla,  quse  est  in  terra  Emath  ,  ne  regnaret  in  Jerusa- 
lem  :  et  iraposuit  mulctara  terroe  centum  talentis  argenti,  et  talento  auri.  34.  Regemque  consti- 
tuit  P  harao  Nechao  Eliacim  filium  Josise  pro  Josia  patre  ejus  :  vertitque  nomen  ejus  Joakim. 
Porro  Joachaz  tulit,  etduxit  iniEgyptum,  et  raortuus  est  ibi.  35.  Argentum  autem  et  aurum 
dedit  Joakira  Pharaoni  cum  indixisset  terrae  per  singulos ,  ut  conferretur  juxta  prseceptum  Pha- 
raonis  :  et  unumquemque  juxta  vires  suas  exegit ,  tam  argentum  quam  aurum  de  populo  terrse  , 
ut  dar  et  Pharaoni  Nechao.  36.  Viginti  quinque  annorum  erat  Joakim  cum  regnare  coepisset :  et 
undecim  annis  rcgnavit  in  Jerusalem  :  nomen  matri-s  ejus  Zebida  filia  Phadaia  de  Ruma.  37.  Et 
fecit  malura  coram  Doraino  ^  juxta  omnia  quse  fecerant  patres  ejus. 

3.  Stetitqtje  rex  super  gradus  ,  ]  super  quos  qui  maximo  sacerdoti  ,  puia  Helcins  Pontilici 
erectum  erat  sedile  regium  quasi  solium  ;  unde  suberant.  Ita  Aljiilensis ,  Vatabl.  Sanciiez  et  alii , 
2.  Paralip.  34.  31.  vocalur  iribanaL ,  h\  quo  et  licet  alii  per  secundum  ordinem  intelligant  se- 
Joas  ante  Jositnm  simile  foetlus  inter  Deum  et  cundam  classem.  Erant  enim  sacerdotes  a  Da- 
populum  pepigit ,  Ix.  Reg.  11.  v.  \k  ,  aeque  ac  vide  juxta  familias  in  varias  classes  distributi. 
Salomon  2.  Paral.  6. 12.  Et  hoc  videtur  esse  Mu-  Et  tulit  pulverem  eorum  (  idolorum  et  va- 
sack  sabbatl  ,  ut  dixi ,  cap.  16.  18.  Porro  Josias  sorum  eis  dicatornm  ,  ideoque  tn  se  combusto- 
adjuravit  populum  ,  ut  foedus  hoc  exacte  serva-  rum )  in  Bethel  ,  ]  ui  scilicet  nec  pnlvis  tani  im- 
ret  ,  ut  dicilur  2.  Paralip.  2>h.  32.  Simili  modo  pius  remaneret  in  terra  Juda  ,  quae  eratsancta  : 
primum  populi  cumDeo  foedus  sancivit  Moyses,  Bethel  enim  eral  lociis  profanalus  ab  idololatrja 
Exodi  24  ,  cum  Vyiriis  caeremoniis  qnoe  illml  po-  Jeroboam  ,  qui  fuit  priinus  rex  Israel.  Ita  Cajet. 
pulo  magis  inculcarent.  '7.   Destruxit  quoque  ^diculas  effeminato- 

Etsuscitarentverba.  FOEDERis.  ]  5«5c«7a?v  cst  RUM,  ]  sciHcet  scoriorum  masculorum  Veneri 

a  morte  ad  vitam  excitare  ;  verba  autem  legis  et  Priapo  dicatorum  ,  uti  easdem  destruxit  Aza , 

ei  foederisdivinijamperidola  Manassis  a  muliis  lib.  3.  cap.  15.  v.  12etl3. 

erant  oblivioni  tradita  ,  eiquasi  mortua  ;  quare  Pro  quibus  mulieres  texebant  (e  liciis  ,  filis 

Josiasea  populo  prselegenset  inculcans,  videtur  vel  ramis)  quasi  domunculas  luci,  ]  ut  iis  quasi 

ea  quasi  a  morte  ad  viiam  ,  vel  certe  e  somno  coriinis  et  peristromatis  suani  obscoenitatem 

quasi  dormientia  ad  vigiliam  suscitasse.  velarent  et  legerent  efieminatl ,  in  luce  quem 

4.  Et  PR/ECEPiT  REX  HELCiiE  PoNTiFici  ET  SA-  ercxerant  iu  templo ,  ad  infandas  libidines. 
cerdotibus  secundi  ordinis  ,  ]  id  est  minoribus ,  8.  Et  contaminavit  excelsa  ,  ]  scilicet  lempla 


COMMENTAniA  IN  LIBRUM 

el  fana  profana  in  locis  excelsis  crecta  ,  pro- 
fanando  ,  desiruentlo  ,  sordibus  elossibus  mor- 
tuorum  ,  ut  dicilur  versu  1/j ,  implendo  ;  undc 
explicans  subdit. 

Et  DESTRCxiT  ARAS.  ]  0"se  ct  qufllia  fuerint 
rxcelsa  dixi ,  lib.  o ,  cap.  3  ,  v.  2. 

9.  Verumtamen  non  ascendebant  sacerdotes 

EXCELSORUM  AD  AI.TARE  DOMINI  IN  JERUSALEM  , 
SED  TANTIM  COMEDEBA!ST  AZYMA  IN  MEDIO  FRATRtM 

suoRUM  ,  ]  q.  d.  Josias  nou  permisil  sacerdotes 
illos  ,  qui  impie  vel  illiciie  in  excelsis  sacrifi- 
carant,  ire  in  Jerusalem  ac  ministrare  in  tem- 
plo  ,  utpole  impuris  idolorum  vel  superstitio- 
num  victimis  pollulos  :  sed  lamen  permisiieos 
ali  azjinis  aliisque  cibis  quibus  casteri  sacerdo- 
tes  et  Levitee  sibi  a  populo  oblaiis  vescebantur. 
lla  Abulensis  et  alii. 

10.  CONTAMINAVIT  QUOQUE  TOPHETH.]  LOCUS  Crat 

in  Gehennom  ,  id  est  in  valle  filiorum  Ennom  , 
juxta  Jerusalem  ,  in  quo  parenies  filios  suos 
cremabant  idolo  Moloch  ,  ac  ne  eorum  vagitus 
iuidirentur  ,  pulsabanl  rjp  loph  ,  id  esl  tympha- 
nam  ;  unde  locus  diclus  est  Topheth.  Vide  dicta 
Isaiae  30.  33  ,  et  Jercmi.x>  7  ^  versn  31.  Hunc  ergo 
locum  cum  idolo  Molocb ,  cui  sacer  eral ,  Josias 
contaminavit ,  id  esl  profanaviL ,  destruxit  el  os- 
sibus  implevit  fimoque. 

11.  ABSTULIT  QUOQUE  EQUOS  ,  QUOS  DEDERANT 

REGES  JuDA  SoLi.  ]  Qui  ct  qualcs  eranl  bi  Solis 
equi  ?  Resp.  Persse  aliaeque  genles  Solem  ob 
eximium  fulgorem  ,  pulcbritudinem  et  utilila- 
tem  colebant  ut  Deum  ,  eumque  vocabant  Mi- 
thram  et  Apollinem  ,  eique  dicabant  equos ,  par- 
tim  pictos  et  sculpios  ,  parlim  veros  et  vivos  , 
eo  quod  equus  animalium  velocissimus  repra^- 
senlet  Solis  molum  velocissimum  ,  testis  est 
Xenophon  ,  lib.  8.  Cyropacdiae  ;  Herodoi.  lib.  1 , 
in  fine;  Justin.  lib.  1 ,  et  alii.  Unde  Ovidius  ,  1 
Fastor.  : 

Placat  equo  Persis  radiis  Hyperiona  cinctum, 
Ne  delur  celeri  \iclinia  larda  Deo. 

Hinc  Poetse  fabulantur  Solem  quadriga  vehi  , 
quam  trahant  quaiuor  equi  celerrimi ,  nimi- 
rum  ,  ut  ait  Ovidius  2.  Metamorph.  : 

Pirois  ,  Eous  et  jEthon  , 
Solis  equi ,  quarlusque  Pldegon. 

Per  quos  Abulensis  significari  putat  quatuor 
anni  el  diei  paries. 

Solis  simulacrum  et  idolum  ita  pingit  Ma- 
crobius  ,  lib.  1  Saturn.  cap.  30  :  I^unc  vero  ,  in- 
quit ,  eumdemJovem  Solemque  esse  ,  tum  ex  ipso 
sacrorum  ritu  ,  tum  ex  habitu  dignoscitur.  Simu- 
lacrum  enim  aureum  specie  imberbiinstat  dextra 
elevata  cum  flagro  in  aurigcemodum  ,  lceva  tenet 
fulmen  et  spicas.  Quce  cuncla  Jovis  Solisque  po- 
teniiam  consocialam  demonslrant.  Hujus  templi 
religio  etiam  divinatione  prcepollet ,  quce  ad  ApoL- 
linis  potestatem  referlur  ,  qui  idem  atque  Sol  est. 
Vehitur  enim  simulacrum  Dei  Ileliopolitani  fer- 
culoveluli  vehuntur  in  pompa  ludorum  Circensium 
deorum  simulacra  ,  et  subeunt  plerumque  pro- 
vincicB  proceres  ,  raso  capite  ,  longi  temporis  cas- 
timonia  puri ,  ferunlurque  divino  spiritu  non  suo 
(irbitrio ,  sed  quo  Deus  propellit  vehentes.  Subdit 
Macrobius  hinc  Deum  a  Syris  vocari  Adad  , 
idest  «num,  quia  unus  est  Sol  ocque  ac  Deus 
in  mundo.  Idem ,  lib.  1  ,  in  Som.  Scipion.  :  Ci- 
ccro  ,  inquit ,  asserit  quod  Sol  sit  dux  ,  et  prin- 
ccps  ,  et  moderator  luminum  reliquorum  ,  quem 


IV.  REGUM.  Cap.  XXIIL  667 

Heraclilus  fonlem  ccrlestis  lucis  appeilal.  Dux 
ergo  est ,  quia  omnes  luminis  majcstate  praicedit. 
Princeps  ,  quia  ita  eminet ,  ut  proptereaquod  talis 
soius  appareat ,  sol  vocetur.  Moderator  reliquo- 
rum  dicitur  ,  quia  ipse  cursus  em-um  recursusque 
certa  definitione  spatiimoderalur.  Etmox  :  Mens 
mundi  appeilatur  ,  ut  Physici  eum  cor  cceii  voca- 
verunt  ,  eo  quod  Sol  dievi  et  noclem  dein  ,  veris 
ciementem  temperiem  ,  torridum  cancri  ac  leonis 
cestum  ,  mollitiem  aulumnalis  aurce,  vim  frigoris 
inter  utramque  temperiem  ,  omnia  hcec  Solis  cur- 
sus  et  ratio  dispensat.  Jureergo  cor  cceli  dicitur  , 
per  quem  fiunt  omnia  quce  divina  ratione  fierivi- 
demus.  Quceres  secunda:Ouo  ritu  colebant  So- 
lem  per  equos  ?  Primo ,  Histor.  Srholast.  cen- 
sent  Judaeos  hisce  equis  et  curru  repraesentasse 
currum  et  equos  igneos  ,  quibus  Elias  quasi 
vi>io5,  id  est  Sol,  raptus  est  in  ccelum  ,  utaudi- 
vimus  ,  cap.  2.  Sic  Eucher.  et  Angelom. ,  qui  et 
addunl  :  Audientes  Gra^ciab  Israelilis  quod  Elias 
curru  igneo  ,  et  equis  sit  igneis  ad  ccelestia  trans- 
latus  ,  vel  certe  hoc  ipsum  inter  aiia  depictum  in 
pariete  videntes  crediderunt ,  vicinia  decepti  no- 
minis  ,  Soiis  hic  transitum  per  ccelos  esse  desig- 
natum  ;  et  miracuium  divinitus  factum  Dei ,  mu- 
tarunt  in  argumentum  erroris  ,  humana  stullitia 
commentatum.  Quos  imitaiiipsiJudcti  sategerunl, 
ne  in  aliquo  gentilium  stuitissimis  minus  stulti 
apparerenl.  Secundo  ,  melius  Rabbi  Salomon  : 
Summo  mane  ,  inquii ,  orienti  Soli  obviam  du- 
ctbant  equos  ,  ut  eum  salutarent  ,  eique  reve- 
rentiam  exhiberent.  Carpit  hoc  Abulensis ,  sed 
iinmerito  ;  nam  equus  Cyri  ante  Solis  ortum  ei 
ad  pompam  sacrificii  obviam  prodiisse  testatur 
Xenophon  ,  cujus  verba  mox  recitabo.  Sic  et 
Romani  Solem  orientem  salutabant ,  quos  re- 
darguit  S.  Leo  ,  serm.  de  Epiphan.  et  idipsum 
facere  soliium  Socratem  testatur  Plato  et  Plu- 
tarchus  ,  qui  inde  natum  proverbium  asserit  : 
Plures  adorant  Solem  orientem  qiiam  occidentem. 
Uude  nonnulli  putant  equos  hos  Solis  fuisse 
illos  ,  quibus  vehebantur  ii  qui  Solem  orientem 
salutabant  et  colebant. 

Tertio  ,  Abulensis  vult  equos  hos  pictos  vel 
sculptos  cum  curru  ante  Solis  staiuam  suspen- 
sos  fuisse  ,  vel  eam  currui  impositam  ab  equis 
tractam  fuisse. 

Ouarlo ,  ipsos  equos  vivos  Soli  mactabant  et 
sacrificabant.  Causam  dat  Herodotus  ,  lib.  1  , 
quod  Deorum  pernicissimo  vellent  mortalium 
etiam  omnium  pernicissimum  immolare.  Audi 
Xenophontem  ,  lib.  8 ,  ubi  Cy ri  e  Babylone  capta 
triumphantem  egressum  describit :  Cumpaiatii 
portce  apertCB  fuissent  ,  primo  agebantur  ipsiJovi 
tauri  pulcherrimi  qualerni  ,  et  aliis  quibusdam 
diis  ,  quos  Magi  deiegissent.  Post  boves  vero  equi , 
ut  Soii  sacrificium  cxisterent.  Post  hos  autem  cur- 
rus  educebatur  candidus  jugum  habens  aureum  , 
coronatus  Jovi  sacer.  Post  hunc  educebalur  Soiis 
currus  ,  candidus  et  coronatus  similiter  uti  supe- 
rior.  Post  hunc  etiam  aiius  tertius  currus  educe- 
batur  ,  cujus  equi  strati  erant  puniceis  amictibus  , 
et  post  euvi  viri  sequebantur  ,  qui  in  magno  quo- 
dam  foco  ignem  portarent.  Hinc  Cyrus  Persice 
idem  est  quod  Sol  ,  ait  Plutarch.  in  Artaxerxe 
Mnemone.  Sic  Philostratus  in  Heroicis  'scribit 
Palamedem  Grsecis  jussisse  ,  ut  orienti  Soli 
equum  candidum  maciarent. 

Hunc  ergo  Solis  quasi  Dci  cultum  a  gentibus 
vicinis  hausere  Judaci.  Porro  equos  hos  vivos 
fuisse  liquet  ex  eo  quOd  Josias  dicitur  eos  abs- 


(568  COMMEiNTARIA  IN  LIBaUM 

lulissc  non  combussisse  ;  currum  vero  Solis 
combussisse  ,  non  abslulisse  ;  si  enim  equi  ex 
ligno  ,  sere  vel  auro  picii  sculplique  fuissent  , 
iitique  eos  cum  curru  combussissei.  Porro  hi 
Solis  equi  evantjuxtaexedramNatlianmelecliEu- 
nacld.  Natlian  melecli  Hebr.  idem  esl  quod  do- 
nu77i  regis.  Sic  ergo  vocabatur  hic  Euuuchus  , 
iit  significarelur  quanti  ab  ilUs  fieret  esse  Solis 
cuUorem  et  aurigam.  Cum  enim  ipse  esset  ho- 
rum  equorum  stabularius  duntaxat  et  stabuli 
prtxfectus  ,  vocabatur  tamen  augusto  nomine  : 
Nallian  vielech  ,  id  est  donum  regis.  Sepluag. 
verUint  :  jaxta  gazophylacium  Nathan  Eunuchi 
regis.  Alii  vertunt  :  De  exedra  Nathan  melech 
Eunuchi  ;  sicque  expliquant ,  q.  d.  De  exedra 
sive  curru  Solis  ,  qui  dicitur  Nalhan  melech  , 
id  est  donans  rex  ;  Sol  enim  est  rex  qui  omnia 
donat  ;  idem  est  Eunuchus  ,  qui  imberbis  ,  ut- 
poie  juvenis  semper  forlis  et  agiUs.  Hinc  et  cus- 
todem  liujus  simulacri  Solis  voluerunt  essc 
Eunuchum ,  id  esl  imberbem  ;  quia  talis  est  Sol. 
Ita  Vilalpan.  lib.  3,  cap.  32,  in  cap.  W,  Ezech. 
p.  221.  Porro  exedra  eral  locus,  versu  3,  cubicu- 
lum  in  quo  sunt  sedes  ,  ut  fiat  hominum  con- 
sessus  ;  qualia  multa  erant  juxia  lemplum  pro 
sacerdolibus  ,  levitis  et  aliis. 

Tropolog.  Docet  nos  Josias  ,  quod  idola  et 
equos  Solis  ,  id  est  effrenos  impetus  animi ,  do- 
marc  et  destruere  debeamus. 

Allegor.  et  anagog.  Josias  repraesentat  Cliris- 
luni,  qui  in  diejudicii  omnem  impietatem  de- 
slruct ;  nil  enim  coinquinatum  sinel  ingredi  in 
coelum.  Ita  Angelom. 

13.  Ad  dextram  partem  Montis  defensionis  ,  ] 
id  est  niontis  Oliveii ,  qui  ab  idolis  et  fanis  in 
eo  i\  Salonione  erectis  ,  dictus  est  offensionis. 
Idola  enim  et  idolorum  cuUus  sunt  summa  Dei 
injuria  et  offensio.  Unde  mox  addilur  : 

Et  CiiAMOs  OFFENsiONi  (  id  cst ,  idolo  Deum 
offendenti  )  Moab.  ]  Hinc  idolum  in  Scriptura 
vocatur  offensio.  Ita  Eucherius  el  Angelomus. 

l^.  Replevitqde  loca  ossibus  mortuorum.  ] 
Hisce  enim  iocus  idolis  sacer  profanabalur  , 
contaminabatur  ,  fiebatque  vilis,  immundus  et 
horridus  ,  prsesertim  apud  Judaeos,  qui  ex  os- 
sium  et  cadaverum  contactu  immunditiam  le- 
galem  contrahebant.  Sic  ei  Gentiles  ossa  et 
cadavera  insepuUa  horrebant.  Audi  Virgilium, 
6  ^neid. 

Pralerea  jacet  exanimum  tibi  corpus  amici  , 
Heu!  nescis  ,  loiamque  incestat  fuiiere  classem. 

15.  Insuper  et  altare  quod  erat  in  Bethel  , 
et  excelsum  quod  fecerat  Jeroboam  (  scilicet 
fauum  in  quo  collocarat  idola  sua  ,  puta  vitulos 
aureos,  ut  «i  toto  Israele  colerentur ),  destruxit.] 
Licet  enim  Bethel  esset  in  Israel ,  non  in  Juda 
ubi  regnabat  Josias,  tamen  Israelitis  jam  a  Sal- 
manasar  ex  Israele  in  Assyriam  abductis ,  re- 
gequc  et  regno  eorum  everso  videbatur  terra 
Israel  ad  pristinum  dominum  ,  pula  ad  Davidis 
familiam  et  Josiam  regem  Juda  redire  ;  praeser- 
tim  quia  Deus  id  Josiam  in  Bethel  facturum  ante 
ireccntos  annos  prsedixerat  et  promiserat,  lib.  3. 
cap.  13.  2  ,  atque  hoc  ipso  jus  ct  poteslalem  id 
faciendi  Josi.T  dederal,  imo  ordinaverat  et  jus- 
serat ,  ut  id  faceret. 

17.    QUIS    EST   TITULUS    ILLE   ,     QUEM    VIDEO  ?   } 

Tiiulus  erat  sepulcrum  prophetae  contra  Jero- 
boam  et  vitulos  aureos  in  Bethel  collocatos  va- 
ticinaniis  ,  ct  eorum  hoc  excidium  pcr  Josiam 


IV.  REGUM.  Cai».  XXIII. 

futurum  praediceuiis.  Vocatur  liiulus  ,  quia  erat 
aliquo  signo  insignitum  ,  ut  Josias  scirel  ibi  se- 
pultum  esse  prophetam  veri  Dei  cultorem  , 
ideoque  illi  parceret.  Quale  hoc  signum  fuerit 
Scriptura  non  explicat.  Fabulatur  R.  Salomon 
ex  ossibus  prophetae  succrevisse  hcpbas  visu 
eleganles  ,  odore  fragrantes  ,  usu  salubres  ,  ex 
quibus  Josias  collegerit  illa  ossa  esse  viri  sancti 
et  propheiae.  Melius  alii  suspicantur  fuisse 
signum  crucis  ,  aut  nomen  Jehova  ,  aut  quid 
simile. 

20.  Et   OCCIDIT    SACERDOTES    EXCELSORUM  ,    QUI 

ERANT  iBi  super  altaria.  ]  Abcuntibus  enim  As- 
syriis  Samariam  vastantibus  ,  multi  Israelitae 
profugi  etexsules  ad  suas  sedes  redierunt,  ibi- 
que,  ut  ante  ,  sua  idola  in  excelsis  coluerunt ; 
ideoque  sacerdotes  ad  iis  sacrificandum  con- 
stituerunt ,  quos  proinde  Josias  zelator  honoris 
divini  occidit  ,  et  quasi  victimas  in  illis  ipsis  al- 
laribus  juslitiae  divinoe  mactavit  et  consecravit. 

Er   COMBUSSIT   OSSA    HUMANA    SUPER    EA.    ]  Ossa 

tum  sacerdolum  a  se  occisorum  ,  tum  prio- 
rum  ,  quae  e  sepulcris  extraxit ,  et  in  altari 
combussit ,  sicque  altare  contaminavit  et  pol- 
luii.  Hoc  enim  praedictum  erat  a  propheta  illo  , 
qui  a  leone  occisus  est ,  lib.  3.  cap.  13.  versu  10 : 
Exclamavit ,  inquit ,  vir  Dei  contra  altare  in  ser- 
mone  Domini ,  et  ait :  ALtare  ,  aitare  ,  hwc  dicit 
Dominus  :  Ecce  filius  nascetur  domui  David  Josias 
nomine,  et  immoiabit  super  te  sacerdotes  excei- 
sorum  ,  quinunc  in  tethura  succendunt ,  et  ossa 
hominum  super  te  incendet,  Hinc  palet  mortuos 
ob  scelera  posse  plecti  cadaverum  exustione , 
publica  infamia  et  ignominia.  Unde  cum  in 
quinta  Synodo  universali  quaesitum  esset  an 
liceret  olim  defunctos  anathemate  ferire  ?  Eu- 
tychius  Episcopi  Amaseni  a  responsis  ,  neque 
concilio  ,  neque  deliberatione  ulla  eam  rem 
egere  dixit  :  propterea  qu6d  et  Josias  rex  non 
tantum  vivenies  daemonum  sacerdotes  olim  ju- 
gularit ,  sedeieorum,  qui  longo  ante  tempore 
sepulti  fuerant,  sepulcra  effoderit.  Ita  Nicephor. 
lib.  17.  hislor.  27. 

21.  Facite  Phase  ,  ]  id  est ,  immolate  agnum 
Paschalem  ,  caeterasque  victimas  Paschales  , 
quae  per  septem  dies  azymorum  in  lege  offerri 
jubentur,  Num.  28.  v.  16  et  seq. 

Allegor.  Josias  insliluens  Pliase  solemnissi- 
iiium  ,  typus  fuit  Jesu  Christi  ,  qui  instituit 
Eucharistiam  ,  imo  seipsum  fecit  Phase ,  id  est 
ognumPaschalem,  juxta  illud  Pauli2.Corinth.  6: 
Pascha  nostrum  immolatus  est  Christus.  Itaque 
epulemur  in  azymis  sincerilatis  et  veritatis. 

25.S1MILISILLE  NONFUIT  ANTEEUMREX,]nimirum 

quoad  omnimodam  idololatriae  tam  in  Israele 
quam  in  Juda  excisionem  ,  ac  religionis  refor- 
mationem  ,  qua  in  re  Josias  omnes  antecesso- 
res  suos  ,  etiam  Ezechiam ,  superavil;  nam  alio- 
qui  absolute  Josia  melior  et  sanctior  videtur 
fuisse  David,  ail  Ahulensis. 

29.  In  diebus  ejus  ascendit  Pharao  Nechao 
(  id  est  claudus  )  rex  iEcYPTi  contra  regem 
AssYRiORUM  ,  ]  ut  ulcisceretur  injurias  jEgypto 
a  Sennacherib  illatas  ,  et  spolia  ab  eo  abiata  re- 
peteret,  praesertim  quia  videbat  a  clade  castris 
Sennacherib  ab  Angelo  in  Judaea  iilata  ,  res  As- 
syriorum  in  pejus  ire  ,  eisque  rebellasse  Medos 
et  Babylonios.  Perrexil  ergo  Pharao  cum  castris 
ad  Euphratem  et  Niniven  ,  spe  illius  potiundaj;. 
sed  quia  Iranscundum  erat  per  Judaeam  ,  oc- 
currit  illi  Josias ,  mcluens  nc  Jud;cam  invaderet 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  XXIII.  G69 

Pliarao  assererct  se  nil     siut  34.  Phira  dc  picialc  ci  zclo  JosianaiulidDus 

'  ZUel  seq.  Eloginni  Josiae  liaLet  Eccles. 


cl  spoliaret  ;    ac  licel 

conlra  Josiam  el  Judseam  moliri ,  tamen  Josias 
ei  non  credcns  ,  instruxil  conira  cum  aciem  , 
in  qua  dum  audacius  et  incautius  pracliatur  ,  a 
sagiitariis  confixus  occubuit.  Porro  Abulensis 
omnino  a  culpa  excusal  Josiam  ,  quod  vererelur 
Pharaonem  ,  si  ingrederetur  Judaeam  ,  aliquid 
conlra  eam  machinalurum  ,  imo  cam  occupa- 
turnm  ,  ut  expelli  non  posset.  Scripiura  l;inien 
2.  Paral.  35.  22.  innuit  eum  aliqua  lemerilale 
peccasse  :  licel  enira  non  teneretur  Pharaoni 
dicenti  verum  ,  scilicet  sc  a  Deo  alio  miiti  , 
credere  ;  lamen  prius  dcbebat  Deum  consulere, 
aniequam  bellum  tam  anceps  et  periculosum 
aggrederclur  ;  ila  Cajet.  ideoque  permisit  Deus 
eum  succumbere  et  occidi. 

Et  occisus  est  in  MAfiEDDO.  ]  Licct  enim  Ma- 
geddo  esset  in  sorlc  Manasse  el  Israel ,  non  Juda 
cui  praeeral  Josias  ,  tamen  Josias  illam  quoque 
lerram  habuitsibi  subjeclam,  ob  causam  quam 
dedi ,  versu  15.  Cui  aliam  adjungit  Abulensis, 
scilicet  quod  Israelilae  reliqui  a  caplivilale  Sal- 
manasar  junxerint  se  regno  Judae  ,  ac  Josiam 
pro  rege  suo  acceplarint  ,  ul  juncti  Jndaeis 
forliores  essent ,  ac  facilius  Syris ,  ^gyptiis  , 
aliisque  hostibus  circumjacenlibus  rcsislcrent. 

CuM  viDissET  exjm  ,  ]  scilicct  in  pra>Iio,  boc 
est  cum  eum  praEliando  cepisset.  Sic  videreper 
Calechresin  sumitur  pro  prseliari  ,  cap.  14.  8  : 
Veni  et  videamus  nos ,  id  est  veni  el  pugnemus. 

Porro  mirabile  fuit  judicium  Dei ,  quod  per- 
miserit  regem  tam  pium  in  justa  piaque  Israelis 
defensioneoccidi :  nam  occiso  Josia  inleriil  lola 
Israelis  spes  ,  ac  regnum  Davidis  et  Judac  exci- 
sum  est.  Nimirum  judicia  Dei  ubyssus  multa. 
Voluit  Deus  tollere  Josiam  ,  ne  viderct  mala 
genlis  suae  ,  scilicet  excidium  regni  et  templi 
ob  peccala  Judaeorum  jam  a  Deo  decreium. 
Causam  aliam  affertS.  Justin.  quaest.  79.  ad  Or- 
thod.  nimirum  ,  quod  Josias  J(/550  proplietce  non 
paruerit  ,  qui  ei  ex  mandato  Dei  dixerat  ,  ut  ne 
progrederetur  ad  obviandum  regi  Mgypti  in  bel- 
lum  ,  sicut  ait  Hieremias.  Quapropter  ut  eum  pu- 
rum  d  peccatis  ex  hac  vita  reciperet  Dominus 
Deus  ,  ideo  permisit  ilium  inobedienlics  ejus  ferro 
jEgyptio  pcenas  exsolvere  :  ad  posterorum  homi- 
num  documentum  ,  ut  prophetis  immorigeri  non 
essent ,  tum  autem  ut  illud  discerenl  :  Si  justus 
vix  salvatur  ,  impius  et  peccator  ubi  comparebit  ? 
Hucusque  Juslinus. 

Verum  liaec  |)rophelia  Jcremiac  nnsquam  ex- 
stat,  quod  sciam.  Allegor.  Josias  in  Ilore  aelatis 
pro  suis  pugnnns  ,  fuil  typus  Jesu  Christi  pro 
liorainum   saliilc  a  Judacis  occisi  anno   aetalis 


2.  Paral. 

cap.  hd.  V.  1  et  seq.  Simili  modo  permisilDeus 
S.  Ludovicum  conanicm  tcrram  sanctam  Sara- 
ccnis  eripcre  ,  ab  eis  capi ,  ac  secundo  redeun- 
tcm  pesle  mori ,  ut  discamus  regna  lerrae  parvi 
pcndcre  ,  ac  ambire  regnum  coeleste  ,  glorio- 
sum  ct  aetcrnum  ,  uti  aicbat  S.  Ludovicus ,  in 
omni  sua  infelicitate  Deum  laudans  ,  eiquc 
gratias  agens  ;  unde  moricns ,  in  coelum  suspi- 
cicnscancbatilludPsalm.  6  :  Introibo  indomum 
tuam,  Domine ,  adorabo  ad  ttmplum  sanclum 
luum  ,  et  confitebor  nomini  tuo.  Ita  habet  cjus 
vita  apud  Surium  ,  die  25  Augusti. 

30.    Tl'LlTQUE    POFULUS    TERR^  JOACHAZ   FILIUM 

JosiyE  :  ET  UNXERUKT  EUM.  ]  Jouchoz  licct  sctate 
junior ,  erat  enim  23  annorum  ,  et  tribus  tan- 
tum  mensibus  regnavit ,  cum  mox  succcssil  ei 
fraH^r  senior  Joakim  ,  qui  25  erat  annorum  , 
praelatus  tamen  in  rogno  est  seniori  Joakim  , 
sive  qu6d  animosior  et  bellicosior  foret ;  undo 
Pharao  timens  eum  dcposuit  et  substiluit  Joa- 
kim  ;  sive  quod  Joakim  limcns  Pharaonem  reg- 
num  detractarit.  Pharao  cnim  vicio  caesoque 
Josia  ,  arrogabat  sibi  jus  consliiuendi  reges  in 
Judsea,  nt  patet  ex  seq. 

33.  ViiNxiTQUE  EUM  Pharao  ,  ]  Pharao  caeso  Jo- 
sia  pcrrexit  contra  Assyrios,  ac  re  bene  gesta 
yiclor  rediens  Judaeam  reliquam  subjugavit  , 
ideoque  amolo  Joachaz  qucm  populus  consti- 
lucrat  regem  ,  consiiluii  Joakim  ,  ac  mulclam 
centum  lalentorum  argcnli  Judaeae  quasi  a  se 
subaclae  imposuil ;  bellum  cnim  hoc  cruentum 
fuit  ,  utpote  in  quo  Joachaz  ct  Judaei  mullos 
jEgypiios  vulnerarint  el  occiderint ,  ut  indicat 
Ezechiel ,  cap.  19.  v.  k  ;  vide  ibi  dicta  ,  aeque  ac 
Jercm.  cap.  22.  v.  10  ct  seq.  ac  limcbat  Pharao 
Joachaz  ,  ne  rursum  rebellaret. 

7>k.  Vertitque  nomen  ejus  Joakim.  ]Moris  erai 
regibus  et  principibusbcllosubactis  nomenmu- 
lare  ,  novumque  indcre  in  signum  subjectio- 
nis  ,  ut  patet  Daniel.  1.  Adde  Joo/c/rn  idem  esse 
quod  Eliakim  ,  utrumque  enim  Hebr.  significat 
Deus  firmabit :  Dei  enim  nomen  tam  est  Ei ,  id 
esl  foilis  ,  quam  ia  ,  quod  est  abbrevialum 
Jehova. 

37.  Etfecit  walum  coram  Domino,  id  est  co- 
luit  idola  ,  insuper  avare  expilavit  subditos  , 
fuitque  superbus  et  ambitiosus ,  ideoque  occi- 
sus  a  Chaldaeis  ,  sepuUura  asini  sepullus  est ; 
hoc  est  insepullus  cst,  instcrquilinium  projcc- 
tus  est  instar  asini  ,  uti  dccet  Jercm.  cap.  22. 
13  et  seq.  Vide  ibi  dicta. 


Mt^^^g^-^^Mltf^fcT*' 


670 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cup.  XXIV. 


CAPUT  VIGESIMUM  OUARTUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

HeGNAT  JoaKIM  ,  ET  POST  EUM  FILIUS   JOACHIN  V.   6.   QIJEM   NaBUCHODONOSOR  ABDUXIT  IN 
BaBYLONEM  ,  EIQUE  SUBSTITUIT  SeDECIAM  PATRUUM  ,    V.   17. 


1 .  ^tJ^^H^K^^is  diebus  ejiis  ascendil  Nabuchodonosor  rex  Babylonis  ,  et  factus  est  ei  Joa- 

kim  servus  tribus  annis  :  et  rursum  rebellavit  contra  eum.  2.  Immisitque 
ei  Dominus  lalrunculos  Chaldseorum  ,  et  latrunculos  Syriae  ,  el  latrunculos 
Moab  ,  et  latrunculos  filiorum  Ammon  :  et  immisit  eos  in  Judam ,  ut  disper- 
derent  eum ,  juxta  verbum  Domini ,  quod  locutus  fuerat  per  servos  suos 
proplietas.  3.  Factura  est  autem  hoc  per  verbum  Domini  contra  Judam  ,  ut 
auferret  eum  coram  se  propter  peccata  Manasse  universa  quae  fecit ,  4.  et 
propter  sanguinem  innoxium  ,  quem  effudit ,  et  implevit  Jerusalem  cruore  innocentlum  ;  et  ob 
lianc  rem  noluit  Dominus  propitiari.  5.  Reliqua  autem  sermonum  Joakim  ,  et  universa  quse 
fecit ,  nonne  hsec  scripta  sunt  in  Libro  sermonum  dierum  regum  Juda  ,  et  dormivit  Joakim  cum 
patribus  suis  :  6.  et  regnavit  Joachin  filius  ejus  pro  eo.  7.  Et  ultra  non  addidit  rex  ^gypti ,  ut 
egrederetur  de  terra  sua  :  tulerat  enim  rex  Babylonis  a  rivo  iEgypti  usque  ad  fluvium  Euphra- 
ten ,  omnia  quse  fuerant  regis  Jilgypti.  8.  Decem  et  octo  annorum  erat  Joachin  cum  regnare 
coepisset ,  et  tribus  mensibus  regnavit  in  Jerusalem  :  nomen  matris  ejus  Nohesta  filia  Elnathan 
de  Jerusalem.  9.  Et  fecit  malum  coram  Domino ,  juxta  omnia  quae  feceraf  pater  ejus.  10.  In 
tempore  illo  ascenderunt  servi  Nabuchodonosor  regis  Babylonis  in  Jerusalem,  et  circumdata 
est  urbs  munitionibus.  1  1 .  Venitque  Nabuchodonosor  rex  Babylonis  ad  civitatem  cum  seryis 
suis,  ut  oppugnarent  eara.  12.  Egressusque  est  Joachin  rex  Juda  ad  regem  Babylonis,  ipse  et 
mater  ejus ,  et  servi  ejus ,  et  principes  ejus ,  et  eunuchi  ejus ,  et  suscepit  eum  rex  Babylonis  anno 
ootavo  regni  sui.  13.  Et  protulit  inde  omnes  thesauros  doraus  Domini ,  et  thesauros  domus 
regise  :  et  couoidit  universa  vasa  aurea  ,  quae  fecerat  Salomon  rex  Israel  in  templo  Domini  juxta 
verbum  Domini.  14.  Et  transtulit  omnem  Jerusalem  ,  et  universos  principes ,  et  omnes  fortes 
exercitus  decem  millia,  in  captivitatem;  et  omnem  artificem  ,  et  clusorera  :  nihilque  relictum 
est,  exceptis  pauperibus  populi  terr?e.  15.  Transtulit  quoque  Joachin  in  Babylonera  et  matrem 
regis,  et  uxores  regis ,  et  eunuchos  ejus ,  et  judices  terrae  duxit  in  captivitatem  de  Jerusalem  rn 
Babylonem.  16.  Et  omnes  viros  robustos  septera  raillia ,  etartifices,  et  clusores  mille  ,  omnes 
viros  fortes  et  bellatores  :  duxitque  eos  rex  Babylonis  captivos  in  Babylonem.  1 7.  Et  constituit 
Matthaniam  patruum  ejus  pro  eo  :  imposuitque  nomen  ei  Sedeciara.  18.  Vigesimum  et  primum 
annura  aetatis  habebat  Sedecias  cum  regnare  coepisset ,  et  undecim  annis  regnavit  in  Jerusalem  : 
nomen  matris  ejus  erat  Araital,  filia  Jeremise  de  Lobna.  19.  Et  fecit  malum  coram  Domino , 
juxla  omnia  quse  fecerat  Joakim.  20.  Irascebatur  enim  Dorainus  contra  Jerusalem  et  contra 
Judam ,  donec  projiceret  eos  a  facie  sua  :  recessitque  Sedecias  a  rege  Babylonis. 


1.   In   DIEBUS    EJUS    ASCENDIT   NaBOCHODONOSOU 
REX  BaBYLONIS  ,    ET  FACTUS  EST  EI  JOARIM  SERVUS 

( subjeclus  et  Iribularius )  tribus  annis  ,  et  rur- 
suM  rebellavit  ,  ]  anno  quarlo  regni  sui.  Fusius 
haeo  narrat  Josephus  ,  lib.  10.  cap.  7.  et  sequent. 
ubi  recenset  quomodo  jEgyptii  cum  Babyloniis, 
devictis  Assyriis  ,  de  imperio  decertarint.  Primo 
enim  vEgyptii  ,  occiso  Josia  ,  subjugarunt  Sy- 
riam  ;  deinde  revertentes  in  Judneam  ,  amoto 
Joachaz  ,  regem  constituerunt  Joakim  ,  qui  spe 
-^'•gypiii  auxilii  iributiun  ,  quod  Babyloniis  iri- 
bus  annis  dederal ,  quarto  anno  dare  recusa- 


vit.  Qoare  contra  eum  venit  Nabuchodonosor 
eodem  anno  ,  eumque  in  Babylonem  abduxit , 
ubi  eumdeni  promiltentem  tributum  in  Jeru- 
salem  remisit.  Stetit  Joakim  iu  fide  septem 
annis  ;  sed  octavo  anno  ,  qui  fuit  regni  sui 
undecimus  ,  rursum  rebellavit.  Quare  a  militi- 
bus  Nabuchodonosoris  intercepta  Jerusalem 
in  ea  captus  et  occisus  est ,  sufFecto  ei  filio  Joa- 
chin.  Verum  cum  Nabuchodonosor  metueret 
iie  Joachin  filius  patrem  Joakim  in  rebellione 
imitaretur  ,  ejusque  necem  ulciscereiur  ,  eum 
cepit  duxilquein  Babylonem  ,  eique  in  regnum 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM 

subsiiluit  Sedcciam  palruuni ,  qui  eiiam  nuta- 
vit  in  fideet  sul)jectione  Nabucliodonosori  pro- 
missa  ,  frelus  inani  spe  auxilii  jEgyptiaci  ; 
qua  de  causa  soepius  a  Jeremia  admonitus  ( t 
increpitus  fuit ,  tandemque  rebellans  a  Nabu- 
ciiodonosore  in  Jerusalem  obsessus  fuit ;  cum- 
que  iEgyptii  ei  vellent  succurrere  ,  a  Nabuclio- 
donosore  prohibiti  et  fugati  sunt.  Cepit  Nabu- 
chodonosorergoJerusalem,etinipsaSedeciani, 
eumque  excaecavit  et  fllios  ejus  occidit  ,  ac 
quinto  post  anno  iEgyptum  invasitet  subegit , 
et  Pharaonem  ejus  regem  trucidavit.  Vide  etiam 
Jeremiam  ,  cap.  22.  v.  13  et  seq.  et  Auclorem 
de  Mirab.  S.  Scriptufae  apud  S.  August.  tom.  3. 
lib.  2.  cap.  9. 

Porrohic  quarlus  annusJoakim  fuit  primus 
regni  Nabuchodonosoris  ,  quo  ipse  Joaliim  cum 
Daniele  et  aliis  nobilibus  abduxit  in  Babylonem. 
Post  octo  deinde  annos  ,  puta  anno  regni  Joaliim 
undecimo  et  ultimo  ,  eo  occiso  abduxit  ejus 
filium  Joachin  cum  omnibus  principibus  ,  mi- 
Jitibus  et  civibus  Jerosolym.T  ,  ut  dicitur  c.  2Zi. 
lU.  unde  ab  hoc  anno  undecimo  Joal<im  ,  qui 
fuit  octavus  Nabuchodonosoris,  numerandi  sunt 
anni  70  cfptivilalis  Babylonica? ;  namNabucho- 
donosor  post  abductum  Joachin  regnavit  an- 
nis  36  ,  deinde  ejus  filius  Evelmerodach  ,  sive 
Balsasar  ,  annis  ZU  qui  simul  juncti  faciunt  70. 
Balsasari  successit  Cyrus  rex  Persidis  ,  qui  ex- 
pletis  jam  70  captivitatis  annis  ,  Babylonem  ca- 
piens  et  Balsasarem  occidens  ,  Judaeos  e  Baby- 
lone  liberavit.  Vide  dicta  Jeremise  29 ,  v.  10. 

2.    ImMISITQUE   E1   DOMINUS   LATHUNCULOS   ClIAL- 

U/EORUM.  ]  LairancuU  vocantur  milites  qui  gras- 
santur  ,  et  prsedatum  excurrunt  qtiasi  latrun- 
culi.  Hos  misit  Nabuchodonosor  ,  utcum  Syris , 
Moabitis  et  Ammoniiis  juncti  intercipercnt  Je- 
rusaiem  ,  ac  Joakim  rebellantem  caperent  et 
occiderent ;  quod  et  fecerunt ,  uti  jam  dixi. 

Et  regnavit  Joachin  FiLirs  Ejus  PRO  EO.J  Nota. 
Differuni  Joakim  pater  ,  et  Joachin  filius  , 
sive  Jeconias  et  Jechonias  ,  Maith.  1.  Paterenini 
Joakim  scribitur  Hebr.  per  litleram  Coph  et 
Mem  ;  filius  vero  Joachin  scribitur  per  Caph  et 
ISun.  /ofl/ctm  Hebr.  idem  est  quod  Deas  fmnabit ; 
Joachin  vero,  quod  Deus  prceparabit  vel  diriget. 
Joachin  sive  Jechonias  a  Jeremia  ,  cap.  22.  2Zi. 
in  Hebraeo  decurtatur,  vocatur  Conias ,  id  est 
prcBparalus  ,  scilicet  ad  interitum. 

8.  Decem  et  octo  annorum  erat  Joachin  ,  CUM 
REGNARE  cccpissET.  ]  Diccs  :  2.  Paral.  ult.  v.  9. 
dicitur  anno  octavo  regnasse.  Resp.  Anno  18 
solus  post  pairem  regnavit  ,  anno  vero  octavo 
coepit  cum  patre  Joakim  regnare.  Videtur  enim 
Joachin  anno  tertiovel  quarloJoakim  palris  sui 
declaratus  Rex,  cum  scilicet  Nabuchodonosor 
patrcm  cepit  ,  et  abduxit  in  Babylonem.  Ita 
Abulensis. 

Et  trirus  MENsiBus  REGNAviT.  ]  Quomodo  cr- 
go  2.  Paral.  ult.  v.  10.  dicitur  post  annuni  ab- 
dnctns  a  Nabuchodonosore?  Resp.Cajet.  fluxissc 


IV.  REGUM.  Cap.  XXIV.  ()71 

aliquot  mt  nsesinleiregni  interJoakim  ctJoachia 
aniequam  Joachin  assumeret  regnum.  Aliam 
responsionem  alferam  2.  Paral.  ult.  10. 

12.  EcREssisQUE  EST  JoACHiN  ,  ]  suadeute  Je- 
remia  ,  ui  se  iraderet  Nabuchodonosori ,  ut  pa- 
ict  Jcren).  cS.  2  et  seq.  ideoque  ducius  est  qui- 
dem  in  Babylonem,  scd  postNabuchodonosoris 
mortem  ab  ejus  filio  Evelmerodach  e  carcerc 
liberalus  fuit,  et  summo  honore  affeclus  anno 
post  hunc  tiigesimo  seplimo,  ut  habetur  cap. 
sequent.  v.  27. 

Ik.    ET  TRANSTULIT  OMNEM  JERUSALEM,    ]  i(l  est 

omnes  cives  et  incolas  Jerusalem.  Fuit  hsec  se- 
cunda  captivilas.  Prima  enim  facla  esl  ante  octo 
annos ,  anno  quarlo  Joakim ,  cum  ipse  rebellans 
abductus  esi  cum  primoribus  in  Babylonem , 
uii  dixi  v.  1  ;  secunda  fuit  hacc  ,  qua  Joachin 
cum  suis  principibus  etmilitibus ,  ac  cum  Eze- 
chiele  Prophela  abducius  fuit;  lertia  etextrema 
facta  est  post  undecim  annos ,  scilicet  ultimo 
anno  Sedeciae  ,  quo  Jerusalem  cum  templo  a 
Nabuchodonosorecaptaeteversaest,  ut  tlicetur 
cap.  sequentl. 

Et  omnem  artificem  et  clusorem  ,  ]  id  est  in- 
clasorem,  ut  verlit  Nostcr,  Jerem.  1h.  1.  per  queni 
S.  Hieron.  ibidem  accipiteum  quigemmas  pre- 
tiosis  metallisincludit,  et  palis  annulorum  au- 
reorum  illigai.  Meiius  alii  intelligunt  eos  qui 
castra  metandi  sunt  periti ,  noruntqueea  vallis 
quasi  claustris  suis  includere  ,  sequeacurbes 
vallare  et  munire.  Ila  Vatabl.  Sanchez  et  alii. 
Unde  Chald.  vertit  :  janitores  ,  id  est  ,  urbium 
custodes  et  clausores  portarum,  Agiiur  enim 
hic  de  mililibus  et  fortibus  ,  quos  Chaldaei  abs- 
tulerunt  Judaeis  ,  ne  ilerum  rebellarent ,  seque 
ac  fecere  Philisthaci ,  1.  Reg.  13.  19.  Ita  Angel. 
Sic  per  artificem  intellige  fabrum  ,  uti  verlit 
Nosler,  Jerem.  2U,  1.  eum  scilicet  quienses  alia- 
que  arma  fabricat.  Eadem  arle  ulitur  diabolus  , 
dum  viros  zelosos  a  Republ.  amovere  satagit, 
ut  eam  prsesidio  dcsiilutam  pessumdei. 

17.    Et  CONSTITUIT   MATTHAMAM   PATRUIM  EJUS 

(  scilicct  Joachin  ,  ideoque  fralrem  Joakim  )  , 

IMPOSUITQUE    £1    NOMEN   SeDECIAM   ,    j    Ut    SCiliCCt 

ipse  nomine  suo  scmper  admoneretur  fidem 
et  subjeciionem  quam  promiserat  Nabuchodo- 
nosori  servare  ;  Sedecias  enim  Hebr.  idem  est 
({uoAjusliiia  mea  Deus.  Ila  Cajet.  Josias  pius  rex 
filiis  suis  pia  nomina  imposuit,  quseeos  admo- 
ncrent  pietatis  in  Deum.  Unde  unum  appellavit 
Joachaz  ,  id  est ,  Dei  apprehensio  vel  possessio  , 
ut  quoties  audiret  se  nominari  ,  cogitaret  se  a 
Deo  apprehendi  et  possidcri  ;  alterum  vocavit 
Heliakim  ,  id  est  Dei  firmitas  ,  ut  cogitarct  se 
non  nisi  a  Deo  firmari  ;  terlium  vocavit  Mattha- 
niam  ,  id  est  donum  Dei  ,  vel  juxta  Syrum  ex- 
spectaiio  ,  ut  in  omnibus  adversis  adDominum 
quasi  ad  asylum  confugeret ;  sed  omnes  obliii 
Dei  aeque  ac  nominis  sui ,  ad  idola  confugcrunt , 
ideoque  Deo  vindicante  perierunt. 


67-2  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  C;ip.   XXV. 

CAPUT  VIGESIMUM  OUINTUM. 

SYNOPSIS    CAIPITIS. 
Nabuchodonosor  CAPIT  Jerusalem  ;  Sedeciam  EXc^cATUM  cuM  popuLO  iN  Babylonem 

ABDUCIT  ,    TEMPLUM  SUCCENDIT. 

JACTUM  est  autem  anno  nono  regni  ejus ,  mense  decimo  ,  decima  die  men- 
^sis ,  venit  Nabuchodonosor  rex  Babylonis ,  ipse  et  omnis  excrcitus  ejus  in 
yerusalem  ,  et  circumdederunt  eara  ;  et  exstruxerunt  in  circuilu  ejus  mu- 
initiones.  2.  Et  clausa  est  civilas  atque  vallata  ,  usque  ad  undecimum  an- 
»num  regis  Sedeciae,  3.  nona  die  mensis  ;  praevaluitque  fames  in  civitate  , 
|nec  erat  panis  populo  terrae.  4.  Et  interrupta  est  civitas ;  et  omnes  viri 
bellatores  nocte  fugerunt,  per  viam  portae  ,  quse  est  inter  duplicem  murum 
ad  hortum  regis  (  porro  Chaldaei  obsidebant  in  circuitu  civitatem  )  ,  fugit  itaque  Sedecias  per 
viam  quae  ducit  ad  campestria  solitudinis.  5.  Et  persecutus  est  cxercitus  Chaldaeorum  regem  , 
comprehenditque  eum  in  pianitie  Jericho  ;  et  omnes  bellatores ,  qui  erant  cum  eo  ,  dispersi 
sunt ,  et  reliquerunt  eum.  6.  Apprehensum  ergo  regem  duxerunt  ad  regem  Babylonis  in  Re- 
blatha  ;  qui  locutus  est  cum  eo  judicium.  7.  Filios  autem  Sedeciae  occidit  coram  eo ,  et  oculos 
ejuseffodit,  vinxitqueeum  catenis ,  et  adduxit  in  Babylonem.  8.  Mense  quinto  ,  septima  die 
mensis,  ipse  est  annus  nonus  decimus  regis  Babylonis  :  venit  Nabuzardan  princeps  exercitus  , 
servus  regisBabylonis  ,  in  Jerusalem.  9.  Et  succendit  domum  Domini,  et  domura  regis  ,  et 
domos  Jerusalem ,  omnemque  domum  combussit  igni.  10.  Et  rauros  Jerusalem  in  circuitu 
destruxitomnisexercitus  Chaldaeorum,  quierat  cura  principe  militura.  1 1 .  Reliquam  autem  po- 
puli  partera  ,  quae  reraanserat  in  civitate ,  et  perfugas  qui  transfugerant  ad  regem  Babylonis  , 
et  reliquum  vulgus  transtulit  Nabuzardan  princeps  militiae.  12.  Et  de  pauperibus  terrae  reliquil 
vinitores  et  agricolas.  13.  Coluranas  autem  aereas ,  qu?e  erant  in  templo  Domini,  et  bases  ,  et 
mare  aereum  ,  quod  erat  in  domo  Domini ,  confregerunt  Chaldaei  ,  et  transtulerunt  aes  omne  iu 
Babylonera.  14.  Ollas  quoque  aereas ,  ettrullas,  et  tridentes  ,  etscyphos,  et  mortariola ,  et 
omnia  vasa  aerea ,  in  quibus  mlnistrabant ,  tulerunt.  15.  Nec  non  et  thuribula  et  phyalas ;  quae 
aiirea ,  aiirea  ;  et  quae  argentea  ,  argentea  ,  tulit  princeps  militiae  :  1 6.  id  est ,  coluranas  duas , 
mare  unum  ,  et  bases  quas  fecerat  Salomon  in  teraplo  Daraini  :  non  erat  pondus  aeris  omnium 
vasorum.  17.  Decem  et  octo  cubitos  altitudinis  habebat  columna  una  ;  et  capitellura  aereum 
super  se  altitudinis  triura  cubitorura  ;  et  retiaculura,  et  raalogranata  super  capiteilura  columuae, 
omnia  aerea  ;  similem  et  colurana  secunda  habebat  ornatura.  18.  Tulit  quoque  princeps  militiae 
Saraiara  Sacerdotera  primum  ,  etSophoniam  Saoerdotem  secundum  ,  et  tres  janitores.  19.  Et 
de  civitate  eunuchum  unura,  qui  erat  praefectus  super  bellatores  viros ;  etquinque  viros  de  his, 
qui  steterant  coram  rege ,  quos  reperit  in  civitate  ;  et  Sopher  principem  exercitus  ,  qui  proba- 
bat  tyrones  de  populo  terrae;  et  sexaginta  viros  e  vulgo  ,  qui  inventi  fuerant  in  civilate. 
20.  Qlios  tollens  Nabuzardan  princeps  militura,  diixit  ad  regem  Babylonis  in  Reblatha.  21 .  Per- 
cussitque  eos  rex  Babylonis ,  et  interfecit  eos  in  Reblatha  in  terra  Emath  ,  et  translatus  est 
Juda  de  terra  sua.  22.  Populo  autem  qui  relictus  erat  in  terra  Juda ,  quem  dimiserat 
Nabuchodonosor  rex  Babylonis,  prsefecit  Godoliam  Glium  Achicara  filii  Saphan.  23.  Quod 
cum  audissent  omnes  duces  militura ,  ipsi  et  viri  qui  erant  cura  eis  ,  videlicet  quod 
coiistituisset  rex  Babylonis  Godoliam  ;  venerunt  ad  Godoliam  in  Maspha  ,  Ismahel  Glius 
Nathaniae ,  et  Johanan  Qlius  Caree ,  et  Saraia  filius  Thanehuraeth  Nethophathites ,  et  Jezonias 
filius  Maachati  ,  ipsi  et  socii  eorura.  24.  Juravitque  Godolias  ipsis  et  sociis  eorura  ,  dicens  : 
Nolite  timere  servire  Chaldaeis  :  manete  in  terra  ,  et  servite  regi  Babylonis,  et  bene  erit  vobis. 
25.  Factum  est  autem  in  mense  septimo  ,  venit  Ismahel  filius  Nathaniae,  filii  Elisama  de  semine 
regio,  et  decem  viri  cum  eo  ;  percusseruntque  Godoliam  ,  qui  et  raortuus  est;  sed  et  Judaeos 
et  Chaldaeos,  qui  erant  cum  eo  in  Maspha.  26.  Consurgensqueomnis  populus  a  parvo  usquead 
raagnura  ,  etprincipes  militura  ,  venerunt  in  iEgyptum  ,  timentes  Chaldaeos.  27.  Factum  est 


COMMENTAniA  IN  LIDRUM  IV,  REGUM.   Ca|).  XXV.  673 

v€ro  in  anno  trigesimo  seplimo  transmigrationis^Joachin  regis  Jiida,  mense  duodecimo  ,  vige- 
sima  septim.a  die  mensis  ;  snblevavit  Evilmerodach  rex  Babyionis  ,  anno  quo  regnare  cceperat , 
caput  Joachin  regis  Juda  de  carcere.  28.  Et  iocutus  est  ei  benigne  ;  et  posuit  thronum  ejus 
super  thronum  regum  ,  qui  erant  cum  eo  in  Babylone.  29.  Et  mutavit  vestes  ejus,  quashabue- 
rat  in  carcere  ,  et  comedebat  panem  semper  in  conspectu  ejus  cunctis  diebus  vilee  suse.  30.  An- 
nonam  quoque  constituit  ei  sine  inlermissione  ,  quse  et  dabatur  ei  a  rege  per  singulos  dies ,  om- 
nibus  diebus  vilae  suse. 


Hoc  caput  idem  prorsus  est  cum  cap.  uhimo 
Jeremioe  ,  ubi  illud  explicui  :  Jeremias  enim 
loti  huic  cladi  interfuit ,  el  cnm  impedire  cona- 
ins  fuit ,  ut  patet  ex  cjus  proplictiis  ,  scd  fruslra. 
Vide  Abul.  hlcq.ult.  seriem  singulareni  Jercmiae 
propheiiarum  cum  seric  gestorum  Reguni  ho- 
rum  combinantem.  Vide  et  chronoiaxim  quam 
Jeremiae  praefixi. 

U.  IjiTERBrPTA  EST  civiTAS ,  ]  crcbris  scilicet 
iciibus  arietum  hostilium  ,  undeex  ea  fugcrunl 
cives  per  occultam  viam  et  exitum.  lia  Abulens. 
et  Vatabl.  licet  Cajetanus  velit  muruni  ruptum 
fuisse  ab  ipsis  civibus  ,  ut  per  rupturam  eHu- 
gerent. 

6.  Locutvs  EST  cuM  EO  jUDicirM,]  id  esl,  judi- 
cio  cum  eo  disceptavit,  jusleque  eum  contlem- 
navit  dicendo  :  Tu  fidem  niihi  datam  fregisti  et 
rebellasli  ,  jusie  ergo  mereris  a  me  excat- 
cari.  Alia  addit  R.  Salomon  ,  sed  more  suo  fa- 
bulatur. 

8.  Septima  die  mensis.]  Jerem.  cap.  ult.  habet 
declma  die  :  utrumque  sic  concilia  ,  quod  die 
septima  venerit  Jerusalem  ,  sed  decima  com- 
busserit  templum.  Ita  Cajet.  Autpoiius  die  sep- 
tima  discessit  ex  Reblatha  ,  ubi  erat  Nabucho- 
donosor,  et  die  decima  (tridui  enim  est  iter  )  , 
pervenitin  Jerusalem. 

11.  Reliqldm  vulgus  transtulit  Nabuzardan 
PRiNCEPs  MiLiTiyE.}  Scpluag.  vcrlunt  archimagi- 
rus  ,  id  est  princefjs  coquorum  ,  Hebr.  princeps 
mactantium  ;  Chald.  magister  homicidarum ; 
unde  per  eum  S.  Greg.  myslice  accipit  gulam  , 
quse  templum  animae  nostrse  evertif.  Audi  eum 
3.  p.  Pastor.  Admonit.  20  :  Princeps  cocorum 
destruxit  muros  Jerusalem.  Princeps  namque 
cocorum  veMer  est  ,  cui  magna  cura  obsequium 
a  cocis  impeifiditur,  ut  ipse  delectabititer  cibis  im- 
pleatuY.  Muri  autem  Jerusalem  virtutes  sunt 
animce  ,  ad  desiderium  supernce  pucis  elevatce. 
Cocorum  igilur  princeps  muros  Jerusalem  dejicit; 
quia  dum  venter  ingluvie  extenditur ,  virtutes 
animce  per  luxuriam  destruuntur.  Quocirca  Ab- 
bas  Pcemen  in  Viiis  Patr.  Piisi,  ait,  Nabuzardan 
princeps  coquorumvenisset ,  templum  Deinon  ar- 
sisset  ;  hoc  est  ,  nisi  desiderium  gastrimargice 
irrepsisset  ,  anima  libidine  non  confagrasset. 
Angelomus  vero  per  Nabuzardan  intelligit  dia- 
bolum  ,  qui  omnia  fidelium  bona  diripere  sa- 
lagit. 


1Z|.  Trillap,  ]  non  caementarias,  sed  irullas , 
id  est,  opercula  ollarun),  dicta  truHa  ,  ait  Abu- 
lensis  ,  a  trUdendo  ,  quia  Irudit,  id  est  claudii 
ollam  ,  ut  irulUs  sitquasi  trusilis  :  trullas  enim 
Nosler  jungit  ollis.  Namin  Hebr.  Chald.  etSep- 
tuag.  nulla  vox  trullis  respondet. 

Verum  prisci  auctores  per  trutlam  accipiunt 
Vas  fundens  aquam.  ItaNoniusMarcellus  :  Trut- 
leum  ,  inquit ,  quo  manus  pertuuntur.  Tilin.  Se- 
lina  :  Sapieniia,  inquit,  gubernator  torquet  na- 
vcm  ,  liaud  vatentia  :  cocus,  magnum  ahenum 
quando  fervit ,  pautula  confutat  trua.  Varro  1.  li : 
Trutla,  ai'(,  a  simititudine  trucB,qucequod  magna, 
et  hcec  pusiltd  ut  trutla.  Hinc  Grcecd  Tpo6>tov ,  nos 
truttam.  Trutta,quce  a  cutina  in  tavalrinam  aquam 
funduiit.  Trua,  quod  travOtat  ea  aqua,  ab  eodem 
est  appettatum.  Varro  ergolrullani  dictam  putat 
ft  travolando,  Nonius  MarcelJus  vero  c^  terendo 
quasi  lerulam ,  Isidorus  aulem  a  irudendo.  Audi 
eum,  1. 19.  Origen.  c.  18  '.Trutlce  nomen  factum  , 
eO  quod  tfudit  et  delrudil ,  id  esl ,  includit  calce 
vel  tuto  tapides. 

Allegoria  ei  tropologia  hlcestfaCilis  et  appo- 
sita.  Jerusalem  enim  est  feeclesia ,  seque  ac  ani- 
ma  fidelis  per  fid^em  cOhtc^plans  Deum;  idola 
sunt  res  creatae  etvanae,  quascontra  Deilegem 
ambit,  v.  g.  idolum  avari  est  aurum  ,  luxuriosi 
libido,  superbi  honor.  Nabuchodonosor  esldia- 
bolus  ,  qui  capla  Jerusalem  ,  id  esl  anima  , 
ejus  regem  Sedeciam ,  id  est  mentem  [Sedecias 
enim  Hebr.  idem  est  quod  Justitia  Dei ,  quam 
mens  cogitare,  timere  et  imitari  debet)^  excae- 
cat:  inde  eam  gratiis  bonisque  omnibus  dispo- 
liat ,  templumque ,  id  est ,  oninem  Dei  timorem 
culiumque  exurit,  ac  deinde  captivam  liberlate 
sua  privat ,  vinctamque  deducit  in  Babylonem, 
id  esi ,  in  extremam  rerum  omnium  confusio- 
nem,  qualis  eslinanibia  cupidilatibus  suissub- 
dita  ,  prsesertim  dum  in  gehennam  conjicilur. 
Verum  anlequam  idfiat,  multas  ex  hac  capti- 
vitate  liberat  Cyrus,  id  est  Chrislus.  Ita  Ange- 
lomus  et  Eucherius. 

27.  Factum  est  vero  in  anno  trigesimo  sep- 
TiMO  transmigratioms  Joachin.  ]  Fuit  ergo 
Joachin  in  carcere  Babjlonio  quamdiu  super- 
sles  fuit  Nabuchodonosor  per  37  annos  :  eo 
vero  mortuo  ,  Evilmerodach  patri  succedens 
Joachin  Hberavit  et  exaltavit.  Causam  dedi  Je- 
remiae  52,  sub  finem  capitis. 


CORMEL.     A    l.AIMDK.    TOM.    II. 


85 


GIU 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IV.  REGUM.  Cap.  XXV. 


SYNCHIIOINISMUS  REGUM  JUDA,  PROPHETARUM,  REGUM  ET  HEROUM 

GEiNTILIUM. 


Salomoni  synchronos,  sivecoaevus  fuitNathan 
prophela,  Hiram  rexTyri,  Hesiodus,  et  Homerus 
C.iaecorum  Salomon. 

Rojjoamo  coaevus  fuit  Ahias  propheta  ,  ac  Je- 
roboam  primus  rex  Israel  ,  et  Laoslhenes  rex 
Assyriurum. 

Aste  coaevus  fuit  Jehu  propheta ,  ac  Baasa  rex 
Israel  et  Ophraiaeus  rex  Assyriorum. 

Tempore  Josaphat  floruit  Elias  propheta,  qui 
curru  igneo  raptus  est  in  coelum. 

Sub  Joram  prophetavit  Eliseus  per  sexaginta 
sex  annos,  mortuusque  est  sub  Amasia  rege. 

Sub  Joas  vixit  Joiada  Pontifex ,  ejusque  filius 
Zacharias  martyr.  In  Israel  successive  regnarunt 
Jehu,  qui  domum  Achab  succidit ,  Joachaz  et 
Joas. 

Amasiae  regis  frater  fuit  Amos  ,  pater  Isaiae 
prophelae.  Isaias  ergo  avum  habuit  Joas  regem , 
palruum  vero  Amasiam  :  hoc  tempore  Lycur- 
gus  leges  deditSpartanis. 

Tempore  Azariae  sive  Oziae  coepit  prophetare 
Isaias  ,  ac  prophetavit  per  sexaginta  annos  sub 
Ozia ,  Joatham ,  Achaz ,  Ezechia  et  Manasse  re- 
gibus  ;  prophelarunt  tunc  quoque  Osee ,  Joel , 
Amos ,  Jonas  et  Abdias.  Sub  annum  40  Azariae 
coeperunt  computari  Olympiades  ,  sive  anni 
Iphyti  regis,  qui  eas  instiluit.  Olympiades  an- 
iccedunt  Romae  conditionem  annis  23.  Quare 
sub  annum  decimum  Joatham  Roma  condita  est 
a  Romulo,  qui  primus  in  ea  regnavit  annis  36. 
Huic  successit  Numa  Pompilius  per  annos  UU  ; 
huic  Tullus  HosliHus  per  annos  32;huic  Ancus 
Martius  per  annos  24;  huic  Tarquinius  Pris- 
cus  per  annos  38  ;  huic  Servius  TuUius  per 
«nnos  tiU;  huic  Tarquinius  Superbus  per  an~ 
iios  25. 

Sub  Joalham  prophetarunt  Nahum  et  Mi- 
chaeas.  Sub  idem  tempus  Sardanapalus,  obses- 
sus  in  NiniveabArbaceMediaepraefecto.seipsum 
<uini  regia  lotaque  gaza  combussit.  Quare  Ar- 
l)aces  Mediae  se  regem  fecit  ;  Baladan  vero , 
qui  aho  nominc  dictus  est  Nabonassar  ,  Ba- 
byloniam  occupavit ,  k  quo  constituta  est  ^Era 
Nabonassaraea  ,  quae  incipit  ab  anno  15  Joa- 
tham. 

Sub  Achaz  capla  est  Damascus  ab  Assyriis  , 
ac  Teglaihphalasar  eorum  rex  dimidiam  par- 
tem  deceni  trihuum  Israel  in  Assyriam  ab- 
duxit. 

Ezechiae  coaevus  fuitMerodach  filius  Baladan, 
sive  Nabonassaris  primi  regis  Babylonis,  et  Sal- 
manasar  rex  Assyriorum ,  qui  Israelem  ,  id  est, 
decem  tribuum  reliquias ,  ac  inler  eas  Tobiam 
in  Assyriam  abduxit.  Item  filius  ejus  Sennache- 
rib ,  qui  obsidens  Jerosolymam  ab  Angelo  fu- 
gatus  estcaesis  185millibus. 

Tumc  quoque  floruit  Sibylla  Erythraea  ,  teste 
sancto  Augusiino  lib.  18.  de  Civit.  cap.  23.  Ma- 
nasses  Isaiam  prophetam  sibi  consanguineum 
lignea  serra  dissecuit.  Tunc  floruit  apud  Lydos 
Gyges  ,  qui  Canduale  occiso  regnum  obtinuit: 
ejus  pronepos  fuil  Croesus  ,  quem  Cyrus  praelio 
vicit  el  subjugavit.  Tunc  quoque  in  ^gypto 
regnavit  Pammelichus,  cujus  filius  Nechao  Jo- 
siam  superavit  et  occidit.  Tunc  quoque  cia- 


ruit  Thales  Milesius,  unus  e  septem  Gra^ciae 
sapientibus,  ac  successive  caeteri  sex  sapien- 
tes.  Sub  Manasse  quoque  Romae  regnavit  Numa 
Pompilius ,  floruil  Sibylla  Samia.  Tunc  pariter 
historiam  Judith  coniigisse  multi  opinaniur. 

Sub  Josia  coepit  prophelare  Jeremias ,  ac  tem- 
pore  Joakim  ,  Joachin  et  Sedeciae  prophetavit 
per  45  annos,  tandemque  in  ^gypto  a  Judaeis 
lapidibus  obrutus,  martyr  occubuit.  Sub  eodem 
prophetavitBaruch,  Sophonias  etHolda  prophe- 
tissa.  Romae  regnarunt  TuUus  Hostilius  et  An- 
cus  Martius.  Floruere  Aristomenes  ,  Phalaris 
tyrannus,ZeIeucus  Iegislator,Terpander  musi- 
cus ,  Sappho  el  Stesichorus  poetae.  Anno  quarto 
Joakim  coepit  regnare  Nabuchodonosor  ,  qui 
monarchiam  ab  Assyriis  ad  Chaldaeos  transtu- 
lit ,  ac  Jerusalem  cum  templo  evertit  et  Ju- 
daeos  in  Babylonem  abduxit  ,  ac  jEgyptum 
subjugavit ,  et  Pharaonem  Nechao  ,  qui  Pha- 
raonum  fuit  ullimus  ,  trucidavit ,  ut  dixi  Je- 
rem.  44.  30. 

Sub  Joachin  et  Sedecia  prophetavit  in  Baby- 
lone  Ezechiel  per  annos  22,  cui  successit  Da- 
niel,  qui  usque  ad  centesimum  annum  vixit  ei 
prophetavit.  Vide  dicia  in  prooemio  Jeremiae  , 
Ezechielis  et  Danielis. 

Hoctemporein  Media  regnabatCyaxares,  cui 
successit  filius  Astyages  ,  et  huic  nepos  ex  filia 
Cyrus,  qui  Babylonem  cum  Dario  Medo  avun- 
culo  suo  cepit,  et  monarchiam  a  Chaldaeis  ad 
Persas  transiulit,  acJuda30s  ex  Babylone  liberos 
in  Judaeam  remisit. 

Tunc  quoque  floruere  Draco  Atheniensium. 
legislator,  aeque  acSolon,  Epimenides  philoso- 
phus,  quiteste  Laertio  Athenis  aram  erexit  Ig- 
noto  Deo,  de  qua  Paulus  Actor.  17.  Ita  Anaxime- 
nes,  Xenophanes,  Anacharsis  philosophus,  Arion 
musicus,  jEsopus  Fabularum  dictator ,  Sibylla 
Cumaea ,  quK  Tarquinio  regi  Roman.  novem  li- 
bros  oraculorum  obtulit  pretio  300  aureorum  : 
cumque  is  illud  abnueret ,  Sibylla  magnam  eo- 
rum  partem  combussit  ac  pro  paucis  reliquis 
tantumdem  exegit  et  obtinuit ,  uti  narrat  Pli- 
nius,  Solinus,  Gellius,  Servius  et  alii.  Haec  Euse- 
bius,  Torniellus,  Gordonus,  Salianus.caeterique 
Chronologi. 

Audi  sanctum  Augustinum,  lib.  18.  de  Civit. 
cap.  25  :  Regnanle  apud  Hebrceos  Sedecia  ,  et 
apud  Romanos  Tarquinio  Prisco  ,  qui  successe- 
rat  Anco  Martio ,  ductus  est  captivus  in  Babylo- 
niam  populus  JudcBorum ,  eversa  Jerusalem  ,  et 
templo  illo  a  Salomone  constructo.  Eo  tempore 
Pittacus  Mitylenceus  unus  de  septem  sapientibus 
fuisse  perhibetur  :  et  quinque  cceteros ,  qui  ut  sep- 
tem  numerantur,  Thaleti  quem  supra  commemo- 
ravimus  ,  et  huic  Pittaco  adduntur ,  eo  tempore 
fuisse  scribit  Eusebius  ,  quo  captivus  Dei  populus 
inBabylonia  tenebatur.  Hi  sunt  autemSolon  Athe- 
niensis  ,  Chido  Lacedcemonius  ,  Periander  Co- 
rinthius  ,  Cleobulus  Lyndus  ,  Bias  Priencsus.  Eo 
captivitatis  Judaicce  tempore  et  Anaximander  , 
et  Anaximenes ,  et  Xenophanes  physici  ciaruerunt. 
Tum  et  Pythagoras,  ex  quo  cceperunt  appellari  pliit- 
losophi. 


COMMENTARIA 


675 


IN  LIBRUM  PRIMUM 


PARALIPOMENON. 


ANCTUsHieronymus,  epist.  ad 
Paulinum  quaeBibliis  prafi- 
gitur  :  ParaUpomenon  Uber , 
inquit,  Id  est ,  Insirumenti 
veteris  eTzno/j^ri,  tantus  ac  talis 
est ,  ut  absque  iUo  si  quis  scien- 
tiam  Scripturarum  sibivolue- 
rit  arrogare  ,  seipsum  irri- 
cleat.  Per  singula  quippe  no- 
viina  ,  juncturasque  verborum  ,  et  prcetermissce 
in  Regum  Ubris  tanguntur  historia ,  et  innume- 
rabiles  expUcantur  EvangeUi  qucestiones. 

Ergo  hic  liber  esi  epitome  sive  compendium 
gestorum  Regum  Juda,  non  vero  Regum  IsraeJ, 
utpoie  schismaticorum  etidololatrarum.  Hebr. 
inscribilur  caion  i"in'f/(fcre  Haiamin,  id  est 
verba  clicrum  ,  q.  d.  Diarium,  sive  Chronicon 
breviler  gesta  Davidis  el  posterorum  Regum 
Juda  ,  quasi  per  singulos  dics,  id  est,  per  sin- 
gula  tempora  ei  secula  enarrans.  A  Septuag. 
inscribitur  hic  liber  7r«pa>i7io^evcov  ,  id  est ,  i-elic- 
lorum  sive  residuorum,  ut  ail  S.  Hieron.  epist. 


ad  Domnionem  ,  quod  ca  quse  in  Libris  Regum 
omissa  sunt  ,  suppleat  et  historice  recenseat. 
Multa  lamen  repetil,  quae  in  Libris  Regum  au- 
divimus.  Quare  iis  omissis  ,  paucis  quae  huic 
libro  relicla  et  propria  sunt ,  explicabo.  Non- 
nulla  enim  quae  ibi  strictim  dicta  sunt,  hlc  fu- 
sius  pertractantur;qusedam  etiam  ibi  obscurius 
scripia,  hic  clarius  explicantur. 

Auctor  sive  compendiator,  ut  censent  Rab- 
bini ,  Lyran.  Sixtus  Senensis,  Driedo  et  alii,  fuit 
Esdras  ,  qui  ex  publicis  Annalibus  sive  Diariis 
cum  conscripsit.  Id  ita  esse  colligunt  exeo,  quod 
ultima  verba  Libri  Paralipomenon  eadem  plane 
sint  cum  primis  libris  Esdrae.  Vide  dicia  in  prse- 
fatione  in  Libros  Regum.  Sic  et  quae  c.  9.  v.  2. 
et  seq.  dicuntur  eadem  sunt  cum  iis  quaehabef 
Esdras,  lib.  2.  cap.  11.  Similia  plura  in  ipso  libri 
decursu  notabo.  Denique  Catalogi  genealogia- 
rumet  personarum  ,  qui  decem  primis  capiti- 
bus  fuse  hic  texunlur,  similes  sunt  Catalogis 
Esdrae  ,  cap.  2  ,  cap.  8  ,  cap.  12  et  seq. 


CAPUT  PRIMUM. 


SYNOPSIS  CAPITIS. 


KkCENSETUR     GENEALOGIA     AdjE     USQUE     AD     AbRAHAM    EJUSQUE  POSTEROS,    PRiESERTIM 
iDUMiEOS  ,    QUORUM    REGES    ET    DUCES    ENARRANTUR   V.    35.    ET    SEQ. 

^DAM  ,  Seth,  Enos,  2.  Cainan ,  Malaleel,  Jared  ,  3.  Henoch ,  Mathusale , 
'^Laraech  ,  4.  Noe  ,  Sera  ,  Chara  et  Japheth.  5.  Filii  Japheth  :  Gomer  , 
\el  Magog,  et  Madai ,  et  Javan,  Thubal,  Mosoch,  Thiras.  6.  Porro 
je^ifihi  Gomer  :  Ascenez  et  Riphath ,  et  Thogorraa.  7.  Fihi  autem  Javan  : 
p^^Elisa  ctTharsis,  Cethira  et  Dodanim.  8.  Filii  Cham  :  Chus,  etMes- 
"jraim,  etPhut,  et  Chanaan.  9.  Filii  autem  Chus  :  Saba ,  et  Hevila  , 
'  Sabatha ,  et  Regma  ,  et  Sabathacha.  Porro  filii  Regma  :  Saba ,  et  Dadan. 
10.  Chus  autem  genuit  Nemrod  :  isle  coepitesse  potens  in  terra.  11.  Mesraim  vero  genuit 
Ludira  ,  et  Anamim,  et  Laabim  ,  et  Nephthuim.  12.  Phetrusira  quoque  et  Casluim  :  de  qui- 
bus  egressi  sunt  Philislhiira ,  et  Caphtorira.  13.  Chanaan  vero  genuit  Sidonera  priraogenitum 
suura  ,  Hethaeum  quoque,  14.  et  Jebus«um ,  et  Amorrhaeura  ,  et  Gergeseeum  ,  15.  Hseveum- 
que  etAracaeura,  etQnaeura;  16.  Aradiura  quoque,  et  Samaraeum,  et  Haraathaeum.  17.  Fihi 
Sem  :  JEhm  ,  et  Assur ,  et  Arphaxad ,  et  Lud  ,  et  Aram  ,  et  Hus  ,  et  Hul,  et  Gether ,  et 
Mosoch;  18.  Arphaxad  autera  genuit  Sale  ,  qui  et  ipse  genuit  Heber.  19.  Porro  Heber  nati 
sunt  duo  filii ,  noraen  uni  Phaleg,  quia  in  diebus  ejus  divisa  est  terra,  et  nomen  fratris  ejus 
Jectan.  20.  Jectan  autem  genuit  Elmodad ,  et  Saleph,  et  Asarmoth ,  et  Jare.  21.  Adoram 


676  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  PARALIPOMEJNON.  G:ip.  L 

quoque ,  et  Huzal ,  et  Decla  ,  22.  Hebal  etiam  ,  et  Abimael ,  et  Saba ,  necnoii ,  23.  et  Ophir , 
et  Hevila  ,  et  Jobab  :  omnes  isti  filii  Jectan.  24.  Sem  ,  Arphaxad  ,  Sale  ,  25.  Heber,  Phaleg, 
Ragau  ,  26.  Serug,  Nachor ,  Thare ,  27.  Abram  ,  iste  est  Abraham.  28.  Filii  autem  Abra- 
ham  ,  Isaac  et  Ismahel.  29.  Et  hse  generationes  eorum.  Primogenitus  Ismahelis ,  Nabaioth  , 
et  Cedar  ,  et  Adbeel ,  et  Mabsam,  30.  et  Masma  ,  et  Duma  ,  Massa,  Hadad,  et  Thema  , 
31 .  Jelur,  Naphis,  Cedma  :  hi  sunt  filii  Ismahelis.  32.  Filii  autem  Ceturae  concubinse  Abraham  , 
([uos  genuit  :  Zamran,  Jecsan  ,  Madan  ,  Madian,  Jesboc  ,  et  Sue.  Porro  filii  Jecsan  :  Saba  et 
Dadan.  Filii  autem  Dadan  :  Assurim ,  et  Latussim ,  et  Laomim.  33.  Filii  autem  Madian  :  Epha 
et  Epher,  et  Henoch  ,  et  Abida,  et  Eldaa :  omnes  hi ,  filii  Ceturse.  34.  Genuit  autem  Abraham 
Isaac  :  cujus  fuerunt  filii ,  Esau  et  Israel.  35.  Filii  Esau  :  Eliphaz  ,  Rahuel ,  Jehus,  Jhelom  , 
et  Core.  36.  Filii  Eliphaz  :  Theman,  Omar ,  Sephi,  Gathan,  Cenez ,  Thamna  ,  Amalec. 
37.  Filii  Rahuel,  Nahath ,  Zara,  Sarama ,  Meza.  38.  Filii  Seir  :  Lotan ,  Sobal ,  Sebeon  , 
Ana,  Dison  ,  Eser,  Disan.  39.  Filii  Lotan  :  Hori ,  Homam.  Soror  autem  Lotan  fuit  Thamna. 
40.  Filii  Sobal  :  Alian ,  et  Manahath,  et  Ebal,  Sephi ,  et  Ouam.  Filii  Sebeon  :  Aia  et  Ana. 
Filii  Ana  :  Disoi).  41 .  Filii  Dison  :  Hamrara  ,  et  Eseban,  et  Jethran  ,  et  Charan.  42.  Filii 
Eser  :  Balaan  ,  et  Zavan,  et  Jacan.  Filii  Disan  :  Hus  et  Aran.  43.  Isti  sunt  reges  ,  qui  impe- 
raverunt  in  Terra  Edom  ,  gmtequjim  esset  vex,  super  filios  Israel  :  Bale  filius  Beor  ,  et  nomen 
civitatis  ejus  Denaba.  44.  Mortuus  est  autem  Bale,  et  regnavit  pro  eo  Jobab  filius  Zare  de 
Bosra.  45.  Curaque  et  Jobab  fuisset  mortuus ,  regnavit  pro  eo  Husam  de  Terra  Themano- 
rum.  46.  Obiit  quoque  et  Husam  ,  et  regnavit  pro  eo  Adad  ,  filius  Badad ,  qui  percussit  Madian 
in  Terra  Moab  :  et  nomen  civitgitis  ejus  Avith.  47.  Cumque  et  Adad  fuisset  mortuus ,  regnavit 
pro  eo  Semla  de  Masreca.  48.  Sed  et  Semla  mortuus  est,  et  regnavit  pro  eo  Saul  de  Rohoboth  , 
quse  juxta  amnem  sjta  est.  49.  Mortuo  quoque  Saiil,  regnavit  pro  eo  Balanan  filius  Achobor. 
50.  Sed  et  hic  mortuus  est,  et  regnavit  pro  eo  Adad  :  cujus  urbis  nomen  fuit  Phau,  ct  appel- 
lata  est  uxor  ejus  Meetal)el  filia  Matred  filiae  Mezaab.  51 .  Adad  autem  mortuo,  duces  pro  re- 
gibus  in  Edom  esse  eoeperunt :  dux  Thamna  ,  dux  Alva ,  dux  Jetheth  ,  52.  dux  Oolibama ,  dux 
Ela  ,  dux  Phinon,  53.  dux  Cenez  ,  dux  Theman,  dux  Mabsar,  54.  dux  Magdiel ,  diixHiram  , 
hi  ducesEdom. 


Prima  deccm  capita  non  nisi  genealogias  coii- 
linent,  quia  in  eis  exacti  erant  Hebraei  ,  tum 
ad  12  tribuum  distinctionem  ,  tum  propter 
Ghristum  ,  ut  conslaret  eum  ex  Abraham  ,  Da- 
vide,  et  tribu  Juda  natum.  Verum  quia  htec  cle- 
cem  capita  parvum  habent  usum  ,  nec  nisi  no- 
mina  genitorum  recensent  ,  hinc  ea  paucis 
expediam.  Ubi  nota  nomina  propria  virorum 
et  feminarum  in  hoc  libro  saepe  esse  alia  et  di- 
versa  k  nominibus,  quaeiisdem  personis  dantur 
in  Genesi,  cfleierisque  libris.  Ratioest  quod  He- 
braei  erant  Polyonomi,  ei  plura  habebant  no- 
mina.  Exempii  instar  sit,  quod  filii  Benjamin 
Genes.  cap.  ^6.  vers.  21,.,  nominentur  ,  Bela  et 
nechor,  et  Asbel,  et  Gera ,  et  Naaman ,  et  Echi,  et 
Ros  ,  et  M0phhn,  et  Ophim,  et  Ared  :  hic  vero 
cap.  8.  vers.  1.  nominantur  Baie ,  Jsb^l ,  Ahara , 
yokaa ,  Raphai  ac  caeteri  tacentur  ;  quandoque 
eliam  idem  nomen  aliter  et  aliter  mutatione 
unius  alteriusvelilteraeinflectitur  et  pronunlia- 
tur.  Rursumhicnonomnes  filii  recensentur,  sed 
magis  celebres  etclari.  Multi  ergo  hisce  decem 
capjiibus  reticentur.  Sic  c.  7.  v.  6.  ires  tantum 
recenset  filios  Benjamin ,  cum  Genes.  hG.  31.  de- 
cein  nuraerontur. 

1.  Adam,  Seth,  Enos,  Gainan,  elQ,,  q.  d.  Adam 
genuitSeth,  Seth  genuitEnos,  Enos  genuitCai- 
nan  ,  et  ita  consequenter  de  cceteris  quos  sub- 
nectit ;  atudio  enim  hrevitatis  omiitit  ■zogemit , 
ne  iliud  in  siqgulis  rcpetere  cpgatur  =  quare  no- 
mina  tBintuni  generaniium  et  genilorum  as- 
signat. 


3.  NOE  (subaudi  genuit)  Sem,  Cham  etJapheth,] 
ut  dictum  est  Genes.  c.  6.  et  seq.  ubi  haec  omnia 
explicui. 

32.  Cetur;E  concubin^e  Abraham.  ]  Concubina 
hic  vocatui-  non  pellex,  sed  secundaria  uxor, 
quae  non  erat  maier  familias  :  undeejus  fiiii  non 
succedebant  in  h;ereditatem  palris. 

36.  Thamna  ,  Amalec.  ]  Putaut  nonnulii  to 
r/jaA?zna  esse  genitivi  casus,  quia  Genes.  c.  36. 
V.  12.  dicitur  Esau  ex  Thamna  concubina  ge- 
nuisse  Amalec.  Verum  alia  vel  alius  est  Thamna, 
a  Thamna  Geneseos ;  illa  enim  fuit  concubina 
Esaii,  haec  vero  ejus  filia  vel  filius  ,  ut  patet 
ex  Hebr.  et  Septuag.  qui  habent :  et  Thamna,  et 
Amalec. 

38.  FiLii  Seir.  ]  Alius  est  hic  Seir  ab  Esau ,  qui 
pariter  cognominatus  est  Seir  ,  id  est  pilosus  ; 
quia  erat  hirsutus  :  ille  enim  fuitfiiius  Abrahae 
et  Isaac  ,  ejusque  filli  ab  hisce  Seir  diversi ,  re- 
censiti  sunt  vers.  35.  Hic  vero  non  fuit  ex  pos- 
teris  Abrahae  et  Isaac  ,  sed  gente  fuit  Hor- 
raeus  ,  qui  ante  Esaii  Idumaeam  occupavii  , 
cujus  genealogia  texitur  Genesis  §6.  vers.  20. 
Hoc  loco  vero  ad  hoc  tantum  inducitur  ,  ut 
cognoscalur  prosapia  Thamna,  ex  qua  genitus 
est  Amalec. 

Uo.  IsTi  (qui  sequuntur)  sunt  reges  qui  impe- 
raverunt  in  terra  Edom,]  cumsceptro,  diade- 
mateetpoiestate  regia.  Nota,  SicutHebrcTeiprimo 
habuere  judices  quasi  duces  a  Josue  usque  ad 
Saill,  deinde  reges  a  Saule  usque  ad  Sedeciam 
et  captivitalcm  Babylonicam,  ac  post  eam  rur- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  PARALIPOMENON.  Cap.  U.  677 

sum  cUices  a  Sorobabele  usque  ad  Machabseos ;  paiii  sncct  cUbat  filiiis ,  s(  d  is  qui  craldignioi. 

sic  et  Idumsei  primo  habuere  duces  usque  ad  Bale  tnim  primo  rcgi  UUuaa'  .vuccessilJobab, 

Bale     dcinde  reges  a  Bale  usque    ad  mortcm  qui  eral  filius  Zare,  nonl!ale.  h\c  Jobab  v^lJoh 

secuiidi  Adadae,  mox  rursum  duces  i\  Tbamna  spccuUim  patienlicT,  ut  dixi  Gcncs.  S6.  31.  Job 

usque  ad  Hiram,  ul  patel  v.  51  et  52.  ergo  fuit  tccundiis   rex  Ulumaeae  ,  ejus  abavus 

Uti.  MoHTUus  EST  AUTEM  Bale  PRiMus  REX  Edom,  Esali  tiinium  dux  cjuscUm  Uu'rat;Esaiienim  ge- 

ET  REGNAViT  PRO  EO  JOBAii  Fii.ius  Zare.  ]  Tunc  nuil  Raguel,  Ragrel  gtnuil  Zare,Zare  genuit  Jo- 

ergo  regnum  non  erat  bjerediiariimi,  nrc  in  co  bab,  sive  Job. 

CAPUT  SECUNDUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

GrNEALOGIA    jLD.t    PATRIARCH.t    USQUE    AD    ISAI   SIVE   JeSSE,     QUI    PUIT    PATEH    DaVIDIS 

EJUSQUE    FRATRUM    ET    SORORUM. 

I .  ^^^^^^l^iLii  autem  Israel  :  Ruben  ,  Siraeon  ,  Levi ,  Juda ,  Issacliar ,  et  Zabulon, 
J2.  Dan ,  Josepb,  Benjamin,  Nephthali,  Gad,  et  Aser.  3.  Filii  Juda:  Her, 
^Onan  ,  et  Sela.  Hi  tres  nali  sunt  ei  de  filia  Sue  Chananilide.  Fuil  autem 
jHer  primogenitus  Juda,  makis  coram  Domino,  et  occidit  eum.  4.  Tha- 
smar  autem  nurus  ejus  pepeiit  ei  Phares  et  Zara.  Oranes  ergo  filii  Juda  , 
|quinciue.  5.  Filii  aulem  Phares  :  Hesron  et  Hamul.  6.  Filli  quocjue  Zarae : 
'Zamri ,  et  Ethan  ,  et  Eman  ;  Calchal  quoque  ,  et  Dara  ,  simul  quinque. 

7.  Filii  Charmi  :  Achar,  c[ui  turbavit  Israel ,  et  peccavit  in  furto  analhematis.  8.  Filii  Elhan  : 
Azarias.  9.  Filii  autem  Hesron  cjui  nali  sunt  ei  :  Jerameel,  et  Ram  ,  et  Calubi.  10.  Porio 
Ram   genuit  Aminadab  ,   Aminadad   autem    genuit   Nahasson ,   principem   filiorum   Juda. 

II.  Nahasson  quoque  genuit  Salma ,  de  quo  orlus  est  Booz.  12.  Booz  vero  genuit  Obed  , 
cjui  et  ipse  genuit  Isai.  13.  Isai  autem  genuit  primogenitum  Eliab,  secundum  Abinadad  ,  tei- 
tium  Simmaa  ,  14.  quartum  Nathanael,  (|uintum  Raddai,  15.  sexlum  Asom,  septimum  David, 

16.  quorum  sorores  fuerunt ,  Sarvia  ,  et  Abigail.  Filii  Sarviae :  Abisai,  Joab  ,  et  Asael,  tres. 

17.  Abigail  autem  genuit  Amasa ,  cujus  pater  fuit  Jether  Ismahelites.  18.  Caleb  vero  filius 
Hesron  accepit  uxorem  nomine  Azuba  ,  de  qua  genuit  Jeriolh  :  fuerunlcjue  filii  ejiis  Jaser ,  et 
Sobab  et  Ardon.  19.  Cumque  mortua  fuisset  Azuba  ,  accepit  uxorem  Caleb,  Ephrata  :  qu;e 
peperit  ei  Hur.  20.  Porro  Hur  genuit  Uri  :  et  Uri  genuit  Bezeleel.  21 .  Post  hsec  ingressus 
est  Hesron  ad  filiam  Machir  patris  Galaad ,  et  accepit  eam  cum  esset  annorum  sexaginla  :  qti» 
peperit  ei  Segub.  22.  Sed  et  Segub  genuit  Jair ,  et  possedit  viginti  tres  civitates  in  Terra  Ga- 
laad.  23.  Cepitcjue  Gessur  et  Aram  ,  oppida  Jair ;  el  Canath  ,  et  viculos  ejus  sexaginla  civita- 
tum  :  omnes  isti ,  filii  Machir  patris  Galaad.  24.  Cum  autem  mortuus  esset  Hesron  ,  ingressus 
est  Caleb  ad  Ephrata.  Habuit  quoque  Hesron  uxorem  Abia  ,  cjuse  peperit  ei  Ashur  patrem 
Thecuce.  25.  Nati  sunt  autem  filii  Jerameel  primogenili  Hesron,  Ram  primogenilus  ejus ,  et 
Buna,  et  Aram,  et  Asom  ,  et  Achia.  26.  Duxit  quocjue  uxorem  alteram  Jeraraeel,  nomine 
Atara ,  cjuae  fuit  mater  Onam.  27.  Sed  et  filii  Rara  priraogeniti  Jerameel ,  fuerunt  Moos, 
Jamin  ,  et  Achar.  28.  Onam  autem  habuit  filios ,  Semei ,  et  Jada.  Filii  autem  Seraei  :  Nadab , 
et  Abisur.  29.  Nomen  vero  uxoris  Abisur  ,  Abihail,  cjuse  peperit  ei  Ahobban,  et  Molid. 
30.  Filii  auteraNadab  fuerunt,Saled,  et  Apphaira.  Mortuus  est  autera  Saled  absque  liberis.  31  .Fi- 
lius  vero  Apphaim  Jesi  :  qui  Jesi  genuit  Sesan.  Porro  Sesan  genuit  Oholai.  32.  Filii  autem 
Jada  fratris  Semei  :  Jelher,  et  Jonalhan.  Sed  et  Jether  mortuus  est  absque  liberis.  33.  Porro 
Jonalhan  genult  Phaleth  et  Ziza.  Isti  fuerunt  filii  Jeraraeel.  34.  Sesan  autem  non  habuit  filios  , 
sed  filias  et  servum  /Egyptium  nomine  Jeraa.  35.  Deditque  ei  filiam  suam  uxorem  :  quae  pe- 
perit  ei  Elhei.  36.  Ethei  autem  genuit  Nathan,  et  Nalhan  genuit  Zabad.  37.  Zabad  quoquc 
gcnuit  Ophlal,  ctOphlal  genuit  Obed.  38.  Obed  genuit  Jehu,  Jehu  genuit  Azariara/39.  Aza- 
rias  genuit  Hellcs  ,  et  Helles  genuit  Elasa.  40.  Elasa  genuit  Sisamoi ,  Sisamoi  genuit  Sellum, 


678  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  PARALIPOMENON.  Cop.  IL 

h\.  Selliira  genuit  Icamiam  ,  Icamia  autcm  genuit  Elisama.  42.  Filii  aulem  Caleb  fratris  Jerg- 
meel  :  iVIesa  primogeuitus  ejus,  ipse  est  pater  Zipli  :  et  filii  Maresa  patris  Hebron.  43.  Porro 
iilii  Hebrou,  Corc  ,  et  Taphua  ,  et  Recem  ,  et  Samma.  44.  Samma  autem  genuit  Raham ,  pa- 
Irem  Jercaam  ,  et  Recem  genuit  Sammai.  45.  Filius  Sammai ,  Maon  :  et  Maon  pater  Bethsur. 
46.  Epha  autem  concubina  Caleb  peperit  Haran ,  et  Mosa,  et  Gezez.  Porro  Haran  genuit 
(iezez.  47.  Filii  autem  Jahaddai  Regom,  et  Joathan,  et  Gesan,  et  Phalet,  et  Epha,  et  Saaph. 
48.  Concubina  Caleb  Maacha,  peperit  Saber,  et  Tharana.  49.  Genuit  autem  Saaph  pater 
Madmena,  Sue  pafrem  Machbena,'et  patrem  Gabaa.  Filia  vero  Caleb,  fuit  Achsa.  50.  Hi 
erant  filii  Caleb,  filii  Hur,  primogeniti  Ephrata  ,  Sobal  pater  Cariathiarim.  51.  Salma  pater 
Bethlehem,  Hariph  pater  Bethgader.  52.  Fuerunt  autem  filii  Sobal  patris  Cariathiarim  ,  qui 
videbat  dimidium  recjuietionum.  53.  Et  de  cognatione  Cariathiarim,  Jethrei ,  et  Aphuthei ,  et 
Semathei,  etMaserei.  Ex  his  egressi  sunt  Saraitse  et  Esthaolitoe.  54.  Filii  Salma  ,  Bethlehem 
etlNetophalhi,  Coronae  domus  Joab,  et  Dimidium  requictionis  Sarai.  55.  Cognationes  quoqiie 
scrlbarum  habitantium  in  Jabes  ,  Canentes  atque  Resonantes  ,  et  in  tabernaculis  commorantes. 
Hi  sunt  Cinsel ,  qui  venerunt  de  Calore  patris  domus  Rechab. 


3.  FuitHerprimogenitus  Juda,]  quem  ob  sce- 
lus  molliliei  el  pollulionis  occidit  Deus  ,  ut  dixi 
Gen.  38.  7. 

7.  ACIIA.R.]  Hic  esl  Achan,  qui  furto  suo  turba- 
vit  castra  Hebraeorum,  ideoque  dictus  est  Acharj 
id  est  fur^afor.  Videdicta  Josue7. 

9.RAM.]Hicest/4/'ajnpater  Aminadab,  Malth.  1. 
qui  peraphaeresim  vocatur  Bam. 

15.  Septimum  David.]  Quomodo  1.  Reg.  16.  10. 
nonsepiem,  sed  oclo  numerantur  filiiJesse, 
ibidem  expUcui. 

16.  FiLii  Sarvi^e  ,  ABisAt ,  JOAB  ET  AsAEL.]  Hinc 
videtur  quod  Abisai  fuerit  senior  Joab  fratre  suo 
ducc  exercitus  Davidis. 

31.  Sesan  autem  genuit  Oholai,  filiam  non  fi- 
liuin,  ut  patet  V.  3Zj. 

52.  Qui  videbat  dimidium  requietionum.]  Quis 
hic?  Primo  S.  Hieronymus,  Ub.  1.  contra  Pelag. 
ail  fuisse  proplietam  :  prophetae  enim  voca- 
banlur  Videntes ,  id  est  ,  praevidentes  et  prne- 
dicentes  futura  ,  q.  d.  Sobal  erat  videns ,  id 
cst,  prophetabat  ;  sed  ex  dimidio  duntaxat , 
id  est ,  non  plane  et  perfecte  videbat  coeles- 
lia  ,  ubi  est  locus  requietionis ,  lioc  est  perfectae 
quietis. 

Secundo,  VatabL  quasi  dicat :  So'bal  videbal  et 
coniemplabatur,  idest,  curaragerebat  vel  prin- 
ceps  oratdimidii  loci,  quiHebr.  vocabatur//a??i- 
tnenucholli ,  id  est  requietionum  ,  forte  a  ferti- 
Utate  agriet  amoenilate  ioci:i;frfereenimest  esse 
principem  ;  principis  enim  est  suos  circumspi- 
cere,  Uistrareetcontemplari,  ut  iisdeomnibus 
prospiciat.  Princeps  ergo  est  videns,  ut  quasi  Ar- 
gus  centoculus  omniainspiciat. 

Tertio ,  alii  per  requietionem  accipiunt  sepu!- 
crum ;  in  ea  enim  post  mortem  requiescit  cor- 
pus  usque  ad  resurrectionem  communemfutu- 
ramin  die  judicii.  Unde  Benedictus  in  suis  Bibliis 
v.  5/4.  ubi  nos  habemus  :  Dimidium  requielionis 
Sarai ,  vertit,  vel  potius  explicat,  qui  possidebat 
dimidium  sepulcri  Sarce  (  uxoris  Abrahae  )  ,  et 
quatuor  Patriarcliarum  ,  scilicet  Adae  ,  Abrahae, 
Isaac  el  Jacob  ;  quod  sepulcrum  orat  in  He- 
bron. 

Quarto  ,  noster  Sanchez  per  requietionem 
accipii  regionem  in  qua  quis  lialiilat,  quam- 
que  quiete  quasi  dominus  possidet:  unde  de 


ItaUa  sic  ait  ^neas  apud  Virgilium  ,  libro  8 
jEneid. 

Hic  locus  urbis  eril  requies  et  cerla  laborum. 

Nam  ufrferesive  cernere  haereditatem  dicimur  , 
cum  eam  adimus,  occupamus  et  possidemus  ; 
ut  sensus  sit ,  quasi  dicat  :  Sobal  videbat ,  id 
est,  quasi  propriam  possidebat,  et  tam  oculis 
quam  nianibus  usurpabat  dimidiam  partem  re- 
gionis  in  qua  requieverant ,  seu  quiete  habita- 
rant  parentes  ejus  :  et  hanc  dimidiam  partem 
haereditatis  Sobal  transcripsit  filiis  suis.  Eadeu» 
phrasis  recurrit  iierum  post  duos  versus  ;  ot 
eadem  phrasi  dicitur  de  Issachar,  Genes.  c.  /i9. 
V.  15:  Fidit  reqaiem,  quod  esset  bona  ,  id  est  ( ul 
per  epexegesim  mox  additur) ,  vidit  terram  re- 
quietioni  seu  inhabitationi  suae  assignatam  , 
quod  esset  optima.  Psalm.  quoque  131.  vers.  8^ 
Surge,  Domine,  inrequiem  tuam.  Et  v.  \h  :  Hcec re- 
quies  mea  in  seculum  seculi ,  hic  habitabo. 

Quinto  et  genuine  ,  to  Qui  videbat  dimidium 
requietionum  est  nomen  proprium  fiiii  Sobal , 
quasi  dicat:  FiliiSobalquasipatris  fuere  hiduo, 
scilicet  Cariathiarim  (itaque  forte  vocatus,  quotl 
in  sylvis  :  hae  enim  Hebr.  vocantur  at"!!?"' 
iearim  :  quasi  in  urbe  habitaret,  venationi  dedi- 
tus )  ,  mnjan  i^U  mn  haroe  chasi  hamme- 
nuchot ,  id  est,  videns  dimidium  requietionum ; 
ita  vocatus,  quod  dimidiam  Sobal  patris  requie- 
tionein,  id  est ,  habitationem  sive  regionem  et 
haereditaiem  possideret;  alteram  enim  dimidiam 
possidebat  ejus  frater  Cariatbiarim.  Id  ita  esso 
patet  primo  ,  quia  Septuag.  nomina  Hebraica 
(licet  vilio  scriptorum  corrupta)  retinent  quasi 
propria.  Socundo  ,  quia  Romani  codices  ro  Qui 
videbat  scribunt  per  majusculum  Q  ,  quasi  no- 
men  proprium.  Tertio  ,  quia  simili  modo  fere 
omnia  sequentia,  scilicet  Coronoe  domus ,  Canen- 
tes,  Resonantes,  in  tabernaculis  commorantes.  Qui 
venerunt  de  Ca/ore,  suntnomina  propria,  uti  mox 
patebit.  Quarto  ,  quia  eadem  prorsus  ratione 
v.  bh.  unus  Salmae  filius  vocatur  Dimidium  re- 
quielionis  Sarai ,  de  quo  mox. 

54.  FiLii  Salma,  Bethlehem  et  netophathi,  Co- 

RON^E  DOMUS  JOAB  ,  ET  DlMIDIUM  REQUIi^TIOINIS  Sa- 

RAi.]  Benediclus  verlit:  Qui  possidebat  dimidium 
sepulcri  Sarce  et  quatuor  Patriarcharum.  Verum 
5ara/  liic  non  cst  Sara  uxor  Abrahae  ;  nam 
Sarai  hic  in  Hobr.  scribitur  per  lilteras  TsadeeL 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM 

/fin,  Sara  vero  scribilur  per  SchineiHe.  Sensiis 
ergo  cst ,  q.  d.  Salma  qiialuor  geiiuil  filios,  sci- 
Hcetl.  Betlilehem  ,  2.  Neiopliathi,  3.  qui  vocaba- 
lur  Hebr.  Alerot  betli  Joab ,  id  esl  ,  Coronaj 
domus  Joab,  /j.  ciii  nomen  Dimidiinn  requietio- 
nis  Sarai.  Haec  enim  omnia  essenomina  propria 
patet  ex  Septuag.  qui  nomina  Hebraea  ul  propria 
retinent  ,  et  quia  liic  nomina  filiorum  Salma 
recensenlur.  Cur  duo  ullimi  ita  vocati  sinl  , 
incertum  est  :  forie  quia  p  ater  Salma  oplabal 
\\i  tertius  fieret  corona,  id  est,  decus  el  gloria 
doraus  Joab  ,  ac  quartus  occuparel  dimidium 
requietionum,  id  est,  regionum  et  possessionum 
Sarai. 

55.   COGNATIONES  QDOQUE    SCBIBARTJM  (Lcgispe- 

ritorum)  uabitantium  in  Jabes,  Canentes  atque 
Resonantes,  et  in  tabernaculis  commorantes.  ] 
Hoec  quoque  esse  nomina  propria  liquet  ex  He- 
brseo  et  ex  Roman.  qui  omnia  baec  majusculis 
lilteris  praenotant ,  et  ex  Septuag.  qui  nomina 
Hebraea  ut  propria  retinent  ,  vertuntque,  el  po- 
puU  Sopherivi  (,  id  est  scribarum)  habitontium 
Jabis,  Tarathim,  Samathim,  Sachathim.  Sensus 
ergo  est,  q.  d.  Cognationes  ,  Hebr.  'lainsU/a 
mispachoth  ,  id  est  ,  familic-e  scribarum  (puta 
Cinaeorum,  utsequitur)ex  Salmadescendentium 
erant  tres,  scilicet  ra?-a</um,  id  est  Canentes ; 
Samathim  ,  id  est  Resonantes ;  et  Sachatim  , 
id  est ,  m  tabernacuUs  habitantes  ;  quia  vereCi- 
naei  Dei  laudes  canebant  et  resonabant  ;  nec  in 
urbibus,  sed  in  tabernaculis  babitabantj  utdixi 
Jerem.  c.  35.  v.  2. 

Hi  sunt  Cin.«i  (  puta  posteri  Jethro  soceri 
MoysisexquibusprognatisunlRechabitae,utdixi 
Judic.  c.  1.  V.  16.  Ex.  c.  18.  v.  1  et  seqq. ) ,  qui  ve- 
nerunt  DE  Calop.e  patris  DOMUS  Rechab.  ]  Hlnc 
patet  Rechabitas  fuisse  Cinaeos,  eosdem  quoque 
fuisse  Scribas,  Psalles  et  Cantores,  qui  psalmos 


I.  PARALIPOMENON.  Cap..  IIL  679 

et  hymnos  Deo  ciHK  icnt.  Sed  quid  cst  rb  de  La- 
lore  ?  Primo  Dion.  Cartbus.  dt  Calore,  inquil,  h<jc 
esi  de  {•(mine  quod  esi  calidum.  Venim  dico  tb 
Calore  esse  iionu  ii  prrpi  inni ,  qnarc  R(  nnm.  id 
scribuni  j  er  majiisculnm  C,  ac  Scpluag.  reli- 
ncnt  nomcn  Hcbr.  Ihmaih.  Lnde  sccundo  ,  Va- 
tabl.  vei  tit :  Qui  vemrunl  de  Hemath  palre  domus 
llcchab  ,  q.  d.  Cirsei  picgiiati  sunt  de  Hemath  , 
qui  luit  p^ater  familias  Rtchabitarum.  Verum 
quia  NosteV  vertii:  palris  in  genilivo,  non  patre 
in  ablaiivo,  hinc  teriio,  nielius  per  Hemaih  ac- 
cipias  uibcm  hoc  ncmine  celcbrcm  in  Scrip- 
tura,  scilicet  Epiphaniam ,  ila  dictam  ab  Aniio- 
cho  Epiphane.  Et  favet  quod  non  dicat,  qulnati 
sunt ,  seA  qui  venerunt  de  Htmalh  ,  q.  d.  Cinaei 
\cnerunlde£??ia//i,  id  esl  Epiphania,  quae  urbs 
fuil  sedes  et  patria  donnis ,  id  esl  familiae  Be- 
chab,  sive  Rechabitarum.  Dices  :  Cur  ergo  Nos- 
ter  nomen  Emath  non  relinet,  sed  vertii  Calore? 
Rcsp.  Id  facit  more  suo  ,  ut  significet  etymon 
Emath  congruere  huic  loco  :  Emath  enim  Hebr. 
significat  calorem.  Significat  ergo  Cinaeos  hosce 
apposite  venisse  de  Emath,  quae  urbs  nomine 
suo  significat  calorem,  ut  innuat  Cina^os  hosce 
imilatos  fuisse  calorem  ,  id  esl,  zelum  et  fervo- 
rem  devotionis,  qui  fuerat  in  palre  eorum  Be- 
chab.  Ita  Ljran.  et  Hugo.  Sic  Roma  olim  dicta 
fuit  Valcntia  ,  teste  Solino  in  Polyhist.  Gra:ce 
enim  ^u^  idcm  cst  quod  robur,  valor  et  va- 
lenlia.  Romani  cnim  erant  valentes  et  Valentini, 
uipote  quiorbem  sibi  subjugarunt.  Similes  allu- 
siones  sunt  Michaeae,  c.  1.  v.  10 :  In  domo  pulveris 
(  Eebr.  in  Aphra  urbe  Eenjamin  ;  Aphra  cnim 
significat  pulverem)  pulvere  vos  conspergite.  Et 
V.  11 :  Et  transile  vobis  habitatio  puichra.  Hebr. 
habitatrix  Sappir,  id  est  pulchrae  Samariae  ;  ct 
vers.  12  :  Quce  habitat  in  amariiudinibus.  Hebr. 
in  Maroth  urbe.  Videibi  dicta. 


CAPUT  TERTIUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

ReCENSENTUR     FILII     DaVIDIS  ,     EJUSQUE     NEPOTES    ReGES     JuDA     CUM     SUIS     FILllS      ET 

FILIABUS. 


»AViD  vero  hos  habuit  Clios ,  qui  ei  nati  sunt  in  Hebron  primogenitum  Am- 
jnon  ex  Achinoam  Jezrahelitide  ,  secundum  Daniel  de  Abigail  Carmehtide, 
[2.  tertium  Absaiom  Glium  Maacha  filiae  Tholmai  regis  Gessur,  quartura 
Adoniam  filium  Aggith,  3.  quintum  Saphaliam  ex  Abital,  sextum  Jethra- 
ham  de  Egla  uxore  sua.  4.  Sex  ergo  nati  sunt  ei  in  Hebron  ,  ubi  regnavit 
septem  annis ,  et  sex  mensibus.  Triginta  autem  et  tribus  annis  regnavit  in 
Jerusalem.  5.  Porro  in  Jerusalem  nati  sunt  ei  filii ,  Simmaa  ,  et  Sobab,  et 
Nalhan  ,  et  Saloraon ,  quatuor  dc  Belhsabee  filia  Ammiel,  6.  Jebaar  quoque,  et  Elisama,  7.  et 
Eliphalelh,  et  Noge,  elNcpheg,  et  Japhia  ,  8.  nec  non  Elisama,  et  Eliada,  et  Elipheleth,  no- 
vem  :  9.  omnes  hi,  filiiDavid,  absque  filiis  concubinarum  :  habueruntque  sororem  Thamar. 
10.  Filius  autem  Salomonis,  Roboam  :  cujus  Abia  filius  genuit  Asa.  De  hocquoque  natus  est 
Josaphat.  11 .  Paler  Joram  :  qui  Joram  genuit  Ochoziam  ,  ex  quo  ortus  est  Joas  :  12.  et  hu- 
jus  Amasias  filius  genuit  Azariam.  Porro  Azariae  filius  Joathan  13.  procreavit  Achaz  palrem 
Ezechiae,  de  (^110  nalus  esl  Manasses.  14.  Sed  et  Manasses  genuit  Amon  patrem  Josiae. 


()8l)  COMMENTARIA  IN  LIBHUM  I.  PARALIPOMENON.  Cap.  IV. 

15.  Filii  autem  Josiae  fuerunt,  primogenitus  Johanan,  secundus  Joakim ,  tertius  Sedecias  , 
quartus  Sellum  :  16.  de  Joakim  natus  est  Jechonias  et  Sedecias.  17.  Filii  Jechoniae  fuerunt  , 
Asir,  Salathiel,  18.  Melchiram  ,  Phadaia  ,  Senneser,  et  Jecemia  ,  Sama,  et  Nadabia.  19.  De 
Phadaia  orti  sunt  Zorobabel  et  Semei.  Zorobabel  genuit  Mosollam  ,  Hananiam,  el  Salomilh 
sororem  eorum  :  20.  Hasaban  quoque  ,  et  Ohol,  et  Barachian  ,  et  Hasadian ,  Josabhesed  , 
quinque.  21 .  Filius  autem  Hananise ,  Phaltias  pater  Jeseioe  ,  cujus  Glius  Raphaia , 
hujus  quoque  Olius ,  Arnan,  de  quo  natus  est  Obdia,  cujus  filius  fuit  Sechenias.  22.  Filius 
Sechenioe ,  Semeia  :  cujus  filii ,  Hattus ,  et  Jegaal ,  et  Baria,  et  Naaria ,  et  Saphat ,  sex  nuraero. 
23.  Filius  Naariae ,  Elioenai ,  et  Ezechias ,  et  Ezricam  ,  tres.  24.  Filii  Elioenai ,  Oduia ,  et 
Eliasub  ,  et  Pheleia ,  et  Accub ,  et  Johanan  ,  et  Dalaia  ,  et  Anani ,  septem. 


1.  Daviu  vero  hos  habuit  FiLios.  ]  H33C  et  se- 
quenlia  explicui  2.  Reg.  3.  v.  2.  cl  seq. 

6.  QuATUORDE  BErHSABEE  ,  ]  iionnulli  censcnt 
tresprlores,  scilicel  Simmaa,  Sobab  ei  Natlian  , 
fuisse  Urise  Qlios,  quos  postea  David  sibi  adop- 
tavit,  ui  injuriam  adulterii  et  homicidii  Uriae 
factam  compensaret  :  quartum  vero  ,  scilicet 
Salomonem,  fuisse  uniciun  Davidisex  Betlisabee 
filium,  eo  quod  Saloaion  Proverb.  c.  h.  v.  3. 
ilicat  se  fuisse  unlgenUam  coram  matre  sua,  Ve- 
rum  melius  alii  censent  hos  omnes  fuisse  Da- 
vidis  ftlios ,  Saloraonem  vero  dici  unigenitum  , 
id  cst,  unice  dileclum  a  matre ,  uti  dixi  Proverb. 
c.  li.  3. 

FiLiA  Ammiel.]  Ammiel  alio  nomine  dictus  est 
Eliam ,  qui  fait  filius  Achitophel  el  unus  e  tri- 
ginla  fortibus,  sive  heroibus  Davidis,  2.  Regum 
23.  2U. 

15.  PftlMOGEIVITUS  (JOSi.TD)  JOHA.NAN  ,  SECUNDUS 
JOAklM  ,   TERTIUS    SEDECIAS  ,    QUARTUS    SeLLUM.   J 

Johanan  cita  morte  defunctus  esl ,  el  forte  cum 
losia  patre  in  praelio  occisus  :  unde  Josise  in 
regno  successit  Joachaz,  deinde  Joakim ,  tertio 
Sedecias.  Joachaz  hic  fuit  binomius  :  alio  enim 
nomine  vocatus  est  SeUum,  fuitque  tertio  loco 
h  Josia  geniius.  Cum  enim  Joacliaz  regnare  in- 
cipiens  esset  18  annorum  ,  Joakim  post  tres 
menses  ei  succedens  eral25  annorum,  cui  post 
undecim  regni  annos  succedens  Sedecias  crat 


21  annorum  duntaxat.  Dices:  Cur  ergo  uliimus 
hic  ponitur  Sellum,  id  est  Joachaz ,  cum  revera 
junior  omnium  fuerit  Sedecias  ?  Resp.  Causa 
est,  quodJoachaz  tribus  tantum  mensibus  reg- 
narit,  postquos  a  Pharaone  caplus  ,  abducius 
est  in  yEgyptum  ;  Joakim  vero  regnavit  unde- 
cini  annis ,  et  totidem  Sedecias,  vide  dicta  Je- 
rem.  c.  22.  v.  11.  Joachaz  ergo  quartus  fuit  non 
oelate,  scd  regni  rtignitate  ,  vel  potius  Indigni- 
lale,  ei  J)reviiate.  Nam  oeiate  primus  Josiee  fihus 
fuil  Johanan,  2.  Joakim,  3i  JoaChaz,  siveSellum, 
U.  Sedecias. 

17.  Filii  JECHOXiyE  fuerunt  Azir.]  Octo  hic  filii 
Jechoniae  recensentur:  ipse  tamen  vocatur  ste- 
rilis,  Jerem.  22.  30.  quia  nullus  ei  in  regno  suc- 
cessit ,  ulibidem  explicat  Jeremias. 

19.  De  Phadaia  orti  sunt  Zorobabel  et  Semei.] 
Ali  us  est  hic  Zorobabel  a  Zorobabele  atavo  Chrisli, 
Matih.  1.  Ejus  tamen  fuit  patruehs :  namiste, 
Matlb.  1.  fuit  fiUus  Salathielis.  NonnuIIi  tamen 
censent  unum  eumdemque  esse  Zorobabel ,  qui 
natura  fuerit  filius  Phadaiae,  adoptione  vero  Sa- 
lalhielis.  Sed  hi  consequenter  dicere  debent 
aliquem  fllioruTn  Zorobabel  qui  hic  recensen- 
tur,  alio  nomine  vocatum  fuisse  Abiud:  nam, 
Malth.  1.  Zorobabel  dicilur  genuisse  Abiud. 
Unde  Mariana  opinatur  Hananiam  qui  hlc  se- 
quitur,  alio  nomine  vocatum  fuisse  Abiud. 


CAPUT  QUARTUM. 


SYNOPSIS  CAPITIS. 


POSTERI    JUDJE    ET    SlMEONIS  ,    EORUMQUE    VICTORI^    KT    FACINORA    HEROICA. 


|iLn  Juda  :  Phares,  Hesron ,  et  Charmi,  et  Hur,  et  Sobal.  2.  Raja  vero 
)filius  Sobal  genuit  Jahath  ,  de  quo  nati  sunt  Ahuraai ,  et  Laad  :  hae  cogoa- 
'tiones  Sarathi.  3.  Ista  quoque  stirps  Etam  :  Jezrahel,  et  Jesema  ,  et 
I  Jedebos.  Nomen  quoque  sororis  eorum ,  Asalelphuni.  U.  Phanuel  autem 
rpater  Gedor,  et  Ezer  pater  Hosa.  Isti  sunt  Filii  Hur  primogeniti  Ephrata 
ipatris  Bethlehem.  5.  Assur  vero  patri  Thecuse  erant  duse  uxores ,  Halaa, 
et  Naara.  6.  Peperit  autem  ei  Naara  ,  Oozam  ;  et  Hepher,  et  Themani,  et 
Ahaslari.  Isti  sunt  filii  Naara.  7.  Porro  filii  Haala  ,  Sereth ,  Isaar,  etElhnan.  8.  Cos  autera 
genuit  Anob,  et  Soboba  ,  ct  cognationem  Aharehel  filii  Arum.  9.  Fuit  autem  Jabes  inclytus 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  PARALTPOMENON.  Cap.  IV.  681 

\trx  fralnbiis  suis,  et  maler  ejiis  vocavit  nomcn  illiiis  Jahes,  dicens  :  Qiiia  peperi  eiim  in  do- 
lore.  10.  Invocavit  vero  Jabes  Deum  Israel ,  dicens  :  Si  benedicens  benedixeris  mihi ,  et  dila- 
taveris  lerminos  meos,  el  fuerit  manus  tua  mccum,  et  feceris  me  a  maiilia  non  opprimi.  Et 
prjeslilit  Dcus  quse  precatus  cst.  11.  Calel)  aulem  frater  Sua  genuit  Mahir,  qui  fuit  pater 
Esthon.  12.  Porro  Eslhon  genuit  Bclhrapha  ,  et  Phesse  ,  et  Tehinna  palrem  urbis  Naas  :  hi 
simt  viri  llecha.  13.  Filii  autem  Cenez  ,  Olhouiel ,  et  Saraia.  Porro  filii  Othoniel ,  Halath  ,  et 
Maonalhi.  14.  Maonathi  genuit  Ophra,  Saraia  autem  genuit  Joab  patrem  Vallis  arlificum  : 
ibi  quippe  artifices  erant.  15.  Filii  vero  Caleh,  filii  Jephone ,  Hir,  et  Ela,  et  Naham.  Filii 
quo(pie  Ela  :  Cenez.  16.  Filii  quo([uc  Jaleleel  :  Siph,  et  Zipha,  Tiria,  et  Asrael.  17.  Et  filii 
Ezra  ,  Jelher ,  et  Mered  ,  etEpher,  et  Jalon  ,  genuilque  Mariam  ,  et  Sammai,  et  Jesba  palrem 
Eslhamo.  18.  Uxor  (|uoque  ejus  Judaia  ,  pepcrit  Jared  patrem  Gedor,  et  Heber  patrem  Socho; 
et  Iculhlcl  patrem  Zanoe.  Hi  autem  filii  Bethice  filise  Pharaonis,  quam  accepit  Mered.  19.  Et 
filii  uxoris  Odaiae  sororis  Naham  patris  Ceila  ,  Garmi  ,  et  Eslhamo  ,  qui  fuit  de  Machali. 
20.  Filii  quoque  Simon',  Amnon  ,  et  Rinna  filius  Hanan,  et  Thilon.  Etfilii  Jesi ,  Zoheth,  et 
Benzohelh.  21 .  Filii  Sela,  filii  Juda  :  Her  pater  Lecha,  et  Laada  paler  Maresa  ,  et  cognationes 
domus  operantium  byssum  in  domo  juramenti.  22.  Et  qui  slare  feeit  Solem ,  virique  INlendacii, 
et  Securus,  etlncendens,  qui  principes  fuerunt  in  Moab,  et  qui  reversi  sunt  in  Laliem.  Hxc. 
autem  verba  vetera.  23.  Hi  sunl  figuli  habitanles  in  Planlationibus  ,  et  in  Sepibus,  apud  regem 
in  operibus  ejus ,  eommoratique  sunt  ibi.  24.  Filii  Simeon  :  Namuel  et  Jamin  ,  Jarib  ,  Zara  , 
Saiil.  25.  Sellum  filius  ejus,  Mapsam  filius  ejus ,  Masmafilius  ejus.  26.  Filii  Masma  :  Hamuel 
filius  ejus ,  Zachur  filius  ejus ,  Semei  filius  ejus.  27.  Filii  Semei  sedecim ,  et  filiaj  sex  :  fratres 
autem  ejus  non  habuerunt  filios  mullos ,  et  universa  cognaiio  non  poluit  adsequare  summam 
filiorum  Juda.  28.  Habitavcrunt  aulem  in  Bersabee,  etMolada,  et  Hasarsuhal,  2*J.  et  inBala, 
etin  Asom,  et  in  Tholad  ,  30.  et  in  Balhuel ,  et  in  Horma  ,  et  in  Siceleg,  31 .  et  in  Belhniar- 
chabot ,  etin  Hasarsusim,  et  in  Belhberai,  et  in  Saarim  :  hse  eivitales  eorum  usque  ad  regem 
David.  32.  Villae  quoque  eorum  :  Etam  ,  et  Aen,  Remmon  ,  et  Thochen  ,  et  Asan,  eivilates 
(|uinque.  33.  Et  universi  viculi  eorum  per  circuitum  civilatum  istarum  usque  ad  Baal :  hsec  est 
habilatio  eorum,  et  sedium  dislributio.  34.  Mosobabquo(|ue  et  Jemleeh  :  et  JosafiliusAuiasioe, 
35.  et  Joel,  et  Jehu  fiiius  Josabioe  fiiii  Saraije  filii  Asiel ,  36.  etElioenai,  et  Jacoba  ,  et 
Isuhaia ,  et  Asaia  ,  et  Adiel ,  et  Ismiel ,  et  Baiiaia ,  37.  Ziza  quo^iue  filius  Sephei  filii  Allon  filii 
Idaia  filii  Semri  filii  Samaia.  38.  Isti  sunt  noniinali  principcs  in  cognalionibus  suis,  et  in  domo 
aflinitatum  suarum  multiplicati  sunt  vehementer.  39.  Et  profecti  sunt  ul  ingre^krentur  in  Gador 
usque  ad  Orienlem  vallis,  et  ut  quacrerent  pascua  gregibus  suis.  40.  Inveneruntque  pascuas 
uberes  et  valde  bonas ,  et  terram  latissimam  et  quietam  et  fertilem  ,  in  qua  ante  habitaverant  de 
stirpe  Cham.  41.  Hi  ergo  venerunt ,  quos  supra  descripsimus  nominalim,  in  diebus  Ezechix' 
regis  Juda  :  et  percusserunt  tabernacula  eorum  ,  et  habitatores  qui  inventl  fuerant  ibi ,  et  delc- 
verunt  eos  us(|ue  in  prECsentem  diem  :  habitaveiiintque  pro  eis ,  quoniam  uberiimas  pascuas  ibi- 
dem  repererunt.  42.  De  filiis  quo(|ue  Simeon  ablerunt  in  montem  Seir  viri  quingenti ,  habentes 
principes  Phaltiam  etNaariam  et  Raphalam  et  Oziel  filios  Jesi  :  43.  et  percusserunt  reliquias, 
quse  evadere  potuerant,  Amaleeitarum  ,  et  habilaverunt  ibi  pro  eis  us([ue  ad  diem  hanc. 


1.  FiLii  JuDA  :Phares,  Hesron  ET  ChauiMi,  ctc.J  5.  Assuu  VEP.o  PA-rni  (  id  est   priucipi)  The- 

FiVit,  id  est  posleri  :  nam  Judas  geniiil  Pliares,  cu.e,  J  ait  VatabUis.  Alii  lamen   censcnl  Assiir 

Pliares  gcniiit  Hesron  ,   Hesron   gcnuit  Cliar-  proprie  fuisse  patrem   filii  ,   cui  nonien   orat 

ini  ,  etc.    Filii  ergo  liic  vocanlur   iiepoles    et  Tliecua. 

proncpoies  ,  qui  longa    seric  a  Juda  desccn-  9.  Vocavit  nomen  illius  Jabes  ,  dicens  :quia 

dunt.  Scopus  enim  auctoiis  lioc  libro  iuit,  no-  peperi  eum  cum  dolore.  J  Jabes  cnim  Hebr.  do- 

minarc   viros   virUile  vel   familia  ainpla  cele-  lorem  sigiiiiicat.  Videtur  liic  Jabcs  fuissc  filius 

bres,  (jiii  a  Juda  vcl  alio  (|uopiam  l^ilriarclia  Aram  qui  praccessit,  fraU'r  Aharelis,  vers.  8.  et 

prognali  sunt.  Otlionielis,  vers.  13.  l^st  mctathcsis  sive   trans- 

U.  Epiiratiia  PATnis  Bethlehem.  J  Patris  ,  id  positio  lillerarum  ;  dicitur  enim  Jabcs.  Hebr. 

esl  priucipis,  aitValabt.  sic  cnim  servi  Naaman  Jaubes  pro  Jaascb  :   nam  :i:i7  oseb  cst  dolor,  nt 

eum  vocantpatrem,  il,  r.eg.  5.  Alii  laincn^-enseiU  sequitur.  Ila   Pagniiius.   Sic  pro  kebes  ,  id    ost 

IJetlilcliem  esse  nomen  filii  TJ/j/n-aifC,  non  uri)is  agnus  ,  dicitur  keseb  ,  scilicet   pro  ^j^D  diciUir 

ita  diclaD.  Sic  enim  c.  2,  bk.  Belldeliem  vocatur  I^Dj. 

filius  Salina.  l^,  Saraia  autem  genuit  Joab  patrem  (  id  esl 

CORNEL.    A    LAPIDE.      TOM.    H.  8G 


6S2  COMMIilNTAIlFA  IN  LIBRUM  I. 

principem)  Valms  ahtificum.  ]  Ideo  ,  ait  S.  Hie- 
ron.  dicilnr  palev  Vallis  arlificam,  qniajle  filiis 
ejns  faere  archilecti  ad  cedificandam  domum  Do- 
mini. 

21.  I.N  DOMO  JuRAMF.NTi.]  Hcbr.  Esbaa  csl  no- 
nicn  propiinai  significans  jnramenlam  ;  nnclc 
Scplnag.  verlunt :  In  domo  Jseba.  Nosler  liis  de- 
ccni  capilibns  s.cpenomina  IIcbr;ea  proi)i'ia  non 
relinct,  sed  verlil  coruni  significata,  quia  in  signi- 
ficalis  pulat  lalcre  aliqnod  niystcrinin,  vel  ailu- 
sioncni  rei  vcl  pcrsouic  congrnani.  'Adile  scepe 
Lalinos  nomina  propria  Grcccoi-imi  vcl  Hcbrseo- 
iiim  vcrlcre  iiiLalina  idcm  signilicantia.  Sic  pro 
Tkeodosius  \ii\  Theodorus  ,  (licnnt,  Adeodalus  ; 
pro  Chrysoslomns ,  aarcum  os;  pro  Anna,  Gralia; 
j)ro  Sulomon ,  Parificus;  proJesns,  Salvalor;  pro 
Gregoiins,  VigHanlius  ;  pro  Macarius  ,  Felix  ; 
pro  Nicon ,  Viclor. 

22.  Et  qui  stare  fecit  soleh,  viRiQrE  Menda- 
cii,  Securus  et  Incendens.  ]  Omnia  h.TC  sunt 
nomina  propria,c|uoruni  significala  Noslcr  vcr- 
lendo  reddiclit.  Scptuag.  vcro,  Pagnin.  Valabl. 
el  alii  nomina  Hcbr.  ut  propria  rctinenl,  vcr- 
Uintque  ;  Joacim  quoqne  et  viri  Chozeba  et  Joas 
ct  Sarapii ,  qni  do)ninali  sunt  in  Moab.  Joacim 
enim  ,  vel  iil  Hebr.  (*sl  Jokim ,  idem  est  quod 
qui  slare  fecil ,  scilicet  solem.  Chozeba  idem 
cst  qiiod  mendacinm;  Joas  cst  securas  ;  Sarapk 
est  incendens  ,  q.  d.  Omncs  hi  jam  nominati  , 
sunt  filii  ct  nepotcs  qui  desccndunt  a  Juda  per 
Selam  ,  licet  Hcbr;ci  vclinl  eos  per  Phares  des- 
cendcrc. 

Andi  eos  apud  sanctum  Hieronymum  in  Tra- 
dil.  :  Qni  stare  fecit  solem  ,  rcdit  ad  progeniem 
Phares  deqao  orlus  est  David,  opportunum  jndi- 
cans  progeniem  Juda  ,  de  qua  Iribus  regia  orta 
esl ,  in  David  terminare.  Tradunt  enim  Uebrcei 
liunc  fnisscEUmeleck,  virum  !Socmi,palrem  Maha- 
lon  el  Ckelion ,  in  cujus  tempore  sol  stcterit ,  prop- 
tcr  prcevaricatores  Irgis ,  nt  tanto  miraculo  viso 
converlercntur  ad  Dominnm  Denm  snum.  Quod 
quia  facere  contempsernnt  ,  idcirco  fames  inva- 
luit  ,  el  ille  qni  in  Iribu  Juda  prior  videbatur  , 
famis  inopiacnm  nxore  el  fdiis  ,  non  solum  palria 
pellerelnr  ;  sed  eliam  in  eadem  peregrinatione 
cum  filiis  morerelnr.  Viros  anlem  Mendacii  esse 
Mahaton  et  Chelion ,  qui  kic  Securus  et  Incendens 
appellanlur  ,  et  de  quibus  dicitnr  ,  qnod  principes 
fuerint  in  Moab,  eoquod  nxores  Moabilidas  duxe- 
rint ;  in  Ilebrceo  expressius  ponilnr,  et  ab  eruditis 
iliius  lingnce  didicimns ,  ut  non  principes  ,  sed 
marili  dicaniitr.  Ouod  vero  sequitur  :  Qiice  re- 
versoi  snnl  in  Leliem  ,  Koemi  et  Rulh  demonstrat , 
qucb  in  anS  Lehem  ,  id  esl  panem ,  post  inopiam 
famis  audita  ubertate  panis  ,  in  Belidekem  re- 
vcrsce  sunt.  Et  qaia  kcer  kistoria  in  Libro  Ihtth 
scribilur,  idcirco  suhsequilur  :  Ilcec  autem  verba 
velera. 

Hcbraeos  scquunlur  Lyran.  Glossa  ,  Abulens. 
Hugo,  Dion.  Fcvardcntius  in  cap.  1.  Ruth.Bara- 
diiis  in  Mallli.  1.,  qni  (Mcunl Elimelech  ruisse  vi- 
rum  sanclissinunn,  idcoque  dum  vidcret  suos 
cives  ad  idola  dellectcrc,  rogasse  Dcnm  iit  sisle- 
ret  solcni  ,  coqiie  portcnto  terrerel  idololatras, 
el  ad  sc  compcllcrct. 

Vcriimlianccsscr.abbinorum  fabulam  liquet: 
l>riino,  (piia  hic  agitur  dc  poslcris  Selae ,  Elime- 
lech  aiilcm  fuil  cx  posleris  Phares.  Secundo  , 
<!<iia  Joacim,  vcl  ut  Hcbr.  esl  m^pv  Jolcim  ,  tan- 
Uim  significat  sislens ,  slare  faciens,  confirmans; 
undu  nonnuUi  ex  Uabbinorum  fabula  adjecernnt 


PARALIPOMENON.  Cap.  IV. 

in  marginc  t6  solem  ,  qnod  poslea  in  lexlum  ir- 
rcpsit  ,  ait  Serarius  in  Josue  c.  10.  q.  25.  Aut 
poiius,  qiiia  Josue  eo  quod  slilcrit  solem  ,  ab 
licbr;eis  cognoininatns  cst  Jokim  ,  id  est ,  stai-e 
faciens  et  sislcns,  scilicct  solem  :  hinc  Jokim  ex 
vulgi  usu  significabat  idcm  quod  qui  stare  fe- 
cit  solem  ,  ut  vcrtit  Noster.  Omnia  enim  exem- 
plaria  habcnt  to  solem.  Hic  emtn  Jokim  ponilur 
iiUcr  filios  ,  id  est  posteros  Selae;  unde  potuit 
post  Josue  vixisse  :  si  autem  vixii  anie,  certe 
Esdras  qui  h;cc  scripsit,  vixit  postJosue,  a  qno 
Jokim  significalcum  qiti  stare  fecit  solem.  Terlio, 
quia  Biblia  Romae  corrccta  pro  :  quce  reversce 
sunt ,  corrigit  ,  qiii  reversi  sunt  in  Leckem.  Jam 
autcm  Chclion  ct  Mahalon  non  sunt  reversi  in 
Bclhlclicin  ,  scd  in  Moab  morlui.  Quarlo,  quia 
vi7-i  Mendacii,  alii  sunl  a  Securus  et  Incendens  , 
ut  patet  ex  copula  et  ,  qnae  inter  utrumque 
inlcrjicitur,  et  divcrsa  jungit.  Quinlo,  quia  Eii- 
melech  non  cst  Joacim  vei  Jokim,  nec  significat, 
qui  slare  fecit  solem,  scd  Deus  rex  vel  Dei  mci 
rex  :  nec  Mahalon  significat  5e<:«r«m ,  sed  infir- 
mnm  ct  aegrum,  iwxiqui  ckorum  agil  fistulamque 
infiat  :  Ckelion  vero  non  signincal  incendentem , 
sed  confectam  et  perfectum  ,  ct  cum  qui  totus 
coiumbinus  est.  Sexto ,  Mahalon  el  Chelion  non 
fiicrunt  principcs  in  Moab  ,  iilpote  cxterni  ct 
pcregrini  ,  panperes  ct  famelici.  Septimo,  rem 
taiilam  non  tacuisset  libcr  Rulh,  qiii  famem  et 
vitam  Elimclech,  Mahalon  ct  Chelion  enarrat. 
Dcnique  rcs  tola  insnlsaRabbinorum  traditionc 
nilitnr  ,  quam  S.  Hicron.  (  vcl  quisqiiis  est  auc- 
tor)  nude  more  suo  rctulit  ,  sed  non  approba- 
vit.  Ila  C;ijclan.  Serarius,  Salianus,  Sanchez  et 
alii  passim.  Niilla  ergo  miiMCuIosa  solis  stalio 
indiiccnda  est  ,  prseler  illam  quae  enarralur 
facta  sul)  Josiie,  c.  10.  ct  siib  Ezechia  ,  IsaiaeSG. 
Quare  h\cJokim  videtur  fuisse  vir  insignis,  qui 
hcroica  fortiiudinis  opera  edidcrit,  ut  videre- 
tnr  csse  quasi  allcr  Josuc,  qiii  solem  slitit,  ideo- 
que  nequc  ac  Josue  vocaliis  cst  Jokim  ,  id  est 
Stalor soiis ,  elsi  revera  ipse  solem  non  stiterit, 
uii  slilit  Josue.  Sic  hodie  vocantur  Hercules  , 
Samsones,  Jiilii ,  Alexandri ,  Pompcii  ,  Scipio- 
nes,  ut  priscos  illos  heroes  sic  noininalos  imi- 
lcniiir,  elsi  hcroica  eorum  facla  non  palrarint. 
Porro  qiiod  Jokim  Hcbneis  ex  usu  vulgi  signi- 
ficarct  stalorem  solis  ,  liquet  ex  Rabbinis  jam 
cilatis  apud  S.  Hicronymum  qui  putantes  JoA-/m 
csse  Eiiineleck,  inde  commenti  sunt  ipsum  sli- 
tisse  solcm. 

Simili  modo  Jupiler  Romanis  nuncupatus  est 
Jo/t-i»i  sive  .s^a^or ,  scilicet  aciei  fugienlis  ,  eo 
qnod  starc  fecisset  Romanos  in  fugam  a  Samni- 
tibus  vcrsos.  Aiidi  Cicer.  Orat.  antcqiiam  irct  in 
cxsilinm  :  Jupiler  slalor ,  qnemvere  knjas  imperii 
stalorem  majores  nostri  nominaverunt  ,  cujus  ia 
templo  kosiilem  impetnm  Calilince  repali  a  muris, 
ciijus  templum  a  Romulo  victis  Sabinis  in  Palatii 
radicectim  victoria  esl  colLocatum,  El  Ovidius,  I.  U. 
Fastorimi : 

Tempus  idem  slaloris  erit  qund  Romulus  olim 
Aule  Pulaliiii  coiididit  ora  jugi. 

Sic  Jokim  vcl  Joakim  ,  ait  Pagn.  componi  potesl 
ex  Je/(or«al)l)revialo,ct  a^p"»  Jakim,  nt  signifi- 
cct  Deus  slatuat,  vei  Deus  slator,  scilicet  solis  ad 
preces  Josue. 

Et  qui  reversi  stjnt  in  Lamem  ,  ]  hoc  est  m 
Belhlchem,  quse  per  aplweresim  vocatiir  Lnkem, 
vel  Lekem ,  sicut  1.  Paral.  20.  5.  Adeodatiis   in 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM 

Hebr.  vocatur  Leltemites  ,  id  est  Brililelwviites , 
ut  verlit  Nosler;  sic  c.  2.  \  .S).  Arumyocci\.i\v  Ram , 
et  Jcclwnias  vocalur  Chonias  Jereni.  cap.  22. 
vers.  1h. 

H.EC  AUTF.M  VF.r.n.v  vi:tf,r.\,]  q.  d.  H.tc  snnt 
nomina  prisca  priscoruui  Herouni.  lia  Vata- 
hlus. 

23.  Hi  SUNT  FicuLi  (  male  nonnulli  legunt  sin- 

gUli)    HAUITAWTKS  IN  Pl.ANTATlOMIUiS  F.T  I.^   SePI- 

Bus  APro  RF.GEM  iN  opERiBus  Ejus.]  Valai)lus  :  Isti 
sunt  figtdi  illi  liabitantes  in  Nathuim  et  Gedera 
cum  rege  in  opere  ejits.  Locorum  sunl  iiomina 
al)  liortis  et  sepibus  ,  q.  d.  Isli  sunt  figuli  illi 
clari  qui  IiabilabaiU  in  iMuthaim  vlGedera,  sci- 
licet  'mler  plantas  et  sepes,  nimirumqiii  versa- 
bantur  in  bortis  apnd  regem  Davidcm  ,  nt 
opera   ejus    regia    adjuvarenl ,   ideoque  apud 


L  PARALIPOMF.NON.  Cap.  V.  683 

enm  mogno  fuero  in  pretio.  Haec  Vatabl.  sic  et 
Pagniiuis. 

/|0.     IN     QUA     ANTE    IIAUITAVEP.ANT     DE     STIRPE 

CiiAM  ,  ]  id  est  Clianan.ei ;  bi  enim  prognati 
snnt  ex  Cbanaan  lilio  Cbam  filii  Noe.  Sensus 
esl,  q.  d.  Simeonilie  cresccnlc  numero  filioriim 
suEe  Iribus  ,  cnm  arclc  iiaiiilarenl,  praesertim 
in  medio  tribns  Juda ,  qiipe  in  scbisniale  facto 
snb  Roboam  snas  inbes  a  Simeonilis  rccepit  ; 
bac  de  cansa  Clianaiheos  vicinos,  qni  post  Jo- 
sue  in  terra  sancla  r<'stitcrant,  nec  ab  Hebraeis 
expelli  poliicrant,  invaserniU,  eornmque  ur- 
bes,  agros  el  pascna  occnpav(>rnnt  initio  regni 
Ezccbi;e  :  sed  modico  lcmpore  iis  gavisi 
sunt  ,  nam  anno  sexlo  Ezecliioe  cnm  reli^inis 
novcm  trilnibns  a  Salmanasar  caplivi  abdncti 
sunt  iii  Assyriam,  Zi.  Reg.  17.  G.  et  cap.  18. 
vers.  10. 


CAPUT  OUINTUM. 


SYNOPSIS  CAPITIS. 

FlLIl,    ID   EST     POSTERI    TRIBUS    RUBEN  ,    GaD     ET   DIMIDI.E    MaNASSE    RECENSENTUR  ,    QUI 

PARiTER  viciNos  Chanan^os  suis  rkgionibus  ejecerunt  sub  Joatham  REGEJ  SED  MOX 

SLB  EZECHIA  OB  IDOLOLATRIAM  PUIMI  ABDUCTI  SUNT  IN  ASSYRIAM. 


fiLii  quofjue  Rnben  primogeniti  Israel  (ipse  cjulppe  fiiit  pr^mogenitus  ejiis : 
|)sed  ciim  violasset  tiironuin  palris  sui ,  data  sunt  priinogenila  ejus  filiis  Jo- 
seph,  Glii  Israel ,  et  non  est  ille  repulalus  in  primogenitum.  2.  Porro 
f  Judas  ,  qui  erat  forlissinuis  inter  fralres  suos,  de  stirpe  ejus  principes  ger- 
jminati  sunt  :  primogenita  aiitem  reputata  sunt  Josepli),  3.  filiiergo  Riiben 
*"primogeni(i  Isracl  :  Enoch,  et  Phallu,  Esron,  et  Carmi.  4.  Filii  Joel: 
^^''Samia  filius  ejiis,  Gog  filius  ejus,  Semei  filius  ejus,  5.  Micha  filius  ejus , 
Reia  filius  ejus,  Baal  filius  ejus  ,  6.  Beera  filius  ejus,  quem  caplivum  duxit  Telgathphalnasar 
rex  Assyriorum,  et  fuit  princeps  in  tribu  Ruhen.  7.  Fratres  autem  ejus,  et  universa  eognatio 
ejus ,  quando  numerabantur  per  familias  suas,  habuerunt  principes^  Jehiel  et  Zachariam. 
8.  Porro  Bala  filius  Azaz  ,  filii  Samma,  filii  Joel ,  ipse  habilavit  in  Aroer  usqiie  ad  Nebo  et 
Beelmeon.  9.  Contra  Orientalem  quo^iue  plagam  habitavit  us^jue  ad  introitum  eremi ,  et  flumen 
Euphraten.  Multum  qui[)pe  jumentorum  numeriim  possidebant  in  Terra  Galaad.  10.  In  diehus 
autem  Saiil  prseliati  sunt  contra  Agareos ,  et  interfecerunt  illos ,  habilaverunt(|ue  pro  eis  in 
tabernaculis  eorum  ,  in  omniplaga  ,  (|uce  respicit  ad  Orientem  Gulaad.  1  I .  Filii  vero  Gad  e 
regione  eorum  hahilaverunt  in  Terra  Basan  usque  Selcha  :  12.  Joel  in  capile  ,  et  Saphan  se- 
cundiis  :  Janai  autem  ,  et  Saphat,  in  Basan.  13.  Fralres  vero  eorum  secundiim  domos  cogna- 
tionum  suarnm  ,  jMichael ,  et  Mosollam  ,  ef  Sebe  ,  et  Jorai ,  et  Jachan  ,  et  Zie ,  et  Ileher  , 
septem.  14.  Hi  filii  Abihail ,  filii  Hiiri,  filii  Jara  ,  filii  Galaad ,  filii  Micliael ,  filii  Jesesi ,  filii 
Jeddo ,  filii  Buz.  15.  Fratres  (luofjue  filii  Abdiel ,  filii  Guni ,  princeps  domus  in  familiis  suis. 
16.  Et  habitaverunt  in  Galaad  ,  et  in  Basan  ,  et  in  viculis  ejus  ,  et  in  cunctis  suburhanis  Saron  , 
usque  ad  terminos.  17.  Omnes  hi  numcrati  sunt  in  diebus  Joalhan  regis  Juda,  et  in  diebus 
Jeroboam  regis  Israel.  18.  Filli  Ruben  ,  et  Gad,  et  dimidiae  tribns  Mana.s.se,  viri  bellatores, 
scuta  portantes  etgladios,  el  tendentes  arcum  ,  eruditi^iue  ad  |)raelia  (luadraginta  quatuor  millia 
et  septingenti  sexaginta,  procedentes  ad  pugnam.  19.  Diinicaverunt  contra  Agarcos  :  Iturai 
vero  ,  et  Naphis ,  etNodab,  20.  pr^ebuerunt  eis  auxilium.  Traditiiine  sunt  in  manus  corum 
Agarei ,  et  universi  qui  ftierant  cum  eis  ,  quia  Deum  invocaverunt  cum  praeliarentur  :  et  cxau- 
divit  eos  ,  eo  ({uod  credidissent  in  eum.  21 .  Ccpcruntquc  omnia  (luae  possedcrant,  camclorum 


684  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  PARALIPOMENON.  Cap.  VI. 

(luinqiiaginta  millia,  et  ovium  ducenta  quinqiiaginta  millia ,  et  asinos  duo  millia,  et  animas 
liominum  centum  raillia.  22.  Vulnerati  autcm  multi  corruerunt,  fuit  enim  bellum  Domini. 
Habitaverunlque  pro  eis  usque  ad  transmigrationera.  23.  Filii  quoque  dimidiee  tribus  Manasse, 
possederunt  terram  a  finibus  Basan  usque  Baal ,  Hermon  ,  et  Sanir  ,  et  montem  Herraon , 
iiigcns  quippe  nuraeruserat.  24.  Ethi  fuerunt  principes  domus  cognationis  eorum  ,  Epher  ,  et 
Jesi ,  et  Eliel ,  et  Ezriel ,  et  Jeremia ,  et  Odoia  ,  et  Jediel ,  viri  fortissimi  et  potentes ,  et  nomi- 
nati  duces  in  familiis  suis.  25.  Reliquerunt  autera  Deum  patrum  suorum  ,  et  fornicati  sunt  post 
(leos  populorum  terrfe ,  quos  abstulit  Deus  coram  eis,26.  et  suscitavit  Deus  Israel  spiritum 
Fhul  regis  Assyriorum ,  et  spiritum  Telgathphalnasar  regis  Assur  :  et  transtulit  Ruben ,  et  Gad  , 
et  dimidiara  trii)um  Manasse .  et  adduxit  eos  in  Lahela ,  et  in  Habor ,  et  Ara ,  et  fluvium 
Gozan  ,  usque  ad  diem  hanc. 


1.  DATA  SUNT  PRIMOGEiMTA  EJUS   (Ruben  )   FILII 

JosEPH  ,  ]  scilicet  Ephraim  et  Manasse.  Primoge- 
nitus  enini  habebat  duplicem  poriionem  hoere- 
(lilatis  paternae  (cum  cieleri  fratres  singuli  ha- 
berentsingulas) ,  uli  sancitur  Deuler.  cap.  21. 
vers.  16.  ei  hanc  debebat  habereRuben  ,  utpote 
primogenilus  Jacob  ;  sed  ob  ejus  incestum  illa 
translata  est  ad  Josepli,  cjui  perduos  filios  jam 
dicsos  duphcem  terr;c  sanctte  portionem  obti- 
iiuit.  Rursum  primogenito  competebat  jus  sa- 
cerdolii,  et  hoc  a  Ruben  iranslatum  est  ad  Levi : 
ad  iisecjus  primatus  et  regni ,  et  hoc  delatum 
est  Judae.  Vitle  dicia  Gen.  Zi9. 

12.  JoEL  iN  GAPiTE, ]  hoc  est  JoeL  fuit  capiit  et 
princeps  tribus  Ga(i ,  ut  patet  ex  Hebraeo  et 
Grajco  ;  secundus  post  Joel  fuitSaphan  ,  tertius 


Janai  et  Saphat,  qui  Basanitidem  occuparunt. 
Fuere  hi  non  Qlii ,  sed  nepotes  Gad,  ut  patel 
Gen.  Zi6.  v.  16. 

17.  IN  DiEBUs  Jerocoam  regis  Israel.  ]  Hic  Je- 
roboam  non  fuil  primus  ille  rex  Israel  ,  qui 
schisma  fecit  a  Roboam  ,  sed  longe  posterior, 
scilicet  abnepos  Jehu  ;  hic  enim  cosevus  fuit 
Joatham  regi  Juda. 

19.    DlMIGAVERUNT    CONTRA    AgAREOS  ,  ]    id  CSt 

contra  Saracenos  ,  qui  ab  Agar  ancilla  Abra- 
ham  dicti  sunt  Ag^arel.  Porro  Agareis  praebuere 
auxilium  Ituraei,  Nephissaei  et  Nodabaei  (utha- 
bent  Hebr.  et  Septuaginta  )  contra  Rubenitas  ; 
sed  turpiter  ab  eis  ,  utpole  Deum  invocanti- 
bus  coesi,  bonisqueet  agris  spoliatisunt,  utse- 
quitur. 


CAPUT  SEXTUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS.  ' 

FlLII  ,  ID  EST  POSTERI  LeVI  ,  ATQUE  EX  IIS  CANTORES  ET  MINISTRI  TEMPLI  A  DaVIDE 
CONSTITUTI.  NOMINATLM  VERO  ENUMERANTUR  POSTERI  AaRONIS  SACERDOTES,  URBESQUE 
SACERDOTALES  ET  REFUGII. 


1 .  f^^^^^^^iLii  Levr  :  Gerson  ,  Caath,  et  Merari.  2.  Filii  Caalh  :  Araram  ,  Isaar  , 
^Hebron,  et  Oziel.  3.  Filii  Amram  :  Aaron ,  Moyses,  et  Maria  :  filii 
^Aaron  :  Nadab  et  Abiu  ,  Eleazar  et  Ithamar.  4.  Eleazar  genuit  Phinees , 
et  Phinees  genuit  Abisue.  5.  Abisiie  vero  genuit  Bocci ,  et  Bocci  genuit 
Ozi.  G.  OztgenuitZaraiam,etZaraiasgenuitMeraioth.  7.  Porro Meraiolh 
genuit  Amariara  ,  et  Amarias  genuit  Achitob.  8.  Achitob  genuit  Sadoc, 
et  Sadoc  genuit  Acliimaas.  9.  Achiraaas  genuit  Azariam ,  Azarias  genuit 
Johanan.  10.  Johanan  genuit  Azariara  :  ipse  est  qui  sacerdotio  functus  est,  in  domo  quam 
iiedificavit  Salomon  in  Jerusalem.  1 1 .  Gennit  autem  Azarias  Amariam ,  et  Amarias  genuit  Achi- 
tob.  12.  Achitob  genuit  Sadoc  ,  et  Sadoc  genuit  Sellum.  1 3.  Sellum  genuit  Helciam  ,  et  Hel- 
cias  genuit  Azariam.  14.  Azarias  genuit  Saraiam  ,  et  Saraias  genuit  Josedec.  15.  Porro  Josedec 
egressus  est,  quando  transtulit  Dominus  Judam  et  Jerusalem  per  manus  Nabuchodonosor. 
10.  Filii  ergoLevi  :  Gerson,  Caath,  et  Merari.  17.  Et  h?ec  nomina  filiorura  Gerson  :  Lobni 
et  Semei.  18.  Filii  Caath  :  Amram  ,  et  Isaar ,  et  Hebron ,  et  Oziel.  19.  Filii  Mcrari :  Moholi 
et  Musi.  Hae  autcra  cognationes  Levi  secundura  familias  eorum.  20.  Gersom  ,  Lobni  filius 
ojus,  Jahalh  fillus  ejus  ,  Zamma  filius  ejus,  21.  Joah  filius  ejus,  Addo  filius  ejus,  Zara  filius 
ejus ,  Jelhrai  filius  cjus.  22.  Filii  Caath,  Arainadab  filius  cjiis,  Corc  filius  cjus,  Asir  filius  ejus, 


COMMKNTARIA  IN  LIBRUM  1.  PARALIPOMENON.  Cap.  VL  685 

23.  Elcana  filius  ejus,  Abiasaph  filius  ejus,  Asir  filius  ejus  ,  24.  Thaliath  Clius  ejus,  IJriel 
filius  ejus,  Ozias  filius  ejus,  Saiil  filius  ejus.  25.  Filii  Elcana  :  Amasai  ct  Achimoth  20.  et 
Elcana.  Filii  Elcana  :  Sophai  filius  ejus,  Nahath  filius  ejus,  27.  Eliab  filius  ejus ,  Jeroliam 
filius  ejus ,  Elcana  filius  ejus.  28.  Filii  Samuel ,  primogenitus  Vasseni ,  et  Abia.  29.  Filii  autem 
Merari ,  Moholi ;  Lobni  filius  ejus,  Semei  filius  ejus ,  Oza  filius  ejus,  30.  Saramaa  filius  ejus , 
Haggia  filius  ejus  ,  Asaia  filius  ejus.  31 .  Isti  sunt ,  quos  constituit  David  super  cantorcs  domus 
Domini ,  ex  quo  collocata  est  arca  :  32.  et  ministrabant  coram  tabernaculo  testimonii,  caiientes 
donec  cedificaret  Salomon  domum  Domini  in  Jcrusalem  :  stabant  autem  juxta  ordinem  suum  iu 
ministerio.  33.  Hi  vero  sunt  qui  assistebant  cum  filiis  siiis ,  de  filiis  Caath  ,  Heman  cantor  filius 
Johel ,  filii  Samuel,  3A.  filii  Elcana ,  filii  Jeroham ,  filii  Eliel ,  filii  Thohu  ,  35.  filii  Suph  , 
filii  Elcana  ,  filii  Mahath  ,  filii  Amasai ,  36.  filii  Eloana  ,  filii  Johel ,  filii  Azariae  ,  filii  Soplio- 
n\x ,  37.  filii  Thahalii ,  filii  Asir ,  filii  Abiasaph ,  filii  Core ,  38.  filii  Isaar  ,  filii  Caath  ,  filii  Levi , 
filii  Israel.  39.  Et  frater  ejus  Asaph,  qui  stabat  a  dextris  ejus  ,  Asaph  filius  Barachiae,  filii 
Samaa  ,  40.  filii  Michael ,  filii  Basaiae ,  filii  Melchise ,  41 .  filii  Athanai  ,  filii  Zara  ,  filii  Adaia  , 
42.  filii  Ethan  ,  filii  Zamma ,  filii  Semei ,  43.  filii  Jeth  ,  filii  Gersom  ,  filii  Levi.  44.  Filii  autem 
Merari  fratres  eorum,  ad  sinistram,  Elhan  filius  Cusi,  filii  Abdi ,  filii  Maloch,  45.  filii  Hasabise , 
filii  Amasiae  ,  filii  Hclciae  ,  46.  filii  Amasai ,  filii  Boni ,  filii  Somer  ,  47.  filii  Moholi ,  filii  Musi , 
filii  Merari ,  filii  Levi.  48.  Fratres  quoque  eorum  LevitiB  ,  qui  ordinati  sunt  in  cunctum  minis- 
terium  tabernaculi  domus  Domini.  49.  Aaron  vero  ,  et  filii  ejus  adolebant  incensum  supcr  altare 
holocausti  et  super  altare  thymiamatis  ,  in  omne  opus  Sancti  sanctorum  :  et  ut  precarcntur  pro 
Israel ,  juxta  omnia  (|Utne  praeceperat  Moyses  servus  Dei.  50.  Hi  sunt  autem  filii  Aaron:  Eleazar 
filius  ejus  ,  Phinees  filius  ejus,  Abisue  filius  ejus,  5  I .  Bocci  filius  ejus  ,  Ozi  filius  ejus,  Zarahia 
filius  ejus,  52.  Meraiolh  filius  ejus ,  Araarias  filius  ejus,  Achitob  filius  ejus,  53.  Sadoc  filius 
ejus,  Achimaas  filius  ejus.  54.  Et  haec  habitacula  eorum  per  vicos  atque  confinia  ,  filiorum  sci- 
licet  Aaron  ,  juxta  cognationes  Caathitarum  :  ipsis  enim  sorte  contigerant.  55.  Dederuut 
igitur  cis  He!>ron  in  terra  Juda ,  et  suburbana  ejus  per  circuilum  :  56.  agros  autem  civitatis , 
et  villaSjCaleb  filio  Jephone.  57.  Porro  filiis  Aaron  dederunt  civilatesadconfugiendum,Hebi"on, 
et  Lobna  et  suburbana  ejus ,  58.  Jelher  quoque  et  Esthemo  cum  subuibanis  suis ,  sed  et  Helon 
ct  Dabir  cum  suburbanis  suis  ,  59.  Asan  quoque  et  Betsemes  et  sii!)urbana  earum.  60.  De  tribii 
autem  Benjamin  ,  Gabee  et  suburbana  ejus ,  et  Almatli  cum  suburbanis  suis,  Anatlioth  quoque 
cum  suburbanis  suis :  omnes  civitates ,  tredecim  ,  pcr  cognationes  suas.  61 .  Filiis  autem  Caatli 
residuis  de  cognatione  sua  ,  dederunt  ex  dimidia  tribu  Manasse  in  possessionem  urbes  decem. 
62.  Porro  filiis  Gersom  per  cognationes  suas ,  de  tribu  Issachar ,  et  de  tribu  Aser,  et  de 
tribu  Neplithali ,  et  de  tribu  Manasse  in  Basan  ,  urbes  trcdecim.  63.  Filius  autem  Merari  per 
cognationes  suas ,  de  tribu  Ru!)cn  ,  et  de  tril)u  Gad  ,  et  de  tribu  Zabulon ,  dederunt  sorte 
eivitates  duodccim.  6^.  Dcdcrunt  quoque  filii  Isracl  Levitis  civitates ,  et  suburbana  earum  : 
65.  dederuntque  per  sortem,  ex  tribu  filiorum  Juda,'et  ex  tribu  filiorum  Simeon,  et  ex  tribii 
filiorum  Benjamin,  urbes  has  quas  vocaverunt  nominibus  suis  ,  66.  et  his  qui  erant  de  cogna- 
tione  filiorum  Caatli ,  fueruntcpie  civitates  in  tcrminis  eorum  de  tribu  Ephraim.  67.  Dederunt 
ergo  eis  urbes  ad  confugiendum  ,  Sichem  cum  suburbanis  suis  in  monte  Eplu*aim  ,  et  Gazer  cum 
suljurbanis  suis,  68.  Jecmaan  quoque  cum  su!)ur!)aiiis  suis  ,  et  Bethoron  similiter  ,  69.  necnoii 
el  Heloncum  suburbanis  suis,  et  Gethremmon  in  eumdem  moduin.  70.  Porro  ex  dimidia  tribii 
Manasse  ,  Aneret  suburbana  ejus,  Baalam  et  suburbaua  ejus  :  iiis  videlicet ,  (jui  de  cognatione 
filiorum  Caath  reli(|ui  erant.  71 .  Filiis  autem  Gersom  ,  de  cognatione  dimidiae  tribus  Manasse  , 
Gauion  in  Basan  et  suburbana  ejus ,  et  Aslharolh  cum  suburi)anis  siiis.  72.  De  tribu  Issachar, 
Cedes  et  suburijana  ejus ,  et  Dabereth  cum  suburbanis  suis,  73.  Ramotli  (juoque  et  suburbana 
ejus ,  et  Ancm  cum  suburbanis  suis.  74.  De  Iribu  vero  Aser  :  Masal  cum  suburbanis  suis ,  et 
Abdon  similiter,  75.  Hucac  quoque  et  sul)tii!jana  ejus,  et  Roliob  cum  suburbanis  suis. 
76.  Porro  de  Iribu  Ncphthali ,  Cedes  in  Galilaea  et  suburbana  ejus  ,  Hamon  cum  su!)urbanrs 
suis ,  et  Cariatliaim  et  suburbana  (;jus.  77.  Filiis  aulem  Merari  residuis ,  de  tribu  Zabulon  , 
Remmono  et  suburi^ana  ejus,  et  Thabor  cum  subur!)anis  suis :  78.  trans  Jordanem  quoque  ex 
adverso  Jericho  contra  Orientem  Jordanis,  de  tril)u  Rui)en  ,  Bo>or  in  solitudine  cum  suburbanis 
suis,  ct  Jassa  cum  suburijanis  suis,  79.  Cademoth  quoque  et  suburbana  ejus,  ct  Mephaatcum 


686  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  PARALIPOMENON.  Cjip.  VIl. 

suburbanis  suis.  80.  Nec  non  et  de  tribu  Gad ,  Ramoth  in  Galaad  et  suburbana  ejus ,  et 
Manaim  cum  subuibanis  suis  ,  81 .  sed  et  Heseboii  cum  suburbanis  suis ,  et  Jezer  cum  subur- 
banis  suis. 


3.  FiLii  Aaron  :  Nadab  et  Abiu  ,  ]  qiii  adolentos 
ignem  aiiennni  a  Deo  occisi  sunt,  L<',vit.  10.  v.  1. 
superfuere  ergo  soli  duo  Eieazar  et  llhamar  ; 
Eleazar  fuit  senior  ideoque  Araoai  sncccssit  in 
ponlificatu,  ejusque  posteri  usque  ad  Ozi,  de 
quo  mox. 

5.  Bocci  ge>uitOzi.  ]Post  luinc  Ozi,  Pontifex 
factus  est  Heli ,  qui  erat  abuepos  Ithaniar  ,  t)on 
Eleazar  :  Ileli  successere  quatuor  ejus  posteri , 
quorum  ullimns  fuit  Ai)ialhar,  qui  a  Salomonc; 
ob  conjuralioiiem  cnm  Adonia  contra  se  faclam 
pontificalu  privatus  fuil,  suffecto  in  ejus  locum 
Sadoc  ,  qui  erat  ex  posleris  Eleazar  :  unde  pon- 
lificalus  mansit  in  ejns  posteris  usque  ad  cap- 
tivitatem  Babylonicam.  Quare  quatuor  medii, 
qui  hic  nominantur  ab  Ozi  usque  ad  Sadoc  , 
scilicet  Zaraias  ,  Meraiotli ,  Amarias  et  Achi- 
tob  ,  non  fuere  pontifices  ;  caoteri  vero  post  Sa- 
doc  fucre. 

l^.  AzARiAS  AUTEM  GENUiT  Zaraiam.  ]  Azarias 
hic  fuit  animosus  ille  Ponlilex,  qui  reslilit  Oziae, 
sive  Azarias  regi  volenti  offerre  incensum,  eiun- 
que  e  lemplo  (>jecit,  uti  dicitur  lib.  2.  cap.  26. 
Filius  Azarlce  {u\i Zaraias,  qni  Pontifcx  fuil  post 
patrem  usqne  ad  excidium  Jerosolymai  et  tem- 
pli,  ac  cum  sepluaginta  primoribus  Jud;cornm 
ijNabucliodonosoreoccisusest,  utdiclnm  estl.  ^i. 
eg.  c.  ult.  V.  18.  Filius  Saruice  fuit  Josedec  ,  qui 
abductns  in  Babylonem  ex  ea  Judaeos  caplivos 
abduxit  cum  Zorobabele  duce  anno  primo  Cyri; 


filius  Josedcc  hxMJosne  slve  Jesws  Pontifex  ,  qui 
cum  Zorobabfle  tcmplum  instauravit,  ut  dici- 
tur  I.  Esdrae  5.  2.  uli  eideiii  jusseral  Deus  per 
Zachariam,  c.  3. 

22.  CoREFii.ius  Ejus.]nic  est  Core,  qni  Moysi 
rebellans  vivus  a  terra  debiscente  cum  suo  ab- 
sorplus  fuit  ;  sed  Hlii  ejus  innocentes  k  Deo 
per  miracnlum  illaesi  servati  sunt,  (|ni  proinde 
hic  recenscntur.  Ex  quibiis  fuit  Elcana  pater 
Samuelis  Proplietae  ,  ut  patet  vers.  27.  Va. 
et  37. 

28.  FiLii  Samuel,  ]  qui  fuit  filius  Elcana  proxi- 
me  V.  27.nominaii.  Ideoenim  proximeposteum 
nominalur,  ut  indicaretur  ejus  fuisse  filius.  lla 
Vatablus. 

Peimogemtus  Vasseni  et  Abia.]  Dices:  l.Reg. 
8.  2.  dicitur  nomen  filii  ejas  (Samuelis)  primoge- 
niti ,  Joel;  et  nomen  secundi ,  Abia  ;  resp.  Joel 
fuisse  biuomium,  et  alio  nomine  vocalnm  Vas- 
seni.  Aut  certe  Joelh\c  excidit,  et  Vasseni,  Hebr. 
ijy?!  id  est  et  secundus  Abia ;  unde  Septuag. 
clare  vertunt  :  Et  fUii  Samuel  primogenitus  ejus 
Joel  et  secundus  Abia.  Hi  sunt  qui  degencres  it 
Samuele  occasionem  dederunt  populo  pctendi 
regem  ,  unde  Samuel  regem  eis  dedilSaiilem, 
1.  Reg.  8. 

hh.  H/EC  habitacula,  ]  q.  d.  H.t  sunt  sacerdo- 
lum  urbes  eis  a  Josue  assignata},  c.  21.  ubi  fere 
eodem  ordine  recensentur  quo  hlc. 


CAPUT   SEPTIMUM. 


SYNOPSIS    CAPITIS. 


FlLII  ,    ID    EST    POSTERI    ISSACHAR  ,    BeNJAMIN  ,    NePHTHALI  ,    MaNASSE  ,    EPHRAIM 

ET    ASER. 


^ORRO  filii  Issacbar  :  Thola,  et  Phua ,  Jasub  ,  et  Simeron ,  quatuor.  2.  FiMi 
[Thola  :  Ozi  et  Ilaphaia  ,  el  Jeriel ,  et  Jemai ,  et  Jebsem ,  et  Samuel ,  prin- 
cipes  per  domos  cognationum  suarum.  De  stirpe  Thola  viri  fortissimi  nu- 
mcrati  sunt  in  diebus  David,  viginti  duo  millia  sexcenti.  3.  Filii  Ozi  : 
Tzrahia  ,  dc  quo  nali  sunt  Michael ,  et  Obadia ,  et  Johel ,  et  Jesia  ,  quinque 
oranes  principes.  4.  Cumciuc  eis  per  familias  et  populos  suos  accincti  ad 
^prselium ,  viri  forlissimi ,  triginta  sex  miUia  :  multas  enim  habuerunt  uxores, 
et  filios.  S.Fratresquoque  eorum  per  omnem  cognationem  Issachar,  robustissimi  ad  pugnan- 
dum  ,  ocloginta  septem  millia  numcrati  sunt.  6.  FiliiBenjamin  :  Bcla,etBechor,  et  Jadiei,  tres. 

7.  Filii  Bela  :  Esbon  ,  et  Ozi ,  et  Oziel ,  et  Jerimoth  ,  et  Urai ,  quin(jue  principcs  familiarum  , 
et  ad  pugnandnm  robustissimi  :  numerus  autem  eorum  ,  viginti  dno  miliia  ct  Iriginta  (luatuor. 

8.  Porro  filii  Bcchor  :  Zamira ,  et  Joas ,  et  Eliezer,  et  Elioiinai ,  et  Amri,  et  Jerimoth  ,  ct 
Abia ,  et  Anathoth  ,  et  Almatli  :  omnes  hi ,  filii  Bechor.  9.  Numerati  sunt  autem  per  familias 
suas  principes  cognationum  suarum  ,  ad  bella  fortissimi ,  viginti  millia  et  ducenti.  10.  Porro 
filii  Jadihel :  Balan.  Filii  autem  Balan  :  Jehus ,  et  Benjamin  ,  et  Aod ,  et  Chanana ,  et  Zethan  » 


COMIIENTARIA  LN  LIBRUM  L  PARALIPOMENON.  Cap.  VIL  687 

et  Tliarsis,  et  Ahisahar  :  1  I .  omnes  hi  filii  Jadihcl ,  principes  cognalionum  suariim  ,  viri  for- 
lissimi  :  deccm  et  scptem  millia  ct  ducenli ,  ad  pralium  proccdcnlcs.  12.  Scpham  quoque  et 
Hapham  filii  Ilur  :  ct  liasin  filii  Aher.  13.  Filii  autcm  Ncphlhali  :  Jasicl ,  et  Guni,  et  Jeser  , 
et  Sellum  ,  filii  Bala.  1/i.  Porro  filiusManasse  ,  Esricl  :  concubinaquc  cjus  Syra  pcYcrilMachir 
pa(rem  Galaad.  15.  Machir  aulcmaccepit  uxorcs  filiis  suis  Hapi^him  ct  Saphan  :  et  hahuit  so- 
rorem  nomine  Maacha  :  nomen  autcm  secundi  ,  Salpliaad  ,  nalcTe^iue  suut  Salphaad  filiae  ,  1  G.  et 
pepcrit  Maacha  uxor  Machir  filium  ,  vocavilqiie  uomcu  ejus ,  Phares :  porro  nomcn  fratris  ejus  , 
Sares ;  et  filii  cjus  Ulam  ,  et  Keccn.  17.  Filius  aulcm  Ulam  ,  Badan.  Hi  suut  filii  Galaad  ,  filii 
INlacliir,  filii  Manasse.  18.  Soror  aulem  ejus  Regina  peperit  Virum  decorum  ,  etAhiczcr ,  et 
Mohola.  19.  Erant  aulem  filli  Semida  ,  Ahin,  ctScchcm  ,  et  Leci ,  et  Aniam.  20.  Filii  autem 
Ephraim  :  Sulhala  ,  Barcd  filius  cjus ,  Thahalh  filius  ejtis  ,  Eiada  filius  ejus,  Thahalh  filius  ejus  , 
hujus  filius  Zabad  ,  21 .  et  hujus  filius  Sulliala  ,  et  hujus  filius  Ezcr  et  Elad  :  occidcrunt  antem 
eos  viri  Gclh  indigcme ,  quia  desccnderant  ut  invadcrent  posscssiones  eorum.  22.  Luxil  igitur 
Ephraim  palcr  corum  mullis  diebus,  el  vcnerunt  fratres  cjus  ut  consolarcntur  eum.  23.  In- 
gressus(|ue  est  ad  uxorem  suam  ;  quse  concepit ,  ct  pepcrit  filium  ,  et  vocavit  noracn  ejus  Beria  , 
eoquod  in  malisdomus  ejus  orlus  esset  :  2A.  filia  autem  ejus  fuit  Sara  ,  (juee  aedificavit  Belhoron 
infcriorcm  ct  supcriorem  ,  ct  Ozensara.  25.  Porro  filius  cjus  Raplia  ,  et  Reseph  ,  el  Thale  ,  de 
quo  nalus  est  Thaan  ,  26.  qui  genuit  Laadan  :  hujus  quo(|ue  filius  Ammiud  ,  qui  gcnuit  Eliza- 
ma ,  27.  de  quoortus  est  Nun,  (jui  habuit  filium  Josue.  28.  Po&sessio  autem  eoium  et  habi- 
latio  Belhcl  cum  filiabus  suis  et  contra  Orientem  INoran  ,  ac  Occidcnlalem  plagam  Gazer  et 
filicC  ejus ,  Sichcm  quoque  eum  filiabus  suis ,  usque  ad  Aza  cum  filiabiis  ejus.'29.  Juxta  filios 
quoque  Manasse ,  Bcthsan  et  filias  (^jus  ,  Thanach  cl  filias  ejus,  Magcddo  et  filias  ejus ,  Dor  et 
filias  ejus  :  in  his  habiiaverunt  filii  Joseph ,  filii  isracl.  30.  Filii  Aser  :  Jemna  ,  et  Jcsua ,  et 
Jessui,  et  Baria  ,  et  Sara  soror  eorum,  31 .  Filii  aulem  Baria  :  Hcber  ,  ct  Melchiel  :  ipse  est 
palcr  Barsailh.  32.  Hcber  aulcm  gcnuit  Jephlat ,  et  Somer  ,  et  Ilotham  ,  et  Suaa  sororem 
eorum.  33.  Filii  Jcphlat  :  Phosech  ,  et  Chamaal ,  et  Asolh  :  lii  filii  Jcphlat.  34.  Porro  filii 
Somer  :  Ahi,  el  Roaga,  el  Ilaba,  et  Aram.  35.  Filii  autcm  Ilelem  fralris  ejus  :  Supha,  ct 
Jemna ,  et  Selles,  et  Amal.  36.  Filii  Supha  :  Sue,  Harnapher,  et  Sual ,  cl  Bcri ,  et  Jamra, 
37.  Bosor,  et  Hod,  et  Samma  ,  et  Saliisa  ,  et  Jelhran  ,  et  Bera.  38.  Filii  Jclhcr  :  Jephone  ,  et 
Phaspha  ,  et  Ara.  39.  Fiiii  autem  0!la:  Aree  ,  et  Ilauicl ,  et  Resia.  40.  Omncs  hi  filii  Aser , 
principcs  cognaliouum  ,  electi  atque  fortissimi  duces  ducum  :  numerus  autem  eorum  aetalis  quje 
apla  esset  ad  bcllum  ,  viginti  sex  millia. 


3.  FiLii  Ozi.  ]  FUli ,  u\  est  filius  ;  [unus  enim 
lanluni  nouiinaUir,  scilicet  Izralda  ,  co  quod 
ejus  solius  ,  vclul  cxiuiii  ,  prosapiam  deinceps 
pcrlexere  voluciit  Esdras  :  verisiniih;  enini  est 
Ozi  plures  liabuisse  (ilios  ,  sed  niinus  claros. 
Cerlum  euim  est  iiisce  decem  capitibus  niullo- 
rum  posteroium  Patriarcliarum  nomiua  reli- 
ceri  :  prolixum  eniu)  ct  quasi  iufiuilum  luisset 
omnes  enumerare.  Quare  aliqui  lantum  illus- 
iriores  bic  nMenseniiu",  creleii  relicentur.  Sic 
Gcnesis  /iG.  23.  dicilur  :  Filii  Dan  ,  Ilusim.  Fi- 
lii ,  id  est  filius  ;  uuuui  eiiim  duulaxat  liabuil, 
a  quo  tola  Tribus  Dan  propagala  est.  Esl  enal- 
lage  numeri.  Recenset  euini  omues  Patriar- 
cbarum  filios,  (juorum  unum  dunlaxat  babuit 
Dan. 

6.  EiMi  Bexjamin  :  Bkla  et  BECiiott  et  Ja- 
DIEL  TRES.  ]  Tres  bi  (uere  illiisliioies  :  iiam 
universim  fuere  decem  ,  qui  receusentur  Ge- 
nes.  ZjG.  2L 

18.  SoKOR  AUTEM  Ejus  Regina  peperit  Vinuu 
DECOIHJM.  ]  Hebr.  El  soror  ejus  Moterliet  pe/^eril 
Iselml.  ItaScptuagiula,  Pagninus,  Valabl.  et  alii ; 
sediNosier  nomina  propria  per  significala  moic 


suo  iv^\-\s.\.u\\\ :  Molechet  enim  significat  reg-m«?n, 
Iseliod  vero  virum  dccorinn.  Vide  dicla  c.  Zj.  v.  ^2 
et23. 

21.  OcciDEr.uNT  AUTEM  Eos  (filios  Epbraim  pri- 
mogeniti  Josepb)  viiu  Geth  inuigen/E,  quia  des- 

CENDEnANT  UT  INVADERENT  POSSESSIONES  EORUM. ] 

Verisimilc  est  Pbaraonem  Josepbo  ,  quem  ob 
famem  depulsam  ^Egypto  praefeceral ,  in  ea  i)os- 
sessiones  ali(|uas  douasse,  pra^serlim  in(Jus  fi- 
nibus,  et  terra  Gessen  quam  fralribus  ejus  ad 
pecora  aleuda  ;.ssiguaveral.  Josepb  vero  mo- 
riens  bas  possessioiuss  rcliquit  filio  suoEpbraim; 
Epbraiu)  autcu)  illas  tradidit  filiis  suis  ;  sed  eos 
occiderunt  ^':gj  plo  vicini  Gelbsei ,  et  possessio- 
nes  eorum  occiiparuul ,  et  boc  est  quod  iiic  di- 
cilur.  Men)inil  Imjusca-dis  Cbaldaeus  Parapbras- 
les,  Caut.  2.  v.  7.  sed  veris  mulla  fabulosa  more 
suo  admiscel. 

2^.  FlLIA  AUTEM  EJUS   FUIT  SARA  ,  QVM  yEDlFICA- 

viT  Betiioron.  ]  F(7/a  ,  id  ;est  ncptis  vel  |)otiiis 
proneptis  :  nec  enim  filia  Epbraim  babitans 
cum  eo  in  iEgyplo  poluit  ;udificare  Betlio- 
ron ,  et  dnas  alias  urbes ,  quce  erant  in  Gba- 
naan. 


688 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  PARALIPOMENON.  Cap.  VIII, 


CAPUT  OCTAVUM. 


SYNOPSIS   CAPITIS. 


PosTERi  Benjamin  plenius  recensentur 


,    UT    DEINDE   PERTEXATUR   GENEALOGIA  SaULIS  , 
V.    33. 


1 


^^-^ 


ENJAMiN  aiitem  geniiit  Balc  primogenitum  suum,  Asbel  secundum,  Aliaia 
lertium  ,  2.  Nohaa  quarluin  ,  et  Raplia  quintum.  3.  Fuerunlque  filii  Bale 
Addar,  et  Gera,  el  Abiitd,  h.  Abisue  quoque  et  Naaman,  et  Alioe,  5.  sed  et 
Gera  ,  et  Sephuphan  ,  et  lluram.  6.  Hi  sunt  filii  Aliod ,  principes  cogna- 
tionum  habitantium  in  Gabaa ,  qui  translatisuntinManaliath.  T.  Naaman 
aulem  ,  et  Achia  ,  et  Gera  ipse  transtulit  eos  ,  et  genuit  Oza  ,  et  Ahiud. 
8.  Porro  Saharaim  genuit  in  regione  Moab ,  postquam  dimisit  Husim  et 
Bara  uxores  suas.  9.  Genuitautem  de  Hodes  uxore  sua  Jobab,  ctScbia,  et  Mosa,  etMolchom, 
1 0.  Jehus  quoque  ,  et  Sechia;  et  Marma.  Hi  sunt  filii  ejus ,  principes  in  familiis  suis.  1 1 .  Mehu- 
sim  vero  genuit  Abitob,  et  Elphaal.  12.  Porro  filii  Elphaal ,  Heber ,  et  Misaara,  et  Samad  : 
hic  aedificavit  Ono,  et  Lod  ,  et  fllias  ejus.  13.  Baria  autem  et  Sama  principes  cognationum 
habitanlium  in  Aialon  :  hi  fugaverunt  habitatores  Geth.  14.  Et  Ahio,  et  Sesac ,  et  Jerimolh, 
15.  et  Zabadia ,  et  Arod,  et  Heder,  16.  Michael  quoque,  et  Jespha  ,  et  Joha ,  filii  Baria. 
17.  Et  Zabadia,  et  Mosollam,  et  Hezeci ,  ct  Heber,  18.  et  Jezamari ,  et  Jezlia,  et  Jobab , 
filii  Elphaal ,  1 9.  et  Jacim  ,  et  Zechri ,  et  Zabdi ,  20.  et  Elioenai ,  ct  Selethai  >  et  Eliel ,  21 .  et 
Adaia,  et  Baraia,  et  Samarath  ,  filiiSemei.  22.  Et  Jespham  ,  et  Heber,  et  Eliel,  23.  et  Abdon, 
et  Zechri,  et  Hanan,  24.  et  Hanania  ,  et  iElam  ,  et  Anathothia,  25.  et  Jephdaia ,  et  Pha- 
nuel,  filii  Sesac,  26.  et  Samsari,  et  Sohoria ,  ct  Otholia,  27.  et  Jersia  ,  et  Elia,  et  Zechri , 
filii  Jeroham.  28.  Hi  patriarchse,  et  cognationum  principes,  qui  habitaverunt  in  Jerusalem. 
29.  In  Gabaon  autem  habitaverunt  Abigabaon  ,  et  nomen  uxoris  ejus  Maacha  :  30.  filiusquc 
ejus  primogenitus  Abdon  ,  et  Sur ,  et  Cis ,  et  Baal ,  et  Nadab,  31 .  Gedor  quoque  ,  et  Ahio  , 
et  Zaclier  ,  et  Macelloth  :  32.  et  Macelloth  genuit  Samaa  :  habitaveruntque  ex  adverso  fratrum 
suorum  in  Jerusalem  cum  fratribus  suis.  33.  Ner  autem  genuit  Cis,  et  Cis  gcnuit  Saiil.  Porro 
Saiil  genuit  Jonathan,  et  Melchisua  ,  et  Abinadab,  et  Esbaal.  34.  Filius  autem  Jonathan  , 
Meribbaal :  et  Meribbaal  genuit  Micha.  35.  Filii  Micha,  Philhon,  etMelech;  etTharaa,  et  Ahaz, 
36.  et  Ahaz  genuit  Joada  :  et  Joada  geuuit  Alamath ,  et  Azmoth  ,  et  Zamri  :  porro  Zamri 
genuit  Mosa,  37.  et  Mosa  genuit  Banaa  ,  cujus  filius  fuit  Rapha,  de  quo  ortus  est  Elasa,  qui 
genuit  Asel.  38.  Porro  Asel  sex  filii  fuerunt  his  nomiuibus ,  Ezricam,  Bocru,  Ismacl;  Saria  , 
Obdia  ,  et  Hanan  :  omnes  hi  filii  Asel.  39.  Filii  autem  Esec  fralris  ejus ,  Ulam  primogenitus  , 
et  Jehus  secundus,  et  Eliphalet  lertius.  40.  Fueruntque  filii  Ulam  viri  robustissimi ,  et  magno 
robore  tendentes  arcum  :  et  multos  habentes  filios,  ac  nepotes ,  usque  ad  centum  (juinquaginta. 
Omnes  hi,  filii  Benjamin, 


7.  NaAMAN  AUTEM  ,  ET  ACHIA,  ET  GerA   (SUpplc, 

sunt  filii  Abod,  quos  v.  prajcedenli  nie  recensi- 
lurum  promisi) :  ipse  (scilicet  Gera,  qui  proxime 
proccessit)  tbanstulit  eoSs  ]  scilicet  Ahodiias 
ex  Gabaa  iu  Manaliath  ,  ut  dictum  est  v.  6. 
Idemque  Gera  genuit  Oza  et  A  lilud  ,  ac  tertiuni 
Saharaim  existeus  in  regione  Moab  ,  ut  sequitur 
V.  8.  ad  quam  Gera  migravit  forte  cum  Elimelech 
famis  causa,  Rutli  1. 

28.  Qui  iiAuiTAVEauNT  iN  Jerusalem.  ]  Jcpusa- 
lem  enim  spectabat  ad  tribum  Beujamin  ,  quae 
eamdem  cessit  Judae,  ut  ex  illa  ejiccret  Jebu- 
sseos,  ut  dixi  Josue  18.  et  Judic.  1. 


29.  IN  Gabaon  autem  habitaverunt  Abiga- 
BAON  ,  ctc.]id  est  pater  Gahaon  ,  scilicet  prin- 
ccps  Gabaon  ,  cujus  nomen  proprium  erat 
Jehiel  ,  ut  dicitnr  cap.  seq.  vers.  35.  qui  fuit 
paterCis  patris  Saiilis,  ut  se((uitur.  Dices:  Quo- 
modo  ergo  vers.  33.  dicilur  Ner  fuisse  paler  Cis 
et  avus  Saillis  ?  Resp.  JehieL  alio  nomine  dic- 
tum  fuisse  f^cr,  id  est  lucerna  ,  co  quod  ipse  ut 
lucerna  toti  familiae  praefulgeret.  Ita  Emmanuel 
Sa  et  Mariana,  licet  alii  puteut  Je/ue/  fuisse  pa- 
trem  Ner,  cujus  filius  fuit  C(5,  nepos  SaCd ,  id- 
que  coUigunt  ex  cap.  sequent.  vers.  36.  ubi 
Jehiel  dicitur  genuisse  ISer  ;  sed  ibidem   di- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  PARALIPOMENON.  Cap.  IX.  C89 

cilur  Jehlel  genuisse  Cis ;  quare  Ner  ibidem  DomiDum,  qui  Davidem  in  regnum  reduxerat , 

non  fuit  pater  ,  sed  frater  Ci5,   cui  Fier  pater  eo  qui)d  David  sibi  bona  ademisset,  eaque  Sibae 

suum  nomen  imposuit.  servo  suo  se  ralumnianti  dedisset,  5.  Reg,  19.  29. 

33.  EsBAAL.]  Hic  alio  nomine  dictus  est  Jsbo-  Verum  hoc  plane  incertum  esl.  Alii  iia  dictum 

seth,  qui  fuit  quartus  Saulis  filius  ,  et  Davidis  volunt,  quod  idola  Baal  destruxerit :  hac  enim 

antagonista  2.  Reg.  2.  8.  de  causa  Gedeon  vocatus  est  Jerobaal ,  id  est , 

lU.  FiLius  AUTEM  JoNATHAN,  Meribbaal.  ]  Me-  UtigatOT  cum  Baal  j  Judic.  6.  32.  Verisimilius  est 

ribbaal    est  Miphiboseth;  hic  enim  unicus  fuit  eum  vocatum  Meribbaal,  eo  quod  cum  servo 

filius  Jonatlioe,  ac  pater  Michae,  ut  sequitur.  suo  Siba ,  falso  se  de  affectato  regno  apud  Da- 

Porro  Miphiboseth  vocalur  Meribbaal ,  id  est,  li-  videm  accusanle  ,  non  quasi  cum  servo,  sed 

tigans  cum  domino ,  vel  Meribaal,  id  est,  rebel-  quasi  cum  hero  et  domino  litigare,  imo  haere- 

lans  domino :  qua  de  causa  ita  vocalus  sit  ne-  ditatem  suam   ( ita  jubente  Davide  )  dividere 

scitur.  Hebraei  apud  sanctum  Hieronymum  in  coaclus  sit.  Haec  enim  insignis  ei  fuit  injuria  et 

Tradit.  causam  dant,  quOd  murmurarit  contra  vilipensio. 

CAPUT  NONUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 
Rbcrnsentur   primores   JuDiEORUM ,  Qui  E  Babylone  redierunt  in  Jerusalem   cum 

SaCERDOTIBUS,  LeVITIS  ET  NATHINiEIS;  ITEM  BENJAMlNlTiE  ,   AC  PARENTES  ET   POSTERI 

Saulis. 

1  •  S^^f^V^pPS^NiVERSUs  ergo  Israel  dinumeratus  est ,  et  summa  eorum  scripta  est  in  Libro 

"  /Regum  Israel,  et  Juda  :  translatique  sunt  in  Babylonem  propter  delictum 

jsuura.  2.   Qui  autem  habitaverunt  primi  in  possessionibus  et  in  urbibus 

suis  :  Israel ,  et  Sacerdotes,  etLevitae,  etNathinaei.  3.  Commorati  sunt  in 

;  Jerusalem  de  Oliis  Juda ,  et  de  Gliis  Benjamin ,  de  Oliis  quoque  Ephraim  , 

;et  Manasse.  4.  Othei  Glius  Ammiud  ,  Glii  Amri ,  Glii  Omrai ,  Olii  Bonni , 

de  Gliis  Phares  Glii  Juda.  5.  Et  de  Siloni  :  Asaia  primogenitus,  et  Olii  ejus. 

6.  De  Oliis  autem  Zara  :  Jehuel ,  et  fralres  eorum ,  sexcenti  nonaginta.  7.  Porro  de  Oliis  Ben- 

jamin  :  Salo  Glius  Mosollam ,  Glii  Oduia,  Glii  Asana  :  8.  et  Jobania  Olius  Jeroham  :  et  Ela 

Olius  Ozi ,  Glii  Mochori :  et  MosoIIam  Glius  Saphatiae ,  Olii  Rahuel ,  Olii  Jebanise,  9.  et  fratres 

eorum  per  familias  suas,  nongenti  quinquaginla  sex.  Omnes  hi,  principes  cognationum  per 

domos  patrum  suorum.  10.  De  sacerdolibus  autem  :  Jedaia,  Joiarib,  et  Jachin.  11.  Azarias 

qiioque  Glius  Helciae,  Olii  Mosollam,  Olii  Sadoc  ,  Olii  Maraioth,  Olii  Achitob,  pontifex  domus 

Dei.  12.  Porro  Adaias  Glius  Jeroham  ,  Glii  Phassur,  Olii  Melchiae :  et  Maasai  Olius  Adiel,  Olii 

Jezra,  Glii  Mosollam ,  Glii  Mosollamith ,  Olii  Emraer,  13.  fratres  quoque  eorum  principes  per 

familias  suas ,  mille  septingenti  sexaginta  ,  forlissimi  robore  ad  faciendum  opus  ministerii  in 

domo  Dei.  14.  De  Levitis  autera  :  Semeia  Glius  Hassub  ,  Olii  Ezricam ,  Olii  Hasebia  ,  de  Oliis 

Merari.  1 5.  Bacbacar  quoque  carpentarius,  et  Galal ,  et  Mathania  Olius  Micha ,  Olii  Zechri  , 

filii  Asaph  :  16.  et  Obdia  filius  Scmeiae,  Olii  Galal,  Olii  Idithun  :  et  Barachia  Glius  Asa ,  Glii 

Elcana  ,  qui  habitavit  in  atriis  Netophati.  17.  Janitores  autem  :  Sellum  ,  et  Accub,  et  Tefmon, 

el  Ahiraam,  et  fraler  eorum  Sellum  princeps,  18.  usque  ad  illud  tempus ,  in  porta  rcgis  ad 

Orientera ,  observabant  per  vices  suas  de  flliis  Levi.  1 9.  Sellura  vero  Clius  Core ,  Glii  Abiasaph  , 

Glii  Core  ,  cum  fratribus  suis  ,  et  domo  patris  sui ,  hi  sunt  Corilae  super  opera  rainistcrii ,  custo- 

des  vestibulorura  labcrnaculi  :  et  familiae  eorum  per  vices  castrofura  Domini  custodientes  in- 

troitum.  20.  Phinees  autem  Glius  Eleazari,  eratdux  eorura  corara  Doraino.  21 .  Porro  Zacha- 

rias  Glius  Mosollaraia,  janitor  portae  tabernaculi  testiraonii.  22.  Oraneshi  electi  in  ostiarios  per 

portas  ,  ducenti  duodecim  :  et  descripti  in  villis  propriis  :  quos  constituerunt  David  ,  et  Samuel 

V^idens ,  in  Gde  sua,  23.  tam  ipsos ,  quara  filios  eorum ,  in  osliis  doraus  Doraini ,  et  in  taber- 

naculo,  vicHnis  suis.  24.  Per  quatuor  ventos  erant  ostiarii,  id  est,  ad  Orientera  ,  et  ad  Occi- 

dentera,  et  ad  Aquilonem  ,  et  ad  Austrura.  25.  Fratres  autera  eorura  in  viculis  morabantur, 

et  veniebant  in  sabbatis  suis  de  terapore  usque  ad  tempus.  26.  His  quatuor  Levitis  credltus  erat 

CORKEL.    A    LAPIDE.      TOM.    11.  87 


690  COMMENTARIA  IN  LI8RUM  I.  PARALrPOMENON.  Cap.  IX. 

oftinis  flummis  jatiitopnm,  et  erant  sliper  exedras ,  et  thesauros  domus  Domini.  27.  Per  gyrum 
quoque  templiDomlni  morabantur  in  custodiis  suis :  ut  cum  tempus  fuisset,  ipsi  mane  aperirenl 
(ores.  28.  De  liorum  genere  erant  et  swper  vasa  ministerii  :  ad  numerum  enim  et  inferebantur 
tra$a ,  fet  effcrebaUtur.  29.  De  ipsis ,  et  qui  credita  habebant  utensilia  sanctuarii ,  pr?eerant  simi- 
lae ,  et  vino,  et  oleo  ,  et  thuri ,  et  aromalibus.  30.  Filii  autem  sacerdotum  unguenta  ex  aroma- 
libus  eottficiebant.  SK  Et  Mathathias  Levites,  primogenitus  Sellum  Coritse  ^  praefectus  erat 
eo^um  '<ju*  ki  sSrtagrne  frigebantur.  32.  Porro  de  filiis  Caath  fratribus  eorum ,  super  panes 
erant  propositibnis  ,  ut  semper  novos  per  singula  sabbata  prsepararent.  33.  Hi  sunt  principes 
cantorum  per  familias  Levitarumi,  qui  in  exedris  morabantur ,  ut  die  ac  nocte  jugiter  suo  minis- 
terio  desetVrrettt.  34.  Capita  Levitarum  ,  per  familias  suas  principes ,  manserunt  in  Jerusalem. 

35.  In  Gabaon  autem  commorati  sunt  pater  Gabaon  Jehiel ,  et  nomen  uxoris  ejus  Maacha. 

36.  Filius  primogenitus  ejus  Abdon  ,  et  Sur  ,  et  Cis  ,  et  Baal ,  et  Ner,  et  Nadab,  37.  Gedor 
quoque ,  et  Ahio ,  et  Zacharias ,  et  Macelloth.  38.  Porre  Macelloth  genuit  Samaan  :  isti  habita- 
verunt  e  regione  fratrum  suor&m  in-Jc?l'U5alem ,  cuni  frattil)iis  suis.  39.  Ner  autem  genuit  Cis  : 
et  Cis  genuit  Saul  :  et  Saul  genuit  Jonathan  ,  et  Melchisua  ,  et  Abinadab ,  et  Esbaal.  40.  Fiiius 
autem  Jonathan  ,  Meribbaal  :  et  Meribbaal  genuit  Micha.  41 .  Porro  filii  Micha  ,  Phiton,  et 
Melech,  et  Tharaa,  et  Aliaz.  42.  Ahaz  autem  genuit  Jara  ,  et  Jara  genuit  Alamath  ,  et 
Azmoth,  et  Zamri.  Zamri  autem  genuit  Mosa.  43.  Mosa  vero  genuit  Banaa  :  cujus  fih"us 
Raphaia  genuit  Elasa  ,  de  quo  ortus  est  Asel.  44.  Porro  Asels^s  Giios  haibuiit  bis  tjomrnibus , 
Ezricam  ,  Bocru ,  foraahel ,  Saria ,  Obdia ,  Hanan.  Bi  sunt  filii  Asel. 


1.  UNIVERSUS  ERGOlSRilEL  DTNUMERATUS   EST  ]     a 

Davide  2.  Reg.  2U. 

Translatiqde  sunt  in  Babylonem.  ]  Hucusque 
ergo  Esdras  recensuit  Hebraeos  ,  qui  captivita- 
tem  Babylonicam  antecesserunt :  deinceps  vero 
recensebit  eos  qui  ex  ea  redierant ,  et  post  eam 
vixerunt;  ubi  nota  multos  exlsrael ,  kl  esl ,  de- 
cem  Tribubus  post  schisma  transmigrasse  in 
Jerusalem :  tum  quia  horrebant  schisma  factum 
a  Jeroboara,  volebantque  priscam  Judaeorum  re- 
ligionem  sequi,  et  colere  Deum  in  templo;  tum 
quia  cum  decem  Tribus  a  Tiieglathphalasar  et 
Salmanasar  abductae  suntin  Assyriam,  muUiex 
eis  fugerimt  in  Jerusalem ,  et  Judseis  sese  asso- 
ciarunt.  Hi  cum  Judfeis  postea  abducti  sunt  in 
Babylonem,  indeque  postVO  annos  cum  eisdem 
redierurit  in  Jerusalem  ;  et  hoc  est  quod  hic  di- 
citur.  Unde  subdit : 

2.  Qui  AUTEte  HABITAVERtJNT  PRIMI  (prius)  IN 
POSSESSIONIBUS  ET  URBIBUS  SUIS  :  nimirum  ISRAEL 

(id  est,  Israeliire ),  et  Sacerdotes,  et  Levit/E,  et 
NArHiN.Ei,]habitantes  Scilicet  cum  Judneis  in  Ju- 
da;a,  indeque  cum  eis  translali  in  Babylonem  ; 
soluta  deinde  captivitate  cumeis  p^riterin  Je- 
rusalem  et  Judaeam  ad  prislinas  suas  posses- 
siones  et  urbes  tedierunt,  in  eisque  habitaruni, 
ut  ante  feCerarit.  OQOcirca, 

S.  COVIMORATI  SUNT  IN  JeJRUSALEM  DE  FILIIS  JUDA, 

ET  de  filiis  Benjamin,  ©e  filiis  quoque  Epuraim 
etiManasse.]Hos  deinde  enumerat ,  dicens  : 

d,  Othei  filius  Ammiud,  etclPorro  NathincBi , 
id  est,  donati ,  et  oblati  templo  ,  fuere  Gabao- 
nitae ,  -qui  ob  fraudem  admissam  ^  Josne  depu- 
laii  sunt  templo ,  damnaii  scMicet,  ut  ad  iiUid 
aqiiam  et  ligna  comportarent.  Vide  dicla  JosueO. 
23.  et  2.  Esdrae  11.  v.  1.  etseq.  ubi  itdem  recen- 
sentot-. 

b.  Etde  SiLONi:]subaudi,  filiis.  5//onj  erat  vir 
celebris ,  oriundus  ex  tribu  Juda,  verum  non  ex 
Pharo?  vel  Zare,  ut  ex  hoc  loco  patet,  sed  fex 
Sela<le«tendens.  Nam  hi  tres  soli  fue^o  Judae  fi- 


lii  superstites  ,  quia  Her  et  Onan  ^  Deo  occisl 
suni.  Genes.  38. 

16.  In  atriis.  Hebr.  inviUis,  quaeiiuncupaban- 
tur  Netophati.] 

18.  UsQUE  ad  illud  tempus  (scilicet  a  prima 
osiiarioriim  templi  instilutione,  usqne  ad  ever- 
sioncm  templi  per  Chaldaeos )  observabant  , 
Hebr.  excababant ,  hi  Levitae  ,  per  vices  suas  ; 
tum  in  aliis  templi  portis  ,  tum  maxime  in 
pOrtarEgis ADOiiiENTEM,]idest,  in  porta  orien- 
talilempli,  quae  viciua  erat  palado  regis  ,  per 
quam  proiode  rex  tetnphim  inlroire  solebai  , 
quoeexinde  dicebatur:  Portaregis. 

22.  Omnes  hi  electi  in  ostiarios  ,  etc.  descripti 
iN  viLLis  prOpriis.  ]  Habitabant  enim  Levitae  ali- 
qui  in  Jerusalem ;  alii  vero  peralias  urbes,vicos 
et  villas  eranidistributi.  Unde  v.  25.  dicitur  :  In 
viculis  morabaniur ;  certis  tamen  temporibus  , 
quibus  pervicestninistrafe  debebant  intemplo,. 
veniebant  in  Jerusalem.  Has  auteto  eorum  mi- 
nistrandi  vices  etordines  constituerunt  David, 
et  ante  eum,  Samuel,  Videns  sive  Propheta,  id- 
que  iN  fide  sua,  hoc  est  in  poiestaic  et  aucto- 
ritate  sibi  a  Deo  et  Rep.  ad  id  faciendum  crediia 
et  commissa.  Secundo,  infide  sua,  Vatabl.  prop- 
ter  fidem  ipsorum;  fideni ,  id  est,  fidelitatem  ; 
qiiia  scilicet  sciebat  eos  fidelesesse  el  fore  ,  ac 
lideliter  lioc  mmuis  obituiros.  Tertio,  per  fidevi^ 
accipias  officium  fidele  ,  id  est,  firmum,  stabile, 
perpetuum  et  irrevocabile  ,  q.  d.  David  et  Sa- 
muel  constitnere  hosce  ostiarios  m  /Ide  ,  lioc 
est  fideles ,  id  est,  ftrmos  ,  stabibes  ;  ut  scili- 
cet  offlcium  ostiariorum  fideiiter  ,  id  est  ,  sta- 
biliter  et  perpeiim  exercerent.  Ita  Vatabluji. 
Hoc  enim  Significat  Hebr.  anaitiJ^a  beemuna- 
iham,  id  eSt,  /n  jide  -,  fitve  m  stabilitate  ipsorum. 

33.  Qui  iN  exedris  (id  Cst,  cubicuUs  et  aulis 
templo  annexis)  morabantur,]  ut  jugiier  caneu- 
dis  Deilaudibus,hymniset  psalmis  vacarent,  ul- 
qnc  populum  in  lege  IDci  erudirent.  Unde  et  &>- 
nagogce  sunr  appellatae. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  PARALIPOMENON.  Cap.  X.  €91 

ob.   iN  Gabaon  AiTEM.]  Transil  a  Levitis  nd  ejus  faniilia  rogia  perduravilusque  ad  captivi- 

Renjaminiias,  ul  ad  Saulem  prinuim  rcgeni  Is-  latem  Babjlonicam  ,    imo    usqne    ad  Macha- 

raelis,  deinde  eo  amoto  adDavidem  descendai;  baeos ;  sed  uau  uon  regia,  scd  Ducali  auclori- 

Uavidis  enim  causa  lifcc  omnia»  scribiintur,  quia  tate  prafyit  pojpulQ. 

CAPUT  DECIMUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

Rex  Saul,  ob  peccata  a  Deo  rejectus,  una  cum  filiis  a  PhilisthjEIs  occiditur.  Ejus 

CAPUT  m  TEMPLO  DaGON  SUSPENDITUR  ,  RELIQUUM  CORPUS  A  JaBESITIS  SEPELITUR. 

rHiLiSTHiiM  autem  pugnabant  contra  Israel ,  fugeruntque  virt  Israel  Palaes- 
llhinos;  et  ceciderunt  vulnerati  in  monte  Gelboe.  2.  Cumque  appropin- 
'  quassent  Philisthsei  perscquentes  Saul ,  et  filios  ejus ,  percusserunt  Jona- 
ithan ,  et  Abinadab ,  et  Melchisua ,  filios Saul.  3.  Et  aggravatum  est  praelium 
(Contra  Saul ,  inveneruntque  eum  sagittarii,  et  vulneraverunt  jaculis.  4.  Et 
dixit  Saul  ad  armigerum  suum  :  Evagina  gladium  tuum ,  et  interfice  me ; 
^ne  forte  veniant  incircumcisi  isti ,  et  illudant  mihi.  Noluit  autem  armiger 
ejus  hoc  facere  ,  timore  perterritus  :  arripuit  ergo  Saul  ensem  ,  et  irruit  in  eum.  5.  Quodcum 
vidisset  armiger  ejus,  videlicet  mortuum  esse  Saul,  irruit  etiam  ipse  in  gladium  suura,  et  mor- 
tuus  est.  6.  Interiit  ergo  Saul,  et  tres  filii  ejus,  et  omnis  domus  illius  pariter  concidit.  7.  Quod 
cum  vidissent  viri  Israel,  qui  habitabant  in  carapestribus ,  fugerunt :  etSauI  ac  filiis  ejus  mor^ 
tuis,  dereliquerunt  urbes  suas ,  et  huc  illucque  dispersi  .sunt ;  veueruntqne  Philisthiim ,  et 
habitaverunt  in  eis.  8.  Die  igifur  altero  detrahentes  Philisthilm  spolia  c?e&ori|m  ,  invenerunt 
Saul ,  et  filios  ejus  jacentes  in  monte  Gelboe.  9.  Cumque  spoliassent  eum  ,  et  araputasseBt 
caput ,  arraisque  nudassent,  miserunt  in  terram  suam ,  ut  circumferretur ,  et  ostenderetur 
idolorum  teraplis  ,  et  populis  :  10.  arraa  autem  ejus  consecraverunt  in  fano  dei  sui,  et  caput 
affixerunt  in  templo  Dagon.  1 1 .  Hoc  cum  audissent  viri  Jabes  Galaad ,  omnia  scilicet  quae 
Philisthiim  fecerant  super  Saul ,  12.  consurrexerunt  singuli  virorum  fortium  ,  et  tulerunt  cada- 
vera  Saul  et  filiorum  ejus  :  altuleruntque  ea  in  Jabes,  et  sepelierunt  ossa  eorum  subter  quercum 
quae  erat  iu  Jabes ,  et  jejunaverunt  septem  diebus.  13.  Mortuus  est  ergo  Saul  propter  iniqui- 
tates  suas ,  eo  quod  praevaricatus  sit  mandatura  Doraini  quod  praeceperat ,  et  non  custodierit 
illud  ;  sed  insuper  etiam  pylhonissam  consuluerit,  14.  nec  speraverit  in  Domino  :  propter  quod 
interfecit  eum,  et  transtulit  regnum  ejiis  ad  David  filiura  Isai. 

Gesia  hujus  capitis  audivimusl.  Reg.  ull.  ubi     Dagoni  adscribentts  victoriam,  ideoque  capul 
ea  explicui.  cacsi  Saulis  regis  ,  velut  nobilissimum  spolium 

piflpm  f)irprf*nlps 

10.  ARMA   AUTEM  EJUS  CONSECRAVERt|NT  ,N  FANO  j^^  ^  \^  ,^  j^  3  jj^^  ^„5^       ^j^^ 

DEi8ti]Astaroth,uldiciturl.Reg.ult.31.^5^«-  ^^^^^.  ^^^^^.^  ^^^^          ,^^  ^ij^^i.^jn  ^\f^,,^, 

ro  /i  erat  Venus,  qua  nunc  ut  Dea,  nunc  ut  Deus  g^^j ^  ^^^^^^  ^^^^  p^^  inobedientiam offendcrat, 

coienaiur.  ^^^^  ^^^^^^  diabolo  ,  eumque  per  Pylhonissam 

Caput  affixerunt  in  templo  Dagon,]  quasi  sic  advocarit. 


6&2  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  PARALIPOMENON.  Capt  XI. 

CAPUT  UNDECIMUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

DaVID  UNGITUR  IN  REGEM  IsRAELIS,  AC  JeBUS^OS  EX  ARCE  SiON  EXPELLIT.  MoX,  V.  10.  AD 
FINEM  NOMINA  ET  HEROICA  FACTA  FORTIUM  EJUS  RECENSENTUR. 

'^  •  ^^^^^^^s^^^^^^^^'^^^  ^^*  igitur  omnis  Israel  ad  David  in  Hebron  ,  dicens  :  Os 

^tuum  sumus  ,  et  caro  tua.  2.  Heri  quoque,  et  nudiustertius  cum  adhuc 

regnaret  Saul,  tu  eras  qui  educebas ,  et  introducebas  Israel ;  tibi  enim 

^dixit  Dominus  Deus  tuus :  Tu  pasces  populum  meum  Israel ,  et  tu  eris 

princepssuper  eum.  3.  Veneruntergo  omnes  majores  natu  Israel  ad  regem 

in  Hebron,  et  iniit  David  cum  eis  foedus  coram  Domino :  unxeruntque  eum 

regem  super  Israel ,  juxta  sermonem  Domini ,  quem  locutus  est  in  manu 

Samuei.  4.  Abiit  quoque  David  ,  et  omnis  Israel ,  in  Jerusalem.  Haec  est  Jebus ,  ubi  erant 

Jebusaei  habitatores  terrae.  5.  Dixeruntque  qui  habitabant  in  Jebus  ad  David  :  Non  ingredieris 

huc.  Porro  David  cepit  arcem  Sion,  quoe  est  Civitas  David  ,  6.  dixitque  :  Omnis  qui  percusserit 

Jebusaeum  in  primis,  erit  princeps  et  dux.  Ascendit  igitur  primus  Joab  filius  Sarvia?,  etfactus 

est  princeps.  7.  Habitavit  autem  David  in  arce,  et  idcirco  appellata  est  Civitas  David.  8.  JEdi- 

ficavitque  urbem  in  circuitu  a  Mello  usque  ad  gyrum,  Joab  autem  reliqua  urbis  exstruxit.  9.  Pro- 

ficiebatque  David  vadens  et  crescens,  et  Dominus  exercituum  erat  cum  eo.  10.  Hi  principes 

virorum  fortium  David  ,  qui  adjuverunt  eum  ul  rex  fieret  super  omnem  Israel ,  juxta  verbum 

Domini,  quod  locutus  est  ad  Israel.  1 1 .  Et  iste  nuraerus  robustorum  David  :  Jesbaam  filius 

Hachamoni  prineeps  inter  triginta  :  iste  levavit  hastam  suam  super  trecentos  vulneratos  una 

vice.  1 2.  Et  post  eum  Eleazar  filius  patrui  ejus  Ahohites ,  qul  erat  inter  tres  potentes.  1 3.  Iste 

fuit  cum  David  in  Phesdomim  ,  quando  Philisthiim  congregati  sunt  ad  locum  illum  in  praelium  ; 

et  erat  ager  regionis  illius  plenus  hordeo,  fugeratque  populus  a  facie  Philisthinorum.  14.  Hi 

steterunt  in  medio  agri ,  et  defenderunt  eum  :  cumque  percussissent  Phihsthaeos,  dedit  Dominus 

salutem  magnam  populo  suo.  15.  Descenderunt  autem  tres  de  triginta  principibus  ad  petram  , 

in  qua  erat  David ,  ad  speluncam  Odollam  ,  quando  Philisthiim  fuerant  castrametati  In  valle 

Raphaim.  1 6.  Porro  David  erat  in  praesidio,  et  statio  Philisthinorum  in  Bethlehem.  1 7.  Deside- 

ravit  igitur  David  ,  et  dixit :  O  si  quis  daret  mihi  aquam  de  cisterna  Bethlehem ,  quae  est  in  porta! 

1 8.  Tres  ergo  isti  per  raedia  castra  Philisthinorum  perrexerunt ,  et  hauserunt  aquam  de  cisterna 

Bethlehem ,  quae  erat  in  porta,  et  attulerunt  ad  David  ut  biberet :  qui  noluit,  sed  magis  libavit 

illam  Domino ,  19.  dicens  :  Absit  ut  in  conspectu  Dei  mei  hoc  faciam,  et  sanguinem  istorum 

virorum  bibara  ;  quia  inpericulo  animarum  suarura  attulerunt  mihi  aquam.  Et  ob  hanc  causam 

noluit  bibere  :  haec  fecerunt  tres  robustissimi.  20.  Abisai  quoque  frater  Joab  ipse  erat  princeps 

triura,  et  ipse  levavit  hastam  suam  contra  trecentos  vulneratos  ,  et  ipse  erat  inter  tres  noraina- 

tissiraus,  21 .  et  inter  tres  secundos  inclytus,  et  princeps  eorum  :  verurataraen  usque  ad  tres 

primos  non  pervenerat.  22.  Banaias  filius  Joiadae  viri  robustissimi ,  qui  multa  opera  perpetrarat, 

de  Cabseel  :  ipse  percussit  duos  ariel  Moab  ;  et  ipse  descendit,  et  interfecit  leonem  in  raedia 

cisterna  terapore  nivis.  23.  Et  ipse  percussit  virura  JEgyptiura ,  cujus  statura  erat  quinque  cubi- 

torum ,  et  habebat  lanceam  ut  liciatoriura  texentiura  :  descendit  igitur  ad  eum  cum  virga ,  et 

rapuit  hastam,  quara  tenebat  raanu,  et  interfecit  eura  hasta  sua.  24.  Hsec  fecit  Banaias  filius 

Joiadae,  qui  erat  inter  tres  robustos  nominatissimus  ,  25.  inter  triginta  priraus,  verurataraen  ad 

Ires  usque  non  pervenerat :  posuit  autem  eum  David  ad  auriculam  suara.  26.  Porro  fortissimi 

viri  in  exercifu  ,  Asahel  frater  Joab ,  et  Elchanan  filius  patrui  ejus  de  Bethlehera.  27.  Saramoth 

Arorites ,  Helles  Phalonites.  28.  Ira  filius  Acces  Thecuites,  Abiezer  Anatholhites.  29.  Sobbo- 

chai  Husathites,  Ilai  Ahohites.  30.  Maharai  Netophathites ,  Heled  Glius  Baana  Netopliathites, 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  PARALIPOMENON.  Cap.  XII.  693 

31 .  Elhai  filius  Ribai  deGabaath  filiorum  Benjamin  ,  Banaia  Pharalhonites.  32.  Hurai  de  Tor- 
rente  Gaas ,  Abiel  Arbathites  ,  Azraoth  Bauramites  ,  Eliaba  Salabonites.  33.  Filii  Assem  Ge- 
zoniles,  Jonathan  filius  Sage  ,  Ararites ,  34.  Ahiam  filius  Sachar,  Ararites ,  35.  Eliphal  filius 
Ur.  36.  HepherMecheralhites,  Ahia  Phelonites.  37.  Hesro  Carmelites,  Naarai  filius  Asbai. 
38.  Joel  frater  Nathan  ,  Mibahar  filius  Agarai.  39.  Selec  Ammonites,  Naarai  Berothites  armi- 
ger  Joab  Clii  Sarviae.  40.  Ira  Jethraeus,  Gared  Jelhrseus.  41.  Urias  Hethaeus,  Zabad  fiiius 
Oholi.  42.  Adina  filius  Siza  Rubenites  princeps  Rubenitarum  ,  et  cum  eo  triginta  :  43.  Hanan 
filius  Maacha  ,  et  Josaphat  Mathanites.  44.  Ozia  Aslarothites  ,  Samma  et  Jehiel  filii  Hotam 
Arorites.  45.  Jedihel  filius  Samri ,  et  Joha  frater  ejus  Thosaites,  >^6.  Eliel  Mahumites ,  et 
Jeribai  et  Josaia  filii  Elnaem  ,  et  Jethma  Moabites,  Eliei,  et  Obed ,  et  Jasiel  de  Masobia. 

Priorem  parlem  audivimtis  2.  Reg.  S.  v.  9.  et  Lyranus,  Glossa  ct  Cajeianus  censcni  hos  diios 

lotoc.  5.  posieriorem  eodem  1.  c.  23.  V.  8.  et  seq.  fuisse  duces  Moobiiarum  foriissimos ,  et  sae- 

ubiea  explicui.  vissimos  instar  lecnum.  Veium  alii  simpliciicr 

2.  Tu  PASCEs,  ]  id  est,  tu  reges.  Rex  cnim  est  '^i'""  '  "^  ^^"^"''  '''ccipiunt.  Vide  dicta  2.Reg. 

Homenr^"''''"'"  '   "^'   ^^  Agamcmnone  ait  ^^^  p^^,,,^  ^^^^^  ^^^   D^^,^   ^^  auricclam 

suAR),  ]  id  est,  fccit  cum  sibi  sccrclarium,  inti- 

22.  iPSE(Banaias)  percussit  duos  ariel  Moab,[  mumque  consiliarium  ct  moniiorcm,  qui  eum 

id  cst,  duos  leones  Moab,  ut  diciiur  2.  Reg.  23.  de  agcndis  con.moncrct,  cmniaqiie  quap  ei  fa- 

20.  Vocantur  hi  Arietj  id  cst ,  leones  Dei,  Loo  cicnda    cronl  ,  suggcrcrct,  uti  faciuiit  Rcmae 

esl  maximi  et  robuslissimi.  Hebrsei ,  Josephus,  Cardinalibus^«rf«7ojrs,  quos  vccant. 

CAPUT  DUODECIMUM. 

SYNOPSIS  GAPITIS. 

RecENSENTCR    II     QUI   DaVIDEM  ,    CUM    FUGERET    SaULEM  ,    SECUTI  SUNT  ;   ET    II    qVI  PRlMf^ 
VENERUNT    AD    EUM    IN    HeBRON  ,    UT    EUM    UNGERENT    IN    REGEM. 

^  *  ^^^I^i^l!^^^^  quoque  venerunt  ad  David  in  Siceleg,  cum  adhuc  fugeret  Saul  filium  Cis , 

qui  erant  fortissimi  et  egregii  pugnatores ,  2.  tendentes  arcum ,  et  utra- 
que  manu  fundis  saxa  jacientes  ,  et  dirigentes  sagittas  :  de  fratribus  Saul 
ex  Benjamin.  3.  Princeps  Ahiezer  ,  et  Joas,  filii  Samaa,  Gabaathites,  et 
Jaziel ,  et  Phallet  filii  Azmoth  ,  et  Baracha ,  et  Jehu  Anathothites.  4.  Sa- 
maias  quoque  Gabaonites  fortissimus  inter  triginta  et  super  triginfa. 
I  Jeremias  ,  et  Jeheziel ,  et  Johanan  ,  et  Jezabad  Gaderolhiles ,  5.  et  Eluzai 
el  Jerimuth  ,  et  Baalia  ,  et  Samaria  ,  et  Saphatia  Haruphites.  6.  Elcana  ,  et  Jesia ,  et  Azareel , 
et  Joezer ,  et  Jesbaam  de  Carehim  :  7.  Joela  quoque ,  et  Zabadia,  filii  Jeroham  de  Gedor. 
8.  Sed  et  de  Gaddi  transfugerunt  ad  David ,  cum  lateret  in  desei  to ,  viri  robustissimi ,  et  pugna- 
fores  optimi ,  tenentes  elypeum  et  hastam  :  facies  eorum  quasi  facies  leonis  ,  et  veloces  quasi 
capreae  in  montibus  :  9.  Ezer  princeps  ,  Obdias  secundus ,  Eliab  tertins,  1 0.  Masmana  quarlus, 
Jeremias  quintus ,  11.  Ethi  sextus ,  Eliel  septimus,  12.  Johanan  oclavus ,  Elzcbad  nonus, 
13.  Jeremias  decimus,  Machbanai  undecimus.  14.  Hi  de  filiis  Gad  principes  exercitus  :  novis- 
simus  centum  militibus  prseerat,  et  maximus,  mille.  15.  Isti  sunt  qui  transierunt  Jordanem 
mense  primo  ,  quando  inundare  consuevit  super  ripas  suas;  et  omnes  fugaverunl  qui  nioraban- 
tur  in  vallibus  ad  Orientalem  plagam,  et  Occidentalem.  16.  Venerunt  autem  et  de  Benjamin  , 
et  de  Juda  ,  ad  prsesidinm  in  quo  morabatur  David  ,17.  egrcssusque  est  David  obviam  eis ,  et 
ait  :  Si  pacifice  venistis  ad  me  ut  auxiliemini  mihi ,  cor  meum  jungatur  vobis  ,  si  autem  insidia- 
mini  mihi  pro  adversariis  meis ,  cum  ego  iniquilatem  in  manibus  non  habeam  ,  videat  Deu;^ 
patrum  nostrorum ,  et  judicet.  18.  Spiritus  vero  induit  Amasai  principem  intcr  triginla ,  et  ait : 
Tui  sumus ,  6  David ,  ct  tecum,  fili  Isai  ,  pax ,  pax  tibi ,  et  pax  adjuforibus  tuis  :  te  enim  adju- 


G94  COMMENTARIA  IN  L1B1\UM  I.  PARALIPOMENON.  Cap.  XIL 

vat  Deus  tuiis.  Suscepit  ergo  eos  David  ,  et  constituit  principes  turmse.  19.  Porro  de  Manasse 
transfugerunt  ad  David  ,  quando  veniebat  eum  Piiilislhiim  adversus  Saul,  ul  pugnaret :  et  non 
dimicavitcum  eis  ;  quia  inito  consilio  remiserunt  eum  principes  Philisthinorum,  dicentes  ;  Pe- 
riculo  capitis  nostrl  revertetur  ad  dominum  suum  Saul.  20.  Quando  igitur  reversus  est  in  Sice- 
leg ,  transfugerunt  ad  eum  de  Manasse ,  Ednas ,  et  Jozabad ,  et  Jedihel ,  et  Michael ,  et  Ednas , 
et  Jozabad ,  etElvu ,  et  Salathi ,  principes  millium  inManasse.  21 .  Hi  praebuerunt  auxilium  David 
adversus  lalrunculos  :  omnes  enim  erant  viri  forlissimi,  et  facti  sunt  principes  in  exercita.  22.  Sed 
et  per  singulos  dies  veniebant  ad  David  ad  auxiliandum  ei ,  usque  dum  Oeret  grandis  numerus , 
(juasi  exercitus  Dei.  23.  Iste  quoque  est  numerus  principum  exercitus ,  qui  venerunt  ad  David  , 
cum  esset  in  Hebron,uttransferrentregnura  Saul  adeum,  juxta  verbum  Doraini.  24.  Filii  Juda 
portantes  clypeum  et  hastam,  sex  millia  octingenti  expediti  ad  prcclium.  25.  De  flliis  Simeon, 
virorum  fortissimorum  ad  pugnandum ,  septem  millia  centum.  26.  De  filiis  Levi ,  quatuor  millia 
sexcenti.  27.  Joiada  quoque  princeps  de  stirpe  Aaron,  et  cum  eo  tria  millia  septingenli. 
28.  Sadoc  etiam  puer  egregise  indolis  ,  et  domus  patris  ejus ,  principes  viginti  duo.  29.  De  filiis 
autem  Benjamin  fratribus  Saul,  tria  millia  :  magna  enim  pars  eorum  adliuc  sequebatur  domum 
Saul.  30.  Porro  do  filiis  Ephraim  viginti  millia  octingenti,  fortissimi  robore  ,  virl  nominati  in 
cognationibus  suis.  31 .  Et  ex  dimidia  tribu  Manasse,  decem  et  octo  millia  ,  singuli  per  nomina 
sua  venerunt  ut  constituerent  regem  David.  32.  De  filiis  quoque  Issachar  viri  eruditi ,  qui  no- 
verant  singula  lempora  ad  prseclpiendum  quid  facere  deberet  Israel ,  principes  duccnti  :  omnis 
autem  reliqua  tribus  eorum  consilium  sequebatur.  33.  Porro  de  Zabulon  qui  egrediebantur  ad 
praelium ,  et  stabant  in  acie  instructi  armis  beliicis ,  quinquaginta  millia  venerunt  in  auxilium  , 
non  in  corde  duplici.  34.  Et  de  Nephthali ,  priucipes  mille  :  et  cum  eis  instructi  clypeo  et  hasta  , 
triginta  et  septem  miHia.  35.  De  Dan  etiam  praeparati  adpraelium  ,  vigintl  oeto  millia  sexcenti. 
36.  Et  de  Aser  egredientes  ad  pugnam,  et  in  acie  provocantes ,  quadraginta  millia.  37.  Trans 
Jordanem  autem  de  filiis  Ruben,  et  de  Gad,  et  dimidia  parte  tribus  Manasse  ,  instructi  armis 
bellicis,  centum  viginti  millia.  38.  Omnes  isti  viri  bellatores  expediti  ad  pugnandum,  corde  per- 
fecto  venerunt  iu  Hebron,  ut  conslituerent  regem  David  super  universum  Israel  :  sed  et  omnes 
reliqui  ex  Israel  uno  corde  erant,  ut>ex  fieret  David.  39.  Fueruntque  ibi  apudDavid  tribus 
diebus  comedentes  el  bibentes;  praeparaveraiit  enim  eis  fratres  sui.  40.  Sed  et  qui  juxta  eos 
erant ,  usque  ad  Issachar,  et  Zabulon,  et  Nephthali ,  afferebant  panes  in  asinis ,  et  camelis ,  et 
mulis  ,  et  bobus ,  ad  vescendum  :  farinara  ,  palathas ;  uvam  passam  ,  vinum  ,  oleum  ,  boves  , 
arieles,  ad  omnem  copiam  ;  gaudium  quippe  erat  in  Israel'. 

2.  De  FRATRiBus  Saul  ex  Benjamin,)  pula  de  riim  prohibere  conantes  invaserunt,  el  in  fu- 

cogiiatis  Saul  et  Benjaminitis ;  Saul  enim  eral  gam  compulerunt. 

ex  tribu  Benjamin.  Mirum  hoc  fuit,  et  quasi  22.  Quasi  exercitus  Dei,]  id  est,  quasi  exer- 

miraculum,  quo  Deus  honeslavit  Davidem  exu-  citus  maximus ;  Dei  enim  maximi  oninia  sunt 

lem  et  profugum ,  ut  mulii  ex  tribu  Benjamia  maxima. 

et  cognati  Saulis,  eum  quam  Saulem  regem  28.  Sadoc  etiam  puer  egregi^  indolis. ]  Hic 

eum  persequeniem,  sequi  malueriat :  nimirura  videtur  esse  Sadoc  Pontifex,  quem  Saul  occiso 

Deus  pugnabat  pro  Davide  contra  Saulem,  ac  Abimelech,  qui  erat  ex  Heli  et  Ithamar ,  Ponii- 

Davidis  innoceuiia,  modestia  et  sanctitas  omnes  ficem  constituit.  \ocatur  puer,  quia  illo  temporc 

ad  se  alliciebat,  quos  Saul  sua  superbia,  inso-  erat  junior ;  unde  postea  vixit  toto  tenfiporc 

leniia  et  pravitate  a  se  avertebat.  Hinc  et  tria  Davidis,  et  pontificatusimul  cum  Abiathar  func- 

millia  Beujaminitarum  maluerunt  sequi   Davi-  tus  est.  Deiude  a  Salomone  amoto  Abiathar,  so- 

dem  ,  quam   Isboseih  Saulis  filium,  ut  dicilur  lusSadoc  Pontifex  ab  eodem  aucloratus  mansit. 

versu  29.  Licet  enim  Joiada  versu   praecedenti  vocetur 

G.  De  Carehim,]  id  est,  ut  habeni  Hebraei  et  princeps,  ipse  tamen  non  erat  Poniifex,  sed  prin- 

vSept.  de  Coritis,  sive  de  posteris  Core.  ceps,  id  est,  dux  agminis  mililaris ,  quod  e  sa- 

8.  DeGaddi,  id  est,  de  tribu  Gad  ,  sive  de  cerdotibus  et  Levitis  ad  Davidem  deducebal. 

Gadditis.  32.  De  filiis  quoque  Issacdar  viri  eruditi  , 

15.  ISTI  8UNT  Qtl  TRANSIERUNT  JoRDANEM  MENSE       QUI  NOVEBANT  SINGULA  TEMPORA  AD  PRiECIPlENDUM 

PRiMO  (Nisan  sive  Paschali,  qui  nostro  partim  quid  facere  deberetIsrael,  principesducenti.] 

Martio,  partim  Aprili  respondet),  quando  inun-  Vatablus  :  principes  gnari  occasionum ,   id  est, 

DARECONSUEViT  super  ripas  suAs:  ET  OMNES  FUGA-  scjentes  quo  tempore  quidve  gerendum  esset 

VERUNT,]  q.  d.  Isti  sunt  Gaddit.TB,  qui  heroico  capiatis  occasionibus,  v.  g.  quOd  hoc  teuipore, 

aninio  et  virtute   Jordanem   a  Josue  divisum  quo  a  Philisthseis  caesuseratSaul  cum  toiis  cas- 

l)riini  iogredi  ausi  sunt,  ac  Chananseos  ex  ad-  tris  ,  rex  creandus  esset  David,  utpote  bello 

versa  ripa  consistentes,  et  transiium   Hcbr.TO-  assuetusel  victoriosus,  ideoque  terror  Philisthi- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  1. 

iiorum  ad  compescendam  eorum  ex  recenli  vic- 
loria  superbiam  elaudaciam,  qut)dquejamlem- 
pus  advenisset  quo  proTnissio  regnifacta  a  Deo 
Davidi  implenda  foret.  Nullus  enim  erat  alius, 
qui  rebus  Israelis  jam  adeo  prolapsis  et  affliclis 
succurrere,  easque  reslaurare  posset,  nisi  Da- 
vid  :  quare  hi  principes  suaserunt  populo  non 
tantum  suaB  Tribus ,  sed  et  aliarum,  ut  Davi- 
dem  crearent  regem.  Erant  ergo  hi  eruditi  in 
scienlia,  sive  intelligentia  temporum ,  id  est, 
occasionum,  ut  habent  Hebr.  quae  est  scieniia 
practicaad  vitamhumanom  utilissima,  adeoque 
in  ea  consistit  vera  et  perfecta  prudentia,  tum 
eihica,  tum  oeconomica,  tum  poliiica,  uti  docet 
Salomon  ,  Eccles.  c.  3.  et  seq.  Omnia  tempus  ha- 
bent:  tempas,  inquit,  nascendi,  et  tempusmoriendi. 
Tempus  occidendi ,  et  tempus  sanandi.  Tempus 
flendi,  et  tempus  ridendi.  Tempus  custodiendi ,  et 
tempus  abjiciendi.  Tempusbelli,  et  tempuspacis,  etc. 
Ei  cap.  8.  6.  Omninegotio  tempus  est ,  et  oppor- 
tunitas.  Secundo,  scienlia  temporum  hic  accipi 
potest  physica  et  astrologica.  Erant  enim  Issa- 
chariani  agricolae ,  ideoque  observabant  tempo- 
rum  mulationes,  aerisqueet  venlorum  commo- 
ditates,  ut  scir-ent  quando  foret  lempus  semi- 
nandi ,  quando  metendi  ,  quando  plantandi  , 
quando  navigandi.  Baec  enim  scientia  ogricolis 
est  necessaria,  teste  Virgilio  in  Georgic.  Hanc 
autem  scientiam  temporum  partim  continua 
observatione  et  usu,  scilicet,  ex  prognoslrcis 
ventorum  ,  siderum  ,  etc. ,  coniinue  observatis 
didicerautIssachariani,aitAbulensisetSanchez; 
partini  ex  vicinis  Phcenicibus ,  puta  Tyriis  et 
Sidoniis  (ad  quos  illi  suas  segetcs,  vinum  et 
oleum  deferebant,  ut  illi  per  mare  eas  ad  vici- 
nas  insulas  deveherent  et  divenderent)  hause- 
ranl.  Phoenices  enim ,  quia  accolae  maris  , 
vacabant  navigationi  et  mercimoniis  ,  ideoque 
observahant  asirorum  et  temporum  vicissiiudi- 


PARALIPOMENON.  Cap.  XIII.  695 

nes,  ui  scirent  quando,  quimodo  el  uhi  foret 
navigandum.  Unde  Plinius,  lib.  8.  cap.  5(),  Phoe- 
nicibiis  qiiasi  proprium  inventum  tribuit  side- 
rum  observationem  in  navi^ando,  et  Aratus  in 
Phoenom. 

Plreenicas ,  inqvit^  Cynosura  regit  sukontibus  aequor. 

Et  ex  eo  Cicero,  lib.  1.  Academ.  Ego,  inquil^ 
et  magnus  quidem  sum  opinator ,  et  meas  cogita- 
tiones  sic  dirigo,  non  od  illam  parvulam  Cynosu- 
ram ,  qua  fidunt  duce  nocturna  Phcenices  in  al- 
tum,  ut  ait  Aratus,  eoque  directius  gubernant , 
quod  eani  tenent, 

Quse  cursu  inferiore  brevi  convertitur  orbe. 

Sed  adHelicen  et  ctarissimos  Septentriones ,  id  est, 
raliones  has  latiore  specie ,  non  ad  tenue  climatas; 
€0  fit  ut  errem,  et  vager  latius.  HincTibuUus  : 

Prima  ratem  venlis  Iradere  docta  Tyrus. 

Tertio,  S.  Hieronymus  per  scientiam  temporum, 
accipit  scientiam  couiputus  Ecclesiastici,  v.  g. 
quando  celebrandum  sit  Pascha,  Pentecoste, 
caeteraque  festa,  quid  quolibet  festo  faciendum 
et  offere«dum  sii.  Ennn  ejaitn  Jssachariani ,  in 
quiela  suse  agriculturw  vita,  «tudio  sapientise 
el  religionis  dediii.  Cnde  Moyses,  Deuteron.-33. 
18.  hanc  eis  benedictionem  impertit  :  Et  Issa- 
char  in  tabernaculis  suis,  scilicet  quiete  agricul- 
turse  et  mercaturse  vacobit.  Poputos  vocabunt  ad 
montem,  puta  ad  templum  in  monte  Sion,  ut  in 
eo  Deum  pie  colat.  Erant  enim  ipsi,  ait  S.  Hie- 
ronymus  ,  doctores ,  computatores  et  magistri , 
sive  ad  festivitates,  sive  ad  ccetera.  Refutathoc 
Abulensis  qu6d  agricolae  non  soleant  vacare  stu- 
diis,  sed  immerito  :  nam  contrarium  saepe  fieri 
videmus,  etolimiia  fiebat.  Certe  agricolae  mulii 
filios  hobent  doclos  et  doclores  ,  ego  quoque 
filius  ogricolse  sum. 


CAPUT  DECIMUM  TERTIUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

DaVID    ARCAM    K    CaKIATHIARIM    REDUCE?<S,    CORAM    EA    PSAILIT    ET    SALIT.     OZA     ARCAM 
TANGITNS  OCCIDITUR.    ArCA  DIVERTENS  IN  DOMUM  ObEDEDOM  ,  EAM  BENEDICIT. 


1 .  J5=^^«ai^ss»s»aiNnT  aiitem  consilium  David  ciim  tribunis  ,  et  centurionibus ,  et  universis 

principibus ,  2.  et  ait  ad  omnem  ccetum  Israel :  Si  placet  vobis  ,  et  a  Domino 
Deo  nostro  egreditur  sermo  quem  loc|Uor  ,  millamus  ad  frafres  nosdos 
reh'(juos  in  imiversas  regiones  Israel ,  et  ad  sacerdoles ,  et  Levitas,  qui 
habilant  in  suburbanis  urbium  ,  ut  congregentur  ad  nos,  3.  et  redticamus 
arcam  Dei  nostri  ad  nos  ;  non  enim  requisiviraus  eam  in  diebus  Saul.  4.  Et 
respondit  universa  multitudo  ut  ita  fieret :  placuerat  enim  sermo  omni  po- 
pulo.  5.  Congregavit  ergo  David  cunctum  Israel ,  a  Sihor  J:Lgypti,  usque  dum  ingrediaris 
Emath,  ut  adduceret  arcam  Dei  de  Cariathiarim.  6.  Et  ascendit  David ,  et  omnis  vir  Israel ,  ad 
eollem  Cariathiarim  ,  qui  est  in  Juda,  ut  atrerret  inde  arcam  Domini  Dei  sedentis  super  cberii- 
i)im  ,  ubi  invocatum  est  nomen  ejus.  7.  Imposueruntque  arcam  Dei  super  plaustrum  novum ,  de 
domo  Abinadab  :  Oza  autem ,  et  frater  ejus,  minabant  plaustriim.  8.  Porro  David,  et  universus 
Israel ,  ludelMint  coram  Deo  omni  virtute  in  canticis ,  et  iu  citharis,  et  psalteriis,  et  tympanis , 


696  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I,  PARALIPOMENON.  Cap.  XIV. 

et cymbalis ,  et  tubis.  9.  Cum  autem  pervenissent  ad  Aream  Chidon,  tetendit  Oza  manura  suam, 
ut  sustentaret  arcam  :  bos  quippe  lasciviens  paululura  inclinaverat  eam.  10.  Iratus  est  itaque 
Dominus  contra  Ozam ,  et  percussit  eum,  eo  quod  tetigisset  arcara  :  et  mortuus  est  ibi  coram 
Domino.  1 1 .  Contristatusque  est  David  ,  eo  quod  divisisset  Dominus  Ozam  :  vocavitque  locum 
illum  :  DivisioOzae,  iisque  in  praesentem  diem.  12.  Et  timuit  Deura  tunc  temporis,  dicens : 
Quomodo  possum  ad  me  introducere  arcam  Dei?  1 3.  Et  ob  hanc  causam  non  adduxit  eam  ad 
se,hocest,  in  Civitatem  David;  sed  avertit  in  domura  Obededora  Gethaei.  14.  Mansit  ergo 
arca  Dei  in  dorao  Obededom  tribus  mensibus :  et  benedixit  Domiaus  domui  ejus,  etomnibus 
quse  habebat. 

5.  AsiHOB  iEGYPTi.  ]  Sihor  Hebr.  nnttt;  Slchor,  7.  Oza  autem  et  frater  ejus.  ]  2.  Reg.  6.  S. 

)d  est,  niger,  vocatur  Nilus,  quOd  aqua  ejus ,  habetur  :  Oza  et  Ahio;  sed  Ahio  Hebr.  idem  est 

quia  limosaet  lurbida,  videaturessenigra.  Unde  (\\xoAfrater  ejus,  vereque  hic  /4/ito  erat  frater 

a  Graecis  vocatur  /AsXas,id  est,  niger;  verum,  Ozae:  uterque  enimerat  filius  Abinadab ,  ut  ibi 

quiaNilus  longe  abest  a  Judaea,  melius  per  iS«-  dicitur. 

hor  accipias  rivum  juxta  Rhinocoluram ,  qui  est  Chidon  ]  alio  nomine  vocabatur  Nachon,    ut 

terminus  Australis  Judaeae,  etalibiiorreni  ^gypff  patet  2.  Reg.  6.  6. 
vocatur ,  de  quo  dixi  Num.  S4.  6. 

CAPUT  DECIMUM  QUARTUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

HJRA.1VI  MITTIT  AD  DaVIDEM  LIGNA  ET  ARTIFICBS  ,  QUI  EI  DOMUM  .EDIFICENT.  DaVID  MUL- 
TIPLICAT  UXORES  ET  FILIOS  ,  AC  V.  9.  COEDIT  PniLISTHiEOS  IN  VALLE  RaPHAIM  ,  ET  ITE- 
RUM  V.  14.  cuM  Deus  VENIRET  EI  IN  AUXILIUM  EX  ADVEBSO  PYRORUM. 

jisiT  quoque  Hiram  rex  Tyri  nuntios  ad  David  ,  et  ligna  cedrina  ,  et  arl-i- 
|Gces  parietum  lignorumque  ,  ut  aedificarent  ei  domura.  2,  Cognovitque 
iDavid  quod  confirraasset  eum  Dominus  in  regera  super  Israel ,  et  suble- 
[vatura  esset  regnura  suura  super  populura  ejus  Israel.  3.  Accepit  quoque 
sDavid  alias  uxores  in  Jerusalem  :  genuitque  filios,  et  filias.  U.  Et  haec 
/noraina  eorura  ,  qui  nali  suntei  in  Jerusalem  :  Samua,  et  Sobad ,  Nathan , 
'et  Saloraon ,  5.  Jebahar ,  et  Elisua ,  et  Eliphalet.  6.  Noga  quoque,  et 
Napheph  ,  el  Japhia.  7.  Elisama,  et  Baaliada  ,  et  Eliphalet.  8.  Audientes  autem  Philisthiim 
eo  quod  unctus  esset  David  in  regem  super  universum  Israel ,  ascenderunt  oranes  ut  quaererent 
eum  :  quod  cum  audisset  David,  egressus  est  obviara  eis.  9.  Porro  Philisthiim  venientes  dif- 
fusi  sunt  in  valle  Raphaim.  10.  Consuluitque  David  Dominura  ,  dicens  :  Si  ascendara  ad  Phi- 
listhseos ,  et  si  trades  eos  in  manu  mea?  Et  dixit  ei  Dominus  :  Ascende ,  et  tradam  eos  in  raanu 
tua.  1 1 .  Cumque  illi  ascendissent  in  Baalpharasira  ,  percussit  eos  ibi  David  ,  et  dixit :  Divisit 
Deus  inimicos  meos  per  raaniim  meam  ,  sicut  dividuntur  aquae  ;  et  idcirco  vocatum  est  noraen 
illius  loci  Baalpharasim.  12.  Djreliqueruntque  ibi  dcos  suos,  quos  David  jussit  exuri.  13.  Alia 
etiam  vice  Philisthiim  irruerunt,  et  diffusi  sunt  in  valle.  14.  Consuluitque  rursum  David 
Deum  ,  et  dixit  ei  Deus :  Non  ascendas  post  eos,  recede  ab  eis ,  et  venies  contra  illos  ex  ad- 
verso  pyrorum.  15.  Cumque  audieris  sonitum  gradientis  in  cacumine  pyrorura  ,  tunc  egredieris 
ad  bellum.  Egressus  est  enim  Deus  ante  te,  ut  percutiat  castra  Philisthiira.  16.  Fecit  ergo 
David  sicut  prjeceperat  ei  Deus,  et  percussit  castra  Philisthinorura  ,  de  Gabaon  usque  Gazera. 
17.  Divulgatumque  est  nomen  David  in  universis  regionibus  ,  et  Dorainus  dedit  pavorem  ejus 
super  oranes  gentes. 

Hoccaput  explicui  2.  Reg.  5.  Dominus  in  regem  Israel,]  ex  eo  quOd  viderot 

2.  CognovitqueDavid  ,  QUODCONFIRMASSETEUM     omnes  Israelilas  ultro  et  comrauni  consensn 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.    PARALIPOMENON.  Cap.  XV.  697 

eum  in  regem  acceplasse,  sequeilli  subjecisse,  eo  quod  ibi  PhilisthJei  coUocassent  sua  idola  ' 

ac  suam  opem  etoperam  eiliberaliterobtulisse;  idque  putarent  eum  locum  esse  tutissimum  ei 

Hiram  quoque  et  vicinos  reges ,  se  ut  regem  munitissimum  :  Deus  ergo,  ut  ostenderet  idola 

Israei  honorare,  amare  et  timere.  nihil  esse  et  niliil  posse,  julDet  Davidem  ex  ea 

14.  Veniesque  CONTRA  Eos  { non  dirccte,  sed  parte  quasi  infirmissima  ,  et  expugnatu  facil- 

castra  eorum  circumeundo,  a  tergo  scilicet)  ex  lima  ,  castra  hostium  invadere,  promittens  ei 

ADVERSO  PYRORUM.  ]  Cur  hoc  ?  Respondeut  Hebrsei  certam  tam  de  idolis  ,  qu&m  de  idololatris  vic- 

apud  S.  Hieron.  Angelom.  et  Hist.  Scholastica,  toriam. 

CAPUT  DEGIMUM  OUINTUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

David  arcam  cum  pompa  deducit  in  Sion,  ac  coram  ea  saltando  exsultat.  Idcirco 

DESPICIT  EUM  UXOR  MlCHOL  ,  SED  A  DeO  STERILITATE  CASTIGATUR. 

1  •  ^^^^^g^j^  ecit  quoque  sibi  domos  in  Civilate  David  ;  et  sediGcavit  locum  arcae  Dei , 

tetenditque  ei  labernaculiim.  2.  Tunc  dixit  David  :  lllicitum  est  ut  a  quo- 

cumque  portetur  arca  Dei  nisi  a  Levitis  ,  quos  elegit  Dominus  ad  portan- 

dum  eam  ,  et  ad  ministrandum  sibi  usque  in  eeternum.  3.  Congregavit- 

que  universum  Israel  in  Jerusalem ,  ut  afferretur  arca  Dei  in  lociim  suum, 

quem  prseparaverat  ei ;  4.  necnon  et  Olios  Aaron  ,  et  Levitas.  5.  De  filiis 

Caath  ,  IJriel  princeps  fuit ,  et  fratres  ejus  centum  viginti.  6.  De  filiis 

Merari ,  Asaia  princeps ;  et  fratres  ejus  ducenti  viginti.  7.  De  filiis  Gersom  ,  Joel  princeps  ; 

et  fratres  ejus  centum  triginta.  8.  De  filiis  Elisaphan,  Semeias  princeps;  et  fratres  ejus  du- 

centi.   9.  De  fiiiis  Hebron  ,  Eliel  princeps ;  et  fratres  ejus  octoginta.  10.  De  filiis  Oziel , 

Aminadab  princeps;  et  fratres  ejus  centum  duodecim.  11.  Vccavitque  David  Sadoc  et  Abia- 

thar  sacerdotes,  et  Levitas  ,  Uriel ,  Asaiam  ,  Joel ,  Semeiam  ,  Eliel ,  et  Aminadab ;  12.  et 

dixit  ad  eos  :  Vos  qui  estis  principes  familiarum  Leviticarum  ,  sanctificamini  cum  fratribus 

vestris ;  et  afferte  arcam  Domini  IDei  Israel   ad  locum  qui  ei  prseparatus  est  :  13.  ne  ut  a 

principio,  quia  non  eratis  prsesentes ,  percussit  nos  Dominus,  sic  et  nunc  fiat,  illicitum  quid 

nobis  agentibus.  14.  Sanctificati  sunt  ergo  Sacerdoles,  et  Levilse,  ut  portarent  arcam  Domini 

Dei  Israel.  1 5.  Et  tulerunt  fiiii  Levi  arcam  Dei ,  sicut  praeceperat  Moyses  juxta  verbum  Do- 

mini,  humeris  suis,  in  vectibus.  16.  Dixitque  David  principibus  Levitarum;  ut  constituerent 

de  fratribus  suis  cantores  in  organis  musicorum  ,  nablis  videlicet,  et  lyris,  et  cymbalis  ,  ut 

resonaret  in  excelsis  sonilus  laetitiae.    17.  Constitueruntque  Levilas  :  Heman  filium  Joel,  et 

de  fratribus  ejus  ,  Asaph  filium  Barachlse  ;  de  Cliis  veroMerari,  fratribus  eorum  ,Ethanfilium 

Casaise  ,18.  et  cum  eis  fratres  eorum  :  in  secundo  ordine,  Zachariam  ,  et  Ben,  et  Jaziel , 

et  Semiraraoth,  et  Jahiel,  et  Ani,  etEliab,  et  Banaiam,  et  Maasiam,  et  Mathathiam,  et  Eli- 

phalu  et  Maceniam  ,  et  Obededom,  et  Jehiel,  janitores.  19.  Porro  cantores,  Heman,  Asaph, 

et  Ethan  ,  in  cymbalis  aeneis  concrepantes.  20.  Zacharias  autem  ,  et  Oziel ,  et  Semiramoth  , 

et  Jahiel ,  et  Ani ,  et  Eliab  ,  et  Maasias ,  et  Banaias ,  in  nablis  arcana  cantabant.  21 .  Porro 

Mathathias,  et  Eliphalu ,  et  Macenias,  et  Obededom  ,  et  Jehiel ,  et  Ozaziu,  in  cilharis  pro 

octava  canebant  epinicion.  22.  Chonenias  autem  princeps  Levitarum  prophetiae  praeerat ,  ad 

praecinendam  melodiam ;  erat  quippe  valde  sapiens.  23.  Et  Barachias,  el  Elcana;   ianitores 

arcae.  24.  Porro  Sebenias,  et  Josaphat ,  et  Kalhanael,  et  Amasai ,  et  Zacharias,  et  Banaias, 

et  Eliezer,  sacerdotes  ,  clangebant  tubis  coram  arca  Dei  :  et  Obededom,  et  Jehias,  erantja- 

nitores  arcae.  25.  Igitur  David,  et  omnes  majores  natu  Israel ,  et  tribuni ,  ierunt  ad  depor- 

landam  arcam  fcederis  Domini  de  domo  Obededom  ,  cum  laetitia.  26.  Cumque  adjuvissetDeus 

Levitas,  qui  portabant  arcam  foederis  Domini,  immolabantur  septem  tauri,  et  septem  arietes. 

27.  Porro  David  erat  indutus  stola  byssina ,  et  universi  Levitae  qui  portabant  arcam ,  canto- 

resque,  et  Chonenias  princeps  prophetiae  inter  cantores  :  David  autem  etiam  indulus  erat  ephod 

lineo.  28.  Universusque  Israel  deducebant  arcam  fa?deris  Domini  in  jubilo,  el  sonitu  buccinae , 

COaNEL.   ▲   LAPIDE.   TOM.   II.  88 


698  GOMMENTARIA  IN  F.IBRUM  I.  PARALIPOMENON.  Cap.  XV. 

ettubis,  et  cymbalis,  et  nablis,  et  citharis  concrepantes.29.  Ciimquepervenisset  arca  f»eileris 
Domini  iisque  ad  Civitatera  David ,  Mi chol  Glia  Saii!  prospiciens  per  fenestram  vidit  rfgem 
David  saltantem  atque  ludeulem,  et  despexit  eum  in  corde  suo. 


13.  QuiA  NON  ERATis  PR/ESENTEs.  ]  Hinc  colligunt 
nonnulli  Ozam  percussum  a  Deo,  quOcl  ipse, 
cum  non  essetsacerdosj-tetigeritarcam.  Sacer- 
dotum  enim  erat  eam  tangere  ethumeris  portare. 
Vide  dicta  2.  Reg.  6.  Alii ,  ex  t6  sancilficamini , 
coiiigunt  Ozam  percussum  eo  quOd  maculam 
aliquam  contraxisset,  nec  ab  ea  se  ante  arcae 
contactum  expiasset  et  sanctificasset.  Verum  to 
sanccificamini  ad  sacerdotes  periinet,  qui  ar- 
cam  tangere  non  poterant,  nisi  prius  ab  omni 
immunditie  leguli  se  purgassent  et  sanctificas- 
sent,  alioqui  percutiendi  a  Deo  perinde  ac  Oza, 
et  tantum  iioc  vult  liic  David. 

20.  IN  NABLIS   ARC.\NA    CANTABANT,]  puta  psal- 

mos,  qui  Hebr.  inscribuntur  Oiamotli,  id  est 
arcana  et  occulta ,  qualis  esl  psalm.  9  et  45.  Qui 
duo  psalmi  ita  buic  loco  sunt  appositi,  ut  de 
hac  arcse  transhuioue  videantur  esse  a  Davide 
compositi.  Porro  Nablam  erat  instrumentum 
musicum  ,  quod  ventriculo,  quasi  utriculo  (  Sn: 
nebel  enim  est  uter)  excipiebat  aerem,  et  eum- 
dem  per  fistulam  cum  liarmonia  emittebat , 
sine  inflatu  cujusquam.  Unde  eo  utens  vocaba- 
lur  Utricularius  et  Ascaules  ;  aix.o?  enim  est 
uier. 

21.  IN   CITHAUIS    PRO   OGTAVA    CANEBANT    EPINI- 

ciON,  ]  q.  d.  Canebani  psalmos  qui  inscribuntur 
Hebr.  r^^aiatt?  Sl?  «^  sceminith,  id  est,  super  oc- 
tava  vel  pro  octava,  sive  quod  octo  vocibus  , 
sive  quod  octacUordo ,  v.  g.  cithara  octo  cbordis 
instructa  (aliaeenim  erant  telrachordoe,  aliye  liep- 
lachordcTe,  aliae  decachordae)  canendi  forent;  sce- 
)nm«i  enim  sunt  octo,  videdicta  2.  Reg.  6.  13. 

Vvoepinicion,  Hebr.  estn^;3nef5flc/i,  quod  Va- 
tabl.  vertit:  ad  prcevalendam ,  id  est,  ad  elevan- 
dum  vocem,  ita  ut  vincantur  alii  cantores, 
qualis  nunc  est  in  Alto  sive  Superiore;  canens 
enim  Altum  elevatione  vocis  superat  Tenorem , 
Contra-tenorem  et  Bassum.  Melius  Noster  veriit : 
Epinicion,id  est,  carmen  triumphaie ,  sive  pro 
victoria.  Vide  dicta  2.  Reg.  6.  13. 

22.  Ghonenias  autem,  pringepsLevitaru.m,  pro- 

PHETI;E  PR/EliR.Vr  AD  PR.EGINENDAM  MELODIAM.  ]  Pro 

prophelice  Hebr.  est  >4,"*yQ  massa,  id  est  elevatio, 
assumptio,  indcque  onus  elevatum,  ct  in  hume- 
ros  assumptum,  indeque  prophetia  tristis  et  one- 
jwa  per  metaplioram  ;  unde  primo,  aliqui  hic 
vertunt :  Chonenias  prceerat  oneri  et  oneratis;  eo 
quOd  ipsi  incumberet  munus  erudiendi  arco) 
bajulos  ,  qua  raiione  progredi  dcborent ,  inter- 
quiescere,  vices  mutare,  etc. 


Secundo,  alii  vertunt :  Prceerat  prophetice,  id 
est,  praescribebat  cantoribus  propbetias  quas 
canerent.  Gantores  enim  subinde  vocantur  Pro- 
plietce,  et  prophetare  idem  est  quod  canere  ,  rt 
laudare  Deum.  Sic  Saiil  prophetabat,  id  est,  cane- 
bat  Dei  laudes,  1.  Reg.  10.  5. 

Tertio,Hebrsei  apudS.  Hieronymum  inTradit. 
prceerat  prophetiai,  hocest,  inquiunt ,  prophetiie 
melodias  et  verba  cantoribus  ad  memoriam  re- 
vocabat. 

Quarto,  optime  Septuag.  vertunt  :  Erat  prin- 
ceps  in  elevatione;Ya.ta.h\[is  :  in  exaltatione  vocis, 
q.  d.  Chonenias  erat  prcecentor  ,  et  aitiore  voce 
intonabat ,  prteibatque  melodiam  psalmi  can- 
tandi,  quam  inde  caeteri  cantores  prosequejjan- 
tur,  ut  faciunt  Cantores  et  Praefecti  musices  in 
choro.  Id  ita  esse  palet  ex  eo  quOd  Noster  expli- 
cans,  subdit :  ac/  prcecinendam  meiodiam  ,  ubi 
Hebr.  est  idem  nomen  'K\ya  massa  quod  paulo 
ante  Noster  vertit :  prophetice  ;  hoec  ergo  non 
aliud  erat  quam  melodia. 

Er.at  quippe  valde  SAPiENs.]  Hcbr.  ■jiM  mebin, 
id  est  intelligens ,  hoc  est  musices ,  et  canendi 
peritissimus.  Tales  enim  decet  esse  preecento- 
res. 

26.  CuMQUE  adjuvisset  DeusLevitas,  ]  utnul- 
lum  in  portanda  arca  sentirent  onus  ,  aiunt  Rab- 
bini.  Verum  hoc  est  fabula.  Audi  Lyranum  ex 
Hebrreis  apte  ad  rem  praesentem  :  Dicunt,  inquit, 
Hebrcei  qudd  istud  adjutorium  iyiteiiigitur  per  hoc, 
quod  arcaportabat  seipsam ,  hoc  est ,  quod  divina 
virtute  sic  portabatur  ,  quod  Levitce  portatores 
nulLum  pondus  sentiebant;  etpro  illo  miraculo  facta 
fuit  immolatio.  Verum  dico :  Deus  adjuvit  eos 
animando,  vires  et  praeseriim  amorem  sugge- 
rendo,  ut  libenter  bajularent  arcam,  ideoque 
onus  vix  sentirent.  Quare  illud  miraeulum  non 
tam  fuit  potestatis,  quam  charitatis.  Haec  enini 
efTiciebat  ut  illud  onus,alioqui  gravissimum, 
amantibus  levissimum  videretur.  Addit  Josephus 
illos  qui  canlando ,  et  saltando  ,  et  pulsando 
musica  instrumenta  prc-eibant  arcam  ,  quanivis 
totam  diem  in  eo  labore  extraherent,  nuhani 
tamen  ex  suo  labore  defatigationem  sensisse. 
Amor  enim,  quo  illi  divinooraculo  famulaban- 
tur,  non  sinebat  ut  minuerentur  vires  ,  sed 
potius  ut  in  singulas  lioras  vegetiores  redde- 
rentur. 

27.  PORRODaVID  ERAT  INUUTUS  STOLA   BYSSINA,] 

scilicetephodlioeo,  quod  alii)i  byssinum  vocatiir; 
bvssus  enim  est  Mnuin  subiilius  et  dclicatius. 


COMMENTABIA  IN  LIBRU.M  I.  PARALIPOAlfiNON.  Cap.  XVI.  699 

CAPUT  DECIMUM  SEXTUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 
David,  collocata  arca  in  tabernaculo  Sionis,  victimas  offert;  inde  populo  bene- 

DIXIT,  EIQUE  EPULUM  LARGITUR.  MoX  LeVITIS  SUA  CIRCA  ARCAM  MINISTERIA  DISTRIBUIT, 
AC  VERSU  8.  CANTICO  DeUM  LAUDAT. 

^  ■  ^^^^^^^S^^^^^^^^^^  igitur  arcam  Dei ,  el  constituerunt  eam  in  medio  tabernaculi 
/luod  letenderat  ei  David  :  et  obtulerunt  holocausta  et  pacifica  coram  Deo. 
,2.  Cumque  complesset  David  offerens  holocausta  et  pacifica ,  benedixit 
ipopuloinnomine  Domini.  3.  Et  divisit  universis  per  singulos,  a  viro  usque 
ad  mulierem  ,  tortam  panis  ,  et  partem  assae  carnis  bubalae ,  et  frixam  oleo 
similara.  4.  Constituitque  coram  arca  Domini  de  Levitisqui  ministrarent, 
et  recordarentur  operum  ejus ,  et  glorificarent  atque  laudarent  Dominum 
Deum  Israel  :  5.  Asaph  principera  ,  et  secundum  ejus  Zachariam  ;  porro  Jahiel ,  et  Semira- 
raoth  ,  et  Jehiel ,  et  Mathalhiam  ,  et  Eliab  ,  et  Banaiam ,  et  Obededom  :  Jehiel  super  organa 
psalterii  et  lyras ;  Asaph  autem  ut  cymbalis  personaret  :  6.  Banaiam  vero  et  Jaziel  sacer- 
dotes,  canere  tuba  jugiter  coram  arca  fcederis  Domini.  7.  In  illo  die  fecitDavid  principemad 
conCtendum  Domino  Asaph  ,  et  fratres  ejus. 

8.  Confitemini  Doraino  ,  et  invocate  nomen  ejus  :  notas  facite  in  populis  adinvenliones 
ejus. 

9.  Cantate  ei ,  et  psallite  ei  :  et  narrate  omnia  mirabilia  ejus. 

1 0.  Laudate  nomen  sanctura  ejus  :  leetetur  cor  quaerentium  Dominum. 

1 1 .  Quserite  Dominum ,  et  virtutem  ejus  :  quaerite  faciem  ejus  semper. 

12.  Recordamini  mirabilium  ejus,  quse  fecit  signorum  illius,  et  judiciorum  oris  ejus. 

1 3.  Semen  Israel  servi  ejus  :  filii  Jacob  electi  ejus. 

1 4.  Ipse  Dominus  Deus  noster  :  in  universa  terra  judicia  ejus. 

15.  Recordamini  in  sempiternum  pacti  ejus  ,  sermonis quem  praecepit  in  mille  generationes  , 

16.  Quem  pepigit  cum  Abraham  ,  et  juramenti  iUius  cum  Isaac. 

1 7.  Et  constituit  illud  Jacob  in  prseceptum  :  et  Israel  in  pactum  sempiternum . 

18.  Dicens  :  Tibi  dabo  terram  Chanaan,  funiculum  hsereditatis  vestrae. 

19.  Cum  essent  pauci  numero,  parvi  et  coloni  ejus. 

20.  Et  transierunt  de  gente  in  gentera  ,  et  de  regno  ad  populum  alterum. 

21 .  Non  dimisit  quemquara  calumniari  eos  ,  sed  increpavil  pro  eis  reges. 

22.  Nolite  tangere  christos  meos  :  et  in  prophetis  meis  nolite  malignari. 

23.  Cantate  Domino,  omnis  terra  :  annuntiate  ex  die  in  diem  salutare  cjus. 

24.  Narrate  in  gentibus  gloriam  ejus,  in  cunctis  populis  mirabilia  ejus. 

25.  Quia  magnus  Dominus  ,  et  laudabilis  nimis  :  et  horribihs  super  omnes  deos. 

26.  Omnes  enim  dii  populorum  ,  idola  :  Dominus  autem  coelos  fecit. 

27.  Confessio  et  magniflcentia  coram  eo  :  fortitudo  et  gaudium  in  loco  ejus. 

28.  AfFerte  Domino,  familise  populorum,  afferte  Doraino  gloriam  et  imperium. 

29.  Date  Domino  gloriam  nomini  ejus ,  levate  sacrificium  ,  et  venite  in  conspectu  ejus  :  et 
adorale  Dominum  in  decoro  sancto. 

30.  Commoveatur  a  facie  ejus  omnis  terra  :  ipse  enim  fundavit  orbera  immobilem. 

31 .  Lsetentur  cceli  ,  et  exsdltet  terra,  etdicant :  In  nationibus  Dominus  regnavit. 

32.  Tonet  raare,  et  plenitudo  ejus  :  exsultent  agri ,  et  omnia  qu<ie  in  eis  sunt. 

33.  Tunc  laudabunt  ligna  saltus  coram  Domino  :  quia  venit  judicare  terram. 

34.  Confiteraini  Domino  ,  quoniam  bonus  :  quoniam  in  aeternum  misericordia  ejus. 


700  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  PARALIPOMENON.  Cap.  XVL 

35.  Et  (licite  :  Salva  nos,  Deiis  salvator  noster  :  et  congrega  nos ,  et  erue  de  gentibus,  ut 
conGteamur  nominl  sancto  tuo  ,  et  exultemus  in  carminibus  tuis. 

36.  Benedictus  Dominus  Deus  Israel  ab  seterno  usque  inseternum;  et  dicat  omnis  populus  : 
Amen,  ct  hymnum  Domino. 

37.  Reliquit  ilaque  ibi  coram  arca  foederis  Domini ,  Asaph  et  fratres  ejus  ,  ut  min  istrarent 
in  conspectu  arcae  jugiter,  per  singulos  dies,  et  vices  suas.  38.  Porro  Obedeuom  ,  et  fratres 
ejus  sexaginta  octo  :  et  Obededom  Glium  Idithun  ,  et  Hosa  ,  constituit  janitores  ;  39.  Sadoc 
autem  sacerdotem  ,  et  fratres  ejus  sacerdoles,  coram  tabernaculo  Damini  in  excelso  ,  quod 
erat  in  Gabaon  ,  40.  ut  offerrent  holocausta  Damino  super  altare  holocautomatis  jugiter  , 
raane  et  vespere,  juxtaomnia  quae  scripta  sunt  in  lege  Damlni,  quam  praecepitlsraeli.  41 .  Et 
post  eum  Heman  ,  et  Idithun  ,  et  reliquos  electos ,  unumquemque  vocabulo  suo  ad  conGten- 
dum  Domino  :  quoniam  in  aeternum  misericordia  ejus.  42.  Heman  quoque  et  Idithun  canentes 
tuba ,  et  quatientes  cymbala ,  et  omnia  musicorum  organa ,  ad  canendum  Deo ;  Glios  autem 
Iditliun  fecit  esse  portarios.  43.  Reversusque  est  omnis  popalus  in  domum  suam ;  et  David  , 
ut  benediceret  etiam  domui  suse. 


8.  CoNFiTEMiNi  DoMiNO.  ]  David  jussit  Asaph 
et  socios  canere  hunc  hyoinum  Deo  in  gratiarum 
actionem,  quOdarcam  (et  in  ea  Deum  residen- 
lem )  transtulisset  in  suam  arcem  Sion ,  ut  Deum 
in  ea  quasi  semper  praesentem,  protegentem, 
dirigentem  et  roborantem,  penes  se  haberet. 
Porro  hic  hymnus  conflatus  est  ex  psalmo  104 
usque  ad  versum  23,  ubi  deinceps  co;iIlatur 
ex  psahnoDS.  Porro  paulo  aliter  hic  recensetur, 
quam  illis  psalmis  contineatur  ;  quia  David  vi- 
detureum  primo  liic  rudi  forma  dictasse,  deinde 
euminPsalteriomagis  expolivisse  eteliminasse. 
Psalmus  est,  et  ad  Psalterium  perlinet;  quare 
ibidem,  quasi  loco  sibi  proprio  eum  explicabo. 
Interim  paucis  hic  annotabo  ea,  in  quibus  a 
psalmis  citatis  difTerl. 

11.  Qu^RiTE  DOMINUM  ET  VIRTUTEM  EJUS.  ]  Legit 

Interpres  ISfy  azzo,  id  est,  virtatem  sive  fortita- 
dinem  ejus,  id  est,  arcam  inqua  Deus  suam  po- 
lentiam  ostendit ,  per  eam  debellando  Jericho 
et  Chananaeos.  Invitat  enim  David  omnes,  ut 
ad  arcam  veniant,  et  coram  ea  Deum  adorent. 
Septuaginta  vero,  aliis  punctis  legentes  Ij:^  aza 
in  imperativo  Cal,  vertunt  psalm.  104.  v.  5 :  Con- 
firmamini,  id  est  confirmabimini.  Deus  enim  vos 
confirmabitet  roborabit,  ut  nullus  hostis,  nulla 
adversitas,  nulla  tentaiio  vobis  praevalere  va- 
leat. 

21.N0N  DIMISIT  QUEMQUAM  CALUMNIARI  EOS.]  Vata- 

blus  :  vi7n  facere  eis ;  Hebr.  enim  I2fj;  azar  et 
calumniari  et  vim  facere  significat.  Unde  Sep- 
tuag.  Psalm.  lOfi.  15.  verlunt :  Non  reliquit  homi- 
nem  nocere  eis. 

27.  CoNFEssio  (Septuag.  laus)  et  magnificentia 
CORAM  eo:  fortitudo  et  gaudium  in  loco  ejus.] 

Vatablus  :  Ceiebritas  et  magnificenlia  estcoram 
ipso ,  potentia  et  hilaritas  in  loco  ejus.  At  psalm. 
95.  v.  6.  Septuag.  verlunt :  Confessio  et  puichri- 
tudo  in  conspectu  ejus;  sanclimonia  et  magnificen- 
tia  in  sanctificatione  ejas.  Eebr.  insanctuario  ejus, 
puta  in  arca,  et  labernaculo  arcae  a  Davide 
erecto. 


28.  AfFET»TE   DOMIXO    GLORIAMET    IMPERIUM.} 

Viebv.:  et  fortitudinem.  Sensus  horum  duorum 
versuum  est,  q.  d.  Exhibcle  Deo  in  tabernaculo 
lioc  coram  arca  confessionem,  id  est,  laudem  et 
magnificentiam,  id  est,  magnificam  magnifico- 
rum  ejus  operum  pr:ctlicalionem  ,  quae  Deum 
magnificat,  id  est  magnum,  imo  maximum  esse 
demonslrat;  item  fortiludinem  et  gaudium ,  ut 
scilicet  celebretis  fortia  ejus  facta  ,  quibus  pro 
Israele  pugnavit;]itaque  nobisgaudendi  et  trium- 
phandimaleriam  dedit. 

29.  Adorate  Dominum  in  decore  sancto.] 
Hebr.  in  decore  sanctitatis ,  id  est  sanclte  arcae. 
Vatablus  :  in  splendido  et  magnifico  sanctuario; 
at  psal.  95. 9  :  Adorate ,  inquit,  Dominum  in  atrio 
sancto  ejus. 

32.  TONET  MARE  ET  PLENITUDO  EJUS.  ]  VatabluS  : 

Reboet  mare,  et  quidquid  in  eo  est ,  puta  omnes 
pisces  ,  gemmae,  margaritae,  etc.  ;  fluctus  enim 
maris  in  tempestate  inter  se  collisi  boatum  et 
quasi  tonitruum  edunt.  At  psal.  95. 12.  habetur  : 
Commoveatur  (contremiscat  coram  Dei  majes- 
tate  et  omnipotentia)  mare  et  plenitudo  ejus. 
Rursum,  tonat  marecum  vapores  in  altum  emit- 
tit,  qui  in  nublbus  conclusi  et  collisi ,  dum  vi 
erumpunt,  toniirua  et  fulmina  concitant.  Tonet 
ergo  mare,  ut  Dei  Greatoris  sui  potenliam  os- 
tendat,  impiosque  ejus  metu  percellat. 

39.  Sadoc  autem  Sacerdotem  ( Ponlificem  )  et 
FRATRES  Ejus  Sacerdotes  (minorcs)  coram  ta- 

BERNACULO  DOMINI  QUOD  ERAT    IN    GaBAON.]  SadOC 

functus  erat  pontificatu  coram  Saule,  postquam 
ille  occidisset  Achimelech  Pontificem.  Tunc 
enim  filius  Achimelech,  scilicet  Abialhar  fugit 
,ad  Davidem.  Quare  Poniifex  apud  Saiilem  erat 
Sadoc;  apud  Davidem  vero  Abiathar.  Mortuo 
vero  Saille,  David  noluit  abrogare  poniificatum 
Sadoc,  sed  ita  inlereos  divisit  ut  Abiaihar  pon- 
tiflcatu  fungerelur  in  Jerusalem  ubi  erat  arca  ; 
Sadoc  vero  in  Gabaon,  ubi  erat  tabernaculum 
a  Moyse  fabricatum. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  PARALIPOMENON.  Cap.  XVII.  701 

CAPUT  DECIMUM  SEPTIMUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

DaVID,  VOLENS  iEDlFICARE  TEMPLUM,  AUDIT  aNaTHAN  FABRICAM  HANC  SaLOMONI  EJLS 
FILIO  A  DeO  RESERVARI  ,  AC  SIBI  IDCIRCO  LONGAM  IN  REGNO  POSTERITATEM  PROMITTI. 
QUARE  AMPLAS  DeO  AGIT  GRATIA5. 

,UM  autem  habitaret  David  in  domo  sua  ,  dixit  ad  Nallian  prophetam  : 
/Ecce  ego  habito  in  dorao  cedrina  ;  arca  autem  foederis  Domini  sid)  peUi- 
^bus  est.  2.  Et  ait  Nathan  David  :  Omnia,  qiiaein  corde  tuosunt,  fac;  Deus 
;enim  tecum  est.  3.  Igitur  nocte  illa  factus  est  sermo  Dei  ad  Nathan  , 
dicens  :  4.  Vade,  et  loquere  David  servo  meo  :  Hcec  dicit  Dominus  :  Non 
sedificabis  tu  mihi  domum  ad  habitandum.  5.  Neque  enim  mansi  in  domo 
ex  co  tempore  quo  eduxi  Israel ,  usque  ad  diem  hanc  ;  sed  fui  semper  mu- 
lans  loca  tabernaculi ,  et  in  tentorio  6.  manens  eum  omni  Israel.  Numquid  loculus  sum  saitem 
uni  judicum  Israel ,  quibus  prseceperam  ut  pascerent  populum  meum ,  et  dixi  :  Quare  non 
?ediGcatis  mihi  domum  cedrinam  ?  7.  Nunc  ilaque  sic  loqueris  ad  servum  rneum  David  :  Haec 
dicit  Dominus  exercituum  :  Ego  tuli  te ,  cum  in  pascuis  sequereris  gregem,  ut  esses  dux  po- 
puii  mei  Israel.  8.  Et  fui  tecum  quocumque  perrexisti  ;  et  interfeci  omnes  inimicos  tuos  coram 
te,fecique  tibi  nomen  quasi  unius  magnorum,  qui  celebrantur  in  terra.  9.  Et  dedi  locum  populo 
meo  Israel  :  plantabitur  ,  et  habitabit  in  eo  ,  et  ultra  non  commovebitur  :  nec  filii  iniquitatis 
atterent  eos,  sicut  a  principio  ,  10.  ex  diebus  quibus  dedi  judices  populo  meo  Israel ,  ethumi- 
liavi  universos  iniraicos  tuos.  Annuntio  ergo  libi  quod  sedificaturus  sit  tibi  Dorainus  doraum. 
11.  Cumque  irapleveris  dles  tuos  ut  vadas  ad  patres  tuos ,  suscitabo  semen  tuum  post  te, 
quod  erit  de  Gliis  tuis  :  et  stabiliam  regnum  ejus.  12.  Ipse  aedificabit  mihi  domum  ;  et  firmabo 
solium  ejus  usque  in  seternum.  13.  Ego  ero  ei  in  patrem  ,  et  ipse  erit  mihi  in  filium  :  et  mi- 
sericordiam  meam  non  auferam  ab  eo  ,  sicut  abstuli  ab  eo  qui  ante  te  fuit.  14.  Et  statuam  eura 
in  dorao  mea  ,  et  in  regno  meo  ,  usque  in  sempiternum  :  et  thronus  ejus  erit  firmissimus  iii 
perpetuura  ,  15.  juxta  orania  verba  hsec  ,  et  juxfa  universam  visionem  istam  ,  sic  locutus  est 
Nathan  ad  David.  16.  Cumque  venisset  rex  David  ,  et  sedisset  corara  Domino  ,  dixit  :  Quis 
ego  sum,  Doraine  Deus  ,  et  quse  domus  mea,  ut  prsestares  mihi  talia  ?  17.  Sed  et  hoc  parum 
visum  est  in  conspectu  tuo ,  ideoque  locutus  es  super  domum  servi  tui  etiam  in  futuru  ra  :  et 
feclsti  me  spectabilem  super  omnes  homines ,  Domine  Deus.  18.  Quid  ultra  addere  potest 
David,  cum  ita  glorificaveris  scrvum  tuum ,  et  cognoveris  eum  ?  19.  Domine,  propter  farau- 
lura  tuura  juxta  cor  tuura  fecisti  omnem  magnificentiam  hanc,  et  nota  esse  voluisti  universa 
magualia.  20.  Domine,  non  est  similis  tul ;  et  non  est  alius  Deus  absque  te  ,  ex  omnibus 
quos  audiviraus  auribus  nostris.  21 .  Quis  enira  est  alius ,  ut  populus  tuus  Israel ,  gens  una  in 
lerra  ,  ad  quam  perrexit  Deus ,  ut  liberaret ,  et  faceret  populum  sibi ,  et  magnitudine  sua  at- 
que  terroribus  ejiceret  nationes  afacie  ejus,  quem  dciEgypto  hberarat?22.  Et  posuisti  populum 
tuum  Israel  tibi  in  populum  usque  in  seternum  ,  et  tu,  Domine ,  factus  es  Deus  ejus.  23.  Nunc 
igitur ,  Domine  ,  sermo  quem  locutus  es  faraulo  tuo  ,  et  super  domura  ejus  ,  confirraetur  in 
perpetuum ,  et  fac  sicut  locutus  es.  24.  Permaneatquc  et  magnificetur  noraen  tuura  usque  in 
sempiternum ,  et  dicatur  :  Dominus  exercituum  Deus  Israel ,  et  domus  David  servi  ejus  per- 
manens  coram  eo.  25.  Tu  enim,  DomineDeus  raeus,  revelasti  auriculara  servi  tui  ,ut  sedificares 
ei  doraum  :  et  idcirco  invenit  servus  tuus  fiduciam,ut  oret  coram  te.  26.  Nunc  ergo,  Domine, 
to  es  Deus :  et  locutus  es  ad  servura  tuura  tanta  beneficia.  27.  Et  ccepisti  benedicere  domni 
servi  tui,  ut  sit  semper  coram  te  :  te  enim,  Domine,  benedicenfce,  benedicta  erit  in  per- 
petuum. 


702                             COMAJENTARIA  IN  LIBRUM  I.  PARALIPOMENON.  Cap.  XVlII. 

Hoc  caput  explicui  2.  Reg.  7.  si  videlicetlsrael  mc  ut  Deum  suum  colal,  nec 

9.  Et  dedi  loccm  populo  meo  Israel,  in  Cha-  ad  idola  vitiaque  dellectat;  unde  quia  post  Da- 

nana\a  ,  expulsis  prioribus  cjus  incolis,  scilicet  videm  ab  ea  deflexit,  hinc  merito  a  Deo  tan- 

jnipiis  Chauan.xMs,  in  qua  PLAMAuixun,]  id  est,  dem  tradilus  fuit  in  praedam  Geniibus,  praser- 

firmiier  habiiabit  instar  plantae  et  arboris  solide  lim  Assyriis  et  Babyloniis. 

ni  lerra  sua  radicatae,  utab  ea  non  divellalur,  25.   Revelasti  auriculam  servi  tui,]  id  est, 

iiec  in  servituteni  redigatur  a  Madianitis,  Am-  Jjenevole  et  secreto  milii,  utpoie  amico  tuo,  re- 

monitis  ,  Moabitis,  Syris ,  Philislhaeis  ,  uti  re-  velasti,  et  quasi  in  aurem  dixisti  magniflca  bona 

daclus  fuit  saepius  tompore  Judicum,  ut  sequi-  qua&mihipromisisti,  quceque  hlc  subtexo. 
lur  :  intellige  et  sul)audi  conditionem  solilam  , 

CAPUT  DECIMUM  OCTAVUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

Receissentur  Davidis  bella  et  vicTORiiE  DE  Philisth^eis,  Moabitis,  Syris  ,  Iduji^is, 

AmMONITIS  ET  AmALECITIS  ,  AC  V.   1  5.  OFFICIALES  EJUSDEM. 

1  •  jg^^^^^P-^ACTUM  est  atitem  posthaec  ut  percuteret  David  Philisthiim  ,  et  humiliaret 
^eos ,  et  tolleretGeth  ,  et  Qlias  ejus  ,  de  maiiu  Philisthiim  ,  2.   percute- 
*retque  Moab,  et  Qerent  Moabitae  servi  David  ,  oiTerentes  ei  munera.  3.  Eo 
[tempore  percussit  David  etiam  Adarezer  regem  Soba  regionis  Hemath  , 
►quando  perrexit  utdilataret  imperium  suum  usque  ad  flumen  Euphraten. 
^4.  Cepit  ergo  David  miile  quadrigas  ejus,  et  septem  millia  equitum  ,  ac 
viginti  millia  virorum  peditum,  subnervavitque  omnes  equos  curruum,ex- 
ceplis  ceutum  quadrigis  quas  reservavit  sibi.  5.  Supervenit  autem  et  Syrus  Damascenus ,  ut 
auxihum  praeberet  Adarezer  regi  Soba ;  sed  et  hujus  percussit  David  viginti  duo  millia  viro- 
rum.  6.  Et  posuit  mihtes  in  Damasco  ,  ut  Syria  quoque  serviret  sibi ,  et  offerret  munera.  Ad- 
juvitque  eum  Dominus  in  cunctis  ,  ad  quse  perrexerat.  7.  Tulit  quoque  David  pharetras  aureas, 
qiias  habiierant  servi  Adarezer,  et  altulit  eas  in  Jerusalem.  8.  Necnon  de  Thebath  et  Chun  , 
urbibus  Adarezer ,  geris  plurimum  ,  de  quo  fecit  Salomon  mare  seneum  ,  et  columnas ,  et  vasa 
aenea.  9.  Quod  cum  audisset  Thou  rex  Hemath,  percussisse  videlicet  David  omnem  exercitum 
Adarezer  regis  Soba  ,  10.  misit  Adoram  filium  suum  ad  regem  David  ,  ut  poslularet  ab  eo  pa- 
cem  et  congratularetur  ei ,  quod  pcrcussisset  et  expugnasset  Adarezer  :  adversarius  quippe  erat 
Thou  Adarezer.  1 1 .  Sed  et  omnia  vasa  aurea,  et  argentea,  et  aenea,  consecravit  David  rex  Do- 
mino  ,  cum  argento  et  auro  quod  tulerat  ex  universis  gentibus ,  tam  de  Idumcea,  et  Moab  , 
et  filiis  Ammon,quamde  PhiHsthiim  et  Amalech.  12.  Abisai  vero  Glius  Sarvise  percussit  Edom. 
iii  valle  Salinarum  ,  decem  et  octo  millia  :  18.  et  constituit  in  Edora  prsesidium  ,  ut  serviret 
Idumea  David  ;  salvavitque  Dominus  David  in  cunctis ,  ad  quoe  perrexerat.  14.  Regnavit  ergo 
David   super  universura  Israel ,  et  faciebat  judicium   atque  justitiam   cuncto  populo   suo. 

15.  Porro  Joab  Glius  Sarvise  erat  super  exercitum ,  et  Josaphat  filius  Ahilud  a  commentariis. 

16.  Sadoc  autem  Glius  Achitob,  et  Ahimelech  filius  Abiathar ,  sacerdotes  :  et  Susa,  scriba. 

17.  Banaias  quoque  Glius  Joiadae  super  legiones  Cerethi,et  Phelethl :  porro  Glii  David,  primi 
ad  manum  regis. 

Hoc  caput  idemest  cum  capite  8.  lib.  2.  Reg.  in  2.  Reg.  8.  et  1.  Paral.  18.  Fuit  ergo  haec  vailis 

ubiillud  exposui.  Idumaeis  exitialis  et,  ut  ita  dicam,  fatalis. 

12.  iN  VALLE  Salinarum  ,  ]  ubi  craut  salinae  in        18.  Ahimelech  filius ABUTHAR]hebr.  t^sl Abime- 

quibus  conficiebatur  sal.  Andi  Adrichomium  in  lech;Sept.Acliimelecli.  AlRnesenimet  vicinaesuni 

descript.  tribus  Judae,  num.  211.  Vallis  Salina-  Hebraicae  litterae  letS.Porro  Ahimelecli  hic  esi 

rum  sexisaliSy  liebraice  Gemela,  alicis  Mela  dicta;  genitivi  casus  :  nam  Abiathar  filius  Ahimelech 

m  qua  David  percussit  octodecim  millia  Idumceo-  erat  sacerdos,  id  est,  Ponlifex  Davidis  una  cum 

runi ,  et  rediens  erexit  sibi  fornicem  iriumphalem.  Sadoc ;  nisi  malis  liunc  Ahimelech  fuisse  filium 

lbidemet.ToabduodecimmiUiadelemt;et  Amasias  Abiatharis,   qui  pro  parente  sene  ve!   aliis  oc- 

decem  vel  viginli  Idum(eorum  milLia ,  atque  alia  cupato,  subinde  cum  Sadoc  pontificatu   func- 

decemmiUia  prcBcipitavit  de  rupe  et  petra  Jecteel.  tus  sit,  uti  fecere  filii  Heli  et  Samuelis ,   1.  Reg. 

Vide  2.Reg.  8.  Psal.  58.  59.  1.  Paral.  18.  2.  Paral.  2.  12.  et  cap.  8.  1.  Idque  ita  factum  esse  satis 

25.  l\.  Reg.  \h,  Hier.  in  Genes.   l'i.  in  loc  Heb.  colligitur  ex  c.  1'\.  v.  6. 


COMMENTARIA  IN  LIBfiUM  I.  PAnALlPOMENON.  Cap.  XIX. 


703 


CAPUT  DECIMUM  NONUM 


SYNOPSIS    CAPITIS. 

HaNON   REX    AmMON  ,  LEGATOS  DaVIDIS   DETURPAKS  ,   ILEUDIT    :   QUAUE  DaVIO  BIJJ  O   EVM 
INVADIT,  AC  CUM  SyRIS  E!  AUXII.IAISTIBUS  PHOSTERNIT. 


1 .  ,^.*«^^.^^^^ccidit  autem  ut  raoreretur  Naas  rex  filiorum  Aiumon  ,  et  regnaret  filius 

ejus  pro  eo.  2.  Dixitque  David  :  Faciam  misericordiam  cum  Hanon  Clio 
Naas  ;  prsestitit  enim  mihi  pater  ejus  gratiam.  Misitque  David  nuntios  ad 
consolandum  eum  super  morte  patris  sui.  Qui  cum  pervenissent  in  terram 
filiorum  Ammon  ,  ut  consoiarentur  Hanon  ,  3.  dixerunt  principes  fiiiorum 
Ammon  ad  Hanon  :  Tu  forsitan  putas  quod  David  honoris  causa  in  patrein 
tuum  miserit  qui  consolentur  te,  nec  animadvertis  quod,  ut  explorent,  et 
investigent,  et  scrutentur  terram  tuam  ,  venerint  ad  te  servi  ejus.  U.  Igitur  Hanon  pueros 
David  decalvavit,  et  rasit,  et  praecidit  tunicas  eorum  a  natibus  usque  ad  pedes,  et  dimisit  eos. 
5.  Qui  cum  abiissent,  et  hoc  mandassent  David ,  misit  in  occursum  eorum  ( grandem  enim 
contumeliam  sustinuerant)  et  prsecepit  ut  manerent  in  Jericho  ,  donec  cresceret  barba  eorum , 
et  tunc  reverterentur.  6.  Videntes  autem  filii  Ammon  ,  quod  injuriam  fecissent  David,  tam 
Hanon  ,  quam  reliquus  populus  ,  miserunt  mille  talenta  argenti  ut  condueerent  sibi  de  Mesopo- 
tamia  ,  etde  SyriaMaaeha,  et  de  Soba,  currus  et  equites.   7.  Gonduxeruntque  triginta  duo 
millia  curruum  ,  et  regem  Maacha  cum  populo  ejus.  Qui  cum  venissent ,  castrametati  sunt  e 
regione  Medaba.  Filii  quoque  Ammon  ,   congregati  de  urbibus  suis,  venerunt  ad  beUum. 
8.  Quod  cum  audisset  David  ,  misit  Joab  et  omnem  exercitum  virorum  fortium  :  9.  egressique 
filil  Ammon  ,  direxerunt  aciem  juxta  porlam  civilatis  ;  reges  autera  ,  qui  ad  auxilium  ejus  venc- 
rant ,  separatim  in  agro  steterunt.  10.  Igilur  Joab  ,  intelllgens  bellura  ex  adverso  et  post  ter- 
gum  contra  se  fieri ,  elegit  viros  fortissimos  de  universo  Israel ,  et  perrexit  contra  Syrum. 
1 1 .  Reliquam  autem  partem  populi  dedit  sub  manu  Abisai  fratris  sui ,  et  perrexeruntcontrafihos 
Ammon.  12.  Dixitque  :  Si  vicerit  me  Syrus,  auxilio  eris  inihi;  si  autem  superaverint  te  filii 
Ammon  ,  ero  tibi  in  preesidium.  1 3.  Confortare  et  agamus  viriliter  pro  populo  nostro  ,  et  pro 
urblbus  Dei  nostri  :  Dominusautem  ,  quod  in  conspectu  suo  bonum  est,  faciet.  14.  Perrcxit 
ergo  Joab,  et  populus  qui  cum  eo  erat,  contra  Syrum  ad  preelium  et  fugavit  eos.  15.  Porro 
filii  Ammon  videntes  quod  fugisset  Syrus  ,  ipsi  quoque  fugerunt  Abisai  fratrem  ejus  ,  et  ingressi 
sunt  civitatem  :  reversusque  est  etiam  Joab  in  Jerusalem.  16.  Videns  autem  Syrus  quodceci- 
disset  coram  Israel ,  misit  nuntios  ,  et  adduxit  Syrura  ,  qui  erat  frans  fluviura  :  Sophach  autem  , 
princeps  militise  Adarezer  ,  erat  dux  eorum.  17.  Quod  cum  nuntiatum  esset  David  ,  congrega- 
vit  universum  Israel ,  et  transivit  Jordanem ,  irruitque  in  eos,  et  direxit  ex  adverso  aciem  ,  iilis 
contra  pugnantibus.  18.  Fugit  autem  Syrus  Israel ;  et  interfecit  David  de  Syris  septem  millia 
cuiTuum  ,  et  quadraginta  millia  peditum  ,  et  Sophach  exercitus  principem.  19.  Videiites  auteiu 
servi  Adarezer  se  ab  Israel  esse  superatos,  transfugerunt  ad  David,  et  servierunt  ei :  noluitque 
ultra  Syria  auxilium  prsebere  filiis  Ammon. 


Zi.  DECALVAvrr.  ]  Hebr.  nSj>  iegaliech  ,  id  est, 
rasit ,  scilicet  dimidiam  capiiis  comam  et  bar- 
bam,  ut  dicilur  2.  Reg.  10.  /i. 

7.  CONDUXEnUNTQUE   TRIGINTA  DUO  MILLIA    CUR- 

RuuM  ,]  id  est,  equitum  cx  curribus  falcaiis  de- 
pugnaniium.  Estmelonymia;  poniturenimcon- 
linens  pro  contento,  puta  currus  pro  militc 
curuli.  Atque  olim  saepe  singuli  militos  poientio- 


res  suum  Iiabebant  currum ,  sicut  equites  suum 
habent  cquum  ex  quo  (iopugnam  :  patet  ex 
V.  10. 

18.  IlSTERFECIT  DaVID  DE    SYRIS    SEPTEM   WILl.l A 

cuRRUUM,]id  est,  miiitum  ex  curribus  depui:- 
nantium,  vel  cerie  equoruni  currus  truJieniiuui : 
nam  currus  ipsi  comburi  queunt,  at  non  intei 
fici. 


70^  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  PARALIPOMENON.  Cap.  XX. 

CAPUT  VIGESIMUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

DaVID  AmMONITAS  TRIBULIS  ET  SERRISCOMMINUITJ  MOXV.  4.  TRIBUS  PR^LIIS   PniLlSTHi^OS 

SUPERAT,  ET  TRES  GIGANTES  OCCIDIT. 

"1  •  j^^^^^^^^J^ACTUM  est  autem  post  anni  circulum ,  eo  tempore  quo  solent  reges  ad 

)bella  procedere  ,  congregavit  Joab  exercitura  et  robur  militiae,  et  vastavit 
terram  filiorum  Ammon  ;  perrexitque  et  obsedit  R.abba  :  porro  David 
manebat  in  Jerusalem ,  quando  Joab  percussit  Rabba,  et  destruxit  eam. 
92.  Tulit  autem  David  coronam  Melchom  de  capite  ejus ,  et  invenit  in  ea 
|auri  pondo  talentum ,  et  pretiosissimas  gemmas  ,  fecitque  sibi  inde  dia- 
dema  :  manubias  quoque  urbis  plurimas  tulit ;  3.  populum  autem  ,  qui 
erat  in  ea,  eduxit  :  et  fecit  super  eos  tribulas,  et  trahas ,  et  ferrala  carpenta  transire,  ita  ut  disse- 
carentur  et  contererentur  ;  sic  fecit  David  cunctis  urbibus  filiorum  Ammon ,  et  reversus  est 
cum  omni  populo  suo  in  Jerusalem.  4.  Post  haeo  initum  est  bellum  in  Gazer  adversum  Philis- 
thseos  ,  in  quo  percussit  Sobochai  Husathites  ,  Saphcii  de  genere  Raphaim  ,  et  humiliavlt  eos. 
5.  Aliud  quoque  bellum  gestum  est  adversus  Philisthaeos ,  in  quo  percussit  Adeodatus  filius 
Saltus  Bethlehemites  fratrem  GoliathGethaei,  cujus  hastse  lignum  eratquasi  liciatorium  texen- 
tium.  6.  Sed  aliud  bellum  accidit  in  Geth  ,  in  quo  fuit  homo  longissimus ,  senos  habens  digi- 
tos  ,  id  est ,  simul  viginti  quatuor  :  qui  et  ipse  de  Rcpha  fuerat  stirpe  generaf.us.  7.  Hic  blas- 
phemavit  Israel,  et  percussit  eum  Jonatham  filius  Samaa  fratris  David.  Hi  sunt  filii  Rapha  in 
Gefh  ,  qui  ceciderunt  in  manu  David  et  servorum  ejus. 

2. Hoccaput  idemestcum  cap.  lOet  11.  lib.  2.  monilarum.  Ita  et  Septuag.  nam  corona  idolo- 

Reg.  ubi  illudexplicui.  rum,  qualis  erat  Melchom,  coraburenda   erai 

TunT  AUTFM  David  coronam  Melchom.  ]  Hcbr.  cum  ipsis  idolis,  uti  jubetur  Deut.  7;  quare  ex  ea 

Malcham  xnyiu ,  id  est  regis  eorum ,  scilicet  Am-  coronam  regalem  silji  fabricare  nequibat  Uavid 

CAPUT  VIGESIMUM  PRIMUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

DaVID,  NUMERANS  POPULUM,  DeUM  AD  IRAM  PROVOCAT  ,  AC  EX  TRIBUS  POENIS  A  DeO 
OBLATIS  PESTEM  BLIGIT  :  QU^  PROINDE  IMMISSA  MULTOS  E  MEDIO  TOLLIT  ;  SED  TANDEM 
DaVID  ,  ORATIONE  ET  SACRIFICIO  DeUM  PLACANDO  ,  EAM  SOPIT. 

riONSURREXiT  autem  Satan  contra  Israel ,  et  concitavit  David,  ut  nume- 
fraret  Israel.  2.  Dixitque  David  ad  Joab  et  ad  principes  populi  :  I(e  ,  et 
^.numerate  Israel  ^  Bersabee  usque  Dan,  et  afferle  mihi  numerura  ut  sciam. 
13.  Responditque  Joab  :  Augeat  Domiuus  populura  suum  centuplura,  quam 
sunt;  nonne ,  domine  mi  rex ,  omnes  servi  tui  sunt?  quare  hoc  quaerit 
dominus  meus  ,  quod  in  peccatum  reputetur  Israeli  ?  4.  Sed  sermo  regis 
'raagis  praevaluit ;  egressusque  est  Joab,  et  circuivit  universum  Israel;  et 
reversus  est  Jerusalem.  5.  Deditque  Davidi  numerum  eorum  quos  circuierat ;  et  inventus  est 
omnisnumerusIsraeI,millemillia  etcentum  millia  virorum  educentiumgladium;  deJudaautem 
quadringenta  septuaginta  millia  bellatorum.  6.  Nam  Leyi  et  Benjamin  non  numeravit ,  eo  quod 


"COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  PARALIPOMENON.  Cap.  XXL  705 

Joab  invitus  exsequeretur  regis  imperiura.  7.  Displicuit  autem  Deo  quod  jussum  erat,  et  per- 
cussit  Israel.  8.  Dixitque  David  ad  Deum  :  Peccavi  nimis  ut  hoc  facerem  ;  obsecro ,  aufer 
iniquitatem  servi  tui ,  quia  insipienter  egi.  9.  Et  locutus  est  Dominus  ad  Gad  Videntem  Da- 
vidis,  dicens :  1 0.  Vade ,  et  loquere  ad  David,  et  dic  ei :  Heec  dicit  Dominus :  Trium  libi  op- 
tionem  do  ;  unum,  quod  volueris,  elige,  et  faciam  tibi.  11.  Cumque  venisset  Gad  ad  David, 
dixit  ei :  Haec  dicit  Dominus :  Elige  quod  volueris  :  1 2.  aut  tribus  annis  famem ,  aut  tribus  men- 
sibus  te  fugere  hostes  tuos ,  et  gladium  eorum  non  posse  evadere ;  aut  tribus  diebus  gladium 
Domini ,  et  pestilenliam  versari  in  terra ,  et  angelum  Domini  interficere  in  universis  finibus 
Israel :  nunc  igitur  vide  quid  respondeam  ei ,  qui  misit  me.  13.  Et  dixit  David  ad  Gad:Ex 
omni  parte  me  angustiae  preraunt ;  sed  raelius  raihi  est,  ut  incidara  in  raanus  Domini,  quia 
multc-e  sunt  raiserationes  ejus,  quam  in  manus  hominum.  14.  Misit  ergo  Dominus  pestilentiam 
in  Israel,  et  ceciderunt  de  Israei  septuaginta  raillia  virorum.  15.  Misit  quoque  angelura  in  Je- 
rusalera ,  ut  percuteret  eam ;  cumque  pereutcretur,  vidit  Dorainus,  et  misertus  est  super  magni- 
tudine  mali ;  et  imperavit  angelo,  qui  percutiebat :  Sufficit,  jam  cesset  raanus  tua.  Porro  an- 
gelus  Domini  stabat  juxta  areara  Ornan  Jebussei.  16.  Levansque  David  oculos  suos,  vidit  an- 
gelum  Domini  stantem  inter  coelura  et  terrara,  et  evaginatura  gladiura  in  manu  ejus,  et  versum 
contra  Jerusalera;  et  ceciderunt,  tam  ipse  quam  raajores  natu  vestiti  ciliciis,  proni  in  terram. 
17.  Dixitque  David  ad  Deum  :Nonne  ego  sura,  qui  jussi  ut  numeraretur  populus ;  ego,  qui 
peccavi ;  ego  qui  malum  feci :  iste  grex  quid  corameruit?  Domine  Deus  raeus,  vertatur,  obse- 
cro,  raanus  tua  in  me,  et  in  domura  patris  mei ;  populus  autem  tuus  non  percutialur.  18.  An- 
gelus  autem  Doraini  praecepit  Gad,  ut  dicerct  Davidi  ut  ascenderet,  exstrueretquc  altare  Do- 
mino  Deo  in  area  Ornan  Jebussei.  19.  Ascendit  ergo  David  juxta  sermonem  Gad,  quem  lo- 
culus  ei  fuerat  ex  nomine  Doraini.  20.  Porro  Ornan  cum  suspexisset,  et  vidisset  angelum  , 
quatuorque  filii  ejus  cura  eo,  absconderunt  se ;  nara  eo  terapore  terebat  in  area  triticura.  21 .  Igi- 
tur  cum  veniret  David  ad  Ornan,  conspexit  eum  Ornan,  et  processit  ei  obviam  de  area,  et  ado- 
ravit  eum  pronus  in  terrara.  22.  Dixitque  ei  David  :Da  raihi  locura  arese  tuae,  ut  aedificera  in 
ea  altare  Domino ;  ita  ut  quantura  valet  argenti  accipias,  et  cesset  plaga  a  populo.  23.  Dixit 
autera  Ornan  ad  Dayid  :  Tolle ,  et  faciat  dorainus  raeus  rex  quodcumque  ei  placet ;  sed  et  boves 
do  in  holocaustum ,  et  tribulas  in  ligna,  et  triticum  in  sacrificiura  :  omnia  libens  praebebo. 
24.  Dixitque  ei  rex  David :  Nequaquam  ita  fiet ,  sed  argentura  dabo  quantura  valet ;  neque 
enira  tibi  auferre  debeo,  et  sic  offerre  Domino  holocausta  gratuita.  25.  Dedit  ergo  David 
Ornan  pro  loco  siclos  auri  justissimi  ponderis  sexcentos.  26.  Et  aediGcavit  ibi  altare  Doraino ; 
obtulitque  holocausta,  et  pacifica,  et  invocavit  Doraino,  et  exaudivit  eum  in  igne  de  ccelo  su- 
per  altare  holocausti.  27.  Praecepitque  Dominus  angelo,  et  convertit  gladiura  suum  in  vaginam. 
28.  Protinus  ergo  David,  videns  quod  exaudisset  eum  Dominus  in  area  Ornan  Jebusaei,  immo- 
lavit  ibi  vicliraas.  29.  Tabernaculura  autera  Doraini,  quod  fecerat  Moyses  in  deserto,  et  altare 
holocaustorura ,  ea  terapestate  erat  in  excelso  Gabaon.  30.  Et  non  praevaluit  David  ire  ad  al- 
tare ,  ut  ibi  obsecraret  Deum  ;  niraio  enim  fuerat  in  timore  perterritus  ,  videns  gladiura  angeli 
Doraini. 

12.  AuT  TRiBUs  ANNis  FAMEM,]  2.  Reg.  2/4.  v.  13.  Sodoma ,  ei  pepercisset,  ac  Ezechieli,  cap.  U^ 

dicitur  :  Autseptem  annis  famem,  nimirum  pri-  deprecanti  pro  fimohumano,  concedit  bovinum 

nia  oblatio  Dei  facta  Davidi  fuit  septem  anno-  in  cibum. 

rum,   sed   Davide  tantam  moram  deprecante        18.    Ornan,  ]  2.  Reg.  ^U.  23.   paululum  in- 

Deus  poenam  moderaius  est,  et  ad  tres  annos  Hexo  nomine  vocatur  Areuna,  idemque  rex  , 

redegit.  Sic  Genes.  18.  Deus  a  quinquaginta  jus-  id  est  regulus  sive  princeps  inter  Jebusseos. 
tis  descendit  ad  decem  ,  quos  si  invenisset  in 


CORNEL.    A    LAPIDE.      TOM.    IL  89 


70u  COMiMENTAIlIA  LN  LIBRUM  L  PAUALIPOMENON.  Gap.  XXIL 

CAPUT  VIGESIMUM  SECUNDUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS.  [^^V 

DaVID  OMNEM  MATERIAM  PRyEPARAT  AD  FABRICA3I  TEMPLI,  EJUSQUE  ID^AM  A  DeO    ACCEP- 
TAMTRADIT  SaLOMONI;  AC  ILLU5I  HORTATUR  UT  DeUJI  SEMPER  RELIGIOSE  COLAT,  ATQUE 
'       MONET  PRINCIPES  UT  EUM  IN  FABRICA  ADJUVENT. 

^  •  ^^iiti^^^^f^^TQUE  David  :  Hsec  est  domus  Dei ,  et  hoc  altare  in  holocaustum  Israel. 

|2.  Et  praecepit  ut  congregarentur  omnes  proselyti  de  terra  Israel ,  et  con- 
[stituit  ex  eis  latomos  ad  csedeudos  lapides  et  poliendos  ,  ut  aedificaretur  do- 
jmusDei.  3.  Ferrum  quoque  plurimum  ad  clavos  januarum  ,  et  ad  com- 
(missuras  atque  juncturas  praeparavit  David  :  et  seris  pondus  innumerabile. 
K.  Ligna  quoque  cedrina  non  poterant  aestimari ,  quae  Sidonii  et  Tyrii  de- 
portaverant  ad  David.  5.  Et  dixit  David  :  Salomon  filius  meus  puer  parvu- 
lus  est  et  delicatus;  domus  autem ,  quam  aedificari  volo  Domino,  talis  esse  debet  ut  in  cunctis 
regionibus  nominetur  :  praeparabo  ergo  ei  necessaria.  Et  ob  hanc  causam  ante  mortem  suam 
omnes  praeparavit  impensas.  6.  Vocavitque  Salomonem  filium  suum  :  et  praecepit  ei  iit  aedifi- 
caret  domum  Domino  Deo  Israel.  T.  Dixitque  David  ad  Salomonem  :  Fili  mi,  voluntatis  meae 
fuit  ut  aedificarem  domum  nomini  Domini  Dei  mei ,  8.  sed  factus  est  sermo  Domini  ad  me, 
dicens  :  Multum  sanguinem  effudisti ,  et  plurima  bella  bellasti  ;  non  poteris  aedificare  domum 
nomini  meo  ,  tanto  effuso  sanguine  coram  me;  9.  filius  qui  nascetur  tibi,  erit  vir  quietissimus; 
faciam  enim  eum  requiescere  ab  omnibus  inimicis  suis  per  circuitum  ;  et  ob  hanc  causam  Paci- 
ficus  vocabitur ;  et  pacem  et  otium  dabo  in  Israel  cunctis  diebus  ejus.  10.  Ipse  aedificavit  do- 
mum  nomini  meo,et  ipse  erit  mihi  in  filium,etego  ero  illi  in  patrem;  firmaboque  solium  regni 
ejus  super  Israel  in  aeternum.  1  1 .  Nunc  ergo  ,  fili  mi,  sit  Dominus  tecum  ,  et  prosperare  ,  et 
aedifica  domum  Domino  Deo  tuo  ,  sicut  locutus  est  de  te.  12.  Det  quoque  tibi  Dominus  pru- 
dentiam  et  sensum ,  ut  regere  possis  Israel ,  et  custodire  legem  Domini  Dei  tui.  13.  Tunc 
enim  proficere  poteris,  si  custodieris  raandata  et  judicia,  quae  praecepit  Dominus  Moysi  ut  doceret 
Israel :  confortare  et  viriliter  age  ,  ne  timeas  neque  paveas.  14.  Ecce  ego  in  paupertate  mea 
praeparavi  impensas  domus  Domini,  auri  lalenla  centum  millia,  et  argenti  mille  millia  talen- 
torum  :  aeris  vero  et  ferri  non  est  pondus ;  vincitur  enim  numerus  magnitudine  ,  ligna  et  lapi- 
des  praeparavi  ad  universa  impendia.  15.  Habes  qiioque  plurimos  artifices  ,  latomos,  et  cae- 
mentarios,  artificesque  lignorum  ,  et  omnium  artium  ad  faciendum  opus  prudentissiraos.  16.  In 
auro  et  argento  et  aere  et  ferro,  cujus  non  est  numerus.  Surge  igitur  ,  et  fac  ,  et  eritDominus 
tecum.  17.  Praecepit  quoque  David  cunctis  principibus  Israel ,  ut  adjuvarent  Salomonem  fi- 
lium  suum,  18.  Cernitis  ,  inquiens  ,  quod  Dominus  Deus  vester  vobiscum  sit ,  et  dederit  vobis 
requiem  per  circuitum  ,  et  tradiderit  omnes  inimicos  vestros  in  manus  vestras,  et  subjecta  s  t 
terra  coram  Domino  ,  etcoram  populo  ejus.  19.  Praebete  igitur  corda  vestra  et  animas  vestra^, 
ut  quseratis  Dominum  Deum  vestrura  ,  et  consurgite ,  et  aedificate  sanctuarium  Doraino  Deo  , 
ut  introducatur  arca  foederis  Domini ,  et  vasa  Doraino  consecrala  ,  in  domum  ,  quae  aedificatur 
iiomini  Domini. 

1.  H^c  EST  DOMUs  Dei  ,]  q.  d.  Hoc  loco,  puta  16.  Auri  talenta  centum  millia,  hoc  esi  duo- 

in  ureaOrnan,  quoD  esl  in  monte  Moria ,  jubet  decim  cum  dimidio  milliones  librarum  auri, 

Dous  condi  templum.  qua3  faciunt  mille  et  ducenios  milliones  aureo- 

5.   Salomon  puer  parvulus  est,]  q.  d.  Salo-  rum   Francicorum;  tantumdem  reliquit  ei  in 

mon  respcctu  lantae  tamque  magnificae  fabricae  argenlo,  scilicetMiLLE  millia  talenta  argenti,] 

lempli,  est  instar  pueri  parvuli  :  nam  alioqui  quse  faciunt  toiidem,  scilicet  mille  et  ducentos 

erui  ipsc  jam  vigimi  aunoruui.  milliones  aureorum  Francicorum;  olim  enim 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  T. 

una  libra   auri  valebat   (lecem  libras  argenii  : 
universim  ergo  reliquit  ei  bis  milie  et  quadrin- 
gentos  milliones  aureorum.  Vide  dictademonc- 
lis  et  mensuris  in  fine  Pentaleuchi.  Immensa  et 
pene  incredibilis  videtur  ha!C  aiiri   et  argenti 
summa,  sed  Deo  nihil  estimpossibile,  nihil  dif- 
ficile  ;  quarc  ei  facile  fuil  omnem  hanc  copiam 
^Davidi  suggerere   ad  fabricam   tam  magnifici 
templi;  unde  ipse  volens  lemplum  hoc  a  Chal- 
daeis  exustum  restaurari  per  Zorobabel  et  Ju- 
daeos ,  pauperes  eos  ad  fabricam  animai  dicens : 
Meum  esl  argentum,  et  meum  est  aurum,  Aggjei 
2.  9.  Sic  S.  Franciscus  Assisias ,  et  aller  de  Paula, 
ille  Minorum,  hic  Minimorum  fundaior ,  uter- 
qiie  pauper  jussi  a  Deo   lemplum  sedificare  , 
illud  sedificarunt  Deo,  adillud  sumptusper  elee- 
mosynas  piorum  spondente  et  prsestante.  Mulio 
magis  si  a  Deo  vocemur,  ut  templum  mysticum 
perfectionis  in  anima  nostra  vel  proximorum 
fabricemus  alacriter  deejus  opeconfisiidipsum 
praestemus.  Deus  enim  aderit,  viresque  et  ani- 
mos  dabit :  Domini  enim  est  terra  et  pleniiudo 
ejus ,  atque,  ut  ait  S.  Leo  :  Juste  instat  prcecepto, 
qui  prcevenit  auxilio. 

Porro  noster  Vilalpandus  sub  finem  tomi  2. 
in  Ezechielem  per  plura  capita  censet  Davidem 
lantas  opes  collegisse  partim  ex  vectigalibus, 
partim  ex  Ophir,  parlim  ex  hostium  spoliis  et 


PARALIPOMENON.  Cjip.  XXlII.  707 

iributo ,  parlim  ex  annuo  Israelis  censu,  quo 
quisque  pendebat  quotannis  templo  dimidium 
siclum  juxta  legem,  Exodi  30.  13.  Quocirca  Is- 
raelitae  eliam  extra  Judaeam  degenles,  per  totum 
orbem  dispersi ,  hanc  capitationem  quotannis 
mittebant  Jerosolymam  ;  cumque  eorum  in- 
gens  esset  numerus  ,  ingentem  confiabant  auri 
summam. 

Addit  Vilalpandus  Davidem  et  Salomonem  an- 
nuo  reditu  et  opibus  superasse  tributa  et  opes 
Romanorum,  Chaldseorum,  Persarum,  omnium- 
que  regum  et  monarcharum. 

Dices  :  Quomodo  ergo  David  hoc  versu  ait 
haec  se  collegisse  in  paupertate?  Resp.  Primo, 
quia  heec  omnia  prae  Dei  dignitate  et  majestaic 
erant  parva  ei  pauca.  Secundo,  in  paupertate , 
id  esl  in  multo  labore  et  afflictione.  Tertio  ot 
maxime,  quia,  ut  sequitur,  heec  omnia  erant 
Dei ;  quare  Davidis  non  erant,  quia  ipse  ex  se 
pauper  erat,  et  nihil  habebat  nisi  quod  a  Deo 
acceperat. 

Ad  universa  impenuia.  ]  Hebr.  et  Chald.  ha- 
bent :  Etsuper  hcec  adde.  Septuaginta  :  Et  apponc 
in  liis.  Vatablus  :  Quibus  tu  adjicere  poteris.  Unde 
Salomon  et  populus  his  quae  reliquit  David  , 
multa  donaria  addidere  ad  fabricam  lempli  tam 
magnificam  magnificenlius  instruendam  et  ad- 
ornandam. 


CAPUT  VIGESIMUM  TERTIUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

DaVID  SLB  MORTEM  SaLOMONEM  REGEM  DESIGNAT  ,    AC  LeVITAS   IN  SUAS  CLASSES   DlSTRi- 

BUiT  ,  eisque  sua  officia  partitur  ;  Levitis  quoque  filios,  id  est  posteros  Moysis, 
annumerat. 


1 .  .<?-==:^^v?w?:^w«^.gitur  David  senex  et  plenus  dierum  ,  regem  constituit  Salomonem  filium 

suiim  super  Israel.  2.  Et  congregavit  oranes  priiicipes  Israel ,  et  Sacerdo- 

tes  atqiie  Levitas.  3.  Numeratique  siintLevitae  a  trigintaannis,  et  supra  , 

et  inveuta  sunt  triginta  octo  millia  virorum.  4.  Ex  his  electi  sunt,  el  dis- 

^tributi    in  ministerium  domus  Domini ,  viginti  quatuor   millia ;  praepo- 

(sitorum  autem  etjudicum  sex  raillia.  5.  Porro  quatuor  millia  janitores ; 

^et  totidem  psaltae  canentes  Doraino  in  organis ,  quae  fecerat  ad  canendum. 

6.  Et  distribuit  eos  David  per  vices  fiborura  Levi ,  Gerson  videlicet,  et  Caath  :  et  Merari. 

7.  Fib'i  Gerson  :  Leedan  ,  et  Semei.  8.  Filii  Leedan :  princeps  Jahiel,  et  Zethan,  et  Joel , 
tres.  9.  Filii  Seraei :  Salomith,et  Hosiel ,  et  Aran ,  ties:  isti  principes  familiarum  Leedan. 
1 0.  Porro  filii  Semei;  Leheth  ,  et  Ziza ,  et  Jaus,  et  Baria  :  isti  filii  Semei ,  quatuor.  1 1 .  Erat 
autem  Leheth  prior ,  Ziza  secundus :  porro  Jaus  et  Baria  non  habuerunt  plurimos  filios ,  et  id- 
circo  in  una  familia ,  unaque  domo  ,  computati  sunt.  12.  Filii  Caath  ;  Amram  et  Isaar,  Hebron, 
et  Oziel ,  quatuor.  13.  Filii  Amram  :  Aaron  ,  et  Moyses.  Separatusque  est  Aaron  ut  ministra- 
ret  in  Sancto  sanctorum  ,  ipse  et  filii  ejus  in  sempiternum  ,  et  adoleret  incensura  Domino  secun- 
dum  ritum  suum  ,  ac  bcnediceret  nomini  ejus  in  perpetuum.  1 4.  Moysi  quoque  hominis  Dei  filii 
annumerali  sunt  in  Iribu  Levi.  15.  Filii  Moysi  :  Gersom,  et  Eliezer,  16.  Filii  Gersom  :  Su- 
buel  primus.  17.  Fuerunt  autera  filii  Eliezer  :  llohobia  primus;  et  non  erant  Eliezer  filii  alii. 
Porro  filii  Rohobia  multiplicati  sunt  nimis.  18.  Filiilsaar  :  Salomith  priraus.  19.  Filii  Hebron: 
Jeriau  prirous,  Amarias  secundus ,  Jahaziel  tertius,  Jecmaam  quartus.  20.  Filii  Oziel:  Micha 


708  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  PARRALIPOMENON.  Cap.  XXIII. 

primus  ,  Jesia  secundus.  21 .  Filii  Merari :  Molioli ,  et  Musi.  Filii  Moholi  :  Eleazar ,  et  Cis. 
22.  Mortuus  est  autem  Eleazar ,  et  non  habuit  filios  ,  sed  filias  ;  acceperuntque  eas  filii  Cis  fra- 
tres  earum.  23.  Filii  Musi  :  Moholi ,  et  Eder,  et  Jeriraoth ,  tres  24.  Hi  filii  Levi  in 
cognationibus  et  farailiis  suis ,  principes  per  vices ,  et  nuraerura  capitura  singulorum  ,  qui 
faciebant  opera  ministerii  domus  Domini ,  a  viginti  annis  et  supra.  25.  Dixit  enira  David  : 
Requiera  dedit  DominusDeus  Israel  populo  suo  ,  et  habitationera  Jerusalera  usque  in  aeternura. 
26.  Nec  erit  officii  Levitarura  ut  ullra  portent  tabernaculura  ,  et  orania  vasa  ejus  ad  ministran- 
dura.  27.  Juxta  praecepta  quoque  David  novissima,  supputabitur  numcrus  filiorum  Levi  a 
viginti  annis  et  supra.  28.  Et  erunt  sub  manu  filiorura  Aaron  in  cultura  domus  Doraini ,  in  ves- 
tibulis ,  et  in  exedris ,  et  in  loco  purificationis ,  et  in  sanctuario ,  et  in  universis  operibus  rainis- 
terii  terapli  Domini.  29.  Sacerdotes  autem  ,  super  panes  propositionis ,  et  ad  similae  sacrifi- 
ciura  ,  et  ad  lagana  azyraa,  et  sartaginem  ,  et  ad  torrendura  et  super  orane  pondus  atque  men- 
suram.  30.  Levitae  vero,  utstent  mane  ad  confitendura  et  canendum  Domino  :  similiterque  ad 
vcsperam  ,  31 .  tam  in  oblalione  holocaustorum  Domini ,  quam  in  sabbatis  et  Calendis  et  so- 
lemnitatibus  reliquis,  juxtanumerum,  et  caeremonias  uniuscujusque  rei,  jugiter  coram  Domino. 
32.  Et  custodiant  observationes  tabernaculi  foederis,  et  ritum  sanctuarii ,  et  observationem  fi- 
liorum  Aaron  fratrum  suorum  ,  ut  ministrent  in  domo  Domini, 


NoTA.  David  Levitas  ita  distribuit.  Erat  nume- 
rus  Levilarum  38  milliuni;  ex  eis  David  2U  mil- 
lia  deputavit  ministerio  templi ,  sex  alia  millia 
fecit  pragpOsitos  et  judices,  v.  U',  unde  patet 
Levitas  hosce  fuissejudices,  etquasi  senatores 
ac  Paires  conscriptos  ;  quatuor  millia  janitores. 
Deinde  aiia  quatuor  millia  constituit  cantores 
et  musicos :  confla  hos  omnes  numeros  in  unum, 
et  invenies  38  millia  jam  dicta. 

Noia  secundo  :  David  insuper  constituit24or- 
dines  sacerdotum ,  qui  sibi  per  vices  succede- 
rent  ad  ministrandum  in  templo ;  quisque  enim 
ordo  per  septimanamministrabat.  Unde,  Lucae 
1.  9.  dicitur  de  Zacharia  :  Exiit  de  sorte  ut  pone- 
ret  incensum ;  eratenim  Zacharias  de  vice  Abia, 
quse  ordine  erat  octava.  Hoe  viceset  ordines  sa- 
cerdotum  recensentur  capite  sequenli.  Porro 
David  cuique  ordini  sacerdolum  attribuit  ordi- 
nem  unum  Levitarum  qui  eis  ministrarent,  et 
per  omnia  subservirent;  unde  tot  erantordiaes 
Levilarum ,  quot  sacerdotum  ministrantium 
templo,  scilicet  2^.  Totidem  (scilicet  1h)  ordi- 
nes  constiiuit  Levitarum  psallentiumtam  voce 
quam  instrumentis  musicis  ,  quorum  quisque 
sua  viceet  subsuo  sacerdotumordinepsallebat, 
ut  patet  cap.  25.  psallebantaulem  non  tantumin 
sabbatis,  Calendis,  omnique  alia  fesiivitate,  sed 
et  quolidie  \n  omni  sacrificio  liolocaustorum, 
utpatetv.  Si.Hincsequilurquemlibetsacerdotem 
aeque  acLevitam  vis  tantum  in  anno  ministrasse 
in  templo;  nam  erant  eorum  3/i  classes,  qua- 
rum  quaelibet  per  hebdomadam  in  templo  ser- 
viel)at.  Quare  in  Ik  hebdomadis  quisque  una 
lantum  hebdomada  ministrabat ;  iis  vero  dupli- 
catis  bis :  ergo  in  Zt8  hebdomadibus  (quot  com- 
pleotitur  annus  additis  quatuor)bis,hocest,  dua- 
bus  hebdomadis  duntaxat  quisque  ministrabat. 

Porro  fecit  haec  David  non  tam  ut  rex  (iiic 
enim  non  habet  jus  in  sacerdoles  et  sacra )  quam 
nt  propheta.  Rursum,  non  fecitha^c  per  se,  sed 
per  Pontifices  Sadoc  et  Ahimelech,  ut  audiemus 
capiiesequenti,  v.  3.  idque  jacta  sorte,  utibidem 
dicitur,v.  5  et32. 

11.  Jaus  et  Baria  non  habderunt  plurimos  fi- 
Lios,]  q.  d.  Hi  duo  simul  non  habuerunt  plures 
filios  qnam  unus  solus  ex  jam  rccensiiis;  quare 


hi  duo  unam  tantum  classem  constiluerunt, 
cum  alil  singuli  singulas  constituerent. 

13.  Separatusque  est  Aaron,]  q.  d.  A  Deo 
per  Moysen  electus  esl  Aaron,  ut  ipse  ejusque 
posteri  primogenitiessentsummiSacerdotessive 
Pontifices;  CcTeteri  vero  non  primogeniti  essent 
minores  sacerdotes.  Unde  Pontifices  soli  ingre- 
diebanturSanctum  sanctorum;caeteri  vero  sacer- 
dotes  adolebant  thymiama  in  altari  thymiama- 
tis,qUoderat  inSancto  anteSanctumsanctorum. 

ik.  MoYsi  quoqije  HOMiNis(amici)  Dei  filii  an» 
NUMERATi  suNT  iN  TRiBu  Levi.  ]  Mira  fuit  Moysis 
resignatio  et  humilitas ,  qua  se  submisit  ordi- 
nationi  Dei  statuentis,  ut  principatum  populi 
transferret  in  Josue,  filios  vero  suos  non  sacer- 
dotibus  sed  Levitis  annumeraret.  Nam  sacerdo- 
tium  a  Deo  addictum  erat  posteris  Aaronis ,  qui 
erat  frater  senior  Moysis. 

1h.  FiLii  Levi  a  viginti  annis  et  supra.  ]  David 
bis  numeravit  Levitas ,  scilicet  primo ,  v.  3.  <i 
triginta  annia  et  supra ;  secundo ,  hic  d  viginti 
annis  et  supra.  Ratio  fuit,  quia  primitus  a  Deo 
per  Moysen  statutum  erat,  ut  Levitae  atrigesimo 
setaiis  anno  et  deinceps  servirent  tabernaculo  , 
eo  quOd  eorum  oflicium  esset  portare  supellec- 
tilem  Tabernaculi  per  desertum,  in  quo  conti- 
nue  peregrinabantur,  ad  quod  oetas  valida  et 
robusta,  qualis  est  triginta  annorum,  require- 
batur.  David  vero  cessante  hoc  onere ,  aedificato 
jam  templo,  et  Israele  quiescente  in  Terra  sanc- 
ta,  statuit  hoc  versu  ut  a  vigesimo  anno  nume- 
rentur,  et  servire  incipiant;  nimirum  ut  prio- 
ribus  senioribus  jam  recensitis,  et  in  suas 
ministrantium ,  janitorum,  pracpositorum ,  judi- 
cum,  cantorum,  classes  distributis  in  rebus 
minoribus  subserviant.  Hanc  rationem  dat  hic 
David,  V.  26. 

29.  Sacerdotes  autem.  ]  Haec  verba  non  sunt 
inHebr.  necin  Graeco  ;  quare  ofTicia  quae  hlc 
subnecluntur,  competunttam  Lcvitis  quam  sa- 
cerdotibus  ,  quia  scilicet  Levitarum  erat  illa 
parare ,  sacerdotum  vero  parata  jam  Deo  offerre 
in  sacrificium. 

Et  super  omne  pondus  et  MENSURAM,]  tum 
quia  Sacerdotum  et  Levilarum  erat  omnia  Dco 
offerenda  mcnsurare,  an  sciliceljustum  pondus 


GOMMENTARIA  IN  LIBnUM  I.  PARALIPOMENON.  Cap.  XXIV.  709 

a  lege  praescri{)lum  haberent,  lum  quia  eorum  populo  illa  viliarenlwr  el  minuerenlur ,  vel  au- 
erat  asservare  justas  rerum  mensuras  et  pon-  gerenlur,  ad  mensuras  et  pondera  templi  resli- 
dera  in  templo,  ut  si  per  fraudem  aliquorum  in     tuerentur  et  corrigerentur. 

CAPUT  VIGESTMUM  QUARTUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

DlSTRIBUUNTUR  SACERDOTES  IN  24   CLASSES,  AC  CUIQUE  SUA   LeVITARUM  CLASSIS   AD  SUB- 

SERVIENDUM  IN  SACRIFICIO  ASSIGNATUR. 

« 

jORRO  filiis  Aaron  hse  partitiones  erant  :  filii  Aaron  :  Nadab ,  et  Abiu ,  et 
[Eleazar,  et  Ithamar.  2.  Mortui  sunt  autem  Nadab  et  Abiu  ante  patrem 
tuum  absque  hberis :  sacerdotioque  functus  est  Eleazar,  et  Ithamar.  3.  Et 
\divisit  eos  David ,  id  est ,  Sadoc  de  filiis  Eleazari ,  et  Ahimelech  de  filiis 
•Isharaar ,  secundum  vices  suas  et  ministerium.  4.  Inventique  sunt  multo 
pluresCIii  Eleazar  in  principibus  viris  ,  quam  fihi  Ilhamar.  Divisit  autem 
^eis,  hoc  esl  filiis  Eleazar,  principes  per  familias  sedecim  :  et  filiis  Ithamar 
per  familias  et  domos  suas  octo.  5.  Porro  divisit  utrasque  inter  se  familias  sortibus ;  erant  enim 
principes  sanctuarii,  et  principes  Dei ,  tam  de  filiis  Eleazar,  quam  de  filiis  Itharaar.  6.  De- 
scripsitque  eos  Semeias  filius  Nathanael  scriba  Levites,  coram  rege  et  principibus,  et  Sadoc  sa- 
cerdote  ,  et  Ahimelech  filio  Abiathar,  principibus  quoque  familiarum  sacerdotalium  et  Leviti- 
carum  :  unam  domum  ,  quse  caeteris  preeerat ,  Eleazar  :  et  alteram  domum,  quse  sub  se  habebat 
caeteros  ,  Itharaar.  7.  Exivit  autem  sors  prima  Joiarib,  secunda  Jedei ,  8.  tertia  Harim,  quarta 
Seorim  ,  9.  quinfa  Melchia  ,  sexta  Maiman  ,10.  septima  Accos  ,  octava  Abia  ,11.  nona  Jesua, 
decima  Sechenia  ,  12.  undecima  Eliasib  ,  duodecima  Jaeim  ,  13.  tertia  decima  Hoppha,  deciraa 
quarta  Isbaab  ,  14.  decima  quinta  Belga,  decima  sexta  Emraer,  15.  decima  septima  Hezir  , 
deciraa  oetava  Aphses ,  16.  deciraa  nona  Pheteia ,  vigesiraa  Hezechiel ,  17.  vigesima  prima 
Jachin,  vigesima  secunda  Gamul ,  18.  vigesima  tertia  Dalaiaii ,  vigesima  quarta  Maaziaii. 
1 9.  Hae  vices  eorura  secundum  ministeria  sua ,  ut  ingrediantur  domum  Domini ,  et  juxta  ritimi 
suum  sub  raanu  Aaron  patris  eorum  :  sicut  praeceperat  Domiuus  Deus  Israel.  20.  Porro  filio- 
rum  Levi ,  qui  reliqui  fuerant,  de  filiis  Amrara  erat  Subael ,  et  de  filiis  Subael ,  lehedeia. 
21 .  De  filiis  quoque  Rohobise  princeps  Jesias.  22.  Isaari  vero  filius  Salemoth,  filiusqiie  Sale- 
raoth  Jahath  :  23.  filiusque  ejus  Jeriaii  primus,  Amarias  secundus ,  Jahaziel  tertius,  Jecraaan 
quartus.  24.  Filius  Oziel  ,  Micha ;  filius  Micha,  Samir.  25.  Frater  Micha,  Jesia ;  filiusquc 
Jesire,  Zacharias.  26.  Filii  Merari  :  Moholi  et  Musi.  Filius  Oziati :  Benno.  27.  Filius  quoque 
Merari  :  Oziaii,  et  Soam,  el  Zachur,  et  Hebri.  28.  Porro  Moholi  filius  Eleazar ,  qui  non 
habebat  liberos.  29.  Filius  vero  Cis,  Jerameel.  30.  Filii  Musi  :  Moholi,  Eder ,  et  Jerimoth  , 
isti  filii  Levi  secundura  domos  familiarum  suarum.  31.  Miseruntque  et  ipsi  sortes  contra  fra- 
Ires  suos  filios  Aaron ,  coram  David  rege ,  et  Sadoc,  et  Ahimelech  ,  et  principibus  farailiarum 
Sacerdotalium  et  Leviticarum  ,  tam  majores ,  quam  minores  oranes  sors  eequaliter  dividebat. 

3.  Et  divisit  eos  David.idest  Sadog  de  filiis  situm,  et  alterum  ex  favore  aniepositum,  sed 

Eleazari,  ET  AniMELEcn  DE  FiLiis  iTHAMAR,   SE-  omucs   pari  jure  et   conditione  censerentur: 

cundum  vices  suas,]  scilicet  divisit  omnes  sa-  quare  sorte  res  acla  est,  et  sors  cuique  suum 

ccrdotcs  posteros  Eleazar  et  Iihamar  in  24  clas-  ordinem  et  vicem  assignavit. 

ses.  Divisit,  inquam,  David  non  per  se,  sed  per  Erant  enim  principes  sanctuarii.  ]  Erant  24 

duos  Pontifices  ,  scilicet  pcr  Sadoc  qui  erat  ex  familiae  sacerdotales,  et  quaeque  suum  habebat 

posleris  Eleazar,  et  per  Ahimelech  qui  erat  ex  principem,  puta  primogenitum,  qui  in  vice  sua 

posterislthamar.  Ad  Pontificem  enim  speciabat  omnibus  proeerat,  omniaque  in  templo  dirige- 

haec  sacerdotum  distribuiio ,  non  ad  regem.  bat ;  quare  erat  ipse  summus  classis  suae  Sacer- 

5.  PoRRo  divisit  utrasque  inter  se  familias  dos,  ideoque  vocal)atur  Pontifcx.  Erant  ergo 

sortibus,]  ne  quis  queri  possel  se  inique  posipo-  24  Pontifices  sivc  principes  Saccrdoium ,  de  qui- 


710  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I. 

l)us  iii  Evangeliis  crebra  est  mentio;  sed  liis 
omnibus  euiinebatetpraeerat  suainius  Ponlifex, 
scilicet  Sadoc. 

6.  Ahimf.lech  filio  ABrATHiiU. ,  ]  Hinc  videtur 
quOd  Abiathar  Ponlifex  segrotans,  aut  aliis  oc- 
cupatus  vices  suas  demandarit  filio  Ahimelech, 
ut  ipse  cum  Sadoc  PontiQce  assisterel,  et  distri- 
bueret  has  24sacerdotum  classes. 

10.  OcTAVA.  Abia.  ]  Ex  hac  fuit  Zacharias  pater 
.loannis  Baptistas;  quare  certum  est  eum  non 
fuisse  summum  Pontificem.  Pontifex  enim  non 
habebat  vicem,  sed  omnibus  praserat.  An  Zaclia- 
rias  fuerit  Pontifex,  id  est,  princeps  et  primo- 
genitus  suse  familiae  Abia  ,  ut  vult  S.  Dionysius, 
ccelestis  Hierarchiae  cap.  6.  item  an  fuerit  ex 
posteris  Eleazar,  an  vero  ex  posteris  Ithamar, 
incertumest. 

26.  FiLius  OziauBenno,]  et  caeteri  qui  recen- 
sentur  v.  27,utijam  dicam. 

27.  FiLius  Merari,  OziAu.]H3ec  verba  paren- 
thesi  intercipienda  videntur;  nam  sequentes, 


PARALIPOMEiNON.  Cap.  XXV. 

scilicet  :  Soam  et  Zacliur  et  Hebri ,  sunt  filii 
Oziail.  Id  patet  ex  Hebr.  et  Chald.  qui  sic  ha- 
bent  ;  Filii  Merari  de  OziaCi,  vel  per  Oziaii, , 
Benno  et  Soam  et  Zacliur  et  Hebri.  Quia  enim 
dixerat :  Fiiius  Oziau  Benno,  el  non  dixerat  cu- 
jus  filius  esset  Oziau ;  hinc  idipsum  explicat 
subdens  :  Fiiius  Merari  Oziaii ;  deinde  reliquos 
praeter  Bennonem  jam  nominatum  ,  Oziaii 
filios  prosequitur,  dicens  : 

EtSoam  etZachur  ETHEBRi.]NamMerarifilios, 
scilicet  Molioli  ei  Masi,  jam  recensuit  v.  26.  Ita 
Vatablus,  Pagninus  et  alii. 

31.  MlSERUNTQUE  ET  IPSI  SORTES  CONTRA  FBATRES 

suos,]  scilicet  ex  opposito  vel  contraposito />•«- 
trum,  id  est  cognatorum  suorum;  et,  ut  vertit 
Vatablus  :  d  regione  fratrum  suorum.  Septuag. 
sicutfratres  eorum,q.  d.  Sicut  sacerdotes  posteri 
Aaronis  divisi  in  2/iclasses  sortem  jecerant;  quo 
quisque  ordine  in  tabernaculo  minisirarel,  sic 
etiam  Levitoe  vices  ministrandi  jacta  sorte  ac- 
ceperuut. 


CAPUT  VIGESIMUM  QUINTUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

Ndmerantur  24  classes  Levitarum  ad  canendum,  psallendum  et  citharizandum 

deputatorum. 


gitur  David  et  magislratus  exercitiis,  segregraverunt  in  rainisterium  Glios 
Asaph  ,  ,et  Heman  ,  et  Idithun  ;  qui  prophetarent  in  citharis ,  et  psalteriis, 
et  cymbalis,  seciindum  numerum  suum  dedicato  sibi  officio  servientes. 
2.  De  filiis  Asaph  :  Zacchur,  et  Joseph,  et  Nathania ,  et  Asarela  ,  fllii 
Asaph  :  sub  manu  Asaph  prophetantis  juxta  regem.  3.  Porro  Idithun  :  Qlii 


Jdithun,  Godolias,  Sori,  Jeseias,  et  Hasabias,  et  Mathathias ,  sex,  sub 
"manu  patris  sui  Idithun,  qui  in  cithara  prophetabat  super  conGtentes  et 
laudantes  Dominum.  4.  Heman  quoque:  Glii  Heman,  Bocciaii ,  Mathaniaii ,  Oziel ,  Subuel  , 
et  Jerimoth,  Hananias ,  Hanani,  Eliatha  ,  Geddelthi,  et  Romerathiezer  ,  et  Jesbacassa,  Mel- 
lothi  ,  Othir  ,  Mahazioth;  5.  omnes  isti  filii  Heman  Videntis  regis  in  sermonibus  Del ,  ut 
exaltaret  cornu  :  deditque  Deus  Heman  Glios  quatuordecim,  et  filias  tres.  6.  Universi  sub 
raanu  patris  sui  ad  cantandum  in  teraplo  Domini  distributi  erant ,  in  cymbalis,  et  psalteriis,  et 
citharis ,  in  ministeria  doraus  Doraini  juxta  regera  :  Asaph  videlicet,  et  Idithun ,  et  Heman. 
7.  Fuit  autem  nuraerus  eorura  cura  fratribus  suis ,  qui  erudiebant  canticura  Domini  cuncti  doc- 
tores,  ducenti  octoginta  octo.  8.  Miserimtque  sortes  per  vices  suas  ex  aequo  tam  major  quam 
rainor,  doctus  pariter,  et  indocttis.  9.  Egressaque  est  sors  prima  Joseph,  qui  erat  de  Asaph. 
Secunda  Godoliae,  ipsi  et  filiis  ejus,  et  fratribus  ejus  duodecim.  10.  Tertia  Zachur,  filiis  el 
fratribus  ejus  duodecira.  1 1 .  Quarta  Isari  ,  filiis  et  fratribus  ejus  duodecira.  12.  Quinta  Na- 
thanise,  Gliis  et  frafribus  ejus  duodecim.  13.  Sexta  Bocciaii,  Gliis  et  fratribus  ejus  duodecim. 
14.  Septiraa  Isreela  ,  Gliis  et  fratribus  ejus  duodecira.  15.  Octava  Jesaise ,  Gliis  et  fralribus  ejus 
dtiodecim.  16.  Nona  Mathani?e  ,  Cliis  el  fratribus  ejus  duodecim.  17.  Decima  Semeiae ,  filiis 
et  fratribus  ejus  duodecira.  18.  Undecima  Azareel,  Gliis  etfratribus  ejus  duodecira.  19.  Duo~ 
decima  Hasabiae,  filiis  et  fratribus  ejus  duodecim.  20.  Tertia  decima  Subael,  filiis  etfratribus 
ejus  duodecim.  21.  Quarta  deciraa  Mathathise ,  filiis  et  fratribus  ejus  duodecim.  22.  Quinta 
decima  Jerimoth,  Gliis  et  fratribus  ejus  duodecira.  23.  Sexta  decima  Hananiae,  Gliis  et  fralribus 
ejus  duodecim.  24.  Septima  decima  Jesbacasste,  filiis  et  fratribus  ejus  duodecim.  25.  Octava 


COMMiiNTAlUA  IN  LIBRUM  1.  PARALiPOME^iON.  Cap.  XXV.  7ii 

«leciina  Haiiani,  filiis  et  fralribus  ejus  duodecim.  2C.  Nona  decima  Mellolhi,  filiis  et  fralrilnis 
ejus  duodecim.  27.  Vigesima  Elialha  ,  filiis  et  fralribus  ejus  duodecim.  28.  Vigesima  |)rima 
Othir ,  filiis  et  fratribus  ejus  duodecim.  29.  Vigesima  secunda  Geddellhl ,  Cliis  et  fralribus  ejus 
duodecim.  30.  Vigesima  terlia  Mahaziolh ,  filiis  et  fralribus  ejus  duodecim.  31 .  Vigesima 
quarta  Komemthiezer  ,  filiis  et  fralribus  ejus  duodecim. 


1.  MAGisTRATrs  EXERCiTts,]  Idest,  principes 
lam  poliiici  qiiam  Ecclesiaslici ;  exercitus  enim 
vocaiur  toius  populus  lam  laicorum  quam  Le- 
vitarum  ol)  muliiluclinem;  eranl  enim  mulli  et 
conslipati,  iique  per  ordines  (juasi  acies  dispo- 
siti  ,  uli  sunl  milites  in  exercitu.  Magistralus 
Levitarum  ,  cap.  2/i,  6.  vocantur  principes  Sanc- 
tuarii. 

Qui  puorHETARENT  (id  cst ,  qui  canerent  lau- 
darentque  Deum)  in  citharis  secu>di;m  numerum 

SUUM    DEDICATO    SIBI    OFFICIO    SERVIENTES,]    q.    d. 

quilibet  in  sua  vice  tanto  numero  canebanl, 
((uanto  ad  canendum  deslinali  erant;  una  enim 
familia  numerosior  unum  cantorum  ordinem 
consiiluens  plures  habebat  cantores  ,  quam 
ilia  quse  pauciores  in  se  domeslicos  conlinebat. 
Hebr.  est  viri  operis  in  viinisterio  suo,  id  est  viri 
diligentes ,  et  scite  fungentes  munere  suo,  q.  d. 
lstiomnesfueremusiciperitissimi,inquitVatabl. 

SiB  MANU  (sub  regimine  et  direclione)  Asaph 
pROPHETANTis  fcanenlis  Dei  laudes)  juxta  re- 
gem]  scilicetin  arce  Sion  coram  arca,  juxta  se- 
dem  Davidis  j  ubi  nimirum  ipsi  sedere>etDei 
laudibus  interesse  solebat.  INam  verisimile  est 
alios  cantores  fuisse  deputatos  ad  canendum 
in  Tabernaculo  Moysis,  quod  erat  in  Gabaon; 
unde  aliqui,  ut  uirosque  comprehendant,  ex- 
plicant  To  juxta  regem,  q.  d.  Juxta  regis  prae- 
scriptum  et  distributionem  ,  ut  hi  in  Sion,  illi 
in  Gabaon  canerent. 

3.  FiLii  Idithun  Godolias  ,  SORi,  Seseias,  et 
Hasabias,  etMathathias,  sex.]  Recensiti  hic  sunt 
quinque  duntaxat ,  ut  palet  eos  numeranti.  Deest 
ergo  sextus,  quem  verisimile  est  esse  Semeiam, 
(|ui  nominaturv.  17.  in  decima  sorle;  Semeias 
enim  non  nominatur  inter  filios  Asaph  nec  inler 
filios  Heman.  Fuit  ergo  filius  Tdilhun;  horum 
trium  enim  filii  liic  describuntur,  ut  patet  v.  1. 

5.  Omnes  isti  filii  Heman  Videntis  regis  in 
sERMONiBUs  Dei.]  H(?man  vocatur  Videns ,  id  esl 
propheia  ,  hoc  est  cantor  divinarum  laudum 
apud  Davidem.  In  sermonibus  Dei,  idestcum  Dei 


seamones,  id  est,  res  et  laudes  canerentur,  q.  d. 
David  in  aulaetmensa  habebatsuos  symphonia- 
cos^  qui  profana  canebant  ad  regis  honestam  re- 
crealionem  ;  hic  vero  Heman  curabat  dunioxat 
sacra  cani  in  Tabernaculo,  cum  David  divinis 
ofTiciis  vacaret.  Sermones  ergo  Dei  erant  psalmi, 
hymni  et  canticadivinarum  laudiim. 

Ut  exaltaret  cornu,]  id  est ,  ut  canendo 
exaltaret  magnitudinem  ,  magnificeniiam ,  et 
immensam  majeslatem,  sapientiam,  misericor- 
diam,  potentiam  ,  clementiam  et  beneficen- 
tiarn  Dei.lta  Abulensis.  Secundo,  etmagis  pra;- 
cise,  q.  d.  Heman  curabat  cani  psalmos,  in 
quibus  Davidorat,  et  praedicit  exaliandumror- 
nu,  id  est  regnum ,  potentiam ,  et  gloriam  tam 
imperii  sui,  quam  anlilypi  Christi.  Hoc  enim 
audire  Davidi  erat  gralissimum  et  desideralis- 
simum.  Unde  crebro  in  psahnis  de  hac  corna 
exaltatione,  agii.  Hinc  Vatablus  sic  verlil  :  Qai 
erat  regis  videns  inverbis  divinis  ut  erigeretur  cor- 
na;idque  sic  explicat,  q.  d.  Heinan  proplietavit 
dc  Davide  quOd  assequeretur  magnam  fainarn 
et  gloriam.  Cornu  enim  significat  dignilalem  ei 
gloriam,  item  robur  el  vires,  ac  si  dicaiur,  ad 
exaltandam  dignilatem  ct  potentiam  regiain. 
Asapli  enim  et  Iditliun  canebant  alios  psalmos, 
qui  ad  populum  erudiendum  el  eonsolandum 
spectabant,  eumque  ad  pietatem  et  ad  Deuui 
secum  laudandum  cxcitabant. 

7.  Qui  ERUDiEBAKT  CAMicuM,  ]  id  cst  doctores, 
ut  sequitur  j  qui  docebant  reliqiios  scite  canere 
el  psallere  tam  voce ,  quam  instrumenlis  mu- 
sicis. 

S.DOCTUS  PARiTER  ET  iiSDOCTUs,  q.  d.  /Eque  peii- 
lus  canendi  acimperiius,  acque  doctor  acdis- 
cipulus  ,  q.  d.  David  dislribuit  cantores  in  2U 
classes,  etcuique  classi  dedit  duodecim  magis- 
tros  musices  peritos,  qui  cseleros  docerent  ca- 
nere  ,  eosque  in  cantu  dirigereiit  et  perficerent. 
Quocirca  magistri  hi  univcrsim  fueie  288,  ui. 
diclum  est  v.  7.  Multiplica  enim  lit  perl2,  re- 
sultabit  numerus  288. 


712  COMME.NTARIA  IN  LIBRUM  I.  PARALIPOMENON.  Cap.  XXVL 

CAPUT  VIGESIMUM  SEXTUM. 

SYNOPSISCAPITIS. 

HeCENSENTUR   ORDINES    ET    CLASSES  LeVITARUM  ,    QUI    ERANT   JANITORES  TEMPLI  J  AD    H^X 

CUSTODUM  THESAURORUM  TAM  TEMPLI    QUAM  ReGIS. 

^  •  l^^^l^!^^^^^^^''^^^^  autem  janitorum  :  de  Coritis  Meselemia  ,  Clius  Core  ,  de  filiis 
]Asaph.  2.  Filii  Meselemise  :  Zacharias  primogenilus,  Jadihel  secundus , 
'Zabadias  tertius ,  Jathanael  quartus  ,  3.  ^EIam  quintus,  Johanan  sextus  , 
!  Elioenai  septinius.  4.  Filii  autem  Obededom  :  Scmeias  primogenitus  , 
Jozabad  secundus,  Joaha  tertius ,  Sachar  quartus,  Nathanael  quintus, 
5.  Ammiel  sextus,  Issachar  septimus,  Phollalhi  octavus  :  quia  benedixit 
illi  Dominus.  6.  Semei  autem  filio  ejus  nati  sunt  filii,  prsefecti  familiarum 
sua'"um  :  erant  enim  viri  fortissimi.  7.  Filii  ergo  Semeiae :  Olhni,  et  Raphael,  et  Obed,  Elzabad, 
fratres  ejus  viri  fortissimi  :  Eliu  quoque,  et  Samachias.  8.  Omnes  hi,  de  filiis  Obededora  : 
ipsi,  et  filii,  et  fratres  eorum  fortissimi  ad  ministrandum ,  sexaginta  duo  de  Obededom.  9.  Porro 
Meselemiae  filii ,  et  fratres  eorum  robustissimi ,  decem  et  octo.  10.  De  Hosa  autem ,  id  est, 
de  filiis  Merari :  Semri  princeps  (  non  enim  habuerat  primogenitum  ,  et  idcirco  posuerat  eum 
pater  ejus  in  principem  ),  11 .  Helcias  secundus ,  Tabelias  lerlius  ,  Zacharias  quartus ,  omnes 
hi  filii,  et  fratres  Hosa,  tredecim.  12.  Hi  divisi  sunt  in  janitores,  ut  semper  principes  custo- 
diarum,  sicut  et  fratres  eorum,  ministrarent  in  domo  Domini.  13.  Missse  sunt  ergo  sortes  ex 
aequo,  et  parvis ,  et  magnis,  per  familias  suas,  in  unamquamque  portarum.  14.  Cecidit  ergo 
sors  Orientalis,  Selemiae.  Porro  Zachariae  filio  ejus,  viroprudentissimo,  eterudito  sortito  obtigit 
plaga  Septentrionahs.  15.  Obededom  vero  et  filiis  ejus  ad  Austrum  :  in  qua  parte  domus  erat 
seniorum  concilium.  16,  Sephim  et  Hosa  ab  Occidentem  juxta  portam ,  quae  ducit  ad  viam 
ascensionis :  custodia  contra  cuslodiam.  17.  Ad  Orientem  vero  Levitae  sex,  et  ad  Aquilonem 
quatuor  per  diem  :  atque  ad  Meridiem  simililer  in  die  quatuor :  et  ubi  erat  concilium ,  bini  et 
bini.  18.  In  cellulis  quoque  janitorum  ad  Occidentem  quatuor  in  via,  binique  per  cellulas. 
19.  Hae  sunt  divisiones  janitorum  ,  filiorum  Core  et  Merari.  20.  Porro  Achias  erat  super 
thesauros  domus  Dei,  et  vasa  sanctorum.  21 .  Filii  Ledan,  filii  Gersonni :  de  Ledan  principes 
familiarum  ,  Ledan  et  Gersonni,  Jehieli.  22.  Filii  Jehieh  :  Zathan  et  Joel  fratres  ejus,  super 
Ihesauros  domusDomini.  23  Amramitis,  etlsaaritis,  et  Hebronitis,  et  Ozihelitls.  24.  Subael 
autem  filius  Gersom,  filii  Moysi,  praepositis  thesaurus.  25.  J^ratres  quoque  ejusEIiezer,  cujus 
filius  Rahabia,  et  hujus  filius  Isaias,  et  hujus  filius  Joram,  hujus  quoque  filius  Zechri,  et  hujus 
filius  Selemith.  26.  Ipse  Selemith,  et  fratres  ejus,  super  thesauros  sanctorura,  quae  sanctificavit 
David  rex,  etprincipes  familiarum,  et  tribuni,  et  centuriones,  et  duces  exercitus,  27.  de  bellis, 
et  manubiis  praeliorum ,  quae  consecraverant  ad  instaurationem  et  supellectilem  templi  Domini. 

28.  Haec  autem  universa  sanctificavit  Samuel  Videns ,  et  Saiil  filius  Cis ,  et  Abner  filius  Ner,  et 
Joab  filius  Sarviae  :  omnes  qui  sanctificaverant  ea  per  manum  Selemith ,  et  fratrum  ejus. 

29.  Isaaritis  vero  praeerat  Chonenias,  et  filii  ejus,  ad  opera  forinsecus  super  Israel  ad  docendum 
et  judicandum  eos.  30.  Porro  de  Hebronitis  Hasabias,  et  fratres  ejus  viri  fortissimi ,  millc 
septingenti,  praeerant  Israeli  trans  Jordanem  contra  Occidentem,  in  cunctis  operibus  Domini, 
et  in  ministerium  regis.  31 .  Hebronitarum  autem  princeps  fuit  Jeria ,  secundum  familias  et 
cognationes  eorum.  Quadragesimo  anno  regni  David  recensiti  sunt,  et  inventi  snnt  viri  fortls- 
simi  in  Jazer  Galaad,  32.  fratresque  ejus  robustioris  aetatis,  duo  millia  septingenti  principes 
familiarura.  Praeposuit  autem  eos  David  rex  Rubenitis,  et  Gadditis,  et  dimidiae  tribui  Manasse, 
in  omne  ministerium  Dei  et  regis. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I, 

6.  QuiA  BENEDixiT  iLLi  (Obedeclom)  Dominus] 
ob  arcam  qiiam  domi  suoe  religiose  babuil,  et 
sedulo  custodivit,  2.  Reg.  6.  Hac  de  causa  ipse 
ca3teros  Levitas  filioriim  numero,  scque  ac  ro- 
bore  tum  corporis  lum  animi  superavii,  unde 
V.  8.  dicitur  :  Omnes  Iti  de  flliis  Obedcdom  :  ipsiet 
fiUi  et  fratres  eorum  forlissimi  ad  ministrandum 
62  de  Obedcdom. 

10.   I\0N'    E.MM    IIABUERAT  PRIMOGENITHM ,  ]  q.  d. 

Hosa  tunc  temporis  non  babebat  primogeni- 
tum  ,  quia  is  jam  erat  mortuus;  quare  ejus  loco 
conslituit  principem  familiae  suoe  Semri,  qui 
erat  secundo  genitus. 

12.  Hl  DIVISI  SUiNT  IN  JaNITORES,  UT  SEMPER 
PRINCIPES    CUSTODIARUM  ,    etC,    IMIMSTRARENT    IN 

DOMO  DoMiM.]  Erat  ergo  magna  Janiiorum  ho- 
rum  dignitas  ;  primo,  quia  ipsi  erant  principes 
custodiarimi.  q.  d.  Sicut  praetoriani  miiites  prae- 
sunt  custodiae  regis  et  domus  regiae,  sic  bi  ja- 
nitores  prseerant  custodiae  et  custodibus  omni- 
bus  domus  Dei,  scilicet  templi.  Secundo,  quia 
jidem  pricerant  custodiae  lliesauri  tam  templi 
quam  regis,  ut  patel  vers.  20,  26  et  30.  Item 
sarlis  teclis  templi,  vers.  27.  Tertio,  quia  ex  iis 
creabantur  populi  doctores,  praefecti,  et  judi- 
ces  in  causis  tam  sacris  quam  profanis  ,  ut 
patet  vers.  29,  30  et  32. 

14.  SELEMiiE.  ]  Hic  est  ille  qui  v.  1.  et  seq.  vo- 
calKr  Meselemias.  llle  enim  decurtate  ad  brevi- 
latem  vocatur  Selemias ,  sicul  Jeclionias  a  Je- 
rem.  22.  vocalur  Clionias. 


PARALIPOMENON.  Cap.  XXVIl.  713 

15.  LV    QUA    PARTE  DOMUS   ERAT    seniorum  con- 

ciLiUM,]q.  d.  In  parte  Auslrali  templi  erat  iocus 
summi  concilii ,  quod  Sanliedrim  dicebatur,  et 
72  primoribus  ,  quasi  senatoribus  constabal. 
vide  dicta  Num.  11. 

16.  QU;E  DuciT  AD  viAM  ASCENsiONis  ]  qua  as- 
cendebatur  in  montem  Sion,et  in  tabernacu- 
lum  ibidem  erecium  ;  ac  deinde  in  templum  in 
eodem  a  Salomone  fabricatum. 

CusTODiA  coNTRA  cusTODiAM.]  Vaiabl.  Custodiu 
^  regione  cuslodicc ,  q.  d.  Una  excubiarum  cus- 
todia  respondebat  alleri  ex  adverso  posita?.  Vi- 
delur  enim  \\xc  porta  templi  Occidentalis  prce 
cseteris  duplicem  babuisse  cuslodiam,  ob  ma- 
jorem  in  ea  populi  frequenliam,  ideoque  ma- 
jus  in  ea  tumultus  periculum.  Id  ila  esseliquet 
ex  v.  18. 

18.  InCELLULIS  QUOQUE  JANITORUM  AD  OCCIDEN- 

temquatuorin  via,  binique  per  cellulas,  ]q.  d. 
Ad  portam  templi  Occidentalem,  in  celiulisja- 
nitorum  ,  excubabant  f/Ha/«o?-Levil<'e  janitorum 
principes,  in  via  ascensionis  ,  de  qua  dictum  est 
vers.  16.  ac  insuper  bini  alii  principes,  per  cet- 
lulas  statas  excubitorum  distribuli  agebant  ex- 
cubias  cum  Levitis  minoribus  sibi  subditis. 
Hinc  vides  plures  et  majores  fuisse  excubias  ad 
portam  Occidentalem,  quam  ad  caeleras  templi , 
ut  dixi. 

29.  Ad  opera  forinsecus,  ]puta  ad  ligna  et  la- 
l)ides  caedendos  et  poliendos,  ad  vineas,  prala  , 
et  agros  templi  colendos ,  etc. 


CAPUT  VIGESIMUM  SEPTIMUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

UeCKNSENTUR  12PrINCIPES,  QUI  VICISSIM  PER  12  ANNI  MENSES  PRiEERANT  24  MILLIBUS 
MILITUM.  InSUPER  PrINCIPES  SINGULARUM  TRIBUUM  ,  AC  OfFICIALES  DaVIDIS  ,  TUM  QUI 
DOMI  REBUS  D03IEST1CIS  ,  TUJI  QUI  FORIS  EJUS  VINEIS  ,  AGRIS,  BOBUS  ,  CAMELIS,  OVIBUS 
PR^ERANT. 


iLii  aiitem  Israel  secundiimiiumerum  suiira,  principes  familiarum,  tribuni, 
et  centuriones,  et  prafecti,  qui  ministrabant  regi  juxta  turmas  suas,  ingre- 
dientes  et  egredientes  per  singulos  menses  in  anno ,  viginti  quatuor  mil- 
libus  singuli  prseerant.  2.  Prima3  turnicTe  in  primo  mense  Jesboam  prserat 
Glius  Zabdiel,  et  sub  eo  viginti  quatuor  millia.  3.  De  filiis  Phares,  princeps 
^cunctorum  principum  in  cxercitu  mense  primo.  4.  Secundi  mensis  habebat 
turmam  Dudia  Ahohites ,  et  post  se  alter  nomine  Macellolh,  qui  regebat 
partem  exercitus  viginti  quatuor  millium.  5.  Dux  quoque  turmse  tertise  in  mense  tertio  ,  erat 
Banaias  Clius  Joiadse  sacerdos  :  et  in  divisione  sua  viginti  quatuor  millia.  G.  Ipse  est  Banaias 
fortissimus  intcr  triginta,  et  super  triginla,  prteerat  autem  turmse  ipsius  Amizabad  filius  ejus. 
7.  Quartus ,  mense  qiiarto ,  Azahcl  fiater  Joab,  et  Zabadias  filius  ejus  post  eum  :  et  in  turma 
ejus  viginli  qualuor  millia.  8.  Quintus,  mense  quinto,  princeps  Samaolh  Jezerites :  et  in  turraa 
ejus  viginti  quatuor  millia.  9.  Sextus,  mense  sexto,  Hira  filius  Acces  Thecuites  :  et  in  turma 
ejusviginti  quatuor  millia.  10.  Septimus,  mense  septimo,  Helles  Phallonites  de  filiis  Ephraira  : 
et  in  lurraa  ejus  viginti  quatuor  millia.  11.  Oclavus ,  raense  octavo ,  Sobochai  Husatliites  de 
slirpe  Zarahi :  et  in  turraa  ejus  viginti  quatuor  millia.  12.  Nonus,  raense  nono,  Abiezer  Ana- 
thothites  de  Uliis  Jeraini  :  et  in  turma  ejus  viginli  quatuor  millia.  13.  Deciraus,  raense  decimo, 
Mara ,  et  ipse  Netophalhites  de  stirpe  Zarai  :  in  turma  ejus  viginli  qualuor  millia.  14.  Unde- 

cornel.    A  LAPIDE.      TOM.   II.  ^^ 


714  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  PARALIPOMENON.  Cap.  XXVII. 

cimus ,  mensc  undecimo ,  Banaias  Pharatlionites  de  filiis  Ephraim  :  et  in  lurma  ejus  viginti 
quatuor  millia.  1.5.  Duodecimus,  mense  duodecimo,  Holdai  Netophathites ,  de  stirpe  Golho- 
niel  :  et  in  lurma  ejus  viginti  quatuor  millia.  16.  Porro  trihubus  prseerant  Israel ,  Rubenitis  , 
dux  Eliezer  filius  Zechri :  Simeonitis,  dux  Saphatias  filius  Maacha  :  17.  Levitis,  Hasabias  fillus 
Camuel  :  Aaronitis,  Sadoc  :  18.  Juda,  Eliu  frater  David  :  Issachar,  Amri  Qlius  Michael : 
19.  Zabulonitis,  Jesmaias  filius  Abdiae  :  Nephlhalitibus ,  Jerimoth  filius  Ozriel  :  20.  filiis 
Ephraim  ,  Osee  filius  Ozaziu  ;  dimidise  tribui  Manasse  ,  Joel  filius  Phadaiae  :  21.  et  dimidice 
tribui  Manasse  in  Galaad ,  Jaddo  filius  Zacharia3  5  Benjamin  autem ,  Jasiel  filius  Abner.  22.  Dan 
vero ,  Ezrihel  filius  Jeroham  :  hi  principes  filiorum  IsraeL  23.  Noluit  autem  David  nuraerare 
eos  a  viginti  annis  inferius  :  quia  dixerat  Dominus  ut  multiplicaret  Israel  quasi  slellas  coeli. 

24.  Joab  filius  Sarvioe  coeperat  numerare  ,•  nec  complevit :  quia  super  hoc  ira  irruerat  in  Israel : 
ct  idcirco  numerus  eorum  qui  fuerant  recensiti  ,  non  est  relatus  in   fastos  regis  David. 

25.  Super  Ihesauros  aulem  regis  fuit  Azmoth  filius  Adiel.  His  autem  thesauris  ,  qui  erant  in 
urbibus,  et  in  vicis,  et  in  turribus,  praesidebat  Jonathan  filius  Oziae.  26.  Operi  autcm  rustico, 
et  agricolis  qui  exercebant  terram  ,  prseerat  Ezri  filius  Chelub  :  27.  vinearumque  cultoribus, 
Semeias  Romathites  :  cellis  autem  vinariis ,  Zabdias  Aphonites.  28.  Nam  super  oliveta  et 
ficeta ,  quse  erant  in  campestribus  ,  Balanan  Gederites  :  super  apothecas  autem  olei ,  Joas. 
29.  Porro  armentis,  quse  pascebantur  in  Saron,  prsepositus  fuit  Setrai  Saronites  :  et  super 
boves  in  vallibus ,  Saphat  filius  Adli  :  30.  super  cameios  vero ,  Ubil  Ismahelites  :  et  super 
asinos ,  Jadlas  Meronathites.  31.  Super  oves  quoque,  Jaziz  Agareus.  Omnes  hi ,  principes 
substantise  regisDavid.  32.  Jonathan  autem  patruus  David,  consiliarius ,  vir  prudens  et  litte- 
ralus  :  ipse  et  Jahicl  filius  Hachamoni  erant  cum  filiis  regis.  33.  Achitophel  etiam  consiliarius 
regis ,  et  Chusai  Arachites  amicus  regis.  34.  Post  Achitophel  fuit  Joiada  filius  Banaiae ,  et 
Abiathar.  Princeps  autem  excrcitus  regis  erat  Joab. 


Nota.  Sicut  David  duobus  capitibus"  prseced. 
Sacurdoics  seque  ac  Levitas,  in  2Zi.  classes  dis- 
tri))uitj  quoB  vicissim  Deo  in  templo  hebdoma- 
daiini  deservirent;  sic  hic  reliquum  populiuii, 
pula  Israelilas  ad  bellum  idoneos.,  in  12  clas- 
ses  distribuil,  et  cuique  classi  suum  prceficit 
principeni ,  ut  singulae  classes  vicissim  seniel 
in  anno  per  mensem  Regi  et  Reipub.  ad  bel- 
lum  deserviant,  ut  scilicet  vicissim  24  millia 
arraaiorum  cum  suo  duce  sibi  sint  pragsto  ad 
omnem  bellicam  expeditionem.  Fuit  haec  poli- 
lica  etprudens  Davidis  sanclio;  tum  uthac  ra- 
lione  omnes  subditos  excrceret  in  armis,  ut 
discerent  belh"gerare;  tum  ad  sui  regnique  lu- 
lelam.  Cum  enim  Israelitaj  pauci  undique  liosti- 
bus  cingerenlur,  scilicet  Pbihstseis,  Iduma^is, 
Ammonitis,  Arabibus,  iEgypiiis,  necessum  fuit 
eis  semper  paraios  esse  adbelium.  Ne  ergosu- 
bila  hosliiim  irruptionc  opprimerenlur,  statuit 
David,  ut  2/j  millia  scmper  in  armis  pro  regis 
regnique  custodia  excubarent,  et  hoslibus  ir- 
ruentibus  illico  occurrerent.  Hoc  aulem  sub- 
ditis  non  erat  gravc,  quia  uno  tanlum  mense 
in  nnno  quisque  cum  armis  in  aciem  prodi- 
re  debebat,  rehquis  vero  mensibus  domi  res 
suas  curabal.  Rursum,  hac  ratione  parcebatur 
exactionibus  pecuniarum  ,  quns  ingentes  pro 
exercilu  conscribendo  et  alendo  indici  solenl. 
Nam  quisque  suo  mense,  quoin  exercilu  arma- 
lus  comparere  debebat,  seipsum  alebat.  Hac 
ratione  effecil,  ui  semper  ad  manum  haberet 
numerosum  mililem  ,  eumque  recenlem  ct  ve- 
leranum,  ut  quibusvis  et  quantisvis  hostibus 
resisierc  posset :  quia  pronumero  hosliumpo- 
ier;ii  toi  milha  ex  singulis  classibus  evocare 
quos  opus  erat.  Denique  loius  Israelis  populus 
distribuius  in  duodecim  classes  bellalorum. 


constabat  quasi  totidemexercitus  validos :  quae- 
que  enim  classis  constabat  24  milhbus  arma- 
toruni ,  suumque  habebat  ducem  sive  princi- 
pem  ,  quorum  quihbet  hic  ordine  suo  recense- 
lur,  Dux  autem  quilibet  suum  habebat  vica- 
rium,  qui  ei  aegrotanli  vel  aliis  occupato  suc- 
cederet ,  et  classem  ejus  iii  aciem  duceret 
regerelque,  ut  patet  vers.  U  et  7.  Sic  Romani 
olim  rerum  domini  multas  semper  legiones  in 
armis  habebant,  easque  per  provincias  distri- 
buebant,  ut  eas  in  officio  el  obedientia  conli- 
nerent,  ac  proviuciarum  sumplibus  alebant. 
Sic  Chinenses  semper  in  armis  habent  centum 
millia  miliium,  qui  contra  Tartaros  excubant , 
ne  Cliinam  invadanl. 

4.  Et  post  se  alter,  nomine  Macelloth,]  q. 
d.  Ducllce,  qui  dux  erat  secundaj  lurmae  ,  absen- 
ti  vel  impedito  datus  fuil  vicarius  Macellotti, 
qui  cjus  vice  turmam  duceret,  uti  jam  dixi. 

7.  Et  Zabadias  filius  ejus  post  eum,]  q.  d. 
AsaheU  principi  quartae  turmae  dalus  fuit  vica- 
rius  ejus  filius  Zabadias. 

16.  PoRRO  TRiBunus  PR.EERANT.  ]  Hic  rcceusen- 
tur  singularum  duodecim  tribuum  principes, 
qui  eranl  earum  primogeniti.  At  vero  mihtiae 
principes  non  erant  hi  primogeniti,  sed  viri 
animo,  robore  et  scienlia  militari  praestantes, 
ideoque  a  Davide  selecti. 

31.  QUIA  SUPER  HOC  IRA  (Dci)  IRRUERAT  SUPER 

IsRAEL,]Deus  enim  ob  numeraluni  a  Davide 
populum  ,  immisit  pestem  quai  70  millia  ab- 
sumpsit.  Vide  dicta  2.  Reg.  ult. 

oh'  POST  Achitophel  fuit  Joiada  filius  Ba- 
NAi/E,  et  Abiathar.]  q.  d.  ^c/«7o/j/ie/iConsiliario 
Davidis  vita  per  laqueum  functo  successit 
Joiada  ct  Abiaikar  Pontifex,  qui  Davidi  fuere  ab 
intimis  consiliis. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  PARALIPOMENON.  Cap.  XXVIIL  715 

CAPUT  VIGESIMUM  OCTAYUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 
David  coisvocatos  REGNi  Principes  jeqve  ac  Salomonem  hortatur  ,  UT  Dei  leges 

EXACTE  CUSTODIANT  :  INDE  VERS.   1  1  .  SaLOMONI  DAT  IDEAJI  TE3IPLI  ,  OMNIUMQUE  EJUS 

partium  etvasorum,  quam  coelitus  a  Deo  ACCEPERAT. 

lONvocAViT  igitur  David  omnes  principes  Israel ,  duces  trihuum  ,  et  prae- 
'positos  turmarum  ,quiministrabant  regi  :  tribunos  quoque  et  centuriones, 
^et  qui  prseerant  substantise  et  possessionibus  regis,  filiosque  suos  cum  eunu- 
cliis  ,  et  potentes  ,  et  robustissimos  quosque  in  exercitu  Jerusalem. 
2.  Cumque  surrexisset  rex,  et  stetisset,  ait :  Audile,  me  fratres  mei  et 
populus  meus  :  Cogitavi  ut  oedificarem  domum,  in  qua  requiesceret  arca 
foederis  Domini  ,  et  scabellum  pedum  Dei  nostri  :  et  ad  aedificandum 
omnia  prseparavi.  3.  Deus  autem  dixit  mihi  :  Non  sedificabis  domum  nomini  meo  ,  eo  quod  sis 
vir  bellator ,  et  sanguinem  fuderis.  4.  Sed  elcgit  Dominus  Deus  Israel  me  de  universa  domo 
patris  mei ,  utessem  rex  super  Israel  in  sempiternum  :  de  Juda  enim  elegit  principes :  porro  de 
domo  Juda  ,  domum  patris  mei  ;  et  de  filiis  patris  mei ,  placuit  ei  ut  me  eligeret  regem  super 
cunclura  Israel.  5.  Sed  et  de  filiis  meis  (  filios  enim  mihi  multos  dedit  Dominus  )  elegit  Salo- 
monem  filium  meum  ,  ut  sederet  in  throno  regni  Domini  super  Israel ,  6.  dixitque  mihi  : 
Salomon  filius  luus  aediCcabit  domum  meam  ,  et  atria  mea  :  ipsum  enim  elegi  mihi  in  filium  ,  et 
ego  ero  ei  in  patrcm.  7.  Et  firmabo  regnum  ejus  in  seternum  ,  si  perseveraverit  facere  prsecepta 
raea,  et  judicia,  sicut  et  hodie.  8.  Nunc  ergo  coram  universo  coetu  Israel,  audiente  Deo  nostro, 
custodite  ,  et  perquirite  cuncta  mandata  Domini  Dei  nostri ,  ut  possideatis  terram  bonam  ,  et 
relinqualis  eam  filiis  vestris  post  vos  usque  in  sempiternum.  9.  Tu  autem  Salomon  fili  mi ,  scito 
Deum  patristui,  etservito  ei  corde  perfecto,  et  animo  voluntario  :  omnia  enim  corda  scrutatur 
Dominus  ,  et  universas  mentium  cogitationes  intelligit.  Si  qusesieris  eum ,  invenies  :  si  aulem 
dereliqueris  eum  ,  projiciet  te  in  seternum.  10.  Nunc  ergo  quia  elegit  te  Dominus  ut  sedificares 
domum  Sanctuarii ,  confortare,  et  perfice.  11.  Dedit  autem  David  Salomoni  filio  suo  descrip- 
tionem  porticus ,  et  templi  ,  et  cellariorum  ,  et  coenaculi  ,  et  cubiculorum  iu  adytis ,  et  domus 
propitiationis,  12.  nec  non  et  omnium  quae  cogitaverat  atriorum,  et  exedrarum  per  circuitum  in 
Ihesauros  domus  Domini ,  et  in  thesauros  sanctorum  ,  13.  divisionumque  Sacerdotalium  et 
Leviticarum ,  in  omnia  opera  domus  Domini ,  et  in  universa  vasa  ministerii  templi  Domini. 
14.  Aurum  in  pondere  per  singula  vasa  ministerii.  Argenti  quoque  pondus  pro  vasorum  et 
operum  diversitate.  15.  Sed  et  in  candelabra  aurea  ,  et  ad  lucernas  eorum  ,  aurum  pro  mensura 
uniuscujusque  candelabri  et  lucernarum.  Similiter  et  in  candelabra  argentea ,  et  in  lucernas 
eorum  ,  pro  diversitate  mensurse,  pondus  argenti  tradidit.  16.  Aurum  quoque  dedit  in  mensas 
propositionis  pro  diversitate  mensarum  :  similiter  et  argentum  in  alias  mensas  argenteas.  17.  Ad 
fuscinulas  quoque ,  et  phialas,  et  thuribula ,  ex  auro  purissimo,  et  leunculos  aurcos ,  pro  quali- 
tate  mensurae  pondus  distribuit  in  leunculum  et  leunculum.  Similiter  et  in  leones  argenteos 
diversum  argenti  pondus  separavit.  18.  Altari  autem  ,  in  quo  adoletur  inccnsum  ,  aurum  puris- 
simum  dedit :  ut  ex  ipso  fieret  similitudo  quadrigae  cherubim  extendentiura  alas ,  et  velantium 
arcam  fcederis  Domini.  19.  Omnia  ,  inquit ,  venerunt  scripla  manu  Domini  ad  me,  ut  intelli- 
gerem  universa  opera  exeraplaris.  20.  Dixit  quoque  David  Salomoni  filio  suo  :  Viriliter  age,  et 
conforlare  ,  et  fac  :  ne  tiineas ,  et  ne  paveas :  Dominus  enim  Deus  meus  tecum  erit ,  et  non 
dimittet  te ;  nec  derelinquet,  donec  perficias  orane  opus  ministerii  doraus  Doraini.  21.  Ecce 
divlsiones  Sacerdotum  et  Levitarum  ,  in  omne  ministerium  domus  Domini  assistunt  tibi  ,  et 
parati  sunt ,  et  noverunt  tam  principes  quam  populus  facere  omnia  praecepta  tua. 


/ 


716  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I. 

1.  CuMEuNUcnis.]  Eunucbi  olimpraeeranl  aulre 
regine  ,  ac  praesertim  gynecneo  ;  hinc  quiiihet 
praefecli  aul.Te  sive  palalini  vocanlur  Eunuclu  , 
ut  dixi  Genes.  37,  36. 

2.  Et  scabellum  Dei  nostri.  ]  Ila  vocatur  arca 
foederis,  quia  super  arcam  exstantes  Clierul)ini 
juuciis  alisscdem  quasi  Deo  exhijjebant,  ita  ut 
arca  subjecta  esset  quasi  scabellum  pedum  ejus, 
ut  dixi  Exodi  25. 

h.  De  JuDA  ENiM  KLEGiT  PRiNCEPS.]Hebr.  Ghald. 
et  Sept.  habent  iu  singulari  ,  principem ;  sed 
principenij  hoc  esl  principes  sibi  conliniia  serie 
succedentes,  juxta  illud  Genes.  k9.  10.  Non  au- 
feretur  sceptrum  de  Juda,  et  dux  de  femore  ejus  , 
donec  veniat  qui  viillendus  est,  nimirum  Messias, 
sive  Christus  de  Juda  et  Davide  nascilurus. 

9.  Tu  AUTEM  SaLOMON  FILI  IMl  ,  SCITO  DEUM.  ]  Sci- 

to ,  id  est  cognosce  Deum,  ut  scilicet  firmiter 
credas  ,  soepeque  cogiies  eirestimes  immensam 
Dei  majestatem,  poieniiam  ,  jusiiiiam,  boniia- 
tem  ;  ut  haec  cognitio  crebraque  cogitatio  et  me- 
ditatio  te  impellat  ad  jugiter  eum  colendum ,  li- 
mendum  et  amandum. 

11.  Domus  Propitiationis,]  id  est ,  Sancti  sanc- 
torum ;  in  eo  enim  erat  propitialorium  supra 
arcam,  ex  quo  Deus  propitius  Pontifici  oracala  , 
et  populo  beneficia  praestabat. 

12.  Thesauros  sanctorum.]  Intelligit  gazophy- 
lacia,  sive  seraria  in  quibus  pecunia  Deo  oblata 
et  sanctificata,  id  est  consecraia,  asservabatur. 

13.  DlVISIONUMQUE    SACERDOTALIUM   ET  LEVITI- 

carum.]  Ita  vocat  2Ziclasses  in  quas  divisierant 
Sacerdotes  et  Levitee,  de  quibus  dixitcap.  23  et 

17.  Leunculos  aureos,  eic,  et  in  leones  ar- 
GENTEOS.]  Horum  leunculorum  et  leonum  nuUa 
facla  est  mentio  in  descriptione  templi  3.  Reg. 
cap.  7  et  8.  quare  incertum  est  quo  loco  et 
ad  quem  usum  collocati  sint.  Porro  Septuag. 
Vatabl.  Pagnin.  el  Abul.  pro  TiD3  Kephir ,  id  est 
/eM?ic«/H5,  legentes  1123  cappor,  vertunt :  crateres 
aut  ciatlws. 

18.  Altari  actem  in  quo  adoletur  incensum 
(puta  altari  thymiamalis,  quod  erat  in  Sancto 
obversum  Sancio  sanciorum)  aurum  purissi- 
MUM  dedit  ,  UT  ( Hebr.  Sept.  et  Latina  Regia  ha- 
bent  :  et  ut)  ex  eo  fieret  similitudoquadrig/e 
Cherubim  extendentium  alas,  et  velantium 
ARCAM  FOEDERis  DoMiNi.  ]  Quaeres :  QuoB  et  qualis 
fuit  ha?c  quadriga  Clierubim  ?  an  eadem  cum 
Cherubinis  Moysaicis  et  Salomonicis,  qui  re- 
censeniur  3.  Reg.  c.  7  et  8.  Noster  Hieronym. 
Prado  in  caput  1.  Ezech.  pag.  35.  censet  esse 
eosdem.  Ait  enim  Salomonem  ex  biga  Cheru- 
binorum  a  Mose  factorum,  fecisse  quadrigam, 
quia  duobus  Cherubinis  Moysis  adjecit  duos 
alios;  ilaque  ex  biga  fecit  quadrigam.  Addidit 
enim  plaustrum  cum  rotis,  cui  arca  impone- 
retur.  Ila  Prado. 

Verum  dico  aliam  prorsus  esse  hanc  quadri- 
gam  alios([ue  Cberubinos  ab  iis  duobus  quos 
Moyses  fabricavit,  et  aiiis  duobus  quos  iisdem 
adjecitSalomon,  3.  Reg.  capit.  7  et  8.  Patet  id 
primo,  quia  illi  erant  juxta  arcam  in  Sancio 
Sancioram  ;  bi  vero  facii  sunt  in  Sancto  super 
altare  tbymiamatis,  uli  hic  diciiur. 

Secundo,  quia  hic  Script.  aii  Salomonem  eos 
^fecisse  in  similitudinem ;  ergo  non  erant  iidem, 
sed  similes  Cherubinis  arcae. 


PARALIPOMENON.  Cap.  XXVIIL 

Teriio,  quia  Cherubini  Salomonis  additi  Mo- 
saicis  non  faciebant  quadrigam  ,  nec  unum 
quid  ;  sed  ab  eis  prorsus  crant  disparati.  Nam 
Moysaici  supra  arcam  posiii  vulius  sibi  obver- 
lebant,  seque  mutuo  alis  quasi  manibus  expan- 
sis  complectebantur ;  Salomonici  vero  positi 
erant  ad  latus  arcae,  ut  eam  cum  Clierubinis 
Mosaicis  velarent  et  tegerent :  ac  uterque  eo- 
rum  erat  exeodem  latere,  expandendo  alas  per 
totam  Sancti  sanctorum  longiludinem,  ita  ut 
unus  Cberub  ala  sua  exlima  tangeret  parietem 
Meridionalcm,  alter  vero  ala  sua  extima  tan- 
geret  parielem  Septentrionaiem  Sancti  sanc- 
lorum.  Ergo  non  poterant  facere  quadrigam, 
sed  tanium  unumlalus  quadrigae,  sive  currus. 

Quarlo  ,  de  plauslro  cum  rotis  cui  insisteret 
arca,  quod  astruit  Prado,  nihil  uspiam  habet 
Scriptura. 

Dico  ergo  Cherubinos  non  tantum  circa  ar- 
cam,  sed  etiam  in  allari  thymiamatis  fuisse 
fabricatos,  de  iisque  hic  agi.  Erant  illi  similes 
Cherubinis  arcne.  Sicut  enim  isti  alis  expansis 
junclisque  velabant  arcam  ,  ita  hi  alis  expansis 
junctisque  velabant  altare  thymiamalis,  ut  se- 
dem  sive  solium  quasi  praeberent  Deo,  acDeus 
iis  insidens  videretur  excipere  fumumthymia- 
matis  qui  ei  adolebatur  in  altari. 

Dicilur  qualriga  Hebr.  niiia  merkaba,  id 
Qsicurras,  non  quod  essent  quatuor  Cherubini ; 
erantenim  bini  duntaxat,  quorum  uterque  sese 
invicem  vultu  obverso  respicientes ,  duabus  alis 
expansis,  et  cum  alis  alterius  ex  adverso  posili 
conjunclis,  faciebant  quadrum  sive  quadralum, 
itaque  quasi  quadrigam ,  k\  est  currum  qua- 
dratum.  Ita  Abul. 

Sensus  ergoest,  q.  d.  David  dedit  aurum  pu- 
rissimum,  ut  ex  eo  fabricaretur  altare  thymia- 
matis,  et  in  eodem  currus  Cherubim  ,  similis 
currui  Cherubim  velaniium  arcam  foederis, 
quem  fabricarat  Moyses.  Hunc  sensum  exigunt 
Hebraea,  quae  pro  ut ,  babent  :  et  ut. 

Quid  Cherubini  ad  litteram  et  mysticesignifi- 
carent,  fuse  dixi  Exodi  25.  Ezech.  1.  et  Apo- 
cal.  h. 

19.  Omnia,  inquit,  venerunt  scripta  manu 
DOMINI  AD  me,  ut  intelligerem  universa  opera 
EXEMPLARis.  ]  Dcus  crgo  in  tabula  descripsit  to- 
tam  ideam  templi  illamque  per  manus  Angeli 
tradidit  Davidi,  ut  is  eamdem  Iracteret  Salo- 
moni,  qui  juxta  eam  templum  sedificaret.  Si- 
milem  ideam  tabernaculi  Deus  tradidit  Moysi, 
Exodi  25.  iiO.  Inspice,  inquit,  et  fac  secundum 
exemplar  quod  tibi  in  monte  (Sinai)  monstratum 
est.  Exemplar  enim  sive  paradigma  ,  ut  vertunt 
Sept.  vocat  itleam,  sive  delineationem  taberna- 
culi  templi ,  tum  exemplarem,  tum  litteralem  et 
verl^alem,  ut  scilicet  litteris  et  verbis  scriptis 
cxplicaret  ipsam  ideae  delineationem,  quae  alio- 
qui  cum  essei  obscuraet  involuta,  ex  solo  in- 
tuitu  vix  a  Davide  intelligi  potuisset.  Quare  ut 
ipse  et  Salomon  eam  iutelligerent  Deus  verbis 
eamdemexplicuit,  scribendo  litteris  expressis  : 
Ita  facies  Sanctum,  ita  Sanctum  sanctorum,  ita 
atrium,  ita  altare  utrumque,  ita  candelabrum, 
ita  mensam  panum  proposiiionis,  idque  ex  tali 
maleria  ,  lali  forma  ,  tanta  altitudine.  Et  hoc  esi, 
quod  hic  ait  David  :  Venerunt  scripla  manu  Do- 
mini  ad  me  ,  ut  intelligerem  universa  opera 
exempiaris,  Ita  Abul. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  PARALIPOMENON.  Cap.  XXIX.  Hl 

CAPUT  VIGESIMUM  NONUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

ReCENSENTUR  LMPENSiE  A  DaVIDE  PRiEPARAT.E  AD  FABRICAM  TEMPLI  !  ITEM  EA  QU.E  ILLIS 
ADJECERE  PRINCEPS  ET  POPULUS.  MOX  V.  22.  SaLOMON  SECUNDO  PUBLICE  UNGITUR  IN 
REGEM  ,  AC  DaVID  PLENUS  DIERUBI  ET  MERITORUM  MORITUR. 

^^<^i;r^^/ocuTUSQUE  cst  Davld  Rcx  ad  omnem  Ecclesiam  :  Salomonem  filium  nieiim 
\f  uniim  elegit  Deus ,  adhuc  puerum  et  tenellum  :  opus  namque  grande  est , 
/neque  enim  homini  prseparatur  habitatio ,  sed  Deo.  2.  Ego  autem  totis 
;viribus  meis  prseparavi  impensas  domus  Dei  mei.  Aurum  ad  vasa  aurea  ,  et 
i^fargentum  in  argentea  ,  ses  in  senea  ,  ferrum  in  ferrea,  ligna  ad  lignea  :  et 
[>  lapides  onychinos  ,  et  quasi  stibinos,  et  diversorurn  colornm  ,  omnemque 
t-pretiosum  lapidem ,  et  marmor  Parium  abundantissime  :  3.  et  super  haec 
quse  obluli  in  domum  Dei  raei  de  peculio  meo  aurum  et  argentum ,  do  in  templum  Dei  mei 
exceptis  his  quse  prseparavi  in  sedem  sanctam.  4.  Tria  millia  lalenta  auri  de  auro  Ophir  :  et 
septem  raillia  talentorum  argenti  probatissirai^  ad  deaurandos  parietes  terapli.  5.  Et ,  ubicum- 
que  opus  est  aurura  de  auro ,  et  ubicuraque  opus  est  argentura  de  argento,  opera  fiant  per  manus 
artificum  :  et  si  quis  sponte  offert ,  inipleat  raanum  suam  hodie ,  et  olferat  quod  volueritDoraino. 
6.  Polliciti  sunt  itaque  principes  farailiarura  ,  et  proceres  tribuum  Israel  ,  tribuni  quoque  et 
cenluriones  ,  et  principes  possessionum  regis.  7.  Dederuntque  in  opera  domus  Dei  auri  talenta 
quinque  millia  ,  et  solidos  decem  millia  :  argenti  lalenta  decem  raillia ,  et  aeris  talenta  decem  et 
octo  millia  :  ferri  quoque  centum  millia  talentorura.  8.  Et  apud  queraeumque  inventi  sunt 
lapides,  dederunt  in  Ihesauros  domus  Doraini ,  per  manura  Jahiel  Gersonitis.  9.  Lsetatusque 
est  populus ,  cum  vota  sponte  promitterent ,  quia  corde  toto  offerebant  ea  Doraino  :  sed  et 
David  rex  Isetatus  est  gaudio  raagno.  10.  Et  benedixit  Domino  coram  universa  multitudine  ,  et 
ait :  Benedictus  es ,  Doraine  Deus  Israel ,  palris  nostri  ab  seterno  in  scternura.  1 1 .  Tua  est , 
Doraine  ,  raagnificentia,  et  potentia,  et  gloria  ,  atque  victoria  :  et  tibi  laus  :  cuncta  enira  quse 
in  coelo  sunt ,  et  in  terra  ,  tua  sunt :  tuum  ,  Domine  ,  regnum  ,  ct  tu  es  super  omnes  principes. 
12.  Tuse  divitise ,  et  lua  est  gloria  :  tu  dorainaris  oranium  ,  in  raanu  tua  virtus  et  polentia  :  in 
manu  tua  magniludo,  et  imperiura  omnium.  1 3.  Nunc  igitur ,  Deus  noster ,  confitemur  tibi ,  et 
laudamus  nomen  tuum  inclytura.14.  Quis  ego,  et  quis  populus  raeus,  ut  possiraus  hsec  tibi  uni- 
versa  proraittere?lua  sunt  omnia  :  et  quae  de  raanu  tua  accepiraus,  dediraus  tibi.  15.  Peregrini 
enimsumuscorara  te,et  advense,sicutoranespatres  nostri.  Diesnostriquasiurabrasuper  terram, 
etnullaest  raora.  16.  Domine  Deus  noster,  oranis  hsec  copia,  quara  paraviraus  ut  sedificaretur 
domus  noraini  sancto  tuo,  de  raanu  tua  est ,  et  tua  sunt  orania.  17.  Scio,  Deus  meus,  quod 
probes  corda  ,  et  siraplicilatem  diligas ,  unde  et  ego  in  simplicitate  cordis  mei  Isetus  obtuli  uni- 
versa  hsec  :  ct  populnm  tuum ,  qui  hic  repertus  est ,  vidi  cum  ingenti  gaudio  tibi  ofPerre  donaria. 
18.  Domine  Deus  Abrahara,  et  Isaac  ,  et  Israel,  patrura  nostrorura  ,  custodi  in  seternum  hanc 
voluntatem  cordis  eorum  ,  et  semper  in  venerationera  tui  mens  ista  permaneat.  19.  Salomoni 
quoque  filio  meo  da  cor  perfectum  ,  ut  custodiat  mandata  tua,  testiraonia  tua,  et  cscreraonias 
tuas,  et  faciat  universa  :  et  sedificet  sedera  ,  ciijus  impensas  paravi.  20.  Praecepit  autera  Davld 
universse  Ecclesise :  Benedicite  Doraino  Deo  nostro.  Et  benedixit  omnis  Ecclesia  Domino  Deo 
patrum  suorura  :  ct  inclinaverunt  se,  et  adoraverunt  Deura ,  et  deinde  regera.  21 .  Iraraolave- 
runtque  victimas  Doraino  :  et  obtulerunt  holocausta  die  sequenti ,  tauros  mille  ,  arietes  mille, 
agnos  mille,  cum  libarainibus  suis,  et  universo  ritu  abundantissime  in  omnem  Israei.  22.  Et 
comederunt,  et  biberunt  coram  Domino  in  die  illo  cum  grandi  Isetitia.  Et  unxerunt  secundo 
Salomonem  Glium  David.  Unxerunt  autcm  eum  Domino  in  principera  ,  et  Sadoc  in  pontificem. 


718      "  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  I.  PARALIPOMENON.  Cap.  XXIX. 

23.  Seditque  Salomon  super  solium  Domini  in  regem  pro  David  palre  suo  ,  et  cunclis  placuit, 
et  paruit  illi  omnis  Israei.  24.  Sed  et  universi  principes  ,  et  potenles ,  et  cuncti  Glii  regis  David 
dederunt  manum ,  et  subjecti  fuerunt  Salomoni  regi.  25.  Magnificavit  ergo Dominus  Salomonem 
super  omnem  Israel  :  et  dedit  illigloriam  regni ,  qualem  nullus  habuit  ante  eum  rex  Israel. 
2C.  Igitur  David  Glius  Isai  regnavit  super  universum  Israel.  27.  Et  dies,  quibus  regnavit  super 
Israel,  fuerunt  quadraginta  anni  :  in  Hebrou  regnavit  septem  annis  ,  et  in  Jerusalem  annis  tri- 
ginta  tribus.  28.  Et  mortuus  est  in  senectute  bona,  plenus  dierum,  et  divitiis,  et  gloria,  et 
regnavit  Salomon  fdius  ejus  pro  eo.  29.  Gesfa  autera  David  regis  priora  ,  et  novissima ,  scripta 
sunt  in  Libro  Samuelis  Videntis,  et  in  Libro  Nathan  prophetae,  atque  in  volumine  Gad  Videntis : 
30.  universique  regni  ejus  ,  et  fortitudinis  ,  et  temporum  ,  quae  transierunt  sub  eo  ,  sive  in 
Israel ,  sive  in  cunctis  regnis  terrarum. 


2.  QuASi  sTiBiNOs,  ]  id  est,  similes  stibio,  quo 
mulieres  faciei  fucum  inducunt,  ut  videantur 
essc  formosiores  quam  sint.  Unde  Hebr.  est  /«- 
pides  faci ,  qui  scilicet  intueutibus  facerent  fu- 
cum  ,  ut  in  iis  apparerent  miroe  et  elegantes  va- 
riarum  rerum  formse,  quae  tamen  revera  in  eis 
non  erant,  quales  sunt  quos  appellant  Agates,  in 
quibus  arborum,  avium,  insularum  natantium, 
et  quarumlibet  regum  effigies  quasi  expictae 
apparent ,  quse  oculatissimos  eiiam  decipiunt, 
ut  vere  putent  illas  ibi(ieni  existere  ;  lii  ergo 
sunt  lapides  stibini  sive  fuci,  qui  fucum  faciunt 
oculis,  eosque  suis  imaginibus  quas  repraesen- 
tant,  deludunt. 

Et  marmor  Parium  ,  ]  ex  Paro  insula  una  ex 
Cycladibus ,  quod  est  album  et  praestantissi- 
mum.  T6  parium  non  est  in  Hebrseo,  sed  in 
Septuag.  et  Nostro,  quia  marmor  hoc  a  Davide 
ad  Dei  tcmpium  paratum  ,  fuit  selectum  et  op- 
timum,  quale  estParium. 

EXCEPTIS    HIS    QU^    PR^PARAVI    IN  ^DEM    SANC- 

TAM,  ]  q.  d.  Praeter  iHa  quae  ex  spoliis  hostium 
et  regnis  subaciis  praeparavi  et  congessi  ad  fa- 
J)ricam  templi ,  quae  summam  faciunt  centum 
millium  talentorum  auri ,  et  mille  milhum  ta- 
lentorum  argenti ,  ut  dictuni  est  cap  22.  ik.  in- 
super  in  eamdem  domus  Dei  mei  fabricam  ex 
meo  peculio  doea,  queejam  pridem  obtuli  et 
promisi ,  nimirum  tria  millia  talentorum  auri 
ex  Ophir  allati,  ideoque  praestantissimi ,  etc. 

5.  Impleat  manum  suam  ]  auro  et  donis  quae 
liberaliter  vult  offerre  Deo  pro  fabrica  templi. 

6.  Principespossessionum  REGis,]  scilicet  prae- 
fecti  vincis,  agris,  armentis,  ovibus,  caeteris- 
que  opibus  Davidis. 


17.  IN  SIMPLICITATE  CORDIS  MEI  LiETUS  OBTULI.  ] 

Hebr.  in  rectitudine  cordis.  Sept.  in  justilia ,  q. 
d.  Obtuli  htsc  simplici,  iA  est,  sincero,  recto 
et  candido  corde,  et  purissima  intentione,  non 
ahud  spectans  vel  intendens  quam  Dei  hono- 
rem  et  gloriam.  Hoc  enim  omnino  dignum  et 
justumest. 

21.  lMMOLAVERUNTQUEVICTIMAS,]tum  holOCaUS- 

ta,  tum  pacificas  e  quibus  comedere  et  epulari 
poterant  laici ;  unde  ex  his  omnes  epulati  sunt. 
Subdit  enim  : 

Abundantissime  in  omnem  Israel,  ]  q.  d.  Toi 
victimse  abunde  suffecerunt ,  ut  ex  iis  omnes 
Israelitae  tunc  praesenles  laute  epularentur. 

Et  unxerunt  secundo'Salomonem,]  prius  enim 
privatim  coram  paucis  unctus  fuerat,  3.  Reg. 
1.  vers.  39.  hic  ergo  secundo  ungitur  publice, 
ut  omnes  sciant  eum  esse  regem  Israelis,  ac  ut 
talem  revereantur  el  colant.  Hac  de  causa  Da- 
vid  convocavit  totum  populum  ,  ut  Salomon 
iterum  praesenteuniversolsraele  et  approbante 
ungeretur. 

Et  Sadoc  in  Pontificem.  J  Quia  Sadoc  fuerat 
Pontifex  a  Saiile  designatus,  Abiathar  vero  suc- 
cedens  Acbilob  et  Heli  pontificibus  apud  Davi- 
dem  funclus  fuerat  pontificatu;  hinc  nonnuUi 
SaiiUs  hostes  et  Davidis  asseclae,  nolebant  Sa- 
doc  recipere  ut  Pontificem  :  quare  David  jubet 
eum  ungi  in  Pontificem,  ut  omnes  eum  ut  ta- 
lem  acceptent  et  honorent.  Noluit  enim  David 
Sadoc  privare  suo  gradu,  quem  apud  Salilem 
per  tot  annos  habuerat,  quiqueei  jure  debeba- 
tur,  eo  quod  esset  ex  posteris  Eleazar,  qui  erat 
primogenitus  Aaronis,  ideoqueei  in  pontificatu 
successor. 


COMMENTARIA 

IN  LIBRUM  SECUNDUM 

PARALIPOMENON. 

CAPUT  PRIMUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

Salomon  oblatis  victimis  in  Gabaon  ,  PETiT  A  Deo  sapientiam,  et  impetrat  cum 

MAXIMIS  OPIBUS  ET  GLORIA  ,  P03IPAQUE  EQUITUM  ET  CURRUUM. 

1 .  ^^^^^^^^onfortatus  esl  ergo  Salomon  filiiis  David  in  regno  suo ,  et  Dominus 
|/Deus  ejus  erat  cum  eo,  et  magnificavit  eum  in  excelsum.  2.  Preecepitque 
^Salomon  universo  Israeli ,  tribunis ,  et  ccnturionibus,  et  ducibus ,  ct  judi- 
[cibus  omnis  Israel,  et  principibus  familiarum  ,  3.  et  abiil  cum  universa 
multitudine  in  Excelsum  Gabaon,  ubi  erat  tabernacuhim  foederis  Dei,  quod 
fecit  Moyses  famulus  Dei  in  solitudine.  4.  Arcam  aulem  Dei  adduxerat 
'David  de  Cariathiarira  ,  in  locum  quem  prseparaverat  ei ,  et  ubi  fixerat  illi 
tabernaculum  ,  hoc  est  in  Jerusalem.  5.  Altare  quoque  aeneum,  quod  fabricatus  fuerat  Bcse- 
leel  filius  Uri  filii  Hur ,  ibi  erat  coram  tabernaculo  Domini  :  quod  et  requisivit  Salomon ,  et 
omnis  Ecclesia.  6.  Ascendilque  Salomon  ad  altare  aeneum ,  coram  labernacuio  foederis  Domini , 
et  obtulit  in  eo  raille  hostias.  7.  Ecce  autem  in  ipsa  nocle  apparuit  ei  Deus ,  dicens :  Postula 
(juod  vis^  ut  dem  tibi.  8.  Dixitque  Salomon  Dco  :  Tu  fecisli  cum  David  patre  meo  raisericor- 
diam  magnam ;  et  constituisti  me  regem  pro  eo.  9.  Nunc  ergo,  Domine  Deus,  impleatur  sermo 
luus ,  quem  pollicitus  es  David  patri  meo ;  tu  enim  me  fecisli  regem  super  populum  luum  mul- 
tum,  qui  tam  innumerabilis  est,  quam  pulvis  terree.  10.  Da  raihi  sapienliam  et  intelligentiam,  ut 
ingrediar  et  egrediar  coram  pojuilo  tuo  :  quis  enim  potest  hunc  populum  luum  digne  ,  qui  tam 
grandis  est ,  judicare?  11.  Dixit  autera  Deus  ad  Saloraonera  :  Quia  hoc  magis  placuit  cordi 
tuo,  et  non  postulasti  divilias,  et  substantiam,  et  gloriara,  neque  animas  eorura  qui  te  oderant, 
sed  nec  dies  vitfie  plurimos ;  petisli  autem  sapientiam  et  scientiara  ,  ut  judicare  possis  populum 
ineum  ,  super  quem  constitui  te  regem  ,  12.  sapientia  et  scientia  data  sunt  tibi :  divitias  autem  et 
substantiara  et  gloriam  dabo  tibi,  ita  ut  nullus  in  regibus  nec  ante  te,  nec  post  te  fuerit  simiiis 
lul.  13.  Venit  ergo  Salomon  ab  Excelso  Gabaon  in  Jerusalem  coram  tabernaculo  fffidcris,  et 
regnavit  super  Israel.  14.  Congregavitque  sibi  currus  ct  equites,  et  facti  suntei  mille  quadrin- 
genti  currus ,  et  duodecim  millia  equitum  :  et  fecit  eos  esse  in  urbibus  quadrigarum ,  et  cum  rege 
in  Jerusalera.  15.  Prsebuitque  rex  argentura  ct  aurum  in  Jerusalem  quasi  lapides ,  et  cedros 
(juasi  sycomoros,  quae  nascuntur  in  campestribus  multitudine  magna.  16.  Adducebanlur  autem 
ei  equi  de  ^Egypto  ,  et  de  Coa ,  a  negotiatoribus  regis ,  qul  ibant ,  et  emebant  pretio  17.  quadri- 
gara  equorum  sexcenlis  argenteis,  et  equum  centum  quinquaginla  :  similiter  de  universis  regnis 
Hethjeorum  ,  et  a  rcgibus  Syrise ,  emptio  celebrabatur. 

Hoc  caput  usque  ad  vers.  13.  explicui  lib.  3.  lhymiamalis,in  quo  Deo  adolebalurinccnsum, 

Reg.  cap.  3.  caetera  vero  cap.  10.  v.  26.  eral  aurcum. 

5.  Ai-TARE  QTJOQUE  ^NEUM ,  ]  id  cst  aKarc  bo-  Requisivit,  ]  proficiscendo  in  Gabaon  ,  ul)i 

locaustorum  ,  in  quo  crcmabaniur  viciinia;,  oral  altare  aeneum,  utin  eo  offerret  mille  vicii- 

quod  proiude  eral  aneum;  allcrum  cnim  allare  mas. 


720  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  PARALIPOMENON.  Cap.  IL 

10.   UT  INGREDIAR  ET  EGREDIAR  CORAM  POPULO,  ]  11.     CoiUM   TA.BEUNACULO   FOEDERIS.   J    HebP.    'de 

ut  quasi  rex  populum  ducam  et  reducam-,  quo-  coram  tabernacalo ;  Septuag.  a  facle  tabernaculi , 
cumque  opus  est,  sicut  pastor  oves  ad  pascua  lioc  eniin  eral  iii  Gabaoii,  a  quo  discedeas  Salo- 
educit,  et  vespere  ad  caulam  reducit.  mon  redibat  in  Jerusalem. 

GAPUT  SECUNDUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

SaLOMON  AD    TEMPLI  FABRICAM   DESTINAT  70   MILLIA  BAJULORUM,  ET   80  MILLIA   LAT03I0- 
RUM  :   PACISCITUR  CUM  HlRAM  DE   INSIGNI  ARCHITECTO   LIGNISQUE  TRANSMITTENDIS. 

(ECREViT  aiitem  Salomon  Eedificare  domum  nomini  Domini ,  et  palatium 
|sibi.  2.  Et  numeravit  septuaginta  millia  virorum  portantium  humeris  ,  et 
jOctoginta  millia  qui  csederent  lapides  in  montibiis,  praepositosque  eorum 
,tria  milliasexcentos.  3.  Misitquoque  ad  Hiram  regem  Tyri ,  dicens  :  Sicut 
egisti  cum  Dayid  patre  meo  et  misisti  ei  ligna  cedrina  ut  sedificaret  sibi 
Idomum ,  in  qua  et  habitavit :  4.  sic  fac  mecum  ,  ut  a^diGcem  domum  nomini 
Domini  Dei  mei ,  ut  consecrem  eam  ad  adolendum  incensum  coram  illo , 
et  fumiganda  aromata ,  et  ad  propositionem  panum  sempiternam ,  et  ad  holocautomata  mane  ,  et 
vespere ,  sabbatis  quoque  ,  et  neomeniis ,  et  solemnitatibus  Domini  Dei  nostri  in  sempiternum  , 
quee  mandata  sunt  Israeli.  5.  Domus  enim  ,  quam  eedificare  cupio,  magna  est :  magnus  est  enim 
Deus  noster  super  omnes  deos.  6.  Quis  ergo  poterit  preevalere  ,  ut  cedificet  ei  dignam  domum  ? 
si  ccelum ,  et  cceli  coelorum  capere  eura  nequeunl  :  quantus  ego  sum  ,  ut  possim  eedificare  ei 
domum  ?  sed  ad  lioc  tantum,  ut  adoleatur  incensum  coram  illo.  7.  Mitte  ergo  mihi  virum  eru- 
ditum  ,  qui  noverit  operari  in  auro  ,  et  argento ,  sere ,  et  ferro  ,  purpura  ,  coccino  ,  et  hyacintho , 
et  qui  sciat  sculpere  cselaturas  ,  cum  his  artificibus,  quos  mecum  habeo  in  Judaea  et  Jerusalem , 
quos  preeparavit  David  paler  meus.  8.  Sed  et  ligna  cedrina  mitte  mihi ,  et  arceuthina ,  et  pinea  , 
de  Libano  :  scio  enim  quod  servi  tui  noverint  caedere  ligna  de  Libano  ,  et  erunt  servi  mei  cum 
servistuis,  9.  ut  parenturmihi  ligna  plurima.  Domus  enim  ,  quam  cupio  aedificare,  magna  est 
nimis ,  et  inclyta.  10.  Prseterea  operariis ,  qui  csesuri  sunt  ligna ,  servis  tuis  dabo  in  cibaria 
tritici  coros  viginti  millia  ,  et  hordei  coros  totidem  ,  et  vini  viginti  millia  metretas,  olei  quoque 
sata  viginti  millia.  \  1 .  Dixit  autem  Hiram  rex  Tyri  per  litteras,  quas  miserat  Salomoni  :  Quia 
dilexit  Dominiis  populum  suum  ,  idcirco  te  regnare  fecit  super  eum.  12.  Et  addidit,  dicens  : 
Benedictus  Dominus  Deus  Israel ,  qui  fecit  ccelum  et  terram  ,  qui  dedit  David  regi  filium  sapien- 
tem  et  eruditum  et  sensatum  atque  prudenlem  ,  ut  eedificaret  domum  Domino  ,  et  palatium  sibi. 
1 3.  Misi  ergo  tibi  virum  prudentem  et  scientissimum  Hiram ,  patrem  meum,  14.  filium  mulieris 
de  filiabus  Dan  ,  cujus  pater  fuit  Tyrius,  qui  novit  operari  in  auro  et  argento  ,  eere  ,  et  ferro  ,  et 
raarmore  ,  et  lignis  ,  in  purpura  quoque  et  hyacintho  ,  et  bysso  ,  et  coccino  :  et  qui  scit  cselare 
omnem  sculpturam  et  adinvenire  prudenter  quodcumqwe  in  opere  necessarium  est ,  cum  artifici- 
bus  tuis ,  et  cum  artiQcibus  domini  mei  David  patris  tui.  15.  Triticum  ergo,  et  hordeum  ,  et 
oleum,  et  vinum,  quae  pollicitus  es,  domine  mi ,  mitte  scrvis  tuis.  16.  Nos  autem  caidemus  ligna 
deLibano ,  quot  necessaria  habueris ,  et  applicabimus  ea  ratibus  per  mare  in  Joppe  :  tuum  autem 
erit  iransferre  ea  in  Jerusalem.  17.  Numeravit  igitur  Salomon  omnes  viros  proselytos,  qui  erant 
in  terra  Israel ,  post  dinumerationem  ,  quam  dinumeravit  David  pater  ejus ,  et  invenli  sunt  cen- 
lum  quinquaginta  millia ,  et  tria  millia  sexcenti.  18.  Fecitque  ex  eis  septuaginta  millia  ,  qu 


humeris  onera  portarent,  et  octoginta  millia  ,  qui  lapides  in  montibus  caedereut :  tria  autem 
millia  et  sexcentos  prsepositos  operum  populi. 

Hoc  caput  exposui  lib.  3.  Reg.  cap.  5.  Hi  nou  erant  Israeliloe ,  sed  proselyti,  ut  patet 

2.    NlmERAVIT    SLPTUAGINTA    MILLIA    VIRORUM.  ]       V.  17. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  PARALIPOMENON.  Cap.  IIL  721 

pR.«posiTOS,  ]  qui  (lirigerent,  et  simul  urge-  obvirtulem,  sapieniiam  etinduslriam,  veneror 

rent  operarios  ad  fabricam  lempli  acceleran-  ul  pairem.  Vide  dicia  3.  Reg.  7.  vers.  13.  Hebr. 

dam  ,  et  concinne  adornandam  :  hoc  enim  sig-  Septuag.  et  Chaldaic.  habent  Hiram  patris  mei, 

nificat  Hebraice  r\^2natsach.  subaudi,  architeclum  etfamuium. 

13.  HiRAM  PATREM  MEUM ,  ]  quem  scilicct  ego 

CAPUT  TERTIUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

SaLOMON    MAGN1FICU3I    EXSTRUIT   TEMPLUM    ET    ANTE    ILLUD    DUAS   COLLOCAT   COLUMNAS  , 

JOACHIN  ET  BOOZ. 

4 .  gV^p^^yV^^^ST^  coepit  Salomon  aedificare  domum  Domini  in  Jerusalem  in  monle  Moria , 
^qui  demonslratus  fuerat  David  patri  ejus ,  in  loco  quem  paraverat  David 
|in  area  Ornan  Jebussei.  2.  Ccepit  autem  aedificare  mense  secundo ,  anno 
'quarto  regni  sui.  3.  Et  hsec  sunt  fundamenta,  quse  jecit  Salomon,  ut  tedi- 
jjficaret  doraum  Dei,  longitudinis  cubitos  in  mensura  prima  sexaginta  , 
|latitudinis  cubitos  viginti.  4.  Porticum  vero  antefrontem,  quse  tendebatur 
>in  longum  juxta  mensuram  ialitudinis  domus ,  cubitorura  viginti  :  porro 
altitudo  centum  viginti  cubitorum  erat:  et  deauravit  eam  intrinsecus  auro  mundissimo.  5.  Do- 
mum  quoque  majorem  texit  tabulis  ligneis  abiegnis ,  et  laminas  auri  obrizi  affixit  per  totum  : 
■sculpsitque  in  ea  palmas  ,  et  quasi  catenulas  se  invicem  complectentes.  6.  Stravit  quoque  pavi- 
mentum  templi  pretiosissirao  marmore,  decore  multo.  7.  Porro  aurum  erat  probatissimum  , 
de  cujus  laminis  texit  domum  ,  et  trabes  ejus ,  et  postes  ,  et  parietes ,  et  ostia  :  et  caelavit  che- 
rubim  in  parietibus.  8.  Fecit  quoquedoraum  Sancti  sanctorum  :  longitudinem  juxta  latitudinem 
doraus,  cubitorura  viginti  :  et  latifudinera  sirailiter  viginti  cubitorum  :  et  Jaminis  aureis  texit 
eam ,  quasi  talentis  sexcentis.  9.  Sed  et  clavos  fecit  aureos,  ita  ut  singuli  clavi  siclos  quinqua- 
genos  appenderent  :  coenacula  quoque  texit  auro.  10.  Fecit  eliam  in  domo  Sancti  sanctorum 
cherubim  duos ,  opere  statuario  :  et  texit  eos  auro.  1 1 .  Alae  cherubim  viginti  cubitis  extende- 
bantur  ,  ita  ut  una  ala  haberet  alterius  quinque  ,  et  tangeret  parietem  domus  :  et  altera  quinque 
cubitos  habens,  alara  tangeret  alterius  cherub.  12.  Simililer  cherub  alterius  ala  ,  quinque  habe- 
bat  cubitos  ,  et  tangebat  parietera  :  et  ala  ejus  altera  quinque  cubitorum,  alara  cherub  alterius 
contingebat.  1 3.  Igilur  alee  ulriusque  cherubim  expansse  erant ,  et  extendebanlur  per  cubitos 
viginti  :  ipsi  autem  stabant  erectis  pedibus,  et  facies  eorum  erant  versfe  ad  exteriorem  domum. 

14.  Fecit  quoque  velum  ex  hyacintho  ,  purpura ,  cocco ,  et  bysso  :  et  intexuit  ei  cherubim. 

15.  Ante  fores  etiara  templi  duas  columnas,  quce  triginta  et  quinque  cubitos  habebant  altitu- 
(linis  :  porro  capita  earura  ,  quinque  cubitorum.  16.  Nec  non  et  quasi  catenulas  in  oraculo  ,  et 
superposuit  eas  capitibus  columnarum  :  malogranata  etiara  cenlura  ,  quae  catenulis  interposuit. 
17.  Ipsas  quoque  columnas  posuit  in  vestibulo  templi ,  unam  a  dextris  ,  et  alteram  a  sinistris : 
eam  ,  qu»  a  dextris  erat,  vocavit  Jachin  ;  et  quse  ad  leevam-,  Booz. 

Hoc  caput  explicui  3.  Reg.  6.  reliquos  vero  20  haberei  Sanctum  sanciorum. 

1.  In  monte  Moria,  ]  in  quo  olim  Abraham  Vide  dicta  lib.  3.  Reg.  c.  6.  v.  1.  sub  finem. 

filium  suum  Isaac  Deo  obtulerai,  Genes.  22.  lU.  5.  Domum  majorem  ( ila  vocai  Sanctum ,  quod 

unde  in  eodem  Christus  antiiypus  se  in  eodem  erat  majus  Sanclo  sanclorum)  texit  tabulis 

holocaustum  Deo  obtulit  pro  mundi  salute.  Cal-  abiegnis  ,  ]  ex  abiete  ,  sed  immixtis  laquearibui' 

variae  enim  mons  pars  est,  vel  appendix  mon-  cedrinis ,  ut  dicitur  3.  Reg.  6.  9. 

lis  Moria.  7.  Porro  aurum  erat  probatissimum.  ]  Hebr. 

3.  LoNGiTfDiNis  ciBiTOs  iN  MENSURA  PRiMA ,  ]  erat  aurum  Paruaim ,  scilicet  effossum  cx  loco 

quia  secunda  mensura  fuit,  qua    hi  60  cubiti  diclo  0/>/«>,  et  per  aphaeresim  Paraatm ,  vel  ui 

(livisi  et  dimensi  sunt  in  duas  seciiones ,  sci-  Sepluag.  vertunt :  aurum  ex  Pharuaim.  Sic  ei 

licet    ut  ex  eis  Sanctum  haberet  40  cubitos ,  Pagnin.  Vatabl.  Arias,  Marinus,  et  alii  qui  pu- 

CORNEL.    A    LAPIDE.     TOM.     II.  91 


722  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IT.  PARALIPOMENON.  C;ip.  IV. 

lant  P^rwfl/messe  Per«.  Videtur  enim  utrobique  Pegu,  et  alias  ibidem  auriferas  regiones,  qurc 

esse  eadem  vox  eaedemque  lilterae.  Dici  vero  i  Salomone  et  Hebraeis  nuncupatae  sint  Opliir , 

Paruaim  in  duali ,  quia  regio  Peru  est  duplex,  et  Paruaim  a  rad.  niD  para ,  id  est   fructifi- 

niajor  scilicet  et  minor.   Verum  nomen   Peru  cavit ,  eo  quod  summe   sint  frugiferae   et  auri 

tunc  erat  incognitum,  et  etiamnum  indigenis  feracissimae.    Hae    voces   quoque    alludunt    ad 

Perwestignotum.  Inditum  est  enim  isti  regioni  "ISN  Ep/ier,  id  est  cinis ,  eo  quod  massae  ter- 

nuperab  Hispanis,  a  tlumine  vicino  quodamita  reae,  e  quibus  liquatur  aurum,  habeant  colo- 

dicto,  uti  testatur  Joseplms  Acosta,  qui  in  Per«  rem  cinereum;  sicut  rubrica  j  e  qua  liqualur 

vixit  quindecim  annis ,  lib.  1.  denovoorbe,  ferrum ,  habet  colorem  terrae   rubrte.  Alludit 

ciip.  l^.  quoque  ad  i^^s  pear,  id  est  decus  ,  splendor,  q. 

Marinus  in  Lexico  scribit  nonnuUos  Paruaim  ^'  ^"^  f"'''^  ^^  ^f  .^'"^'•%'  ^^t'' IT^  *  Vf^ 

deducere  a  par ,  id  est  juvencus ,  eo  quod  au-  '^™  ^^^^T '  ^"f' ^""^  ^^  splendidum.  V.de 

rum  Paruaim  rubeat  ut  sanguis  juvenci.  ^^^l)^  i'n  oalcuLO  ,Tid  est ,   sicut   in    oraculo. 

Melius  dicas  Ophir  et  Paruaim  esse  in  India  Erant  enim  hae  catenulcTs  in  columnis ,  similes 

Orieniali,  esseque  Sumatram,  Taprobanam  ,  catenulis  oraculi,  sive  Sancti  sanctorum. 

GAPUT  OUARTUM. 

SYNOPSISCAPITIS. 

SaLOMON  FABRICAT  ALTARE  HOLOCAUSTORUM,  3IARE  FUSILE  ,  DUAS  CONCHAS  AUREAS,  DECEM 
CANDELABRA   AUREA,  MENSAS  ,  PHIALAS,  C.ETERAQUE   VASA  TEMPLI. 

|ecit  quoqiie  altare  aeneum  viginti  cubitorum  longitudinis  ,  et  viginti  cubi- 
^torum  latitudinis,  et  decem  cubitorum  altitudinis.  2.  Mare  etiam  fusile 
Mecem  cubitis  a  labio  usque  ad  labium  ,  rotundum  per  circuitum  :  quinque 
cubitos  habebat  altitudinis,  et  funiculus  triginta  cubitorum  ambiebat  gyrum 
»ejus.  3.  Similitudoquoque  boum  erat  subter  illud ,  etdecem  cubitis  quaedam 
|extrinsecus  cgelaturee  ,  quasi  diiobus  versibus  alvum  maris  circuibant. 
Boves  autem  erant  fusiles;  4.  et  ipsum  mare  super  duodecim  boves  impo- 
situm  erat ,  quorum  tres  respiciebant  ad  Aquilonem  ,  et  alii  tres  ad  Occidentem  :  porro  tres  alii 
Meridiem  ,  et  Ires  qui  reli(iui  erant  Orientem  ,  habentes  mare  superpositum  :  posteriora  autem 
boum  erant  intrinsccus  sub  mari.  5.  Porro  vastitas  ejus  habebat  mensuram  palmi  ,  et  labium 
illius  erat  quasi  labium  calicis,  vel  repandi  lilii  :  capiebatque  tria  millia  raetretas.  6.  Fecit 
quoque  conchas  decem  :  et  posuit  quinque  a  dextris ,  et  quinque  a  sinistris ,  ut  iavarent  in  eis 
omnia  quae  in  holocaustum  oblaturi  erant :  porro  in  mari  sacerdotes  lavabantur.  7.  Fecit  autem 
et  candelabra  aurea  decem  ,  secundum  speciem  qua  jussa  erant  iieri  :  et  posuit  ea  in  templo , 
quinque  a  dextris,  et  quinque  a  sinistris.  8.  Necnon  et  mensas  decem  :  et  posuit  eas  in  templo, 
quinque  ^  dextris,  etquinque  asinistris  :  phialas  quoque  aureas  centum.  9.  Fecit  etiam  atrium 
sacerdotum  ,  et  basilicam  grandem  :  et  ostia  in  basilica  ,  qiiae  texit  sere.  10.  Porro  mare  posuit 
in  latere  dextro  contra  Orientem  ad  Meridiem.  1 1 .  Fecit  aulem  Hiram  lebetes  ,  et  creagras,  et 
phialas  :  et  complevit  omne  opus  regis  in  domo  Dei :  1 2.  hoc  est ,  columnas  duas  ,  et  epistilia , 
et  capila,  et  quasi  quaedam  reliacula,  quae  capita  tegerent  super  epistilia.  13.  Malogranata 
quoque  quadraginta ,  et  retiacula  duo  ,  ita  ut  bini  ordines  malograaatorum  singulis  retiaculis 
jungerentur  ,  quae  protegerent  epistilia,  et  capita  columnarum.  14.  Bases  etiam  fecit,  et 
conchas ,  quas  superposuit  basibus  :  15.  mare  unum  ,  boves  quocjue  duodecim  sub  mari ,  1 6.  et 
lebetes ,  et  creagras  ,  et  phialas.  Omnia  vasa  fecit  Salomoni  Hiram  pater  ejus  in  domo  Domini 
ex  aere  raundissimo.  17.  In  regione  Jordanis  fudit  ea  rex  in  argillosa  terra  ,  inter  Sochot  et 
Saredatha.  18.  Erat  autem  raultitudo  vasorum  innumerabilis ,  ita  ut  ignoraretur  pondus  aeris. 
19.  Fecitque  Salomon  omnia  vasa  domus  Dei ,  et  altare  aureum  ,  et  mensas,  et  super  eas  panes 
propositionis  :  20.  candelabra  quoque  cura  lucernis  suis,  ut  lucerent  ante  oraculura  juxta  rilum 
ex  auro  purissimo  :  21 .  et  florentia  quaedam  ,  et  lucernas ,  ct  forcipes  aureos  :  orania  de  auro 
mundissimo  facta  sunt.  22.  Thymiamateria  quoque,  et  thuribula,  et  phialas,  et  raortariola,  ex 
auro  purissirao.  Et  ostia  caelavit  templi  interioris ,  id  est ,  in  Sancta  sanctorura  :  et  ostia  terapli 
forinsecus  aurea.  Sicquc  completura  estomne  opus  quod  focit  Salomon  in  doraoDomini. 


COMMENTARIA  IN  LlBRUM 
Hoc  caputexplicuiS.  Reg.  7. 

2.  FUNICUms  TRIGINTA  CIBITORIJM.  ]  FuniculuiD 

vocat  circulum,  sive  periplieriam  maris  aenei, 
quK  erat  30  eubitorum,  scilicet  triplo  major 
diametro  ejusdem. 

S.     SlMlLlTUDO   QUOQUE    BOtM    ERAT   SUBTER  IL- 

LUD,  etc,  ]  q.  d.  Praeter  duodecim  bovesseneos, 
quibus  mare  fusile  incuinbebat,  erant  in  anle- 
riore  maris  parte  per  spalium  decem  cubilorum 
(quse  erat  tertia  peripherise  pars  :  tota  enim 
erat  triginta  cubiiorum  )  alia  boum  capita  emi- 
nentia  ad  eleganliam  ;  forte  eliam  ut  per  illa 
quasi  epistomia  aqua  educereiur.  Porro  haec 
capila  erant,  duobus  versibus.  Hebr.  duobus  or- 
dinibus  distincta  ;  unus  enim  ordo  erat  infra  la- 
bium ,  alter  versus  fundum.  Erantque  fusilia  , 
Hebr.  fusa  in  fusuras  ejus  ,  scilicet  maris,  q.  d. 
Haec  capita  non  erant  forinsecus  adjecta  et  ap- 
pacta  mari ,  sed  cum  ipso  mari  primitus  fusorio 
opere  fusa. 

9.  Fecit  atrium  sacerdotum  et  basilicam 
GRANDEM,  ]  id  est ,  ut  habent  Hebr.  et  Septuag. 
atrium  magnum ,  in  quo  populus  orabat,  quoe 
erat  subdialis  area  undique  porticibus  cincta, 
ut  lempore  pluvio  iis  tegeretur  populus,  eo  se 
recipiens  :  quae  porticus  triplici  columnarum 
ordine,  et  triplici  contignaiione  distingueban- 
lur.  Porro  hoc  alrium  populi  cingebat  et  am- 


II.  PARALIPOMENON.  Cap.  V.  723 

biebat  a  tribus  lateribus  atrium  sacerdotum , 
eratque  quasi  lemplum  populi.  Hinc  Hebr.  di- 
citur  azara,  id  est  adjutorium,  quia  Deum  ibi 
orans  populusejus  auxilium  sentiebat,inhujus 
divini  adjutorii  exemplum;  in  eo  Deus,  quin 
et  gentiles  asylum  consiituerunt;  et  forte  ex 
azer  azirum ,  et  inde  asylum  dictum  est.  Testis 
est  Strabo,  lib.  16.  etCicero,  3.  inVerrem,Ephesi 
Dianag  templum  id  juris  habuisse,  ut  ad  illud 
confugientes  mancipia  vinculis  et  serviiutesol- 
verentur.  Quin  et  iElian.  lib.  11.  de  animal.  6.  et 
Gyrald.  syntag.  15.  de  diis  genlium  ,  memorant 
in  Parlhenio  monte    delubrum  fuisse  Panis , 
ibique  locum  nomine  Aulam  omnibus  anima- 
libus  fuisse  velut  asylum,  quem  leoneset  lupi, 
dum  feras  insectabanlur,  adire  non  auderent, 
sed  repente  subsisterent  feris  relictis.  Sicut  fe- 
runt  in  Dianae  jEtoliae  loco  canes ,  dum  feras 
insequunlur,  ubi  ad  locumconfugerint,  ab  in- 
sectatione  quiescere.    Quse  omnia  ,  ait,  Vilal- 
pandus  in  Ezech.  tom.  2.  p.  202.  dsemonis  fig- 
menta ,  ad  aemulandam  Deo  opem  in  templis 
sibi  dicatis  demonstratam  excogitata  sunt.  Sic 
Barbari  quasi  a  Deo  terrili  templis  abstinue- 
runt,  ait  S.  August.  lib.  1.  Civit.  Dei  cap.2.  3. 
6.6. 

21.  Et  florentia  qu^dam.  ]  Hebr.  et  flores , 
V.  g.  rosarum,  liliorum,  gariophyllorum  ,  etc: 
erant  hi  tlores  ex  auro  fabrefacti. 


CAPUT  QUmXUM 


SYNOPSIS     CAPITIS. 


SaLOMON  VASA  SACRA  CUM  DONARIIS  1N  TEMPLUM  ,  AC  ARCAM  FOEDERIS  IN  SaNCTUM  SANG- 
T0RU31  INDUCIT  :  DeUS  PER  NEBULAM  IN  EODEM  GLORIAM  SUAM  OSTENDlTk 


iNTULiT  igitur  Salomon  omnia  quse  voverat  David  pater  suus  ,  argentum  ^ 
jet  aurum  ,  et  universa  vasa  posuit  in  thesauris  domus  Dei.  2.  Post  quse 
icongregavit  majores  natu  Israel ,  et  ounctos  principes  tribuum  ,  et  capita 
^familiarum  de  filiis  Israel  in  Jerusalem  ,  ut  adducerent  arcam  foederis  Do- 
,mini  de  Civitate  David ,  quBe  est  Sion.  3.  Venerunt  itaque  ad  regem  omnes 
^viri  Israel  in  die  solemni  mensis  septimi.  4.  Cumque  venissent  cuncti  senio- 
Vum  Israel ,  portaverunt  Levit^e  arcam,  5.  et  intulerunt  eam ,  et  omnem 
paratiiram  tabernaculi.  Porro  vasa  sanctuarii  quse  erant  in  tabernaculo  ,  portaverunt  Sacerdofes 
cum  Levitis.  6.  Rex  autem  Salomon  ,  et  universus  coetus  Israel ,  et  oranes  qui  fuerunt  congre- 
gati  ante  arcam  ,  immolabant  arietes,  et  boves  absque  ullo  nuraero  :  tanta  enim  erat  multituda 
victimarum.  T.Et  intulerunt  Sacerdotes  arcam  foederis  Dominiinlocum  suura,id  est,  ad  oracu- 
lum  templi  in  Sancta  sanctorum  subter  alas  cherubim:  8.  ita  ut  cherubim  expanderent  alas  suas 
super  locum,  in  quo  posifa  erat arca,et  ipsam  arcam  tegerent  cum  vectibussuis. O.Vectium  autem, 
<|uibus  portabatur  arca ,  quia  paululum  longiores  erant ,  capita  parebant  ante  oraculum  :  si 
vero  quis  paululum  fuisset  extrinsecus ,  eos  videre  non  poterat.  Fuit  itaque  arca  ibi  usque  in 
praesentem  diem.  10.  Nihilque  erat  aliud  in  arca ,  nisi  duse  tabulee ,  quas  posuerat  Moyses  in 
Horeb ,  quando  legem  dedit  Dorainus  filiis  Israel  egredientibus  ex  ^gypto.  1 1 .  Egressis  autem 
Sacerdolibus  de  sanctuario  ( omnes  enira  Sacerdoles,  qui  ibi  potuerant  inveniri  sanctificati  sunt : 
nec  adhuc  in  illo  tempore  vices  ,  et  ministeriorum  ordo  inter  eos  divisus  erat ) ,  12.  tam  Levifae 
quam  cantores ,  id  est ,  et  qui  sub  Asaph  erant ,  et  qui  sub  Eman  ,  et  qui  sub  Idithun ,  filii ,  et 


726  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IT.  PARALIPOMENON.  Cap.  VI. 

fratres  eorum,  vestiti  byssinis,  cymbalis ,  et  psalteriis ,  et  citharis  concrepabant ,  stantes  ad 
Orientalem  plagam  altaris  :  et  cum  eis  Sacerdotes  centum  viginti  canentes  tubis.  1 3.  Igitur 
cunctis  pariter ,  et  tubis,  et  voce ,  et  cymbalis ,  et  organis  ,  et  diversi  generis  musicorum  con- 
cinentibus,  et  vocem  in  sublime  tollentibus ;  loiige  sonitus  audiebalur ,  ita  ut  cum  Dominum 
laudare  coepissent  et  dicere  :  Confitemini  Domino  quoniam  bonus  ,  quoniam  in  eeternum  miseri- 
cordia  ejus ;  impleretur  domus  Dei  nube,  14.  nec  possent  Sacerdotes  stare  et  ministrare  propter 
caliginem.  Compleverat  enim  gloria  Domini  domum  Dei. 


Caput  hoc  exposui  3.  Reg.  8. 

9.  Vectium  autem,  elc.]  Sensus  est,  q.  d.  Vectes 
quibus  portabatur  arca,  longiores  erant ,  non 
oraculo,  sedipsa  arca ;  quare  apparebant  sacer- 
dotibus  qui  stabant  in  Sancto  ,  ad  fores  Oraculi, 
sive  Sancti  sanctorum;  si  quis  vero  extrinsecus, 
id  est,  extra  fores  Oraculi  remoiius  constitisset, 
eos  videre  non  poterat. 

FUIT  ITAQUEARCA  IBI  USQUE  IN  PR.ESENTEM  DIEM] 

quo  scilicet  haec  scripsit  ille,  qui  Diaria  sive 
Chronica  Regum  Juda  conscripsit, ex  quibus  lios 
Libros  Paralipomenon  conscripsit  et  concinna- 
vit  Esdras.  Nam  tempore  ipsius  EsdrcTs  arca  non 
crat  in  tempio,  utpote  jam  a  Chaldaeis  exuslo, 
sed  ante  urbis  templique  excidium  arca  a  Jere- 


miatranslaiafuitinlocumincognitum,  utdiciiur 
2.  Machab.  2.  v.  U. 

10.  NlHILQUE  ERAT  IN  ARCA  ,   NISI  DU/E  TABUL/E.  ] 

Quomodo  urna  cum  manna  ,  et  Deuterono- 
minm  dicantur  fuisse  in  arca,  explicui  Hebr. 
9.  U. 

11.  Neg  aduc in'illo  tempore  (dedicationis  tem- 
pli)  vices  et  ordo  inter  Sacerdotes  divisus 
erat]  Hebr.  non  observabatur,  sicutexacte  obser- 
vatus  fuit  post  templi  dedicationem.  Ad  hanc 
enim  ob  victimas  piurimas  in  ea  sacrificandas 
non  sufficiebant  Sacerdotes  et  Levitae,  quorum 
vices  minislrandi  erant  ista  hebdomade ;  sed 
convocati  omnes  confluxereextoto  Israele  quoi- 
quotvenire  potuerunt. 


CAPUT  SEXTUM. 


SYNOPSIS   CAPITIS. 


SaLOMON  POPULO  BENEDICHT  ,  AC  DeO  GRATIAS  AGIT  ,  QUOD  PKOMISSA  DAVIDf 
DE  FABRICA  TEMPLI  IN  SE  COMPLESSET  ,  EUMQUE  OBSECRAT  UT  VOTA  ORANTIUM  KN 
TEMPLO   EXAUDIAT. 


1 .  ^^^^i^^^^S^UNC  Salomon  ait :  Dominus  pollicitus  est  ut  habitaret  incaligine  :  2.  ego 

autem  aediGcavi  domum  nomini  ejus^  uthabitaret  ibi  in  perpetuum.  3.  Et 
convertit  rex  faciem  suam,  et  benedixit  universae  multitudini  Israel  (nam 
omnis  turba  stabat  intenta)  et  ait  :  A.  Benedictus  Dominus  Deus  Israel, 
qui  quod  locutus  est  David  patri  meo  ,  opere  complevit  dicens  :  5.  A  die, 
qua  eduxi  populum  meum  de  Terra  ^Egypti,  non  elegi  civitatem  de  cunctis 
tribubus  Israel ,  ut  tediflcaretur  in  ea  domus  nomini  meo ;  neque  elegi 
quemquam  alium  virum ,  ut  esset  dux  in  populo  meo  Israel ,  6.  sed  elegi  Jerusalem ,  ut  sit  no- 
men  meum  in  ea ,  et  elegi  David  ,  ut  constituerem  eum  super  populum  meum  Israel.  7.  Cum- 
quefuisset  voluntatis  David  palris  mei,  ut  aedificaret  domum  nomini  Domini  Dei  Israel,  8.  dixit 
Dominus  ad  eum  :  Quia  haec  fuit  voluntas  tua ,  ut  eedificares  domum  nomini  meo  ,  bene  quidem 
fecisti  hujuscemodi  habere  voluntatem  :  9.  sed  non  tu  aedificabis  domum  ,  verum  filius  tuus  , 
qui  egredietur  de  lumbis  tuis,  ipse  aedificabit  domum  nomini  meo.  1 0.  Complevit  ergo  Dominus 
sermonem  suum ,  quem  locutus  fuerat  :  et  ego  surrexi  pro  David  patre  meO;  et  sedi  super 
thronumIsraeI,sicutIocutusest  Dominus :  etaedificavi  domum  nomini  Domiui  Dei  Israel.  1 1 .  Et 
posui  in  ea  arcam ,  in  quaest  pactum  Domini ,  quod  pepigit  cum  filiis  Israel.  12.  Stetit  ergo 
coram  altariDominiex  adverso  universae  multitudinis  Israel,  et  extendit  manus  suas.  13.  Siqui- 
dem  fecerat  Salomon  basim  aeoeam ,  et  posuerat  eam  in  medio  basilicae ,  habentem  quinque 
cubitos  longitudinis ,  et  quinque  cubitos  latitudinis  ,  et  tres  cubitos  altitudinis  :  stetit([ue  super 
eam  :  et  deinceps  flexis  genibus  contra  universam  multitudinem  Israel ,  et  palmis  in  coelum 
levatis,  14.  ait  :  Doraine  Deus  Israel,  non  est  similis  tul,  Deus,  in  coelo  et  in  terra  :  qui  custo- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  PARALIPOMENON.  Cap.  VL  725 

clis  pactum  et  misericordlam  cum  servis  tuis ,  qui  ambulant  coram  te  in  toto  corde  suo  :  1 5.  qui 
prsestitisli  servo  tuo  David  patri  meo  queecumque  locutus  fucras  ei  :  et  quee  ore  promiseras  , 
opere  complesti ,  sicut  et  praesens  tempus  probat.  16.  Nunc  ergo,  Doraine  Deuslsrael,  imple 
servo  tuo  patri  meo  David  qusecumque  locutus  es ,  dicens  :  Non  deficiet  ex  te  vir  coram  me,  qui 
sedeat  super  tiironum  Israel  :  ita  tamen  si  custodierint  filii  tui  vias  suas,  et  ambulaverint  in 
lege  mea  ,  sicut  et  tu  ambulasti  coram  me.  17.  Et  nunc,  Domine  Deus  Israel,  firmetur  sermo 
tuus  ,  quem  locutus  es  servo  tuo  David.  18.  Ergone  credibile  est  ut  habitet  Deus  cum  homini- 
bus  super  terram?  Si  coelum  et  coeli  coelorum  non  te  capiunt,  quanto  magis  domus  ista,  quam 
«ediCcavi?  19.  Sed  ad  hoc  tantum  facta  est,  ut  respicias  orationem  servi  tui ,  et  obsecralionem 
ejus ,  Domine  Deus  meus ,  et  audias  preces  quas  fundit  famulus  tuus  coram  te  ;  20.  ut  aperias 
oculos  tuos  super  domum  istam  diebus  ac  noctibus  ,  super  locum  ,  in  quo  pollicitus  es  ut  invo- 
caretur  nomen  tuum  ,  21 .  et  exaudires  orationem  quam  servus  tuus  orat  in  eo  :  et  exaudias 
preces  famuli  tui ,  et  populi  tui  Israel.  Quicumque  oraverit  in  loco  isto,  exaudi  de  habifaculo 
tuo  ,  id  est ,  de  coelis ,  et  propitiare.  22.  Si  peccaverit  quispiam  in  proximum  suum  ,  et  jurare 
contra  eum  paratus  venerit^  seque  maledicto  constrinxerit  coram  altari  in  domo  isla  :  23.  lu 
audiesde  coelo,  et  facies  judicium  servorum  tuorum,  ita  ut  reddas  iniquo  viam  suam  in  caput 
proprium  ,  et  ulciscaris  justum,  retribuens  ei  secundum  justitiam  suam.  24.  Si  superatus  fuerit 
populus  tuus  Israel  ab  inimicis  (peccabunt  enim  tibi)  et  conversi  egerint  poenitentiam ,  et  obse- 
craverint  nomen  tuum  ,  et  fuerint  deprecati  in  loco  isto  ,  25.  tu  exaudies  de  coelo,  et  propitiare 
peccato  populi  tui  Israel,  et  reduc  eos  in  terram  quam  dedisti  eis ,  et  palribus  eorum.  26.  Si 
clauso  coelo  ,  pluvia  non  fluxerit  propter  peccata  populi ,  et  deprecati  te  fuerint  in  loco  isto  ,  et 
confessi  nomini  tuo ,  et  conversi  a  peccatis  suis,  cum  eos  afflixeris,  27.  exaudi  de  coelo,  Domine 
et  dimitte.peccata  servis  tuis  et  populi  tui  Israel ,  et  doce  eos  viam  bonam ,  per  quam  ingredian- 
tur  :  et  dapluviam  terree ,  quam  dedisti  populo  tuo  ad  possidendum.  28.  Fames  si  orta  fuerit 
in  terra  ,  et  pestilentia,  serugo  ,  et  aurugo ,  et  locusta ,  et  bruchus ,  et  hostes  vastatis  regionibus 
portas  obsederint  civitatis,  omnisque  piaga  et  infirmitas  presserit  :  29.  si  quis  de  populo  tuo 
Israel  fuerit  deprecatus ,  cognoscens  plagam  et  infirmitatem  suam  ,  et  expanderit  manus  suas  in 
domo  hac,  30.  tu  exaudies  de  coelo  ,  de  sublimi  sciiicet  liabitaculo  tuo,  et  propitiare,  et  redde 
unicuique  secundum  vias  suas,  quasnosti  cum  habere  in  corde  suo  (tu  enim  solus  nosti  corda 
fiiiorum  liominum)  :  31 .  ut  timeant  te,  etambulentin  viis  tuis  cunclis  diebus ,  quibus  vivunt 
super  faciem  terree  quam  dedisti  patribus  nostris.  32.  Externum  quoque,  qui  nonestdepo- 
puio  tuo  Israel,  si  venerit  de  terra  ionginqua,  propter  nomen  tuum  magnum,  et  propter  manuni 
tuam  robustam  ,  et  brachium  tuum  extentum ,  et  adoraverit  in  ioco  isto,  33.  tu  exaudi«s  de 
coelo  firmissimo  habitaculo  tuo,  et  facies  cuncta  ,  pro  quibus  invocaverit  te  ille  peregrinus  ,  ut 
sciant  omnes  populi  terrse  nomen  tuum  ,  et  timeant  te  sieut  populus  tuus  Israel  :  et  cognoscant, 
quia  nomen  tuum  invocatum  est  super  domum  hanc  ,  quam  «dificavi.  34.  Si  egressus  fuerit 
populus  tuus  ad  belium  contra  adversarios  suos  per  viam  in  qua  miseris  eos ,  adorabunt  te  con- 
tra  viani,  in  qua  civitas  heec  est,  quam  eiegisti,  et  domus ,  quam  eedificavi  nomini  tuo  :  35.  lu 
exaudies  de  coelo  preces  eorum  ,  et  obsecrationem  ,  et  ulciscaris.  36.  Si  autem  peccaverint  tibi 
(neque  enim  esthomo  qui  non  peccet)  et  iratus  fueris  eis,  et  tradideris  hostibus,  et  captivos 
duxerint  eos  in  terram  longinquam ,  vel  certe  quee  juxta  est ,  37.  et  conversi  in  corde  suo    in 
terra,  ad  quam  captivi  ducti  fuerant,  egerint  pcenitentiam ,  et  deprecati  te  fuerint  in  terra  capti- 
vitatis  suae ,  dicentes  :  Peccavimus  ,  inique  fecimus,  injuste  egimus ;  38.  et  reversi  fuerint  ad  te 
in  toto  corde  suo  ,  et  in  tota  anima  sua ,  in  terra  captivitatis  suae  ,  ad  quam  ducti  sunt ,  adora- 
bunt  te  contra  viam  terraisuoe,  quam  dedisti  patribus  eorum,  et  urbis,  quam  elegisti ,  et  domus, 
quam  aedificavi  nomini  tuo  :  39.  tu  exaudies  de  coelo,  hoc  est,  de  firmo  habitaculo  tuo  ,  preces 
eorum,  et  facias  judicium,  et  dimittas  popuio  tuo ,  cniamvis  peccatori :  40.  tu  es  enim  Deus 
meus  :  aperiantur,  quseso  ,  ocuii  tui ,  et  aures  tua3  intenta?  sint  ad  orationem  quse  fit  in  loco  isto. 
41 .  NuDc  igitur  consurge,  DomineDeus,  in  requiem  tuam ,  tu  et  arca  fortitudinis  tuae  :  Sacer- 
dotes  tui,DomineDeus,  induantur  salutem,et  sancti  tui  la;tentur  in  bonis.  42.  Domine  Deus 
oe  averteris  faciem  christi  tui :  memento  misericordiarimi  David  servi  tui. 


726  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II. 

Hoc  capul  explicui  3.  Reg.  8.  12. 

13.  Fecerat  Salomon  basim.eneam]  per  mo- 
(Iuuisuggestusaltioris,inquosedens  docensque, 
vel  genuflectensetoransaudirelur  ii  totopopulo 
circunistante.  Unde  addit : 

IN  MEuio  BAsiLic^,]  id  cst ,  in  medio  atrii  po- 
puli,  ut  dixi  cap.  U.  9. 

28.  ,Erugo  et  aurugo]  vitia  sunt  segetum,  cum 
illae  instar  oeris  et  auri  rubiginemei  quasi  icte- 
rum  ,  ictericumque  colorem  contrahunt,  ut 
contabescant  et  exinaniantur. 

U\.  GONSURGE,  DOMINE,  IN  REQUIEM  TUAM,]   Ut  iu 

templo  hoc,  quod  a  me  fierijussisti,  nobiscum 
et  internos  quiescas,liabitesquejugiter.  Requies 
ergo  Dei  est  lempUim;  ibi  enim  cohtur  ipse 
precibus,  votis,  sacrificiis,  etc. 

Tu  ETARCA  FORTiTUDiNis  TU.E  j  ]  in  arca  enim 
Deus  ostendere  solebat  suam  potentiara  etfor- 


PARALIPOMENON.  Cap.  VIL 

titudinem,  cum  ad  ejus  preesentiam  Jordanem 
divisit ,  Jerichuntis  muros  prostravit,  Chana- 
naeos,  Philistheeos,  aliosque  hostes  Israelis  de- 
bellavit. 

Sacerdotes  tui,DomineDeus,  induantur  salu- 
TEM  ,]  ut  plane  pleneque  sint  sani  el  salvi ,  ut 
et  laicos  salvare  queant.  Salutem  inielligit  tum 
corporalem,  tum  poiius  spiritualem,  nimirum 
justitiam  et  sanctitalem.  Alludit  enim  ad  Psalm. 
131.  9.  Saca'clotes  tui  induantur  justitiam,  id 
est,  justitia  et  vitae  sanctitate  ita  abundent , 
ut  ea  quasi  veste  undique  ambiri  cingique  vi- 
deantur. 

42.  Ne  avertas  faciem  christi  tui,]  idest,  nioi 
ipsius,  qui  a  te  factus  sum  clirislus,  id  est  un- 
ctus  in  regem  ,  q.  d.  Ne  me  a  te  creatum  regem , 
et  faeie  supplici  in  ccelum  ad  te  inlenta  orau- 
tem  repellas ;  ne  me  meamque  faciem  el  oralio- 
nem  spernas,  et  pudore  suffundas. 


CAPUT  SEPTIMUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

Deus  igne  e  coelo  misso  victimas  Salomonis  inflammat,  eique  revelat  se  ejus  preces 
exaudisse,  ut  orantes  in  templo  pro  qualibet  necessitate  exaudiat, 


I .  ^ife^^^^Jfe^C^UMQUE  complesset  Salomon  fundnespreces,  ignls  descendit  de  coelo,  et  de- 

voravit  holocausta  et  victimas  :  et  majestas  Domini  implevit  domum. 
2.  Nec  poterant  sacerdotes  ingredi  templum  Domini,  eo  quod  implesset 
|majestas  Domini  templum  Domini.  3.  Sed  et  omnes  filii  Israel  videbaut 
descendentem  ignem,  et  gloriam  Domini  super  domum  :  et  corruentes  proni 
in  terram  super  pavimenlum  stratum  lapide  ,  adoraverunt,  et  laudaverunt 
Dominum  :  Quoniam  bonus  ,  quoniam  in  seculum  raisericordia  ejus. 
4.  Rexautem,  etomnis  populus,  immolabant  victimas  coram  Domino.  5.  Mactavit  igitur  rex 
Salomon  hostias,  boum  viginti  duo  mlllia  ,  arietum  centum  viginti  millia  :  et  dedicavit  domum 
Dei  rex  ,  et  universus  populus.  6.  Sacerdotes  autem  stabant  in  officiis  suis  ;  et  Levitee  in 
organis  carminum  Domini ,  quse  fecit  David  rex  ad  laudandum  Dominum  :  Quoniam  in  seter- 
num  misericordia  ejus ,  hymnos  David  canentes  per  manus  suas :  porro  Sacerdotes  canebant  tubis 
ante  eos,  cunctusque  Israel  stabat.  7.  Sanctificavit  quoque  Salomon  medium  atrii  ante  templiim 
Domini ;  obtulerat  enim  ibi  holocausta  et  adipes  pacificorum  :  quia  altare  eeneum,  quod  fecerat, 
non  poterat  sustinere  holocausta  ,  et  sacrificia  ,  et  adipes.  8.  Fecit  ergo  Salomon  solemnitatem 
in  tempore  illo  septem  diebus ,  et  omnis  Israel  cum  eo  ,  Ecclesia  magna  valde ,  ab  introitu 
Emath  usque  ad  Torrentem  ^gypli.  9.  Fecitque  die  octavo  collectam  ,  eo  quod  dedicasset 
altare  septem  diebus,  et  solemnitatem  celebrasset  diebus  septem.  10.  Igitur  in  die  vigesimo 
tertio  raensis  septimi  dimisit  populos  ad  tabernacula  sua,  laetantes  atque  gaudentes  super  bono  , 
quod  fecerat  Domiuus  Davidi ,  et  Salomoni,  et  Israeli  populo  suo.  1 1 .  Complevitque  Salomon 
domum  Domini ,  et  domum  regis,  et  omnia  quae  disposuerat  in  corde  suo  ,  ut  faceret  in  domo 
Domini ,  et  in  domo  sua  ,  et  prosperatus  est.  12.  Apparuit  autem  ei  Dominus  nocte,  et  ait  : 
Audivi  orationem  tuam  ,  et  elcgi  locum  istum  mihi  in  domura  sacrificii.  13.  Si  clausero  coelum, 
et  pluyia  non  fluxerit,  et  mandavero  et  prsecepero  locustae  ,  ut  devoret  terrara  ,  et  raisero  pesti- 
lentiaro  in  populum  meura  :  14.  conversus  autera  populus  raeus,  super  quos  invocatura  est  no- 
men  meum ,  deprecatus  rae  fuerit,  et  exquisierit  faciera  meam ,  et  egerit  poenitentiara  a  viis  suis 
pessimis  :  et  ego  exaudiam  de  coelo,  et  propitius  ero  peccatis  eorum  ,  et  sanabo  terram  eorum. 
l'')*  Oculi  quoque  mei  erunt  aperti ,  et  aures  mese  erectse  ad  orationera  ejus  ,  qui  in  loco  isto 


\ 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  PARALIPOMENON.  Cap.  VIII.  757 

oraverit.  16.  Elegi  enim  ,  et  sanctificavi  locum  istiim,  iit  sit  nomen  meiim  ibi  in  sempiteinum  , 
et  permaneant  ociili  mei,  et  cor  meum  ,  ibi  cunctis  diebiis.  17.  Tu  quoque  si  ambulaveris  coram 
me  ,  sicul  ambulavit  David  paler  tuus  ,  et  feceris  juxla  omnia  quee  praecepi  tibi,  et  justitias  meas 
judiciaque  servaveris  :  18.  suscitabo  thronum  regni  tui,  sicut  pollicitus  sum  David  patri  tuo  , 
dicens  :  Non  auferetur  de  stirpe  tua  vir  ,  qui  sit  princeps  in  Israel.  1 9.  Si  autem  aversi  fueritis, 
et  dereliqueritis  justitias  meas ,  et  preecepta  mea  ,  quse  proposui  vobis ,  et  abeuntes  servieritis 
diis  alienis  ,  et  adoraveritis  eos,  20.  evellam  vos  de  terra  mea  ,  quam  dedi  vobis  :  et  domum 
hanc  ,  quam  sanctificavi  nomini  meo  projiciam  a  facie  mea,  et  tradam  eam  in  parabolam ,  et  in 
exemplum  cunctis  populis.  21 .  Et  domus  isla  erit  in  proverbium  universis  transeuntibus,  et 
dicent  stupentes :  Quare  fecit  Dominus  sic  terrae  huic ,  et  domui  huic  ?  Respondebuntque  :  Quia 
dereliqueruntDominum  Deum  patrum  suorum  qui  eduxit  eos  de  Terra  ^gypti ,  et  apprehen- 
derunt  deos  alienos  et  adoraverunt  eos ,  et  coluerunt  :  idcirco  venerunt  super  eos  universa  hsec 
mala. 

Hoc  caput  explicui  3.  Reg.  8  ei  9.  turmas,  per  officia  singulis  a  Davide  imposiia. 

2.  Majestas]  Hebr.  TilD  cabod,  id  esigloria,  Sic  et  stabani  Levitse  in  organis  CARMiNUM,hoc 

puta   caligo  sive  nubes  splendida  etgloriosa,  est  cum  inslrumentis   musicis,  eic.   iiyninos 

Dei  invisibilis   majesiatem  et  gloriam  repree-  canentes  per  manus  suas]  manibus  scilicei  pul- 

sentans.  sando  instrumenla  musica,  quibus  psallebaut 

6.  Sacerdotes  autem  stabant  in  OFFiciis  suis.  hymnos  ei  carmina,  puta  psaimos  ix  Davide  ad 

Hebr.  per  custodias  suas  ,   scilicet  divisi  in  suas  Deum  laudandum  compositos. 

CAPUT   OCTAVUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

SaLOMON  SUUM  PALATIUM  MULTASQUE  URBES  iEDIFICAT  ;  RELIQUIAS  ChANANvEORUM 
SUBJUGAT  ;  SANCIT  VICTIMAS  STATAS  IMPENSIS  REGIS  SACRIFICANDAS  ;  SACERDOTUM  RT 
LeVITARUM  OFFICIA  JUXTA  DaVIDIS  DESCRIPTIONEM  DISTRIBUIT  J  MISSA  CLASSE  IN 
OpHIR  ,    INDE    RECIPIT    450    AURI    TALENTA. 

iXPLETis  autem  viginti  annis,  postquam  oedificavit  Salomon  domuni  Domini 
!et  domum  suam  :  2.  civilates,  quas  dederat  Hiram  Saloraoni ,  sedificavit, 
ethabitare  ibi  fecit  filios  Israel.  3.  Abiit  quoque  in  Emath  Suba  ,  et  obti- 
Inuit  eam.  4.  Et  sedificavit  Palmiram  in  deserto^  et  alias  civitates  munitissi- 
mas  eedificavit  in  Emath.  5.  Exstruxitque  Bethoron  superiorem,  ct  Betho- 
ron  inferiorem  ,  civitates  muratas  habentes  portas  et  vectes  et  seras  : 
i6.  Balaalh  etiam  et  omnes  urbes  firmissimas,  quae  fuerunt  Salomonis , 
cunctasque  iirbes  quadrigarum  ,  et  urbes  equitum  ,  omnia  quaecumque  voluit  Salomon  at(pie 
disposuit,  aedificavit  in  Jerusalem  et  in  Libano,  et  in  universa  terra  potestatis  su^e.  7.  Omnem 
populum  ,  qui  derelictus  fuerat  de  Helhaeis,  et  Amorrhanis,  et  Pherezaeis  et  Hevseis,  et  Jebu- 
sacis  ,  qui  non  erant  de  stirpe  Israel :  8.  de  filiis  eorura  ,  et  de  posteris,  quos  non  interfecerant 
filii  Israel ,  subjugavit  Salomon  in  tributarios ,  usque  in  diera  hanc.  9.  Porro  de  filiis  Israel  non 
posuit  ut  servirent  operibus  regis  :  ipsi  enim  erant  viri  bellatores  et  duces  primi ,  et  principes 
quadrigarum  et  e(iuitum  ejus.  10.  Omnes  autem  principes  exercitus  regis  Salomonis  fuerunt 
(lucenli  (juinquaginta  ,  qui  erudiebant  populum.  1 1 .  Filiam  vero  Pharaonis  transtulit  de  Civilale 
Da'id  ,  in  domum  quam  aedificaverat  ei.  Dixit  enim  rex  :  Non  habitabit  uxor  mea  in  domo  David 
regis  Israel,  eo  quod  sanctificata  sit  :  quia  ingressa  est  in  eam  arca  Domini.  12.  Tunc  oblulit 
Salomon  holocausta  Domino  super  altare  Domini,  qnod  exstruxerat  ante  porticum  ,  1 3.  ut  per 
singulos  dies  offerretur  in  eo  juxta  praeceptum  Moysi  in  sabbatis  ct  in  calendis ,  et  in  feslis  die- 
Inis,  ter  per  annum  ,  id  est ,  in  solemnilate  azymorum  ,  et  in  solemnitate  hebdomadarum  ,  et  in 
solcmnitate  tabernaculorum.  14.  Et  constituil  juxta  disposilionem  David  patris  sui ,  olficia 


728  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  PARALIPOMENON.  Cap.  IX. 

Sacerdotum  iri  ministeriis  suls  :  et  Levitas  in  ordine  suo  ,  ut  laudarent,  et  minlstrarent  coram 
Sacerdotibus,  juxta  ritum  uniuscujusque  diei  :  etjanitores  in  divisionibus  suis  per  portam  et 
portam  :  sic  enim  praeceperat  David  homo  Dei.^15.  Nec  praelergressi  sunt  de  mandatis  regis , 
lam  Sacerdotes  quam  Levitae ,  ex  omnibus  quse  prseceperat ,  et  in  custodiis  Ihesaurorum. 
1  (3.  Omnes  impensas  preeparatas  habuit  Salomon ,  ex  eo  die  quo  fundavit  domum  Domini  usque 
in  diem  quo  perfecit  eam.  17.  Tunc  abiit  Salomon  in  Asiongaber ,  et  in  Ailath  ad  orara  maris 
Rubri,  quse  est  in  Terra  Edom.  1 8.  Misit  autem  ei  Hiram  per  manus  servorum  suorum  naves , 
et  nautas  gnaros  maris ,  et  abierunt  cum  servis  Salomonis  in  Ophir,  tuleruntque  inde  quadrin- 
genta  quinquaginta  talenta  auri ,  et  attulerunt  ad  regem  Salom.onem. 


Hoc  caputexplicui  3.  Reg.  9.  v.  10.  et  seq. 
2.  CiviTATEs  QUAS  DEDERAT  (Id  cst,  reddidcral) 

HlRAM  SaLOMONI. 

17.  Abiit  Salomon  (vel  in  persona  vel  per 
suos  ministros  et  ofliciales)  in  Asiongaber.  J  Hic 
porlus  est  maris  Rubri,  ex  quo  in  Indiam  Orien- 
talem  facilis  et  vicinus  est  trajectus;  unde  colli- 


g&s  Ophlr  fuisse  in  India  Orienlali,  nou  Occi- 
dentali ,  scilicet  in  Pegu ,  non  in  Peru.  Nec 
eniminPeru,  sedinPegu  inveniuntur  simiee, 
pavones,  ebur,  gemmae,  aromata,  lignathyina, 
quae  classis  haec  Ophirina  detulit  ad  Salomo- 
nem.  Portus  hic  a  Josepho,  lib.  3.  Antiq.  cap.  6. 
appellatur  Berenice,  k  S.  Hieron.  Effia,  hodie 
Suez  vocalur. 


CAPUT  NONUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

ReGINA  SaBA  VENIT  AD  SaLOMONEM.  ReDDITUS  AISNUI  SaLOMONIS  ,  HAST^  ,  SCUTA  , 
CiETERAQUE  SUPELLEX  AUREA  ,  SOLIUM  EX  EBORE  INTERTEXTUM  AURO  ,  MORS  ET 
SEPULTURA. 


lEGiNA  quoque  Saba ,  cum  audisset  famam  Saloraonis ,  venit  ut  tentaret 
|eum  in  aenigmatibus  in  Jerusalera  ,  cum  magnis  opibus ,  et  camelis  qui 
!/portabantaromata,  et  auri  plurimum,  gemmasque  pretiosas.  Cumque  ve- 
Snisset  ad  Salomonem ,  locula  est  ei  quaecumque  erant  in  corde  suo.  2.  Et 
lexposuit  ei  Salomon  omnia  quae  proposuerat :  nec  quidquam  fuit ,  quod  non 
Iperspicuum  ei  fecerit.  3.  Quae  postquara  vidit,  sapientiam  scilicet  Salomo- 
i)nis,  et  domum  quam  aedificaverat,  4.  nec  non  et  cibaria  meusae  ejus,  et  habi- 
tacula  servorum  ,  et  officia  ministrorum  ejus  ,  et  vestimenta  eorum ,  pincernas  quoque  et  vestes 
eorum  ,  et  victimas  quas  immolabat  in  domo  Domini  :  non  erat  prae  stupore  ultra  in  ea  spiritus. 
5.  Dixitque  ad  regera  :  Verus  est  serrao ,  quem  audieram  in  terra  raea  de  virtutibus  et  sa- 
pientia  tua.  6.  Non  credebara  narrantibus ,  donec  ipsa  venissem ,  et  vidissent  oculi  mei ,  et 
probassem  vix  medietatem  sapientiae  tuae  mihi  fuisse  narratara  :  vicisti  famam  virtutibus  tuis. 
7.  Beati  viri  tui ,  etbeati  servi  tui ,  qui  assistunt  coram  te  omni  tempore,  et  audiunt  sapientiam 
tuam.  8.  SitDominus  Deus  tuus  benedictus,  qui  volnit  te  ordinare  super  thronum  suum,  re- 
gem  Domini  Dei  tui.  Quia  diligit  Deus  Israel,  et  vult  servare  eura  in  aeternum ,  idcirco  posuit 
tc  super  eura  regem  ut  facias  judicia  atque  justitiam.  9.  Dedit  autem  regi  centum  viginti  ta- 
lenta  auri ,  et  aromata  multa  nimis,  et  gemmas  pretiosissimas  :  non  fuerunt  aromala  talia  ut 
haec  ,  quae  dedit  regina  Saba  regi  Saloinoni.  1 0.  Sed  et  servi  Hiram  cura  servis  Salomonis  attu- 
lerunt  aurum  de  Ophir,  et  ligna  thyina  et  gemmas  pretiosissimas  :  11 .  de  quibus  fecit  rex  ,  de 
lignis  scilicet  thyinis  gradus  in  dorao  Doraini ,  et  in  domo  regia  ,  citbaras  quoque  et  psalteria 
cantoribus :  nunquam  visa  sunt  in  Terra  Juda  ligna  talia.  12.  Kex  autem  Saloraon  dedit  reginae 
Saba  cuncta  quaevoluit,  et  qua3  postulavit ,  et  multo  plura  quam  attulerat  ad  eum  :  quae  re- 
versa,  abiit  in  terram  siiam  cum  servis  suis.  13.  Erat  autem  pondus  auri ,  quod  afferebatur 
Salomoni  per  singulos  annos ,  sexcenta  sexaginta  sex  talenta  auri  :   14.  excepta  ea  summa^ 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  TI.  PARALIPOMENQN.  Cap.  X.  729 

quara  legati  diversarum  gentium,  et  negotiatores  aflerre  consueverant,  omnesque  reges  Ara- 
biae,  etsatrapfe  terrarum  ,  qui  comportabant  aurum  et  argentum  Salomoni.  15.  Fecit  igitur 
rex  Salomon  ducentas  hastas  aureas  de  summa  sexcentorum  aureorum ,  qui  in  singulis  hastis 
expeudebantur  :  16.  trecenta  quoque  scuta  aurea  trecentorum  aureorum  ,  quibus  tegebantur 
singula  scuta  ;  posultque  ea  rex  in  armamentario,  quod  erat  consitum  nemore.  17.  Fecit  quo- 
que  rex  solium  eburneum  grande  ,  et  vestivit  illud  auro  jmundissimo.  1 8.  Sex  quoque  gradus , 
quibus  ascendebatur  ad  solium  ,  et  scabellum  aureum  ,  et  brachiola  duo  altrinsecus ,  et  duos 
leones  stantesjuxta  brachiola,  19.  sedet  alios  duodecim  leunculos  stantes  super  sex  gradus  ex 
utraque  parte  :  non  fuit  tale  solium  in  universis  regnis.  20.  Omnia  quoque  vasa  convivii  regis 
erant  aurea  ,  et  vasa  domus  saltus  Libani  ex  anro  purissimo.  Argentum  enim  in  diebus  illis  pro 
nihilo  reputabatur  :  21 .  siquidem  naves  regis  ibant  in  Tharsis  cum  servis  Hiram ,  semel  in 
annis  tribus  ;  et  deferebant  inde  aurum  et  argentum  ,  et  ebur  ,  et  simias,  et  pavos.  22.  Magni- 
ficatus  est  igitur  Salemon  super  omnes  reges  terrae  pree  divitiis  et  gloria.  23.  Omnesque  reges 
terrarum  desiderabant  videre  faciem  Salomonis,  ut  audirent  sapientiam  quam  dederat  Deus  in 
corde  ejus  ,  24.  et  deferebant  ei  munera,  vasa  argcntea ,  el  aurea,  et  vestes ,  et  arma  ,  et  aro- 
raata ,  equos  et  raulos,  per  singulos  annos.  25.  Habuit  quoque  Salomon  quadraginta  millia 
equorum  in  stabulis ,  et  curruum  equitumque  duodecim  millia ,  constituitque  eos  in  urbibus 
(juadrigarum ,  et  ubi  erat  rex  in  Jerusalem.  26.  Exercuit  etiam  potestatem  super  cunctos  reges  , 
a  flumine  Euphrate  usque  ad  terram  Philisthinorum ,  et  usque  ad  terminos  iEgypti.  27.  Tan- 
tamque  copiam  praebuit  argenti  in  Jerusalem  quasi  lapidum  :  et  cedrorum  tantam  multitudinem 
velut  sycomororum  ,  quae  gignuntur  in  campestribus.  28.  Adducebantur  autem  ei  equi  de 
iEgypto ,  cunctisque  regionibus.  28.  Reliqua  autem  operum  Salomonis  priorum  et  novissimo- 
rum  scripta  sunt  in  verbis  Nathan  Prophetae  et  in  libris  Ahiae  Silonitis ,  in  visione  quoque 
Addo  Videntis  ,  contra  Jeroboam  filium  Nabat.  30.  Regnavit  autem  Salomon  in  Jerusalem 
super  omnem  Israel  quadraginta  annis.  31 .  Dormivitque  cum  patribus  suis,  et  sepelierunt  eum 
in  Civitate  David  :  regnavitque  Roboam  filius  ejus  pro  eo. 

Hoc  caput  explicui  3.  Reg.  10.  aurei  scutorum  et  hastarum  fuere  sicli,  qno- 

5.  DE  viRTUTiBus  Tuis.  ]  Hebr.  Septuaginta  et     T.f.umt^^^desra^^^^^^^ 
Chald.  de  verbis  tuis ,  id  est,  de  tuis  rebus  a  te     f  nTl^Jn'  f  fi'  quatuorcoronatos,  uti  ostencli 

patratis,  vel  adte  spectantibus.  -,^^\  TH.nsisOHebraei  mare  indeque  trans- 

16.  In  ARMAMENTARio  QUOD  ERAT  coNsiTUM  (cir-  marlnas  regiones  vocabant  Tharsis;  prfeserlini 

cumdatum  NEMORE,]  id  est,  mdomoia/^MsLtftant,  longinquas,  sibique  ignotas,  uti  erat  Ophir  et 

ut  vertunt  Septuag.  Porro  trecenti  et  sexcenti  India.  Vide  dicia  3.  Reg.  9.  28.  et  Jonae  1.  3. 


CAPUT  DECIMUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

ROBOAM  SUA  DURITIE  POPULUM  A  SE  AVERTIT  ;  UNDE  SOLA  TRIBUS  JUDA  EI  ADHiESIT,  C^ETER^- 
VERO  DECEM  TRIBUS  REGEM  SIBI  CREARUIST  JeROBOAM. 

1 .  Mto^^^^^^lB&ROFECTUS  cst  autcm  Roboam  in  Sichem  :  illuc  enim  cunctus  Israel  conve- 

nerat,  ut  constituerent  eum  regem.  2.  Quod  cum  audisset  Jeroboam 
filius  Nabat ,  qui  erat  in^gypto  (fugerat  quippe  illiic  ante  Salomonem  ), 
istatim  reversus  est.  3.  Vocaveruntque  eum  ,  et  venitcum  universo  Israel , 
fet  locuti  sunt  ad  Roboam ,  dicentes  :  4.  Pater  tuus  durissirao  jugo  nos 
pressit,  tu  leviora  impera  patre  tuo,  qui  nobis  imposuit  gravem  servitu- 
-'tem,  et  paululum  de  onere  subleva  ,  ut  serviamus  tibi.  5.  Qui  ait :  Post 
tres  dics  revertimini  ad  me.  Curaque  abiisset  populus ,  6.  iniit  consiliura  cum  senibius ,  qui  ste- 

CORNEL.    A    LAPIDE.      TOM.    II.  92 


730  COMMENTAIIIA  IN  LIBRUM  II.  PARALIPOMENON.  Cap.  XI. 

terant  coram  patre  ejus  Salomone,  dum  adhuc  viveret,dicens  :  Quid  datis  consiiii  ut  respondeam 
populo  ?  7.  Qui  dixerunt  ei :  Si  placueris  populo  huic  ,  et  leniveris  eos  verbis  clementibus  ,  ser- 
vient  tibi  omni  tempore.  8.  Al  ille  reliquit  consilium  senum  ,  et  cum  juvenibus  tractare  coepit , 
qui  cum  eo  nutrili  fuerant ,  et  erant  in  comitatu  illius.  9.  Dixitque  ad  eos  :  Quid  vobis  videtur? 
vel  respondere  quid  debeo  populo  huic ,  qui  dixit  mihi  :  Subleva  jugum  quod  imposuit  nobis 
pater  tuus?  10.  At  illi  responderunt  ut  juvenes,  et  nutriti  cum  eo  in  deliciis,  atque  dixerunt : 
Sic  loqueris  populo ,  qui  dixit  tibi  :  Pater  tuus  aggravavit  jugum  nostrum  ,  tu  subleva  ;  et  sic 
respondebis  eis  :  Minimus  digitus  meus  grossior  est  lumbis  patris  mei.  1 1 .  Pater  meus  impo- 
suit  vobis  grave  jugum  ,  et  ego  majus  pondus  apponam  :  pater  meus  cecidit  vos  flagellis  ;  ego 
vero  caedam  vos  scorpionibus.  12.  Venit  ergo  Jeroboam  ,  et  universus  populus  ad  Roboara  die 
tertio ,  sicutprseceperat  eis.  13.  Responditque  rexdura,  derelicto  consiUo  seniorum  ;  14.  lo- 
cutusque  est  juxta  juvenum  voluntatem  :  Pater  meus  grave  vobis  imposuit  jugum ,  quod  ego 
gravius  faciam  :  pater  meus  cecidit  vos  flagellis  ,  ego  vero  caedam  vos  scorpionibus.  1 5.  Et  non 
acquievit  populi  precibus  :  erat  enim  voluntatis  Dei ,  ut  compleretur  sermo  ejus  ,  quem  locutus 
fuerat  per  manum  Ahiae  Selonitis  ad  Jeroboam  Glium  Nabat.  1 6.  Populus  autem  universus  , 
rege  duriora  dicente ,  sic  locutus  est  ad  eum  :  Non  est  nobis  pars  in  David ,  neque  haereditas  in 
lilio  Isai.  Revertere  in  tabernacula  tua,  Israel ;  tu  autem  pascedomura  tuam  ,  David.  Et  abiit 
Israei  in  tabernacula  sua.  17.  Super  filios  autem  Israel,  qui  habitabant  in  civitatibus  Juda  , 
regnavit  Roboam.  18.  Misitque  rex  Roboam  Aduram  ,  qui  preeerat  tributis  ,  et  lapidaverunt 
eum  filii  Israel,  et  mortuus  est :  porro  rex  Roboam  currum  festinavit  ascendere,  et  fugit  in 
Jerusalem.  19.  Recessitque  Israel  tl  domo  David  ,  usque  ad  diem  hanc. 


HoG  caput   audivimus   3.  Reg.  11.  Vide  ibi  gandam  illius  idololatriam ,  easque  dare  Jero- 

dicta,  boam  ,  ideoque  permisit  Roboam  tam  dure  et 

15.  Erat   enim  voluntatis  Dei.  ]  Hebr.  erat  stulle    populo  respondere;  unde  sciebat  futu- 

causatum  ci  Deo.  VolebatDeus  dividere  Israelem  rum  ul  populus  se  a  Rolwam  subduceret,  et  ad 

decemque  Tribus  adimere  Salomoni ,  ad  casti-  Jeroboam  confugeret,  quod  ipse  intendebat. 

CAPUT  UNDECIMUM. 

SYNOPSISCAPITIS. 

ROBOAM,    VOLENS    ARMIS  SUBJUGARE  DECEM    TrIBUS  ,    PROHIBETUR    A    SrMEIA    PROPHETA. 

MuLTi  SACERDOTES,  Levit^  et  fideles,  relicto  Jeroboam  idololatra, in  Jrrusalem 

TRANSMIGRANT.  RoBOAM  EX  MULTIS  UXORIBUS  MULTAS  PROCREAT  PROLES. 

kENiT  autem  Roboam  in  Jernsalem,  et  convocavit  universam  domum  Juda 
et  Benjamin ,  centum  octoginta  millia  electorum  atque  bellantium  ,  ut  di- 
micaret  contra  Israel,  et  converteret  ad  se  regnum  suum.  2.  Factuscjue 
\esi  sermo  Domini  ad  Semeiara  hominem  Dei ,  dicens  :  3.  Loquere  ad 
[Roboam  filium  Salomonis  regem  Juda  ,  et  ad  universum  Israel ,  qui  est  in 
(juda  et  Benjamin.  4.  Haec  dicit  Dominus  :  Non  ascendetis  ,  neque  pugna- 
'bitis  coutra  fratres  vestros  :  revertatur  unusquisque  in  domum  suam  ,  qiiia 
mea  hoc  gestum  est  voluntate.  Qui  cum  audissent  sermonem  Domini ,  reversi  sunt ,  nec 
perrexerunt  contra  Jeroboam.  5.  Habitavit  autem  Roboam  in  Jerusalem  ,  et  aedificavit  civitates 
muratas  in  Juda.  6.  Exstruxitque  Bethlehem ,  et  Etam ,  et  Thecue.  7.  Bethsur  quoque ,  et 
Socho ,  et  Odollam  ,  8.  necnon  et  Geth,  et  Maresa,  et  Ziph ,  9.  sed  et  Aduram ,  et  Lachis,  et 
Azeca,  10.  Saraa  quoque,  et  Aialon ,  et  Hebron,  quae  erant  iu  Juda  et  Benjamin,  civifates 
munitissimas.  11 .  Cumque  clausisset  eas  muris,  posuit  in  eis  principes  ,  ciborumque  horrea  , 
hocest,  olei  et  vini.  12.  Sed  et  in  singulis  urbibus  fecit  armamentarium  scutorum  et  hasta- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  PARALIPOMENON.  Cap.  XL  731 

rum;  firmavilque  ea  summa  diligenlia,  et  imperayit  super  Judam  et  Benjamir^.  13.  Sacerdotes 
autem  et  Levitfe ,  qui  erant  in  universo  Israel ,  et  venerunt  ad  eura  de  cunctis  sedibus  suis  , 
14.  relinquentes  suburbana  et  possessiones  suas,  et  transeuntes  ad  Judam  et  Jerusalem  :  eo 
quod  abjecisset  eos  Jeroboam,  et  posteri  ejus,  ne  sacerdotio  Domini  fungerentur.  15.  Qui 
constituit  sibi  sacerdotes  excelsorum ,  et  daemoniorum  ,  vitulorumque  quos  fecerat.  16.  Sed  et 
de  cunclis  tribubus  Israel ,  quicumque  dederant  cor  suum  ut  quaererent  Dominum  Deum  Israel, 
venerunt  in  Jerusalem  ad  immolandum  victimas  suas  coram  Domino  Deo  patrum  suorum. 
1 7.  Et  roboraverunt  regnum  Juda ,  et  conOrmaverunt  Roboam  filium  Salomonis  per  tres 
annos;  ambulaveruut  enim  in  viis  David  et  Salomonis,  annis  tantum  tribus.  18.  Duxit  aulem 
lioboam  uxorem  Mahalath  ,  Cliam  Jerimoth,  filii  David  :  Abihail  quoque  filiam  Eliab  filii  Isai , 
1 9.  quae  peperit  ei  filios ,  Jehus ,  et  Somoriam  ,  et  Zoom.  20.  Post  hanc  quoque  accepit  Maacha 
filiam  Absalom ,  quae  peperit  ei  Abia ,  et  Ethai ,  et  Ziza ,  et  Salomith  :  21 .  amavit  autem 
Roboam  Maacha  filiam  Absalom ,  super  omnes  uxores  suas,  et  concubinas  :  nam  uxoresdecem 
et  octo  duxerat,  concubinas  autem  sexaginta  ,  et  genuit  viginti  octo  filios,  et  sexaginta  filias. 
22.  Constitult  veix)  in  capite  Abiam  filium  Maacha,  ducem  super  omnes  fratres  suos :  ipsum 
cnim  regem  facere  cogitabat,  quia  sapientior  fuit,  et  potentior  super  omnes  filios  ejus,  et  in 
cunctis  finibus  Juda  et  Benjamin  ,  et  in  universis  civitatibus  rauratis  :  prsebuitque  eis  escas  plu- 
rimas ,  et  raultas  petivit  uxores. 


I.  Electorum  atque  bellantium,  ]  id  est,  elec- 
torum  bellatorum.  Est  hendiadys.  Hebr.  Dmna 
bachurim  ,  et  electos  ,  et  juvenes  significat. 
Juvenum  enim  sunt  bella,  senum  consilia,  ut 
ait  ille. 

II.  Posuit  in  EisPBiNciPEs,]  id  est,  bclli  duces , 
cum  commeatu  suflicienti,  ut  vicini  hostis, 
scilicet  Jeroboami  anlagonistse  sui  insultus  sus- 
linere  possent.  Erant  enim  civitates  limitanese , 
in  confinio  Judae  et  Israelis. 

l^  Eo  QUOD  abjecisset  eos  Jeroboam,]  id  est, 
privasset  eos  oflicio  sacerdotali  et  Levitico ,  eo 
quod  nollent  suis  vitulis  quasi  idolis ,  sed  Deo 
vero  deservire. 

17.  Ambulaverdnt  enim  in  viis  David  et  Sa- 
LOMOMs;]  intellige,'antequam  Salomon  in  senio 
^  Deo  ad  idola  apostataret. 

22.  Constituit  Abiam  in  capite,  ]  id  est,  caput 
et  principem  caeterorum  fratrum,  qui  erant28, 
eo  quod  ipse,  licetsetate  esset  junior,prudentia 
tamen,  vigore  et  industria  omnes  superaret. 

23.  Et  potentior  super  omnes  filios  ejus  ,  et 

IN  CUNCTIS  FINIBUS  JUDA  ET  BeNJAMIN  ,    ET  IN  UNI- 

versis  civitatibus  muratis;]  repete,  poientior 
fuit  Abia.  q.  d.  Abia  occupavit  cunctos  limites 
regni ,  omnesque  civitates  muratas  et  munitas, 
itaque  se  omnium  dominum  efTecit  ac  poteniem, 


utpote  cui  omnes  limites  regni  omnesque  urbes 
muniiae  parerenL 

Pr^ebuitque  eis  (civitatibus  muralis  et  regni 
finibus)  ESCAS  plurimas  (ne  hostes  eas  obsi- 
dere,  et  fame  ad  deditionem  cogere  possent), 
ET  multas  PETiviTuxoRES,]  sciUcet  Abia  sibi  ipsi, 
ut  ex  eis  multos  gigneret  rilios,quibus  suum  re- 
gnum  stabiliret  et  roboraret,  ne  a  fratribus  suis 
invadi  posset.  Hunc  sensum  exigit  nostra  versio, 
seque  ac  Sepluag.  qui  pro,  potentior  super  omnes 
filiosj  vertunt:  Profecit  super  omnesfiUosejus,  et 
in  cunctis  finibusJuda,  etc. 

Porro ,  ex  Hebrseo  aliter  verti  potest  cum  Pa- 
gnino,  Vatablo,  Marino  et  aliis,  nimirum  sic  : 
Dispersit  ( Roboam)  omnes  filios  suossuper  omnes 
finesJuda€tBenjamin,etperomnes  civitates  muni- 
fa5;utscilicetipsiseparatiforentabinvicem,nec 
capita'conferrepossent;  ut  simulcontra  Abiam 
juniorem,  quem  omnibus  prsetulerat,  conspirare 
possent,  juxta  illud  poliiicum  et  tyrannicum 
Machiavelli  praeceptum :  5f  vis  regnare ,  divide. 
Atque  ut  sorte  sua  contenti  viverent,  necde  re- 
gno  cogilarent,  prcBbuit  eis  escaspiurimas,etdedit 
eis  muUitudinem  uxorum,  ut  ventri  et  veneri  va- 
cantes  ,  in  delicioso  otio  lorperent  et  consenes- 
cerent.  IdemfacitTurcarumlmperator  fratribus 
suis,  donec  prolem  habeat ;  qua  habita,  fratres 
occidii,  ne  imperium  invadant. 


^^WC^  "Pji^J^^l^^^^^^vi^fi 


732  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  PARALIPOMENON.  Cap.  XIL 

CAPUT  DUODECIMUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

ROBOAM  ET  JUDyEI  POST  TRES  ANNOS  A  DeO  AD  IDOLA  DESCISCUNT.  QuaRE  A  SeSAC  REGE 
iEGYPTI  SPOLIANTUR    ET  SUBJUGANTUR.  MORIENTI  KOBOAM  SUCCEDIT  AbIA. 

lUMQUE  roboratum  fuisset  regnum  Roboam  etconfortatum,  dereliquil  legem 
^Domini,  et  omnis  Israel  cum  eo.  2.  Anno  autem  quinto  regni  Roboam , 
ascendit  Sesac  rex  ^Egypti  in  Jerusalem  ( quia  peccaverant  Doraino) 
,3.  cum  mille  ducentis  curribus  ,  et  sexaginta  millibus  equitum  :  nec  erat 
numerus  vulgi  quod  venerat  cum  eo  ex  ^gypto  ,  Libyes  scilicet ,  et  Tro- 
glodytae  et  /Ethiopes.  4.  Cepitque  civitates  munitissimas  in  Juda,  et  venit 
usque  in  Jerusalem.  5,  Semeias  autem  propheta  ingressus  est  ad  Roboam , 
et  principes  Juda,  qui  congregati  fuerant  in  Jerusalem  ,  fugientes  Sesac,  dixitque  ad  eos  :  Hsec 
dicitDominus  :  Vos  reliquistis  me,  et  ego  reliqui  vos  in  manu  Sesac.  6.  Consternatique  prin- 
cipes  Israel  et  rex  dixerunt  :  Justus  est  Dominus.  7.  Cumque  vidisset  Dominus  quod  humi- 
liati  essent ,  factus  est  sermo  Domini  ad  Semeiam,  dicens  :  Quia  humiliati  sunt,  non  disperdam 
eos ,  daboque  eis  pauxillum  auxilii ,  et  non  stillabit  furor  meus  super  Jerusalem  per  raanum 
Sesac  :  8.  verumtamen  servient  ei ,  ut  sciant  distantiam  servitutis  mese ,  et  servitutis  regni 
lerrarum.  9.  Recessit  itaque  Sesac  rex  ^Egypti  ab  Jerusalem  ,  sublatis  thesauris  donius  Domini, 
et  domus  regis,  omniaque  secum  tulit,  et  clypeos  aureos  quos  fecerat  Saloraon ,,  1 0.  pro  quibus 
fecit  rex  aeneos ,  et  tradidit  illos  principibus  scutariorum,  qui  custodiebant  vestibulum  palatii. 
1 1 .  Cumque  introiret  rex  domum  Domini ,  veniebant  scutarii ,  et  tollebant  eos  ,  iterumque  re- 
ferebant  eos  ad  armaraentarium  suum»  12.  Verumtamen  quia  hurailiati  sunt ,  aversa  est  ab  eis 
ira  Domini ,  nec  deleti  sunt  penitus :  siquidem  et  in  Juda  inventa  sunt  opera  bona.  13.  Con- 
fortatus  est  ergo  rex  Roboara  in  Jerusalera ,  atque  regnavit :  quadraginta  autem  ,  et  unius  anni 
erat  cum  regnare  coepisset ,  et  decera  et  septera  annis  regnavit  in  Jerusalem  ,  urbe  quam  elegit 
Dominus,utconQrmaretnomen  suumibi,  decunctis  tribubus Israel  :  noraen  autem  matris  ejus 
Naama  Ammanitis.  1 4.  Fecit  autem  raalum,  et  non  praeparavit  cor  suum  ut  quaereret  Dominum. 
15.  Opera  vero  Roboam  prima  et  novissima  scripta  sunt  in  Libris  Semeise  prophet»,  et  Addo 
Videntis,  et  diligenter  exposita ,  pugnaveruntque  adversum  se  Roboam  et  Jeroboam  cunclis 
diebus.  16.  Et  dormivit  Roboam  cum  patribus  suis ,  sepultusque  est  in  Civitate  David.  Et 
regnavit  Abia  filius  ejus  pro  eo. 

2.  Sesac  rex  ^gypti,  ]  qui  Sesostris  ab  Herodolo  rum :  hanc  enim  Deus  per  Sesac  punire  destina- 

lib.  2.  ei  Diodoro  lib.  2.  (quos  citat  Josephus  bat.Addunt  Herodotus  et  DiodorusSesac  e  Jeru- 

lib.  8.  cap.  4.)  nuncupatur,  quique,  ut  iidem  re-  salem  victa  perrexisse  ad  reliquam  Asiam  eam- 

ferunt,  quandoimbelles  et  mulierosos  vicerat,  quesibisubjugasse,  ac  terramariquetammulta 

trophaeum  mulierosum  erigebat,  ac  reges  a  se  occupasse,  ut  Alexandrum  Magnuni  superarii. 
victos  solebat  currui  suo  triumphalijungere,  ut        3.  Troglodyt^]  populi  sunt  ^ihiopiae,  quae 

se  super  reges  esse,  imo  super  omnes  homines  adjacet  iEgypto,  cujus  rex  erat  Sesac,  nuUarum 

ostenderet.  Causambelli  hanc  fuissesuspicanlur  opum  domini,  ait  Mela  lib.  1.  sirident  magis  quam 

noster  Samerius  et  Salianus  ,^  quOd  Jeroboam,  ioquantur,specussubeunt,aluntu7'queserpeniibus, 

qui  Salomonis  iram  fugiens  in  ^gypto  duxerat  Hebr.  vocaniur  Q^DD  suckym,  id  est,  latibula  , 

cognatam  vel  fiiiam  Sesac,   postmortem  Salo-  et  antra  habitantes. •  Grxce   Tpojy;,o5uTat ,    idest, 

monis  rediens,  rexquelsraelis  creatus,  sollici-  cavernas  subeuntes  et  incolenies  ,   rpu /Xri  enim 

taritcognatum  vel  soceruni  suum  Sesac,  ul  im-  est  foramen,  nidus ,  caverna.  Audi  Aristot.  lib. 

bellem,  mulierosum  et  pavidum   Roboam  jn-  8,  de  histor.  anim.  cap.  12.  Grues  ex  Scytldcis 

vaderet,neipseJeroboamaRoboaminvaderetur,  campis  ad  paludes  /Egypto  superiores,  unde  Nilus 

et  regno  novo  spoliaretur,  sed  potius  ejus  re-  proflait ,veniunt ;  quo  in  loco  pugnare  cum  Pyg- 

gnum  suo  adjiceret,  el  Sesaci  soceri  sui  dono pos-  77UBis  dicuntur ;  non  enim  id  fabula  est ,  sed  certe- 

sideret.  Certiorem  causam  dat  Scriptura,  scilicet  genus  tum  hominum,  tu77i  etiam  equorum  pusillu77t, 

aposlasiam  et  idololalriam  Roboami  et  Judaeo-  ut  dicitur,  esl,  deguntque  incave^-nis;  und^  nomen 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  PARALIPOMENON.  Cap.  XIU."      '  73S 

Troglodytce  asubeundis  caveniis  accepere.Verum  scilicet  ulterius  per  conlinuas  caedes,  rapinas 

hsec  dePygmaeiscunigruibuspugnaniibus  com-  et  sirages,  quas  parat  Sesac.   Vide  hic  quam 

munisolimfuit  opinio  per  traditionem  accepta,  citoplacaiur  Deus  ad  poenitentiam  qualem  qua- 

sed  fabulosa,  uti  osicndi  Ezech.  27.  v.  11.  Quare  lem  Roboami  et  Judseorum.  Nam  vel  non  ve- 

minus  rocte  nonnulli  Troglodytas  putant  esse  ram  et  seriam,  vel  non  firmamel  slabilem  fuisse 

Arabes  in  labernaculis  habiiantes ,  ideoque  va-  poenilentiam  patet,  ex  eo  quodinstinctu  matris 

gabundosquiNomades  vocantur.  Conslat  enim  suae  Naamae  Ammonitis,  ideoque  idololatrae,  re- 

eos  fuisse  .Ethiopes.  vcrsus  sit   ad  idola,    ut   dicitur   versibus  13 

7.  NONSTILLABITFURORMEUS  SUPERJeRUSALEM,]  Ct  l^. 


CAPUT  DECIMUM  TERTIUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 


AbIA     REX     JuDA     PIUS    DE    IMPIO     JeROBOAM    TRIUMPHAT  ,     C^SIS     QUINGENTIS    M1LLIBU& 
ISRAELITARUM  ,    AC    F.X    14    UXORIBUS    38    FILIOS    GENERAT. 

'NNo  octavo  decimo  regis  Jeroboam,  regnavit  Abia  siiper  Judam.  2.  Tribus 
lannis  regnavit  in  Jerusalem  ,  nomenque  malris  ejus  Michaia  ,  filia  Uriel  de 
/Gabaa  :  et  eratbellum  inter  Abiam  et  Jeroboam.  3.  Cumque  iniisset  Abia 
|certamen ,  et  haberet  bellicosissimos  viros,  et  eleclortim  quadringenta 
millia  :  Jeroboam  instruxit  econtra  aciem  octingenta  millia  virorum ,  qui  et 
'ipsi  electi  erant,  et  ad  bella  fortissimi.  U.  Stetit  ergo  Abia  supcrmontem 
Semeron;  qui  erat  in  Ephraim  ,  et  ait :  Audi,  Jeroboam ,  et  omnis  Israel  : 
5.  Num  ignoratis  quodDominus  Deus  Israeldederit  regnumDavid  super  Israel  insempiternum, 
ipsi  et  filiis  ejus  in  pactum  salis  ?  6.  Et  siirrexit  Jeroboam  filius  Nabat ,  servus  Salomonis  filii 
David,  et  rebellavit  contra  dominum  suum.  7.  Congregatique  sunt  ad  eum  viri  vanissimi ,  et 
filii  Belial  ;  et  prsevaluerunt  contra  Roboam  filium  Salomonis  :  porro  Roboam  erat  rudis  ,  et 
corde  pavido,  nec  potuit  resistere  eis.  8.  Nunc  ergo  vos  dicitis  quod  resistere  possitis  regno 
Domini,  quod  possidet  per  Clios  David ,  habetisque  grandem  populi  multitudinem ,  atque  vitulos 
aureos  quos  fecit  vobis  Jeroboam  in  deos.  9.  Et  ejecistis  Sacerdotes  Domini,  filios  Aaron , 
atque  Levitas  ;  et  fecistis  vobis  Sacerdotes  sicut  amnes  populi  terrarum  :  quicumque  venerit ,  et 
initiaverit  manum  suam  in  tauro  debobus ,  et  in  arietibus  septem ,  fit  sacerdos  eorum  qui  non 
sunt  dii.  10.  Noster  autem  Dominus  ,  Deus  est,  quem  non  relinquimus,  Sacerdotesque  rainis- 
trant  Domino  de  filiis  Aaron  ,  et  Levitae  sunt  in  ordine  suo.  1 1 .  Holocausta  quoque  ofierunt 
Domino  per  singulos  dies  mane  et  vespere ,  thymiama  juxta  legis  prsecepta  confectum  ,  et  pro- 
ponunlur  panes  in  mensa  mundissima,  estque  apud  nos  candelabrum  aureum,  et  lucernaeejus , 
ut  accendantur  semper  ad  vesperam  :  nos  quippe  custodimus  praecepta  Domini  Dei  nostri ,  quem 
vos  reliquistis.  12.  Ergo  in  exercitu  nostro  dux  Deus  est,  et  Sacerdotes  ejus ,  qui  clangunt 
tubis,  et  resonant  contra  vos  :  filii  Israel,  nolite  pugnare  contraDominum  Deum  patrum  vestro- 
rum,quia  non  vobis  expedit.  13.  Haec  iilo  loquente,  Jeroboam  retro  moliebatur  insidias.  Cum- 
queex  adverso  hostium  staret,  ignoranlem  Judam  suo  ambiebat  exercitu.  14.  Respiciensque 
Judas  vidit  instare  bellum  ex  adverso  et  post  tergum,  et  clamavit  ad  Dominum  :  ac  Sacerdotes 
tubis  canere  ca?perunt.  15.  Omnesque  viri  Juda  vociferati  sunt  :  et  ecce  illis  clamantibus,  per- 
terruit  Deus  Jeroboam  ,  et  omnem  Israel  qui  stabat  ex  adverso  Abia  et  Juda.  1 6.  Fiigeruntque 
filii  Israel  Judam  :  et  tradidit  eos  Deus  in  manu  eorum.  1 7.  Percussit  ergo  eos  Abia  et  populus 
ejus,  plaga  magna  :  et  corruernnt  vulnerati  ex  Israel  quingenta  millia  virorum  forlium. 
^S.  Humiliatique  sunt  filii  Israel  in  tempore  illo,  et  vehementissime  confortati  filii  Juda,  eo 
quod  sperassent  in  Domino  Deo  patrum  suorum.  19.  Persecutus  est  autem  Abia  fugientein 
Jeroboara  ,  et  cepit  civitates  ejus  ,  Bethel  et  filias  ejus,  et  Jesana  cura  filiabus  suis,  Ephron 
quoque  et  Glias  ejus  :  20.  nec  valuit  ultra  resislcre  Jeroboam  in  diebus  Abia,  qyera  percussit 


loU  GOMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  PARALIPOMENON.  Ciip.  XIV. 

Dominus ,  et  mortuus  est.  21 .  Igitur  Abia  ,  confortato  imperio  suo ,  accepit  uxores  quatuorde- 
cim  :  procreavltque  viginti  duos  filios,  et  sedecim  filias.  22.  Reliqua  autem  sermonum  Abia  , 
viaruaKjue  et  operum  ejus,  scripta  sunt  diligentissime  in  Libro  Addo  Prophetae. 


2.  Michaia.filuUriel.]  Videdicta  8.  Reg.  15. 
V.  2. 

U.  Stetit  Abi\  super  montem,]  ut  ejus  oratio 
ab  omnibus  Israelitis  circumcirca  castra  me- 
tantibus  audiri  posset.  Est  autem  haec  ejus  ora- 
tio  pia  etefficax,  quamultis  rationibus  eis  per- 
suadere  conatur ,  ut  relicta  novitia  religione  et 
rege,  ad  avitum  Deum  regnumque  David  in  Je- 
rusalemredeant:acprsesertim  quodipse  habeat 
Deum  pugnantem  pro  se,  quem  ipsi,  ulpote  ido- 
lolatrae,  habeant  adversum.  q.  d.  Insane  agitis, 
si  contra  Deum  pugnare  vultis.  Lege  eam  et  ex- 
pende. 

5.  In  pactum  salis,]  id  est  ia  pactum  firmum, 
stabile  et  aeternum.  Sal  enim  res  a  putredine 
integras  salvasqueconservat:  hinc  salest  sym- 
bolum  aeternitatis,  ut  dixi  LeviL  2.  v.  12.  Addit 
noster  Sanchez,  aitque  :  Constat  hoc  pactum  de 
regno  in  Davidis  familia  perpetuo  esse  conditio- 
nalum,  nempe  si  Davidis  progenies  pactum  ser- 
vet,  Psalm.  88.  v.  30.  Dedit  itaque  Deus  regnum 
Davidis  domui  cum  grano  salis,  nempe  si  a  fide, 
quamintegramservare  debuit,  non  deficiat,  aut 
si  ipsaOavidis  progenies  salem  adhibeat,  neque 
percussum  foedus  corrurapi  atque  tabescereper- 
mittat. 

9.  QuicuMQUE  initiaverit.  (Hebr.  et  Septuag. 
impleverU)  manum  suam  in  XAimo  de  bobus  (Hebr. 
injuvenco  filio  bovis)  et  in  arietibus  septem,  fit 

SACERDOS    EOBUM   QUI'NON    8UNT  Dn,]q.  d.  SiCUt 

falsos  habetis  Deos,  sic  et  falsos  sacerdotes;  non 
enim  Deus  elegit  eos ,  ut  elegit  Aaronem  et  pos- 


terosejus;  sedquicumque,  licet  vilis  et  scele- 
ratus,  manibus  suis  offerendo  taurum  et  sep- 
tem  arietes  consecrarit  suas  manus,  hoc  ipso  fit 
sacerdos  idolorum,  pula  vitulorum  aureorum. 
Nota :  implere  manum ,  Hebr.  idem  est  quod,  cow- 
secrare  sacerdotem.  Nam  manus  implendo  vic- 
timis,  easque  manibus  suis  offerendo  consecra- 
bat  se  sacerdolem.  Hoc  enim  ritu  fiebat  sacer- 
dotis  consecratio,  utpatet  Levit.  8. 

11.  Proponuntur  panes  in  mensa  mundissi- 
MA,  etc.]  Ex  hoc  loco  et  seq.  ubi  non  nisi  unius 
mensae  et  unius  candelabri  fitmeniio,  colligit 
Torniellus  Sesacum  regem  iEgypti ,  ciim  expi- 
laret  thesauros  templi ,  ex  denis  mensis  et  denis 
candelabris,  qu.nerexSalomon  collocaratin  tem- 
plo,  non  reliquissenisi  unam  mensam  unumque 
candelabrum,  eoqueJudoeos  deinceps  contenlos 
fuisse,  sicut  fuerant  antequam  templum  a  Salo- 
mone  excitaretur. 

20.  QUEM  PERCUSSIT  DOMINUS,  ET  MORTUUS  EST,] 

Quem,  scilicet  Jeroboam,  de  eo  enim  sermo 
proxime  pr<ecessit;  Jeroboam  enim  post  duos 
tresve  annos  misere  interlit.  Hebraei  vero  in  Se- 
der  Olam  non  Jeroboam,  sed  ipsum  Abiam  in- 
lelligunt,  quem  aiunt  ingratum  fuisse  Deo,  nec 
dignasegissegratias  protanta  victoria,  ideoque 
paulo  post  obiisse,  nec  nisi  triennium  regnasse, 
acbiennio  ante  Joroboam  esse  vita  funclum. 
Verum  hocnon  satiscousentitcum  eo  quod  pro- 
xime  subditur  :  Igitur  Abia ,  confortaio  imperio 
suo ,  accepit  uxores  14,  etc. 


CAPUT  DEGIMUM  QUARTUM. 


SYNOPSIS  CAPITIS. 


AbI/E  SLCCKDIT  FILIUS  ASA  ,    QUI  EXCISA  IDOLOLATRIA  CONFORTATUS  A  DeO  ZaRAM  REGEM 
iETHlOPUM  CU3I  MILLE  M1L1TU3I  MILLIBUS  PKOFLIGAT. 


>ORMiviT  autem  Abia  cum  patribus  suis,  et  sepelierunt  eum  in  Civitate  Da- 
Ivid  :  regnavitque  Asa  filius  ejus  pro  eo  ,  in  cujus  diebus  quievit  terra  annis 
fdecem.  2.  Fecit  autem  Asa  quod  bonum  el  placitum  erat  in  conspectu  Dei 
|sui ,  et  subvertit  altaria  peregrini  cultus  ,  et  excelsa  ,  3.  et  confregit  sta- 
Ituas,  lucosque  succidit :  4.  et  praecepit  Judse  ut  quaereret  Dominum  Deum 
Ipatrum  suorum ,  et  faceret  legem ,  et  universa  mandata  ;  5.  et  abstulit  de 
cunctis  urbibus  Juda  aras,  et  fana ,  et  regnavit  in  pace.  6.  ^dificavit 
quoque  urbes  munitas  in  Juda  ,  quia  quietus  erat ,  et  nulla  temporibus  ejus  bella  surrexerant , 
pacemDomino  largiente.  7.  Dixit  autem  Judae  :  iEdificemus  civitates  istas  ,  et  vallemus  muris , 
et  roboremus  turribus  ,  et  portis ,  et  seris ,  donec  a  bellis  quieta  sunt  omnia,  eo  quod  quaesie- 
rimus  Dominum  Deura  patrum  nostrorum  ,  et  dederit  nobis  pacem  per  gyrum.  ^dificaverunt 
igitur,  et  nulium  in  exstruendo  impedimentum  fuit.  8.  Habuit  autem  Asa  in  exercitu  suo  por- 
tantium  scutaet  hastas  de  Jiida  trecenla  millia ,  de  Benjamin  vero  scutariorum  et  sagittariorum 
ducenta  octoginta  millia,  omnes  isli  viri  fortissimi.  9.  Egressus  est  autem  contra  eos  Zara 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  11.  PARALIPOMENON.  C:\\\  XV.  735 

^tliiops  cum  exorcitu  suo,  decies  centena  millia,  et  curribus  trecenlis ;  ct  venit  usqueMaresa. 
10.  Porro  Asa  perrexit  obviam  ei,  et  instruxit  aciem  ad  hellum  in  valle  Sephata  ,  qnaest  juxla 
Maresa  ;  1 1 .  et  invocavit  Dominum  Deum  ,  et  ait  :  Domine  ,  non  est  apud  te  ulla  distanlia  , 
utrum  de  paucis  auxilieris,  an  in  pluribus ;  adjuva  nos,  Domine  Deus  noster  :  in  te  enim  ,  et  in 
tuo  nomine  habentes  Oduciam,  venimus  contra  hanc  muUitudinem.  Domine  ^  Dcus  noster  tu  es , 
non  praevaleat  contra  te  homo.  12.  Exlerruit  itaque  Dominus  .Ethiopes  coram  Asa  ,  et  Juda  : 
fugeruntque  ^lhiopes.  13.  Et  persecutus  est  eos  Asa,  et  popuhis  qui  cum  eo  erat,  usque 
Gerara  :  et  ruerunt  ^Ethiopes  usque  ad  internecionem  ,  quia  Domino  ceedente  contriti  sunt,  et 
exercitu  illius  praeliante.  Tulerunt  ergo  spolia  multa ,  14.  et  percusserunt  civilates  omnes  per 
circuitum  Gerarae :  grandis  quippe  cunctos  terror  invaserat  ;  et  diripuerunt  urbes ,  et  multani 
praedam  asportaverunt.  15.  Sed  et  caulas  ovium  destruenles ,  tulerunt  pecorum  infinitam  mul- 
titudinem  et  camelorum  ,  reversique  sunt  in  Jerusalem. 


2.  REX  ASASIBVERTITALTARIA  PEREGRINI  CTJLTUS 

(quo  gentiles  colebaiii  snos  deos  ct  idola)  et 
EXCELSA.  ]  Dices  :  3.  Reg.  15.  l/i.  de  Asa  dicitur  : 
Non  ubstutit  excelsa.  Resp.  excelsa  alia  erantido- 
lis,  alia  Deo  vero  dicaia  :  iliasuslulit  Asa,  haec 
non.  Rursum,  excelsa,  scilicet  altaria  simuiacra 
et  lucos  idolorum  sustulit  Asa,  non  verotempla 
omnia  eisdem  aSalomone  dieala;  haecenimpos- 
tea  suslulit  Josias,  6.  Reg.  23.  13. 

0.  Et  abstulit,  ctc.  fana]  scilicelBaal,  Asla- 
roih  ,  caeterorumque  Deorum.  Hebr.  est  n"i:rn 
Chainmonim  vel  Hammonim,  quod  proprie  signi- 
ficat5o/ana,  idesldelubra,  \elaliaria  Solis,  sive 
Ammonis.  Inde  enim  punice  dictusest  Ammon, 
sive  Jupiler  Ammonius,  id  est  Sol ,  ab  Hebr. 
ncn  chamma  vel  hamma,  id  estSol,  ita  dictus  a 
calore :  acn  chamam  enim  significal  calefacere. 
Vide  dicia  Ezech.  6.  v.  6. 

9.  Egresscs  EST  AUTEM  (sub  annum  decimum 
quinlum  regni  Asa,  ut  colligitur  ex  c;ip.  seq.  v. 
10;  ita  Salianus)  contra  eos  Zara  iETHiops  cum 
EXERCiTu  suo  (continente)  deciescentenamillia.] 
Mthiops  :  Torniellus  el  alii  apud  Genebr.  per 


-Jlthiopiam  bic  accipiunl  Madianilidem,  ex  qua 
oriunda  uxor  Moysis  vocatur  /Ethiopissa,  Num. 
12.  Ratio  eorum  est  quod  iEihiopes  proprie  dicti 
longe  absint  a  Judaea.  Verum  melius  Serarius, 
Sancbez,  Salianus  etalii,  veram  iEthiopiam, 
quae  sub  iEgypto  est,  accipiunt.  Haec  enim  adja- 
cet  yEgypto,  ideoque  Judaeae  vicina  est :  et  forte 
Zara  tam  fuit  rexjEgypti,  quam  /Ethiopiae ;  idque 
probatur  primo,  quia  cap.  16.  8.  hi  ipsi  vocaniur 
Mihiopes  et  Libyes ;  erant  ergo  vere  ^thiopes , 
qui  suni  in  Africa  et  Libya,  non  vero  Madiani- 
lae ,  qui  sunt  in  Asia.  Secundo,  quia  Asa  hoc  prae- 
-lio  ab  hoslibus  recuperavit  omnia  spolia,  quae 
Sesac  rex  Egypti  ante  26  annos  sub  Roboam  ex 
Judaea  abstulerat.  Ergo  hostes  hi  fuere  ^Egyptii, 
eisqne  vicini  ^thiopes.  Unde  Sepluag.  sub  finem 
cop.l^.  eos  vocant  Alimazones,  vel  ut  alii  volunt, 
Amazones,  quos  ex  Lybia  esse  docet  hic  Theo- 
dor.  lil).  3. 

13.    Et  RUERUNT  jEtHIOPES    USQUE   AD  INTERNt- 
CIONEM,  QUIA  DOMINO  C^DENTE  CONTRITI   SUNT  ,  ET 

EXERCiTU  iLLius  (AsaB  Tcgis ,  vel  Dci  puta  Ange- 
lorum  exercitu)  pr^eliante]  pro  Asa  et  Juda 
Deum  el  sanctos  Angelos  invocante. 


CAPUT  DECIMUM  QUINTUM. 


SYNOPSIS  CAPITIS. 


AZARIAS  PROPHETA  VATICINATUR  IsRAELEM    MULTO  TEMPORE   PRIVANDUM  VERI  DeI  CULTU 
LEGE  ET  SACERDOTIO.    CUJUS  ORACULO   COMMOTUS    ASA   REX  IDOLA   FUNDITUS  EXTIRPAT  , 
ET  MATREM  SUAM  SACERDOTIO  PrIAPI  ABDICAT. 


1.  .-«*«^^.^^^^zarias  autem  fllius  Oded,  facto  in  se  spiritu  Dei,  2.  egressus  est  in  oc- 

cursum  Asa ,  et  dixit  ei  :  Audite  me ,  Asa  et  omnis  Juda  et  Benjamin  : 
Dominus  vobiscum  ,  quia  fuistis  cum  eo.  Si  quaesieritis  eum,  invenietis;  si 
autem  dereliqueritis  eum  ,  derelinquet  vos.  Transibunt  autem  multi  dies  in 
Israel  absque  Deo  vero ,  et  absque  sacerdote ,  doclore,  et  absque  lege. 
4.  Cumque  reversi  fuerint  in  angustia  sua  ad  Dominum  Deum  Israel  et 
quaesierint  eum ,  reperient  eum.  5.  In  tempore  illo  non  erit  pax  egredienli, 

et  ingredienti ,  sed  terrores  undique  in  cunclis  habilatoribus  terrarum  ;  G.  pugnabit  enim  gens 

contra  gentem,  et  civitas  contra  civitatem  ,  quia  Dominus  conturbabit  cos  in  omni  angustia. 

7.  Vos  ergo  confortamini ,  et  non  dissolvantur  manus  vestrae  :  erit  enim  merces  operi  vestro. 


736  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  PARALIPOMENON.  Cap.  XV. 

8.  Quod  cum  audisset  Asa,  verba  scilicet  et  prophetiam  Azariae  Glii  Oded  prophetae ,  confor- 
tatus  est,  et  abstulit  idola  de  omni  terra  Juda  ,  et  de  Benjamin  ,  et  ex  urbibus  quas  ceperat , 
montis  Ephraim,  et  dedicavit  altare  Domini  quod  erat  ante  porticum  Domini.  9.  Congrega- 
vitque  universum  Judam  et  Benjamin  ,  et  advenas  cum  eis  de  Ephraim ,  et  de  Manasse  ,  et  de 
Simeon  :  plures  enim  ad  eum  confugerant  ex  Israel ,  videntes  quod  Dominus  Deus  illius  esset 
cum  eo.  10.  Cumque  venissent  in  Jerusalem  mense  tertio,  anno  decimo  quinto  regni  Asa  , 
1 1 .  immolaverunt  Domino  in  die  illa  de  manubiis  et  praeda  quam  adduxerant ,  boves  septin- 
gentos ,  et  arietes  septem  millia.  12.  Et  intravit  ex  more  ad  corroborandum  foedus  ,  ut  quaere- 
rent  Dominum  Deum  patrum  suorum  in  toto  corde,  et  in  tota  anima  sua.  13.  Si  quis  autem  , 
inquit,  non  quaesierit  Dominum  Deum  Israel,  moriatur,  a  minimo  usque  ad  maximum  ,  a  viro 
usque  ad  mulierem.  14.  Juraveruntque  Domino  voce  magna  in  jubilo  ,  et  in  clangore  tubae,  et 
in  sonitu  buccinarum,  15.  omnes  qui  erant  in  Juda  cum  exsecratione  :  in  omni  enim  corde  suo 
juraverunt,  et  in  tota  voluntate  qusesierunt  eum  ,  et  invenerunt ;  praestititque  eis  Dominus  re- 
quiem  per  circuitum.  16.  Sed  et  Maacham  matrem  Asa  regis  ex  augusto  deposuit  imperio,  eo 
quod  fecisset  in  luco  simulacrum  Priapi  :  quod  omne  contrivit,  et  in  frusta  comminuens  com- 
bussit  in  torrente  Cedron.  17.  Excelsa  autem  derelicta  sunt  in  Israel  :  attamen  cor  Asa  erat 
perfectum  cunctis  diebus  ejus.  18.  Eaque  quae  voverat  pater  suus,  et  ipse ,  intulit  in  domum 
Domini  argentum,  et  aurum ,  vasorumque  diversam  supellectilem.  19.  Bellum  vero  non  fuit 
«sque  ad  trigesimum  quintum  annum  rcgni  Asa. 


3.  Transibunt  multi  dies  in  Israbl  absque 
Deo  ,  DOCTORE  ET  LEGE  ,  ]  id  csl ,  absquB  cura 
et  cultu  veri  Dei  ,  doctoris  et  legis  divinae. 
Tangit  praesens  tempus ,  quo  Jeroboam  cultum 
vitulorum  aureorum  in  Israelem  induxit ;  nam 
eum  in  hoc  vitulorum  cultu  secuti  sunt  oranes 
posteri  ejus  ,  omnesque  ad  unum  reges  Israel , 
quos  ex  regibus  Juda  imitati  sunt  Joram ,  Ocho- 
zias  ,  Athalia  ,  Achaz ,  Manasse  ,  Joakim  et  Se- 
decias ,  idola  pro  Deo  avito  et  vero  coientes. 

U.  CUMQUE  REVERSI  FUERINT  IN  ANGUSTIA  SUA  AD 
DOMINUM   ISRAEL    ,    etC.   ,     INVENIENT    EUM.  ]   SiC 

Deum  Invenit  poenitens  Achab  ,  et  Joas  cui 
Eliseus  trinam  de  Syris  victoriam  praedixit,  ac 
poenitens  Manasse  ,  item  pius  Ezechias  ,  Josias 
et  similes, 

10.  Mensetertio,  ]  Sivan,  quo  celebrabant 
Pentecosten  ,  ut  indicet  hoc  festo  ipsos  Deum 
invocantes ,  ejus  ope  tantam  vicioriam  adepios 
esse,  ideoque  ei  in  gratiarum  actionem  manubias 
hostium  obtulisse.  Sic  vice  versa  Constantino- 
polis  a  Turca  expugnata  est  in  Pentecoste,  eo 


quod  Graeci  impie  senlirent  de  Spirilu  sanclo  , 
cujus  hoc  est  festum  ,  docerentque  eum  non 
procedere  a  Palre  et  Fillo. 

17.  CoR  autem  As^  erat  perfectum  cum  Do- 
MiNO  cuNCTis  diebus  ejus  ,  ]  quoad  verum  Dei 
cultum  ,  q.  d.  Asa  per  omnem  vitam  coluii 
Deum  verum  ;  nunquam  vero  ad  idola  deflexit, 
uti  deflexerunt  alii.  Nam  alioqui  Asa  in  aliis  pec- 
cavit  ,  et  Deum  graviter  offendit  j  ul  patebit 
cap.  seq.  v.  7.  10  et  12. 

19.  UsQUE  ad  trigesimum  qointum  (  ita  legen- 
dum  est  cum  Hebr.  Septuag.  Romanis  ;  non  . 
usque  ad  trigesimum  ,  uti  legunt  aliqui  )  annum 
regniAsa,  ]  hocest  regni  Juda  ,  quodinmorte 
Salomonis  a  regno  Israelis  per  schisma  Jeroboam 
direptum,  tunc  proprie  coepit,  ut  scilicet  primus 
annus  Roboam  fuerit  primus  annus  regni  Juda  , 
prout  regnum  Juda  proprium  fuit  et  distinctum 
a  regno  Israelis  ,  quod  tum  pariter  coepit  sub 
primo  rege  Jeroboam.  Ita  Hebr.  Sanchez  ,  Sa- 
lian.  Torniellus  et  alii;  id  magis  patebit  cap.  seq. 
versu  1. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  PARALIPOMENON.  Cap.  XVL 


737 


GAPUT  DECIMUM  SEXTUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

HeX  AsA  ,  PEKCIJLSUS  EXERCITL  BAASiE  REGIS  ISRAEL  ,  OPEM  POSCIT  A  BeNADAD  REGE 
SVRIiE.  QUA  DE  CAUSA  IINCREPITUS  AB  HaNANI  PROPHETA  ,  EUM  INCARCERAT  :  MOX 
PODAGRA  MORITUR   ANNO    REGNI  41. 


1 .   («a^^^^A^^^^rNNO  autem  trigesimo  sexto  regni  ejus  ascendit  Baasa  rex  Israel  in  Judani , 

et  muro  circumdabat  Rama ,  ut  nullus  tute  posset  egredi  et  ingredi  de 
regno  Asa.  2.  Protulit  ergo  Asa  argentum  et  aurum  de  thesauris  domus 
Domini ,  et  de  thesauris  regis  ,  misitque  ad  Benadad  regem  Syrise ,  qui  ha- 
bilabat  in  Damasco  ,  dicens  :  3.  Fcedus  inter  me  et  te  est ,  pater  quoque 
meus  et  pater  tuus  habuere  concordiam  ;  quam  ob  rem  misi  tibi  argentum 
et  aurum ,  ut ,  rupto  foedere  quod  habes  cum  Baasa  rege  Israel,  facias  euni 
a  me  recedere.  4.  Quo  comperfo,  Benadad  misit  principes  exercituum  suorum  ad  uibeslsrael : 
qui  percusserunt  Ahion ,  et  Dan  ,  et  Abelmain  ,  et  universas  urbes  JXephthali  muratas.  5.  Quod 
cum  audisset  Baasa,  desiit  sedificare  Rama  ,  et  intermisit  opus  suum.  6.  Porro  Asa  rex 
assumpsit  universum  Judam  ,  et  tulerunt  lapides  de  Rama,  et  ligna  quee  sedificationi  praepara- 
verat  13aasa  ,  eediCcavitque  ex  eis  Gabaa  et  Maspha.  7.  In  tempore  illo  venit  Hanani  prophela 
ad  Asa  regem  Juda  ,  et  dixit  ei :  Quia  habuisli  Cduciam  in  rege  Syrise  ,  et  non  in  Domino  Deo 
tuo,  idcirco  evasit  Syriee  regis  exercilus  de  manu  tua.  8.  Nonne  ^lhiopes  et  Libyes  raulto 
plures  erant,  quadrigis  et  equitibus,  et  multitudine  nimia  :  quos,  cum  Domino  credidisses , 
tradidit  in  manu  lua?  9.  Oculi  enim  Domini  contemplantur  universam  terram,  et  prsebentfor- 
titudinem  his  qui  corde  perfecto  credunt  in  eum.  Stulte  igilur  egisti,  et  propter  hoc  ex  prse- 
senti  tempore  adversum  te  bella  consurgent.  10.  Iratusque  Asaadversus  Videntem  ,  jussit  eum 
mitti  in  nervum  :  valde  quippe  super  hoc  fuerat  indignatus ,  et  interfecit  de  populo  in  tem- 
pore  illo  plurimos.  1 1 .  Opera  autem  Asa,  prima  et  novissima,  scripta  sunt  in  Libro  Regum  Juda 
et  Israel.  12.  ^grotavit  etiam  Asu,  anno  Irigesimo  nono  regni  sui,  dolore  pedum  vehemen- 
tissimo  ,  et  nec  in  infirmitate  sua  qusesivit  Dominum,  sed  magis  in  medicorum  arte  confisus  est. 
13.  Dormivitque  cum  patribus  suis ;  et  mortuus  est  anno  quadragesimo  primo  regni  sui. 
1A.  Et  sepelierunt  eum  in  sepulcro  suo  quod  foderat  sibi  in  Civitate  David  :  posueruntque 
eura  super  lectum  suum  ,  plenum  aromatibus  et  unguentis  meretriciis  ,  quae  erant  pigmentario- 
rum  arte  confecta  ,  et  combusserunt  super  eum  ambitione  nimia. 


1.    ANNO    AITEM    TRIGESIMO    SEXTO   EJUS  (   AsCe  ) 

ASCENDiT  Baasa.  ]  Dices  :  Baasa  jam  erat  mor- 
tuus  a  {lecennio  ,  scilicet  anno  25  regni  Asae  , 
ui  palet  3.  Reg.  16  v.  8;  nam  anno  36  Asse  reg- 
oabat  in  Israel  Amri ,  3  Reg.  16.  22.  Respondet 
prinio  Cajetan.  Joannes  Lucidus  ,  Adrichom.  in 
Chronol.  Joannes  Annius  cum  suo  pseudoplii- 
lone  ,  et  Melchior  Canus  ,  lii).  11.  de  locis  c.  5. 
ad  12.  arg.  hlc  mendum  irrepsisse  ,  el  pro  36 
tegendum  26,  vel  potius  16.  Nec  hoc  mirum  , 
quia  haec  res  non  spectat  ad  fidem ,  nec  ad  bo- 
uos  mores.  Verum  omnesCodices  Hebrsei ,  Chal- 
daei ,  Grseci ,  Lalini  constanler  habent  36,  non  26. 
Atqui  in  omnibus  Codicibus  esse  mendum  ,  est 
dicere  in  Scripiura  esse  mendum  ,  quod  absit. 
Secundo  ,  Lyran.  Vatabl.  et  Genebr.  respon- 
dent  annos  Asae  dupliciler  numerari  :  primo  , 
ab  jniio  regno ;  secundo  ,  ab  illo  memorabili 

CORNF.I,.    A    I.APIDE.      TOM.    II. 


belio  el  \icioria  iEthiopica.  Hinc  ergo  36  anni 
regni  Asse  esse  26  ejusdem  S  bello  yEthiopico  , 
(|uo  Baasae  morienti  dicilnr  successisse  .filius 
Ela  ,  3.  Reg.  16.  versu  8.  Verum  hoc  est  turbaro 
totam  S.  Scriptura'  cbronologiam:  sic  enim  pa- 
riter  anni  sequenlium  regum  ,  scilicet  Zambri , 
Amri ,  Achab,  qui  regnarunt  cum  Asa ,  etc.  , 
numerandi  forent  a  bello  /Elhiopico ,  quod  nemo 
dixerit  ;  lerlio  ,  alii  dicunt  hos  annos  36  esse 
annos  vitse  Asae,  non  regni.  Verum  obslat  quod 
expresse  dicalur  :  Anno  autetn  36  regni ,  nou 
vitae  ;  undc  Abulensis  respondet  aliam  hic  qua- 
rendam  esse  solutionem  ,  quam  ipse  se  nescire 
profitetur  ;  quarto  et  vcrius  dicas  hos  36  annos 
esse  regni  Judee  ;  quare  compulandos  esse  i\ 
primo  anno  Roboam  ,  qui  primus  luit  rex  Juda , 
cum  Israel ,  id  est  decem  Tribus .  regem  sibi 
creavere  Jeroboam.  Tunc  cnim  facta  ost  nova 

93 


738  COMMENTARIA  l.N  LIBRUM 

Aera ,  ac  multi-  annos  computare  coeperuui  ab 
hoc  insigni  schismate.  Tunc  ealm.institutum 
est  regnum  Juda  ,  seque  ac  reguuai  Israel ;  unde 
hicpassim  anni  regum  Israel  numerantur  juxta 
aunos  regum  Juda  sibi  conregnantium.  Igitur  , 
Roboam  primus  rex  Juda  regnavit  17  annis  , 
mox  Abia  tribus  annis ,  denique  Asa  sedeciiii  : 
adde  hos  omnes  ,  habebis  36  quos  quaerimus. 
Quare  hic  annus  36  regni  Juda  praecise  fuit 
decimus  sextus  regni  As.-b.  Instabis  :  Hi  36  anni 
hic  vocantur  non  regni  Juda  ,  sed  regni  Asne. 
Resp.  idem  est  regnum  Asae  quod  regnum  Juda, 
nam  Asa  aliud  non  habuit  regnum  quam  Juda. 
Quare  dum  computas  annos  regni  Juda  ,  com- 
putas  annos  Asae  ,  qui  illi  praeerat ,  et  cujus  erat 
hoc  regnum.  Ita  Seder  Olam  sive  Cliron.  He- 
brseorum,  Tornielius ,  Salian.  et  Azor.  tom.  1. 
Insiit.  mor.  lib.  6.  cap.  55.  q.  3.  Sic  Absalom  di- 
citur  anno  UO  petiisse  a  David  veniam  eundi  in 
Hebron,2.  Reg.  15.  7.  non  utique  anno  UO  Davi- 
di8(nam  trigesimus  ejus  lantum  agebatur),  sed 
^O  ab  instiiulione  regni  in  Israel  ,  puta  anno 
primo  Saulis  regis ,  cum  publice  unctus  est  a 
Samuele,  qui  regnum  Davidis  decem  annis  an- 
lecesserat.  Initium  enimalicujus  regni  noia  est 
insignis  ,  utinde  chronologia  ducatur. 

CirxCUMDABAT  Rama  ,  quae  erat  in  faucibus 
confinium  regni  Juda,  ut  proinde  nullus  tote 

POSSET  EGREDI  ET  INGREDI  DE  REGNO  ASA.  ] 

7.   IDCIRCO  EVASIT  SYRI/E  REilS  EXERCITUS  ,  ]  q.  d. 

Si  confisus  in  Deo  ejus  opem  invocasses ,  non 
autem  Benadad  regis  Syriae  ;  eum  ,  utpote  per- 
petuum  Judae  hostem  ,  aeque  ac  Baasa  regem 
Israel  vicisses ,  sicut  vicisti  Zaram  regera  ^thio- 
piffi ,  qui  multo  numerosiore  milite  Judaeam  in- 
vadebat. 

10.  Interfecit  de  populo  plurimos  ,  ]  qui  Ha- 
nani  prophetae  innocentiam  injusle  ab  Asa  in 
carcere  aflligi  dolebant ,  ideoque  ejus  tyranni- 
dem  liberius  incusabant. 

12.    DOLORE   PEDUM  VEHEJIENTISSIMO.  ]  Hebr.  Ct 

Graece  additur  usqae  ad  supra  :  cum  enim  poda- 
grae  humor  dolorque  caput  invadit,  est  vehe- 
mentissimus  ,  et  celerem  mortem  afifert.  Unde 
Pagninus  vertit:  Usquead  verticemfait  cegrotalio 
ejus. 

SeD   MAGIS   m  MEDIGORUM    ARTE   CONFISUS  EST.  ] 

NotantProcopius  etTheodoretus,  quaest.  45,  ine- 
dicos  vel  accipi  hic  pro  incantatoribus  et  magicis 
impostoribus  ,  vel  pro  veris  medicis.  Si  priore 
modo  ,  patet  cur  peccarit.  Quemadmodum  , 
lib.  30.  cap.  1.  docet  Plinius  Magiam  et  Medici- 
nam  una  fere  copulari  ;  et  lib.  29.  c.  1  :  Quid  , 
ait  ,  venenorum  fertilius  ,  aul  unde  testamento- 
rumplures  insidlcs  ?  jam  vero  et  adulteria  ,  etc.  , 
quam  d  medicina  ?  Sicque,  apud  Laiinos  ,  viedi- 
camenta  pro  venenis  interdum  sumuntur  ,  ut 
apud  Grrecos  pharmaca  ,  Nonio  teste  ;  videatur 
et  idem  Plinius  ,  lib.  26.  cap.  h.  Si  posteriore 
modo  ,  dupliciter  peccare  potuit  ;  primo  ,  ni- 
miam  speminiis  ponendo,  praeiermissa  Domini 
Dei  ope.  Nam  et  ideo  Salomonis  de  remediis 


II.  PARALIPOMENON.  Cap.  XVI. 

librum  revulsum  ab  Ezechia  referunt  Cedrenus 
et  Suidas  ,  quod  populus  Deo  ,  non  invocato  ei 
neglecto  ,  malorum  inde  sanailonem  peteret  ; 
secundo  ,  prieposlere  ipsorum  opem  quaerendo , 
anlescllicel  placationem,  et  auxilium  quiesitum 
a  Deo  ,  prout  explicat  Ecclesiasticus  ,  cap.  38. 
versu  9  et  seq.  ac  jubet  Innocentius  III  de  pce- 
nitentiis  el  remissionibus  cap.  :  Cum  infirmiius. 
Ita  Serarius. 

14.     PlENUM    AROMATIBUS     ET    UNGUENTIS    MERE- 

TRTCiis.  ]  Gr^fice  myrepsicis ,  id  est  aromatariis  ; 
unde  Serarius  \}ro  meretriciis  suspicatur  legen- 
dvim  myrepsicis.  Verum  meretriciis  habent  omnia 
Hebr.  et  Lalina  :  meretriciis  ergo  idem  est  quod 
suavissimis,  et  ut  Vatabl.  vertit,  delicaiissimis  ; 
qualibus  utuntur  meretrices  ,  ut  foetorem  cor- 
poris  ,  ac  praesertim  halitus  ,  quem  slupris 
confectie  quasi  putida  cudavera  exhalant ,  iis 
obducant  et  contegant  ,  juxta  illud  : 

PosUiume  uoa  beoe  olet  ,  qui  bene  semper  olet. 

Vox  meretriciis  notat  nimias  odorum  et  aroma- 
lum  hic  fuisse  delicias  ,  nimiumque  luxum  et 
pompam;  undesubdit  dicens  :  ambitione  nimia. 

Et  gombusseruxt  super  eum  ,  ]  ut  cadaveri  regi 
honoreni  et  cuUum  civilem  exhiberent  ,  et  ab 
eo  foetorem  putredinemque  depellerent.  Non 
enim  cadaver  ipsum  cum  aromatibus  ,  ui  vult 
Vatablus  ,  scd  aromala  juxta  cadaver  combus- 
serunt ,  uti  muliis  ostendit  Sanchez. 

Nolant  Hebraei  apud  S.  Hieron.  in  Tradit.  haec 
aromata  super  vel  ad  tumulum  ipsius  com- 
busta  fuisse  ;  imo  et  vestes  ,  idque  reverentiee 
et  lionoris  causa  ;  quemadmodum  apud  Virgi- 
lium  6  yEneid. :  Congesta  cremantur  Tliurea  dona; 
et  apud  Plinium  ,  lib.  13.  capite  1.  Homerum  et 
alios.  Sic  in  morte  Aristobuli  a  se  submersi  ad- 
hibetetiam  unguenta  etaromata  plura  Herodes 
apud  Josephum  ,  et  ia  Herodis  ipsius  funere 
Archelaus  apud  eumdem.  Ipsum  adhuc  viven- 
tem  Asamimplevisse  sepulcrum  suum  unguen- 
tis  ,  Azarias ,  lib.  3.  cap.  ult.  fol.  183  ,  ac  Rab- 
bini  quidam  alii  scribunt.  Quin  et  unguenta  a 
fidelibus  offerri  solita  ad  sepulcra  uiartyrum 
docet  S.  Paulinus  Natali  6.  S.  Felicis,  dum  ila 
canit  : 

Ut  vibreut  tremulas  funalia  pendula  flammas. 
Martyris  hi  tumulum  studeant  profundere  nardo  , 
Et  medicata  pio  referant  unguenta  sepulcro. 

Idemtestatur  Prudentius  Peristeph.  Hymno  11 
in  Hippolyto  ,   dicens : 

Oscuia  perspicuo  figunt  irapressa  metallo  : 
Balsama  diffundunt,  fletibus  ora  rigant. 

Et  S.  Gregorius,  lib.  7.  Indict.  2.  Epist.  53.  scri- 
bens  ad  Secundinum  :  Aloemvero ,  inquit,  thy- 
miama  ,  styracem  et  balsamum  sanctorum  mar- 
tyruni  corporibus  offerenda  ,  latore  prmenlium 
deferenle ,   transmisimus. 


C0MA1ENTARIA  IN  LIBRUM  II.   PARALirOMENON.  Cai>.  XVIL 


739 


CA.PUT  DECIMUM  SEPTIMUM. 


SYNOPSIS  CAPITIS. 

AS/K  SUCCEDIT  PIUS  JoSAPHAT  ,  IDEOQUE  DIVES  ET  ARMIS  POTENS  :  HIC  V.  7.  MITTIT 
DOCTORES  PER  TOTUBI  REGNUM  ,  QUI  POPULUM  lEGEM  DeI  DOCEANT  ;  V.  11  .  VECTIGALES 
EI  FIUINT  PhILISTH^I  ET  AraBES  ;  V.  14.  MILITES  ET  DUCES  EJUSDEM  RECENSENTUR. 


.EGNAviT  autem  Josaphat  firms  ejus  pro  eo  ,  et  invaluit  contra  Israel. 
|2.  Constituitque  railitum  numeros  in  cunctis  urbibus  Juda ,  quse  erant 
''vallatoe  muris.  Przesidiaque  disposuit  in  terra  Juda  ,  et  in  civitalibus 
^Ephraim  ,  quas  ceperat  Asa  paler  cjus.  3.  Et  fuitDominus  cum  Josaphat, 
quia  ambulavit  in  viis  David  palris  sui  primis  :  et  non  speravit  in  Baalim  , 
f4.  sed  in  Deo  palris  sui,  et  perrexit  in  prseceptis  illius ,  et  non  juxla  pec- 
'cata  Israel.  5.  Confirmavitque  Dominus  regnum  in  manu  ejus ,  et  dedit 
omnis  Juda  munera  Josaphat  :  faclseque  sunt  ei  infinitse  divitiae,  et  multa  gloria.  6.  Cumque 
sumpslsset  cor  ejus  audaciam  propter  vias  Domini,  etiam  excelsa  et  lucos  de  Juda  abstulit ; 
7.  tertio  autem  anno  regni  sui ,  misit  de  principibus  suis  Benhail ,  et  Obdiam ,  et  Zacha- 
riam  ,  et  jNalhanael,  et  Micheeam  ,  ut  docerent  in  civilatibus  Juda :  8.  et  cum  eisLevitas, 
Semeiam  ,  et  Nalhaniam  ,  et  Zabadiam  ,  Asel  quoque  et  Semiramoth  ,  et  Jonatham  ,  Adoniam- 
que  et  Thobiam  ,  et  Thobadoniam  ,  Levitas,  et  cum  eis  Eiisama  et  Joram  Sacerdotes ;  9.  do- 
cebantque  populum  in  Juda,  habentes  librum  legis  Domini ,  et  circuibant  cunclas  urbes  Juda  , 
atque  erudiebant  populum.  10.  Itaque  factus  est  pavor  Domini  super  omnia  regna  terrarum  , 
quse  erant  per  gyrum  Juda  ,  nec  audebant  bellare  contra  Josaphat.  1 1 .  Sed  et  Philisthsei  Josa- 
phat  munera  deferebant,  et  vecligal  argenti ;  Arabes  quoque  adducebant  pecora  arietum  septens 
raillia  septingcnta,  et  hircorum  totidem.  12.  Crevit  ergo  Josaphat,  et  magnificatus  est  usquc 
in  sublime  :  atque  sedificavit  in  Juda  domos  adinstar  turrium,  urbesque  muratas.  13.  Et  multa 
opera  paravit  in  urbibus  Juda  :  viri  quoque  bellatores,  et  robusti  erant  in  Jerusalem.  14.  Quo- 
rum  iste  numerus  per  domos  atque  familias  singulorura  :  In  Juda  principes  exercitus,  Ednas 
dux  ,  et  cum  eo  robustissimi  viri  trecenta  niillia.  15.  Post  hunc  Johanan  princeps,  et  cum  eo 
ducenta  octoginta  millia.  16.  Post  istum  quoque  Amasias  filius  Zechri,  consecratus  Domino, 
et  cum  eo  ducenta  millia  virorum  fortium.  1 7.  Hunc  sequebatur  robustus  ad  preelia  Eliada ,  et 
cum  eo  tenentium  arcum  et  clypeum  ducenta  millia.  18.  Post  istum  etiam  Jozabad,  et  cum  eo 
centum  octoginta  millia  expeditorum  militum.  19.  Hi  omnes  erant  ad  manum  regis ,  exceptis 
aliis  quos  posuerat  in  urbibus  rauralis,  in  universo  Juda. 


6.    CUMQIE  SUMPSISSET  COR  EJTJS  AUDACIAM  PROP- 

TEa  viAS  DoMiNi ,  ]  q.  (I.  Josaphal  audacem  fa- 
ciebat  pietas  ,  religio  et  custodia  legis  divinse  , 
ut  neminem  subdiiorum  vel  hostium  limerel , 
»ed  fisus  Deo  audacier  excelsa  et  lucos  succi- 
deret,  qua;  aliipii  reges,  timentes  populi  offen- 
sam  vcl  rebellionem ,  tolerarant  et  permiserant. 
Hebi'.  et  Septuag.  habent  :  Et  exallaium  est  cor 
rjus  in  viis  Domini ,  q.  d.  Nihil  habuit  potius  , 
quJni  ut  observaret  mandata  Domini ,  ait  Vatab. 
vel  poiius ,  q.  d.  Josaphai  magnos  et  excelsos 
ex  Deo  Deiqne  cultu  concepit  animos  ,  adeo  ut 
neminem  verilus  et  imperterritus  excelsa  abo- 
leret ,  aliaque  hcroica  opera  pro  promovendo 
Dei  honore  et  gioria  animo  destinaret.  Vide  luc 
(juid  faciat  pieias  piaque  intentio,  quae  nil  li- 
,   met ,  et  omnia  auder  Deo  sccundante.  Talis  fuit 


hoc  fevo  Pius  V  Pontifex  ,  qui  Deo  nixus  reges 
non  timuit ,  sed  regum  ,  imo  et  Turcartun  fuit 
terror  et  flagellum.  Sanctitasenim  omnibus  est 
lerrori ,  ajque  ac  veneralioni. 

7.  MisiT  UE  PRraciPiBUs  suis  ,  ]  scilicot  princi- 
pes  aulae  suse  ,  qui  suo  jussu  abolitis  idolis,  ve- 
rum  unius  Dei  cultum  etcustodiam  legisMosaicae 
restituerent.  Quocirca  misit  cum  eis  Levitas  ac 
Sacerdotes ,  ut  docerenl  populnm  leges  Domini. 
Insignis  hicfuitzelus  regis  Josaphat,  quem  olim 
imilati  sunt  S.  Stephanns  Hungiiroinni  primus 
rex  ,  S.  Ludovicus  Francorum  ,  S.  V/enceslaus 
duxBohemorum  ,  etnostro  aevo  reges  Hispaniae 
el  Lusilaniae  ,  qui  magnis  impensis  Indias  utras- 
que  subjugarunt  ,  ut  earum  incolas  ad  vcri  Dci 
cognitionem  et  cultum  pcr  viros  rcligiosos  tra- 
ducerent. 


740                           COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  PARALIPOMENON.  Gap.  XVIIL 

12.  iKDiFiCAviT  (  per  urbes  et  castella  )  iN  Ju-  rege  suo  Josaphat.  Similes  olim  fuere  miliies 

DJEA  DOMOS  AD  iNSTAR  TURRiuM.  ]  Hebr.  paltttia  Templi  sive  Templarii ,  qui  miiilise  sacrce  se 

t  am  excelsa  et  munita  ut  lurres  viderentur.  Fe-  devoverunt  pro  luiela  terrae  sanciae  et  templi  Je- 

cithoc  ad  Judaeaetumornatum,  tummunimen.  rosolymitani.  Vide  S.  Bernardum  in  serm.  ad 

Sicut  Burgundiones  contra  incursum  Wandalo-  milites  Templi. 

rum  ,  Alanorum  ,  Gothorum  ,  etc. ,  sedificarunt  18.  Ex  cum  EOCENTusr  octoginta  millia.  J  Uni- 

Txupyoui,  id  est  burgos  et  turres;  indeque  Burgun-  versim  Josaphat  sub  signis  habuitundecies  cen- 

diones  sunt  appellati.  lena  et  sexaginta  bellatorum  millia  ,  Deo  euni 

16.    Amasias  consecratus   Domino.    ]  Hebr.  prosperante:  quia  praeter  tribus  Judae  et  Benja- 

n:nDn  hammitnaddab  ,  id  est  ut  Vaiablus,  qui  min  potentes  etnumerosas  sibi  subditas  ,  multi 

sponte  seobtulit  Domino,hocest,militiae  sacrse  ex   decem  Tribubus   avitae   religionis   studiosi 

se  devovit  ,  ut  pugnaret  pro  Deo  Deique  cultu  et  prosperitate  Josaphat  illecti   ad  Jerusalem 

conlra  idola  et  idololatras  ,   ac  pro  fideli  et  pio  transfugerunt  ,    ut  dictum  est  cap.  15.  9. 


CAPUT  DECIMUM  OCTAVUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 


JOSAPHAT  FILIO  SUO  JORAM    UXOREM  DAT  FILIAM   IMPII  REGIS  ACHAB  ,  CUM   EOQUE  PERGIT 
AD  PR^LIUM  ,  IN  EOQUE  JUXTA  ORACULUM  MlCH^iE  AcHAB  OCCIDITUR. 


I.  ^^py^^^j^uiT  er/TQ  Josaphat  dives  et  inclytiis  multum;  et  affinitate  conjunctus  est 

)Achab.  2.  Descenditque  post  annos  ad  eum  in  Samariam  :  ad  cujus  adven- 
'tum  mactavit  Achab  arietes  et  boves  plurimos ,  ipsi  et  populo  qui  venerat 
jcum  eo  ;  persuasitque  illi  ut  ascenderet  in  Ramoth  Galaad.  3.  Dixitque 
>Achab  rex  Israei  ad  Josaphat  regem  Juda  :  Veni  mecum  in  Ramoth 
^Galaad.  Cui  ille  respondit  :  Ut  ego  ,  et  tu  ;  sicut  populus  tuus ,  sic  et 

populus  meus  :  tecumque  erimus  in  bello.  4.  Dixitque  Josaphat  ad  regem 
Israel  :  Consule,  obsecro,  impraesentiarum  sermonemDomini.  5.  Congregavit  igitur  rex  Israel 
prophetarum  quadringentos  viros,  et  dixit  ad  eos  :  In  Ramoth  Galaad  ad  bellandum  ire  debe- 
mus  an  quiescere  ?  Atilli :  Ascende,  inquiunt,  et  tradet  Deus  in  manu  regis.  6.  Dixitque  Josa- 
phat  :  Numquid  non  est  hic  prophetes  Domini ,  ut  ab  illo  etiam  requiraraus  ?  7.  Et  ait  rex 
Israel  ad  Josaphat  :  Est  vir  unus  a  quo  possumus  quserere  Doraini  voluntatem  ;  sed  cgo  odi 
eum  ,  quia  non  prophetat  mihi  bonum ,  sed  malum  omni  tempore  :  est  autem  Michseas  Glius 
Jemla.  Dixitque  Josaphat  :  Neloquaris,  rex,hoc  modo.  8.  Vocavit  ergo  rex  Israel  unum  de 
eunuchis  ,  et  dixit  ei  :  Voca  cito  Michseam  filiura  Jemla.  9.  Porro  rex  Israel ,  et  Josaphat  rex 
Juda  ,  uterque  sedebant  in  solio  suo  ,  vestiti  cultu  regio  :  sedebant  autem  in  area  juxla  portam 
Samarise ,  oranesque  prophetae  vaticinabantur  coram  eis.  1 0.  Sedecias  vero  Glius  Chanaana  fecit 
sibi  cornua  ferrea,  et  ait :  Hsec  dicit  Dorainus  :  His  ventilabis  Syriara  ,  donec  conteras  eam. 

I I .  Omnesque  prophetae  sirailiter  prophetabant  atque  dicebant :  Ascende  iu  Raraoth  Galaad  et 
prosperaberis ,  et  tradet  eosDoraiuus  in  raanuregis.  12.  Nuntius  autem  ,  qui  ierat  ad  vocan- 
dura  Michaeara  ,  ait  illi  :  En  verba  omnium  prophetarum  uno  ore  bona  regi  annuntiant  ;  quaeso 
ergo  te  ut  sermo  tuiis  ab  eis  non  dissentiat ,  loquarisque  prospera.  1 3.  Cui  respondit  Michaeas : 
Vivit  Dominus,  quia  quodcumque  dixerit  mihi  Deus  meus ,  hoc  loquar.  14.  Venit  ergo  ad  re-^ 
gem.  Cui  rex  ait  :  Michsea,  ire  deberaus  in  Ramoth  Galaadadbellandum  ,  an  quiescere  ?  Cui 
jlle  respondit :  Ascendite  ;  cuncta  eiiim  prospera  evenient,  et  tradentur  hostes  in  manusvestras. 
15.  Dixitque  rex  :  Iterum  atque  iterum  te  adjuro  ,  ut  raihi  non  loquaris ,  nisi  quod  verum  est, 
iu  uoraine  Domini.  16.  At  ille  ait  :  Vidi  uuiversum  Israel  dispersum  in  montibus,  sicut  oves 
absque  pastore  ;  et  dixit  Dominus  :  Non  habent  isti  dominos  \  revertatur  unusquisque  in  domum 
suam  iu  pace.  17.  Et  ait  rex  Israel  ad  Josaphat  :  Nonne  dixi  tibi  quod  non  prophetaret  iste 
mihi  quidquam  boni ,  sed  ea  quse  raala  sunt  ?  18.  At  ille  :  Idcirco ,  ait ,  audite  verbum  Domini : 
VidiDominum  sedentera  in  solio  suo  ,  et  omnem  e.xercitum  cceli  assistentem  ei  a  dextris  et  a, 


oowiMt,iMARlA  IN  LIBRUM  11.  PARALIPOMENON.  Cap.  XVIIL  741 

auiisiris.  19.  Et  dixit  Dominus  :  Quis  decipiel  Acliab  regem  Israel ,  iil  ascendat  et  coruial  iii 
Ramolh  Galaad  ?  Cumque  diceret  unus  hoc  modo  el  alUr  aiio  ,  20.  processit  spiritus,  et  sletit 
ooram  Domino  ,  et  ait  :  Ego  decipiam  eum.  Cui  Dominus  :  In  quo  ,  inquit ,  decipies?  21 .  At 
ille  respondit  :  Egrediar ,  et  ero  spiritus  mendax  in  ore  omnium  prophelarum  ejus.  Dixitque 
Dominus  :  Dccipies,  et  praevalebis  ;  egredere,  et  fac  ita.  22.  Nunc  igilur ,  ecce  Dominus  dedit 
spiritum  mendacii  in  ore  omnium  prophelarum  tuorum ,  et  Dominus  lotutus  est  de  te  mala. 
23.  Accessit  autem  Sedecias  filiusXhanaana,  et  percussit  Michaae  maxillam,  et  ait  :  Per  quam 
viam  transivit  Spiritus  Domini  a  me  ,  ut  loqueretur  tibi  ?  24.  Dixikjue  Michaeas  :  Tu  ipse  vide- 
bis  in  die  illo ,  quando  ingressus  fueris  cubiculum  de  cubiculo  ut  abscondaris.  25.  Praecepit 
autem  rex  Israel ,  dicens  :  Tollite  Michseara ,  et  ducite  eum  ad  Amon  principem  civilatis  ,  el  ad 
Joas  filium  Amelech  ,26.  et  dicetis  :  Haec  dicit  rex  :  Mittite  hunc  in  carcerem ,  et  date  ei  panem 
modicum  ,  et  aquse  pauxillum  ,  donec  reverlar  in  pace.  27.  DixitqueMichseas  :  Si  reversus  fue- 
ris  in  pace  ,  non  est  locutus  Dominus  in  me.  Et  ait :  Audile,  omnes  populi.  28.  Igitur  ascende- 
runt  rex  Israel  ct  Josaphat  rex  Juda  in  Ramolh  Galaad.  29.  Dixitque  rex  Israel  ad  Josaphat : 
Mutabo  habitum  ,  et  sic  ad  pugnam  vadam  ,  tu  autem  induere  vestibus  tuis.  Mutaloque  rex 
Israel  habitu  ,  venit  ad  bellum.  30.  Rex  autem  Syri»  prseceperat  ducibus  equitatus  sui ,  dicens  : 
jNe  pugnetis  contra  minimum  ,  aut  contra  maximum  ,  nisi  contra  solum  regem  Israel.  31 .  Ita- 
que  cum  yidissent  principes  equitatus  Josaphat ,  dixerunt  :  Rex  Israel  est  iste.  Et  circumdede- 
runt  eum  dimicantes  ;  at  ille  clamavit  ad  Dominum  ,  et  auxiliatus  est  ei,  atque  avertit  eos  ab 
illo.  32.  Cum  enim  vidissent  duces  equitatus,  quod  non  esset  rex  Israel ,  reliquerunt  eum. 
33.  Accidit  autem  ut  unus  e  populo  sagitlam  in  incertum  jaceret ,  et  percuteret  regem  Israel 
inter  cervicem  et  scapulas;  at  ille  aurigae  suo  ait :  Convertemanum  tuam,  et  educ  rae  de  acie, 
quia  Yulneratus  sum.  34.  Et  Gnita  est  pugna  in  die  illo  ;  porro  rex  Israel  sfabat  in  curru  suo 
contra  Syros  usque  ad  vesperam  ,  et  mortuus  est  occidente  sole. 


1.    Hoc   caput   explicui  lib.   3.  Reg.  capite 
ultimo. 

Affinitate  conjunctxjs  est  Achab  ,  ]  ejus  fi- 
liam  Athaliam  dando  uxorem  filio  suo  Joram  , 
ut  patel  cap.  21.  v.  6.  Hoc  unicum  fuil  peccatum 
Josaphat ,  quOd  societatem  et  connubium  mis- 
cuerit  cum  impio  Achab.  Alhalia  enim  filia 
Achab  idololalriam  in  Judacam  invexit,  adeo- 
que  occisis  omnibus  regis  filiis ,  seipsam  reginam 
effecit. 

20.  Processit  spiniTrs  ]nequam  ,  scilicet  dia- 
bolus.  Fabulantur  Rabbini  hunc  spiritum  fuisse 
animam  Naboth  injuste  h  Jezabele  lapidati,  quasi 
illa  hic  se  vindicarit ,  curaritque  Achab  k  pseu- 
doprophetis  seduci  ,  ut  iret  ad  praelium  in  quo 
eral  occidendus. 

25.  Et  ad  Joa9  FiLiUM  Amelech  :  ]  sic  et  Pag- 


nin.  Hebr.  ■jSnn  p  ben  hammeleck,  quod  Sept. 
proprie  verlunt  -.  fiUum  regis.  Unde  videiur  hic 
Joas  fuisse  filius  Achab ,  qui  ,  proficiscens  in 
bellum  contra  Syros  ,  huic  filio  suo  custodiam 
Samarire  commiserit. 

27.  Audite  ,  omnes  populi,  ]  ac  notate  singula 
oraculi  meiverba  ,  ut,  cum  paulo  post  videritis 
singula  impleri ,  sciatis  meii  Deo  missum  hsec 
praedixisse  ;  ideoquc  Achabo  necem  non  casu  , 
sed  Deo  vindice  obtigisse  ;  ut  ab  ejus  idolis  et 
sceleribus  caveaiis  ,  et  ad  Deum  Juda  redeatis. 

3Zi.  Rex  Israel  stabat  in  curru  suo  contba 
Syros  usque  ad  vesperam  ,  ]  licet  enim  Achab 
esset  vulneratus  ,  perstitit  tamen  in  curru  ,  ut 
suis  in  pugna  contra  Syros  animos  adderet  , 
donec  vespere  eum  cum  sanguine  spiritus  et  vita 
defecit. 


-«s^oo^KlMS-^^-eO*: 


lk-1 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  PARALIPOMENON.  Cup.  a. 


CAPUT  DECIMUM  NONUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

JeHU  PROPHETA  ARGUIT  JoSAPHAT  ,  QUOD  CUM  IMPIO  ACHAB  FOEDUS  INIERIT  ;  UNDE 
JOSAPHAT  ZELUM  CULTUS  DIVINI  ADAUGET  ,  AC  JUDICES  DE  SERVANDA  JUSTITIA  ,  SaCER- 
DOTES  ET  LeVITAS  DE  POPULO  PIE  ERUDIENDO    ADMONET. 


1 .  Er^^^^iigf^^EVERSUS  est  autem  Josapliat  rex  Juda  in  domura  suam  paciGce  in  Jerusa- 

lem.  2.  Cui  occurrit  Jeliu  fllius  Hauani  Videns,  et  ait  ad  eum  :  Impio 
praebes  auxilium  ,  et  his  qui  oderunt  Dominum  amicitia  jungeris ,  et  idcirco 
iram  quidem  Domini  merebaris ;  3.  sed  bona  opera  inventa  sunt  in  te ,  eo 
quod  abstuleris  lucos  de  terra  Juda,  et  prseparaveris  cor  tuum  ut  requi- 
reres  Dominum  Deum  palrum  tuorum.  4.  Habitavit  ergo  Josaphat  in  Je- 
rusalem  :  rursumque  egressus  cst  ad  populum  de  Bersabee  usque  ad 
montem  Ephraim  ,  et  revocavit  eos  adDominum  Deum  patruin  suorum.  5,  Constituitque  judi- 
ces  terrse  in  cunctis  civitatibus  Juda  munitls  per  singula  loca,  6.  et  praecipiens  judicibus :  Videte, 
ait ,  quid  faciatis  ;  non  enim  hominis  exercetis  judicium  ,  sed  Domini  :  et  quodcumque  judica- 
veritis,  in  vos  redundabit.  7.  Si  timorDomini  vobiscum  ,  et  cum  diligentia  cuncta  facite  :  non 
est  enim  apud  Dominum  Deum  nostrum  iniquilas,  nec  personarum  acceptio,  nec  cupido  mu- 
nerum.  8.  In  Jerusalem  quoque  constituit  Josaphat  Levitas,  et  sacerdotes  ,  et  principes  fami- 
liarum  ex  Israel ,  ut  judicium  et  causam  Domini  judicarent  habitatoribus  ejus.  9.  Prsecepitquc 
eis,  dicens  :  Sic  agetis  in  timore  Domini  Gdeliter,  et  corde  perfecto.  10.  Omnem  causam  qii;e 
veneritad  vos  fratrum  vestrorum  ,  qui  habitant  in  urbibus  suis  inter  cognationem  et  cognatio- 
nem,  ubicuraque  qusestio  est  de  lege ,  de  ,mandato,^de  caeremaniis,  de  justiGcationibus  :  osten- 
dite  eis ,  ut  non  peccent  inDominura  ,  et  ne  veniat  ira  super  vos,  et  super  fratres  vestros  :  sic 
ergo  agentes  non  peccabitis.  1 1 .  Amarias  autem  sacerdos  et  pontifex  vesler  in  his  ,  quse  ad 
Dcum  pertinent,  praesidebit :  porro  Zabadias  Glius  Ismahel,  qui  est  dux  in  domo  Juda  ,  super 
ea  opera  erit,  quae  ad  regis  officium  pertinent  :  habetisque  magistros  Levitas  corara  vobis  ,  con- 
fortamini ,  etagite  diligenter,  et  erit  Dominus  vobiscum  in  bonis. 


2.  IMPIO  PR;EBES  AUXILIUM,    ET  niS  QOl  0DER'JNr 

DoMiNUM  AMiciri A  juNGERis  ,  ] cl  affinitate ,  dando 
filiam  impii  Acliab,  scilicet  Athaliam,  uxorem 
filiotuoJoram.  Hocenim  indignumest,  ut  scili- 
cet  eos  faciamus  nol)is  amicos ,  qui  Dei  sunt  hos- 
les,  et  quorum  Deus  esthoslis  ;  nisi  necessilas 
aut  magna  utilitas  cogat ,  seque  ac  periculosum  , 
ut  patuit  ex  eventu.  Athalia  enini  perverlit 
Joram  et  Judaeos.  Unde  David,  Psahn.  138.  21 , 
profiteiur  se  hostem  hostium  Dei  :  Nonne ,  in- 
quil ,  qui  oderunt  te,  Domine  ,  oderam  ,  etsuper 
inimicos  tuos  tabescebam  ?  Perfecto  odio  oderam 
iltos ,  et  inimici  facti  sunt  mihi.  Quocirca  sub- 
jungit  Deus  per  Jehu  prophetam  : 

Et  idcirco  iRAiM  (  casligalionem  et  vindictam 
acrem  )  quidem  Domini  merebauis  ;  sed  bona 
OPERA.  INVENTA  suNT  IN  TE ,  ]  scilicet  pictalis ,  et 
zeli  in  evertenda  idololatria  ,  et  tiiendo  promo- 
vendoque  Dei  cultu  ,  ob  quae  Dcus  tibi  omnem 
culpam  ,  ;eque  ac  poenam  condonat. 


6.    NON    ENIM  HOMINIS  EXERCETIS  JUDICIUM,   SED 

DoMiNi ,  ]  q.  d.  Non  tam  mei ,  quam  Dei  estis 
vicarii ,  a  Deo  scilicet  per  me  constituti  eslis 
judices  populi  sui,  ut  eum  juste  sancleque  ju- 
dicetis ;  quare  ipse  a  vobis  rationem  j  ustitiae  vel 
praestitae  ,  vel  negleclae  severam  exiget,  ac  pro 
meriiis  pnemiabit ,  vel  puniet.  Cogitent  hoc  sae- 
peque  ruminent  principes  et  judices  ;  scilicet 
se  Dei  judicium  exercere,  ac  proinde  coram 
Deo  ila  vere  et  sincere  judicent ,  sicut  Deus 
ipse  judicaret,  et  sicut  judicandum  esse  ipse 
eis  ostendet  in  die  judicii.  Qui  hoc  cogilat ,  nec 
favore,  nec  amiciiia  ,  nec  donis ,  nec  minis  a 
recto  justiliae  tramite  inllecti  se  sioit.  Nam  ui 
subdit  : 

Non  est  eni\i  apud  Dominum  Deu\i  nostuum 
iNiQUiTAS  ,  ]  id  est  ,  ul  Scpluag.  injustilia  ;  Hebr. 
rnyj  aula  ,  id  est  perversilas ,  sive  perversio  et 
eversio  justitiae  ,  ut  vel  personas  ,  vel  munera 
accipiat ,  ut  sequitur.  Ita  Vatablus. 


COMMENTAUIA  IN  UBRUM  II.  PAPiALIPOMENON.  Cap.  XX.  743 

CAPUT  VIGESIMUM. 


SYNOPSIS    CAPITIS. 


JOSAPHAT  MOABITAS,  AmMONITAS  ET  SyROS  NON  TA3I  ARMIS  ,  QUAM  ORATIONE  ET  JEJUNIO 
SUPERAT  ET  SFOLIAT.  DeNIQUE  V.  35.  ElEAZAR  PROPHETA  ARGUIT  JoSAPHAT  OB  FOEDUS 
CUM  OCHOZIA  IMPIO  REGE  ISRAEL  INITUM  ,  IDEOQUE  NAVES  UTRIUSQUE  ITURAS  IN  ThARSIS 
CONFRACTAS  ESSE  ASSERIT. 

'I .  ^S^^^^^^&osT  haec  congregati  sunt  filii  Moab  ,  el  filii  Ammon  ,  et  cum  eis  de  Ammo- 
■  nilis  ad  Josaphat ,  nt  piignarent  contra  ii;m.  2.  Venerimtqiie  niintii  ci 
indicaverunt  Josaphat ,  dicentes  :  Venit  conlra  fe  mullitudo  magna  ,  de  his 
locis  quse  trans  mare  sunl,  de  Syria  ;  et  ecce  consistunt  in  Asa!?onlh;imar, 
U\ux  est  Engaddi.  3.  Josaphat  autem,  timore  perterritus,  totum  se  «ontuiit 
ad  logandum  Dominum  ,  et  praedicavit  jejnnium  universo  Juda.  4.  Con- 
gregatusque  est  Judas  ad  deprecandum  Dominum  :  sed  et  omnes  de  urhi- 
l>us  suis  venerunt  ad  ohsecrandum  eum.  5.  Cumque  stetisset  Josaphat  in  medio  coetu  Juda  ,  et 
Jerusalem  ,  in  domo  Domini  ante  atrium  novum  ,  6.  ait :  DominusDeuspatrum  nostrorum  ,  lu 
es  Deus  in  coelo  ,  et  dominaris  cunctis  regnis  Gentium  ;  in  manu  tua  est  forlitudo ,  et  potentia  , 
nec  quisquam  tibi  potest  resistere.  7.  Nonne  tuDeus  noster  interfecisti  omnes  habitatores  terrfe 
hujus  coram 'populo  tuo  Israel,  et  dedisti  eam  semini  Ahraham  amici  tui  in  sempitcrnum  ? 
8.  Habitaveruntque  in  ea  ,  et  exstruxerunt  in  illa  sancluarium  nomini  tuo ,  dicentes  :  9.  Si 
irruerint  super  nos  mala  ,  gladius  judicii ,  pestilentia  ,  et  fames ,  stabimus  coram  domo  hac  ia 
conspectu  tuo  ,  in  qua  invocatum  est  nomen  tuum  ,  et  clamabimus  ad  te  in  tribulationibus  nos- 
tris  ,  et  exaudies  salvosque  facics.  1 0.  Nunc  igitur  ecce  Clii  Ammon  ,  et  Moab,  et  mons  Seir , 
per  quos  non  concessisti  Israel  ut  transirent,  quando  egrediebantur  dc  ^gypto ,  sed  declinave- 
runt  ab  eis ,  et  non  interfecerunt  illos  :  1 1 .  e  conlrario  agunt ,  et  nituntur  ejicere  nos  de  pos- 
sessionc  quam  tradidisti  nobis.  12.  Deus  noster,  ergo  non  judicabis  eos?  In  nobis  quidem  non 
est  tanla  fortitudo ,  ut  possimus  huic  multitudini  resislere ,  quae  irruit  super  nos.  Sed  cum  igno- 
remus  quid  agere  debeamus,  hoc  solum  habemus  residui ,  ut  oculos  nostros  dirigamus  ad  te. 

13.  Omnis  vero  Juda  stabat  coram  Domino  ,  cum  parvulis,  et  uxoribus ,  et  liberis  suis. 

14.  Erat  autem  Jahaziel  filius  Zachariae ,  filii  Banaiae ,  et  filii  Jehiel ,  filii  Mathani»,  Leviles 
de  filiis  Asaph,  super  quem  factus  est  Spirilus  Domini  in  medio  lurhae.  15.  et  ait  :  Altendite, 
omnis  Juda  ,  et  qui  habitatis  Jerusalem  ,  et  tu  rex  Josaphat  :  Hjiec  dicit  Dominus  vobis  :  Nolite 
timere ,  nec  paveatis  hanc  multitudinem  ;  non  est  enim  vestra  pugna,  sed  Dei.  1 6.  Qras  descen- 
detis  contra  eos  :  asccnsuri  enim  sunt  per  clivum  nomine  Sis,  et  invenietis  illos  in  summitate 
torrentis ,  qui  est  contra  solitudinem  Jeruel.  17.  Non  eritis  vos  qui  dimicabitis,  sed  tantnm- 
modo  confidenter  state,  et  videbitis  auxilium  Domini  super  vos ,  6  Juda  et  Jerusalem  :  Nolite 
timere,  nec  paveatis  ;  cras  egrediemini  contra  eos ,  et  Dominus  erit  vobiscum.  18.  Josaphat 
ergo  et  Juda  ,  et  omnes  habitatores  Jerusalem  ,  ccciderunt  proni  in  terram  coram  Domino  ,  et 
adoraverunt  eum.  19.  Porro  Levitae  de  filiis  Caath  et  de  filiis  Core  laudabant  Dominum  Deum 
Israel  voce  magna  in  excelsum.  20.  Cumque  mane  surrexissent ,  egressi  sunt  per  desertum 
Thecue';  profectisque  eis ,  stans  Josaphat  in  medio  eorum  ,  dixit  :  Auditeme,  viri  Juda  ,  et 
omnes  habitatores  Jerusalera  :  credite  in  Domino  Deo  vestro  ,  et  securi  eritis ;  credite  prophetis 
ojus ,  ct  cuncta  evcnient  prospera.  21 .  Deditque  consilium  populo  ,  et  statuit  cantores  Domini , 
ut  laudarent  eum  in  lurmis  suis  ,  et  antecederent  exercitum  ,  ac  yoce  consona  dicerent :  Confi- 
temini  Domino,  quoniam  in  aeternummisericordia  ejus.  22.  Curaque  cocpissent  laudes  canere  , 
vertit  Dominus  insidias  eorum  in  semetipsos ,  filiorum  scilicet  Ammon,  et  Moab,  et  montis 
Scir ,  qui  egressi  fncrant  ut  pugnarent  contra  Judam  ,  ef  prrcussi  sunt.  23.  Namque  filii  Ammon 


lk!i~  COMMENTARIA  LN  LIBRUM  IL  PARALIPOMENON.  Cap.  XX. 

et  Moab  coiisurrexerunt  adversum  habitatores  montis  Seir ,  ut  interQccrent  et  delerent  eos  : 
cumque  hoc  opere  perpetrassent ,  etiam  in  semetipsos  versi  ,  mutuis  concidere  vuineribus. 
24.  Porro  Juda  ,  cum  venisset  ad  speculam  quae  respicit  solitudinem  ,  vidit  procul  omnem  lale 
regionem  plenam  cadaveribus,  nec  superesse  quempiam,  qui  necem  potuisset  evadere.  25.  Venit 
ergo  Josaphat,  et  omnis  populus  cum  eo ,  ad  detrahenda  spolia  mortuorum  :  inveneruntque 
iriter  cadavera  variam  supellectilem  ,  vestes  quoque,  et  vasa  pretiosissima  ,  et  diripuerunt,  ita 
utomnia  portare  nonpossent,  nec  per  tres  dies  spolia  auferre  pr»  prcedae  magnitudine.  26.  Die 
aulem  quarto  congregati  sunt  iu  Vaile  benedictionis :  etenim  quoniam  ibi  benedixerant  Doraino, 
vocaverunt  locum  illum  Vallis  benedictionis  usque  in  prsesentem  diem.  27.  Reversusque  est 
omnis  vir  Juda,  et  habitatores  Jerusalem ,  et  Josaphat  ante  eos ,  in  Jerusalem  cum  Isetitia 
raagna,  eo  quod  dedisset  eis  Dominus  gaudium  de  inimicis  suis.  28.  Ingressique  sunt  in  Jeru- 
salem  cum  psalteriis,  et  citharis ,  et  tubis  in  domum  Domini.  29.  Irruit  aulem  pavor  Doraini 
super  universa  regna  terrarum  ,  cum  audissent  quod  pugnasset  Dominus  contra  inimicos  Israel. 
30.  Quievitque  reguum  Josaphat ,  et  praebuit  ei  Deus  pacem  per  circuitum.  31 .  liegnavit  igitur 
Josaphat  super  Judam,  et  erat  triginta  quinque  annorum ,  cum  regnare  coipisset  :  viginti  autem  et 
quinque  annis  regnavit  in  Jerusalem  ,  et  nomen  matris  ejus  Azuba  Glia  Selahi.  32.  Et  ambula- 
vit  in  via  patris  sui  Asa ,  nec  declinavit  ab  ea,  faciens  quse  placita  erant  coram  Domino. 
33.  Verumtamen  excelsa  non  abstulit ,  et  adhuc  populus  non  direxerat  cor  suum  ad  Dominum 
Deum  patrum  suorum.  34.  Reliqua  autem  gestorum  Josaphat  priorum  et  novissimorum  scripla 
sunt  in  verbis  Jehu  filii  Hanani ,  quae  digessit  in  Libros  regum  Israel.  35.  Post  haec  iniit  ami- 
citias  Josaphat  rex  Juda  cum  Ochozia  rege  Israel ,  cujus  opera  fuerunt  impiissima.  36.  Et  par- 
ticeps  fuit  ut  faccrent  naves ,  quae  irenf  in  Tliarsis  :  feceruntque  classera  in  Asiongaber. 
37.  Prophetavit  autem  Eliezer  filius  Dadau  de  Maresa  ad  Josaphat ,  dicens  :  Quia  habuisli 
foedus  cum  Ochozia  ,  percussit  Dorainus  opera  tua  ,  contritaeque  sunt  naves ,  nec  potuerunt  ire 
in  Tharsis. 


1.  FiLii  Ammon  et  cum  eis  de  Ammonitis  ,  ]  hoc 
esl  de  Idumseis ;  hi  eniin,  ne  vlderentur  conlra 
Judaeos  fralres  suos  pugnare  ,  vocabant  se  Am- 
monilas.  Ita  AuctorTradit.  apud  S.  Hieron.  hic  : 
Ammonitas  ,  ait,  Idumceos  vait  IntelUgl  ,  qui 
ob  reoerentiam  palerni  nominis  {  Esau  ,  quierat 
frater  Jacob  patris  Idumaeorum )  ,  nolebant  in 
pristino  liabila  arma  mooere  contra  Israel ;  sed 
transfigurabant  se  in  habitum  Ammonitarum. 

2.  De  UIS  LOCIS  QUjE  su.\ttra.ns  MA.RE,]scilicet 
Mortuum  ,  sive  lacum  Asphaltidem  ,  illoque 
trajecto  caslra  metantur  in  Engaddi  ,  ]  pula  in 
limiiibus  regni  Juda  ;  Syria  enim  separabatur 
^  Juda  mari  Morluo  ,   ait  Valablus. 

5.  Atuium  novum  ,  ]  scilicet  innovatum ,  vel 
de  novo  lemplo  adjecium  :  cum  enim  Salomou 
amplissima  fecisset  templi  atria  ,  ut  totum  po- 
pulum  12  tribuum  caperet ;  deinde  vero  deceni 
tribubusfecissent  scliisma  a  Roboam  ettemplo, 
hinc  multiE  atrii  partes  ,  utpote  vacuce  fuere 
occlusce  ,  vel  ad  alios  usus  deputatae.  At  vero 
sub  Josapliat  crescente  multitudine  fidelium  , 
et  popuU  tam  Juda  ,  quam  eorum  qui  e  decem 
tribulius  transfugerant  ad  Juda  ,  necessum  fuit 
earum  ali(iiK>s  rursum  aperiri  et  innovari ,  ul 
tantum  populum  caperent  ;  et  hoe  est  :  Atrium 
novum  ,  id  est  innovatum  ,  ct  de  novo  usibus 
templi  et  populi  accommodatum. 

12.  SeD  CUU  IGNOREMUS  QUID  AGERE  DECE.tMUS  , 
HOC  SOLUM  HABEMUS  RESIDUI  ,  UT  OCULOS  NOSTROS 

uiRiGAMUs  iD  te.  ]  Nota  hoc  Josaphat  consilium 
piissimum  et  utilissimum  :  Cam  ergo  omni  liu- 
mano  auxilio  deslitueris  ,  vicinum  est  divinum  , 
uiaiebat  Philo  legat.  adCaium, siillud  invoces ; 
Doi  enim  proprium  csl  in  arctis  succurrere  ,  ac 


desperata  reslituere  :  ibi  enim  maxime  suam 
clemeniiam  et  potentiam    oslendit.   Hoc  ergo 
opus ,  uli  divinitati  est  congruum  ,    sic  et  Deo 
proprium. 
13.  Omnis  Juda  stabat  coram  Domino  cum  par- 

VULIS  ,    ET  UXORIBUS  ,    ET  LIBERIS  SUIS.  ]  ECCC  hiC 

patet  antiquitas  Litaniae  sive  Orationis  publicae 
et  communis ,  qua  in  publica  calamitate  pu- 
blice  Omnes  cujusvis  sexus  et  aelatis  conveniunt ; 
ut  unanimi  voce  ,  et  quasi  una  omnium  com- 
ploratione  Dei  misericordiam  et  opem  implo- 
rent ,  Deoque  quasi  vim  faciant  :  Hcpc  ,  enim  , 
vis  grata  est  Deo  ,  ait  Tertull.  in  Apol.  Idem 
fecere  Ninivitae  ,  Jonae  3.  5.  et  Machabaei  2.  Ma- 
chab.  3.  V.  18  et  seq.  ac  Judaei  tempore  Judilh 
capite  U.  v.  9.  Et  hoc  est  quod  faciendum  mo- 
net  Joel  capite  16  :  Coadunaie  senes  ,  congregaie 
parvulos  et  sugentes  ubera.  Idem  fecit  S.  Gregor. 
in  peste  quae  Romam  et  Ilaliam  populabatnr. 
Indixit  enim  pubiicas  omnium  ordinum  Lila- 
nias  ,  easque  in  varias  classes  distribuit  ,  ac 
omnibus  Dei  opem  inclamantibus ,  Deus  peslem 
slitit ,  ut  habet  ejus  vita. 

33.  Verumtamen  excelsa  non  abstulit. ]  Ex- 
cetsa  Deo  vero  dicala  intellige  ;  nnm  excelsa 
idolorum  abstulit,  ut  dictum  est.  Causam  sub- 
dit  : 

Et  adhuc  populus  non  direxerat  cor  suum  a» 
DoMiNUM,  ]  scilicet  perfecte  et  totaliler;  nani 
adhuc  immolabat  Deo  in  excelsis  ,  cum  Deus 
jussisset  ut  in  solo  templo  Jerosolymae  sibi  sa- 
crificaretur. 

3i.    SCRIPTA  SUNT  IN  VERBIS  JeHU  FILU  HaNANI, 

QUi  digessit  in  libros  Regum  Israel,]  puta  ill 
libros  Chronicorum   sive    Diariorum  ,  quibus 


COAIMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  PARALlPOMENON.  Cap.  XXI.  lUo 

conscripsii  gesla  rognm  Israrl.  llinc  palel  Jclni  nim  iuiiicipnm  conains  friislrari,  eo  quod  im- 

esse  auclorem,  saltem  ex  parlo,  libri  toties  ci-  piornm  rcgum  \v\  miiiiiim  ope  ulanlur.  Idco 

tati ,  sciiicel  chronicoium  rcgum  lsracl,eum-  enim  couiii\  ii  navcs  pii  Josapliat ,  quod  junciae. 

que  diversum  esse  ab  lioc  libro  Paralipomenon,  esscni  navibusOchoziaeimpii  rcgislsrael.  Simili 

cum  in  eo  hic  cilelur.  mcdoD(uspcrpropiictamjussitAmasise,impios 

36.  Naves  QU^  IRF.NT  iN   THABSis.  ]  Vidc  dicla  Israelitas,  liccl  ceniumtalenlisargeniijamcon- 

cap.  9.  21.  Noia  ex  hoc  loco  Dcum  sa  pe  pio-  ductos,  abcxcrcitu  domumremillere,c.  25.  v.6. 

CAPUT  VIGESIMUM  PRIMUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

P/O  JOSAPHAT  SUCCEDIT  IMPIUS  FILIUS  JoRAM  QUl  FRATRES  SUOS  ET  NONISULLOS  PRINCIPUM 
OCCIDIT.  QUARE  ElIAS  AD  EU3I  LITTERAS  E  PARADISO  MITTIT  ,  QUIBUS  EI  GRAVEM 
M0RBU3I  MORTEMQUE  ,  AC  TOTI  REGNO  CLADEM  DENUNTIAT  ,  QUiE  OMNIA  BEIPSA 
EVENERUNT. 


'^ '  l^^i^^^^^  ORMiviT  autem  Josapliat  cum  patrlbus  suis ,  el  sepultus  est  cum  eis  in 

jCivitate  David  ;  regnavitque  Joram  filiusejiispro  eo.  2.Quihabuitfratres, 
'filios  Josaphat ,  Azariam,  et  Jahiel ,  et  Zachariam  ,  et  Azariam  ,  et  Mi- 
chael ,  et  Saphatiam  ,  omnes  hi ,  fihi  Josaphat  regis  Juda.  3.  Deditque  eis 
paler  suus  multa  munera  argenti ,  et  auri ,  et  pensitationes ,  cum  civitati- 
bus  munitissimis  in  Juda  :  regnum  autem  tradidit  Joram  ,  eo  quod  esset 
primogenitus.  4.  Surrexit  ergo  Joram  super  regnum  patris  sui :  cumque  se 
confirmassct ,  occidit  omnes  fratres  suos  gladio,  etquosdam  de  principibus  Israel.  5.  Triginta 
duorum  annorum  erat  Joram  cum  regnare  ccepisset  :  et  octo  annis  legnavit  in  Jerusalem. 
6.  Ambulavitque  in  viis  regum  Israel,  sicut  egerat  domus  Achab  :  fiha  quippe  Achab  erat  uxor 
ejus,  et  fecit  raahim  in  conspectu  Domini.  7.  Nokiit  autem  Dominus  dispcrdere  domum 
David,  propter  pactum  quod  inicrat  cura  eo  :  et  quia  promiserat  ut  daret  ei  kicernam  ,  et  fihis 
ejus  omni  temporc.  8.  In  diebus  iUis  rebeiiavit  Edom  ,  ne  esset  subdiUis  Judse,  et  constituit 
-sibi  regera.  9.  Curaque  transisset  Jorara  cum  principibus  suis,  et  cuncto  equitalu  qui  erat  se- 
cum,  surrexit  noote  ,  et  percussit  Edom  qui  se  circumdcderat ,  et  omnes  duces  equitatus  ejus. 
1 0.  Attamen  rebellavit  Edom ,  ne  esset  sub  ditione  Juda ,  usque  ad  hanc  diem  :  eo  tempore  et 
Lobna  recessit  ne  esset  sub  manu  illius.  Dereliquerat  enim  Dorainum  Deum  patrum  suorura  : 
4 1 .  insuper  et  excelsa  fabricatus  est  in  urbibus  Juda,  et  fornicari  fecit  habitatores  Jerusalem,  et 
prsevaricari  Judara.  12.  Allatse  sunt  aulem  ei  liKcise  ab  Elia  prophcla,  in  quibus  scriptum  erat : 
Haec  dicit  Dominus  Deus  David  patris  tui  :  Quoniam  non  ambulasti  in  viis  Josaphat  patris  tui , 
et  in  viis  Asa  regis  Juda ,  13.  sed  incessisti  per  iter  regum  Israel ,  et  fornicari  fecisti  Judam  , 
et  habitatores  Jerusalem  ,  iraitatus  fornicationera  domus  Achab,  insuper  et  fratres  tuos,  doraum 
patris  tui ,  raeliores  te,  occidisti  :  14.  ecce  Dorainus  percutiet  te  plaga  magna,  cum  populo 
tuo ,  et  Gliis ,  et  uxoribus  tuis,  universaque  subsfantia  lua;  15.  tu  aulera  segrotabis  pessimo 
languore  uteri  tui ,  donec  egredianlur  vitalia  tua  paulatira  per  singulos  dies.  1 6.  Suscitavit  ergo 
Dominus  contra  Joram  spiritura  Philisthinorum  ,  et  Arabum ,  qui  confines  sunt  Jtthiopibus  , 
17.  et  ascenderunt  in  lerram  Juda  ,  et  vastaverunt  eara  ,  diripueruntque  cunctam  substantiam  , 
quae  inventa  est  in  domo  regis,  insuper  et  filios  ejus,  et  uxores  :  nec  remansit  ei  filius  ,  nisi  Joa- 
chaz  ,  qui  rainiraus  natu  erat.  18.  Et  super  haec  omnia  percussit  eum  Dominus  alvi  languore 
insanabili.  1 9.  Curaque  diei  succederet  dies ,  et  temporum  spatia  volverentur,  duorum  annoriMn 
expletus  est  circukis  :  et  sic  longa  consumptus  tabe  ,  ita  ut  egereret  etiam  viscera  sua ,  languore 
pariter  et  vita  caruit.  Mortuusque  est  in  infirmitate  pessima  ,  et  non  fecit  ei  populus  secundum 
morem  combustionis ,  exsequias,  sicut  fecerat  majoribusejus.  20.  Triginla  duorum  annorum 
fuit,  cum  regnare  ccepisset,  et  octo  annis  regnavit  in  Jeru.salem.  Ambuiavitque  non  recte,  et 
sepelierunt  eura  in  Civitate  David  :  verumtamen  non  in  sepulcro  regum. 

CORNF.L.    A    I-APIDF..    TOM.    11.  9k 


746 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II 


•  -  U.  OCCIDIT  OMNES  FRA.TRES  SUOS  GLiDIO,  ET  QUOS  - 

D\M  DE  pRiNciPiBUs,  ]  fortc  60  quoi  ipsi  se  ejus 
novae  religiotii  et  idololatri  e  opponerent.  Quod 
si  ita  est,  ipsi  revera  occubuerunt  ut  martyres. 

7.  LUCERNA.M,]  idjest,  successionem  stirpis  re- 
gine  et  splendidae.  Vide  Psal.  131.  v.  17. 

10.  Attamen  REBELL4VIT  Edom.  ]  Iduniaea  scili- 
cet  excussit  jugum  impii  Joram  regis  Juda  ; 
tuncqueimpletaest  proplietia  Jacob,  Genes.  27. 
40.  praedicentis  quod  EsLiii  excuteret  jugum 
Jacob,  puta  quod  Idumaeiexcuterent  jugum  Ju- 
dcTeorum. 

Eo  TEMPORE  ET  LoBNA  RECEssiT.  ]  Urbs  crat 
prisca  in  iribu  Juda,  q.  d.  Nou  tantum  exteri 
Idum.nei,  sed  et  subditi  Lobnenses  impio  Joram, 
licet  regi  suo,  rebellarunt.  Audi  Adrichom.  in 
description.  iribus  Juda  ,  n.  176.  Lebna  quae  et 
Lobna  et  Labana,  urbs  Levitarum  fortis  et  mu- 
nita,  non  longe  a Lachis  dissita , habuerat  priscis 
temporibus  regem;  quo  interfecto,  Josueetiam 
ipsam  expugnavii.  Postquam  ad  Monarchiam 
devenisset  status  Judaeorum,propter  impietatein 
regisJoramfiliiJosaphatdefecitabeoLebna^tan- 
dem  obsessa  fuit  a  Sennacherib  rege  Assyriorum. 
Nunc  villa  est  in  regione  Eleutheropolitana,  qu® 
appellatur  Lobna],  de  qua  scribit  Isaias,  ut  auc- 
tor  Hieronymus.  Quidam  hanc  ponunt  in  tribu 
Dan. 

12.    AlLAT^E   AUTEM    SONT    El    LITTERE   AB    ElIA 

PROPHETA.  ]  Quaeres:  Quaenam,  quales,  quando 
et  quomodo  ab  Elia  scriptae  et  missie  sunt  hae 
litterae  ?  Nota  Eliam  jam  pridem  e  terra  rap- 
tum  fuisse  curru  igneo  in  coelum.  Nam  tempore 
Josaphat,  qui  fuit  pater  hujus  Joram  ,  tlorebat 
ei  prophetabat  Eliseus,  qui  Eliae  jam  rapto  suc- 
cessit,  ut  patet  k.  Reg.  3.  vers.  11.  Quod  enim 
Gajet.  censet  alium  hunc  esse  Eliam,  et  diver- 
sum  k  Thesbite,  non  habet  speciem  verisimili- 
tudinis,  et  nove  sine  fundamento  dicitur.  Tale 
quoque  est,  quod  ait  Vatabl.  per  Eliam  liic  in- 
telligi  Eliseum,  eo  quod  ipsi  spiritus  Eliaeinse- 
disset.  Alii  ut  Emmanuel  Sa  opinantur  Eliam 
ante  raptum  has  litteras  scripsisse,  et  dedisse 
Eliseo  vel  alicui  simili,  uteas  post  rapium  suum 
iraderet  regi  Joram.  Verum  alii  passim  censent 
Eliam  ex  paradiso,  vel  loco  in  quo  ipse  post 
raptum  degit  cum  Enoch,  has  litteras  raisisse, 
sive  per  Angelum  forma  humana  indutum,  sive 
per  Eliseum  aliumve  prophetam,  vel  virum  Q- 


PARALIPOMENON.  Cap.  XXI. 

delem,  ad  regein  Joram.  Itaque  sicul  in  Trans- 
figuratione  Christi  apparuit  Petro  ,  Jacobo  et 
Joanni  Elias  cumMoyse,  sic  et  idem  apparuit 
hic  alicui  viro,  eique  liiieras  t\  se  scriptas  ad 
Joram  perferendas  dedit.  Ita  Hebraei  in  Seder 
Olam.c.  17.  Lyran.  Serar.  Sancliez,  Bellarm.  et 
Salian.  qui  censent  has  litteras  datas  ab  Elia 
nono  anno  post  raptum  ;  raptum  enim  fuissc 
anno  19  Josaphat  qui  deinde  adhuc  sex  annos 
regnavit,  scilicet  usque  ad  annum  25;  litteras 
vero  has  fuisse  datas  anno  tertio  vel  quarto  Jo- 
ram,quod  scilicetipse  solus  post  patrem  Josaphat 
vita  functum  regnabat.  Scripsit  autem  ex  pa- 
radiso,  ut  magis  percelleret  impium  Joram  ei 
converteret,  utque  ostenderet  quantam  ipse  et 
Sancti,  etiam  post  hanc  vitam,  hominum  fide- 
lium  praesertim,  habeant  curam.  Idein  censent 
Genebr.  lib.  1.  chronol.  Josephus  Acosta,  lib.  3. 
de  Noviss.  Temp.  cap.  7.  Aben  Ezra  et  Petrus 
Figuerius  in  cap.  k.  Malachiae  ;  Thomas  Mal- 
venda,  lib.  9.  de  Antichristo,  c.  2.  Porro  hisce 
litteris  Elias  graviter  increpat  Joram,  quod  a 
Deo  aeque  ac  religione  patris  sui  Josaphat  de- 
sciverit,  quodque  fratres  suos  quasi  parricida 
occiderit,  ac  eidem  minatur  triplicem  plagam  : 
scilicet  primo,  publicam  bonorum  tam  ipt^ius 
regis  quam  regni  populique  expilationem,  seque 
acuxorumet  filiorum  ejus  rapinam,  quammox 
intulerunt  Philisthaei,  Arabes  et  ^Ethiopes,  ut 
dicitur  v.  16.  Secundo,  gravem  morbum  et  lon- 
gam  duorum  annorum  tabem  ,  iia  ut  viscera 
egerat,  itaque  in  doloribus  et  foetoribus  infeli- 
cem  animim  exhalet,  v.  18.  Tertio,  quod  ca- 
rebit  honore  regias  sepulturne.  Hanc  terliam 
poenam  non  exprimit  Elias,  sed  haec  e  duabus 
prioribus  ,  atque  ex  infami  ejus  vita  et  mort« 
consecuta  est,  ut  patet  v.  19. 

17.  Nisi  JoACHAz.  J  Hic  est  qui  inverso  nomine 
dictus  est  Ochozias.  Hic  enim  solus  supersies 
Joram  patri  in  regno  successit ,  ui  patet  cap. 
seq.  V.  1.  ItaBeda. 

19.  Et  non  pegit  ei  populus  secundum  morem 
combustionis,  exseqoias,  sigut  fecerat  majori- 
Bus  Ejus,  ]  comburendo,  non  cadaver  regis  (il- 
lud  eaim  sepeliebatur  in  sepulcro  David  et  Sa- 
lomonis,  vel  proprio  ad  hoc  magnifice  quasi 
mausolaeo  erecto),  sed  juxta  cadaver,  aromata 
et  unguenta  pretiosa ;  idque  ambitione  et  porapa 
magna  factum  est  Asaa  avo  Joram,  cap.  16.  v. 
ih.  Vide  dicta  Jerem.  ZU.  v.  5. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  PARALIPOMENON.  Cap.  XXII. 


7/1 7 


CAPUT  VIGESIMUM  SECUNDUM 


SYNOPSIS  CAPITIS. 

I.MPIO  JORAM  SUCCEDIT  FILIUS  IMPIUS  OCHOZIAS,  QUEM  CUM  JORAM  REGE  ISRAEL  OCCIDIT 
JeHU.  AtHALIA  UXOR  JoRAM  OMISES  FILIOS  OcHOZI^  OCCIDIT  ,  UNICO  JOAS  PARVULO 
EXCEPTO,    QUEM  JOSABETH  AMITA  FURTIM  NECl  SUBTRAXIT.  SOLA  ERGO  REGNAT  AtHALIA. 


jONSTiTUERUisT  autcm  habitatores  Jerusalem  Ochoziam  fllium  ejus  mini- 
/mum,  regem  pro  eo  :  omnes  enim  majores  natu,  qui  anle  eum  fuerant, 
interfecerant  latrones  Arabum,  qui  irruerant  in  castra  :  regnavitque  Ocho- 
zias  Olius  Joram  regis  Juda.  2.  Quadraginta  duorum  annorum  eiat  Ocho- 
\0  zias  cum  regnare  ccepisset,  et  uno  anno  regnavit  in  Jerusalem,  et  nomen 
matris  ejus  Alhalia  filia  Amri.  3.  Sed  et  ipse  ingressus  est  per  vias  domus 
^  Achab  :  mater  enim  cjus  impulit  eum  ut  impie  ageret.  4.  Fecit  igitur  ma- 
lum  io  conspeclu  Domini,  sicut  domus  Achab  :  ipsi  enim  fuerunt  ei  consiliarii  post  mortem 
patris  sui ,  in  interitum  ejus.  5.  Ambulavitque  in  consiliis  eorum.  Et  perrexit  cum  Joram  filio 
Achab  rege  Israel,  in  belliim  contra  Hazael  regem  Syrise  in  Ramoth  Galaad  :  vulneraverunt- 
(jue  Syri  Joram.  6.  Qui  reversus  est  ut  curaretur  in  Jezrahel :  multas  enim  plagas  acceperat  in 
supradicto  certamine.  Igitur  Ochozias  filius  Joram  rex  Juda,  descendit  ut  inviseret  Joram  Cliuni 
Achab  in  Jezrahel  c-egrotantera.  7.  Voluntatis  quippe  fuit  Dei  adversus  Ochoziam,  ut  veniret 
ad  Joram  :  et  cum  venisset  et  egrederetur  cum  eo  adversum  Jehu  Glium  INamsi ,  quem  unxit 
Dominus  ut  deleret  domum  Achab.  8.  Cum  ergo  everteret  Jehu  domum  Achab,  invenit  prin- 
cipes  Juda,  et  fiiios  fratrum  Ochoziee,  qui  ministrabant  ei,  et  inlerfecit  illos.  9.  Ipsum  quoque 
perquirens  Ochoziam  ,  comprehendit  latitantem  in  Samaria  :  adductumque  ad  se  occidit ,  et 
sepelierunt  eum  :  eo  quod  esset  filius  Josaphat  qui  queesierat  Dominum  in  toto  corde  suo,  nec 
erat  ultra  spes  aliqua,  ut  de  stirpe  quis  regnaret  Ochozise.  10.  Siquidem  Athalia  mater  ejus, 
videns  quod  mortuus  esset  filius  suus,  surrexit ,  et  interfecit  omnem  stirpemregiam  domus  Jo- 
ram.  1 1 .  Porro  Josabeth  filia  regis  tulit  Joas  Glium  Ochozise,  et  furata  est  eum  de  medio  filio- 
lum  regis,  cum  interficerentur  :  abscondilque  eum  cum  nutrice  sua  in  cubiculo  lectulorum  :  Jo- 
sabeth  autem,  quse  absconderat  eum  ,  erat  filia  regis  Joram,  uxor  Joiadae  Pontificis,  soror 
Ochoziae,  et  idcirco  Athalianon  interfecit  eum.  12.  Fuit  ergo  cum  eis  in  domo  Dei  absconditus 
sex  annis,  quibus  regnavit  Athalia  super  terram. 


1.  OcnoziAM.]  Hic  est  fjui  inverse  vocatus  est 
Joachaz,  c.  praecedentij  v.  17. 

2.  QUADRAGIKTA   DLORUM   ANNORtM  ERAT    OCHO- 

ziAS,  CUM  REGNARE  cccpissET. ]  Gfandis  cst  hic 
quaestio  et  aniilogia  ;  nam  U-  Regum  c.  8.  v.  26. 
dicilur  :  Viglntl  duoi'um  annoruni  erat  Ochozias 
cum  regnare  ccepisset ;  quia  ut  praecessit ,  Joram 
ccepit  regnare  cum  32  esset  annorum,  regna- 
vitque  8  annis,  mortuusque  est  anno  seiatis  60, 
ait  Josephus  ;  mox  successit  ei  filius  Ochozias  , 
ergo  is  non  potuit  esse  62  annorum  ,  alioqui 
enim  biennio  fuisset  senior  patre  suo  Joram, 
qui  njortuus  est  anno  aelatis  quadragesimo  ; 
fuitigiturtum  Ochozias  22  annorum. 

Primo  ,  Hebraei  in  Seder  Olam,  cap.  17.  quos 
sequiiur  Genebr.  et  Serar.  respondent  hos  62 
annos  computandos  esse  ab  anno  sexlo  Amri , 
qui  fuit  avus  maternus  Ochoziee  ,  cujus  mores 
etidola  ipse  secutusesl ;  Amrienim  in  Samaria 


a  se  condita  ,  et  in  metropolim  regni  Israel 
erecia  ,  solus  regnare  coepit  anno  sexto  regni 
sui,  regnavitquein  ea  ccto  annis  ;  successil  ei 
Achab  filius,  qui  cum  Ochozia  filio  regnavit22 
annis  ;  huic  successit  Joram  i»ariler  filius  per 
12  annos  ;  aniio  aulem  ejus  ducdecimo  el  ul- 
limo  coppit  regnare  in  Juda  hic  Ochozias  filius 
Joram,  eodemque  anno  cum  Joram  regelsrael 
occisusest  a  Jehu:  jam  adde  annos  8  Amri,  22 
Achab,  12  Joram,  habebis  62  quos  quaerimus. 
Videnlur  enim  Israelitae  /Eram  conslituisse  ab 
iniiio  regni  Samariae,  ab  eoque  annos  nume- 
rasse,  uti  numeranl  Hisiorici  a  Ronja  condita. 
Sic  Al)salcm  dicilur  posi  60  annos,  scilicet  a 
prima  unclione  Davidis  in  regenicomputandos, 
rebellasseDavidi,  2.  Reg.  15.  7.  Veruni  obstat, 
quod  Iii  62  anni  dicantur  esse  Ochoziae,  non 
regni  Samariae.  Unde  Hebr.  clare  habcnt  :  Filius 
62  annorimi  erat  Ochozias ,  cumregnarc  cccpisset. 


7/i8  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II. 

Addc:  Ocliozias  ei-at  rox  Juia,  cui-  ergo  auuos 
ejus  couiputaret  Scriptura  a  regao  Samariae  di- 
verso,  iino  ei  adverso? 

Secundo,  S.  Hieron.  in  Tradit.  Glossa,  Lyra- 
nus,  Hugo,  Diou.  Gordonus,  Mendoza,  VatabL 
ei  Franc.  Suarez,  3.  p.  tom.  1.  disp.  6.  sect.  1. 
respondent  Joram  coepisse  regnare  anno  aeta- 
tis  32,  cum  Josaphat  patre,  ac  cum  eo  reg- 
nasse  viginti  annis;deinde  eo  mortuo  solum 
regnasse  octo  annis,  qui  octo  soliim  numeran- 
tur,  quiapertinent  adclironologiaecomputatio- 
nem  ;  quare  mortuum  esse  anno  c-etatis  non  40, 
ut  ait  Josephus ,  sedGO  ;  ita  ut  Ochozias  Tilius  ei 
succedensfuerit42  annorum.qui  tamen  3.  Reg. 
8.  26.  dicitur  fuisse  22  annorum,  quia  scilicet 
ipse  cum  patre  Joram  20  anais  regnavit ;  quare 
quando  cum  eo  regaare  ccepit,  erat  22;  patre 
vero  post20  annos  mortuo,  cumOchozias  solus 
regnavit-,  fuit42  annorum. 

Verura  sic  Josaphat  debuisset  generare  Joram 
anno  aetatis  suae  octavo  ;  Josaphat  enim  coepit 
regaare  aono  aetatis  35,  ac  regoavit  25  aoois 
mortuusque  est  sexagenarius;  adde  quinque, 
vel  ut  alii  octo  annos,  quibus  post  ejus  mortem 
regnavit  Joram,  flent  anni  Josaphat  68,  ex  qui- 
bus  42  tribuendi  sunt  Ochoziae  ,  ac  octodecim 
circiter  Joram  patri  ejus ,  cum  eum  geouit ,  qui 
juocti  faciuot  60;  quareocto  taotum  aooi  super- 
eruot  Josaphato,  quos  ipse  habuerit  cum  ge- 
nuit  Joram,  quod  est  impossibile.  Omitto  quod 
isii  auctores  dicuot  simul  tres  reges  regoasse  , 
scilicet  avum  Josaphat,  fllium  Joram,  etaepo- 
tem  Ochoziam  per  20  aanos ;  quod  novum  est 
et  iosolitum. 

Tertio,  Saochez  et  alii,  ut  hoc  argumeolum 
eviteat,  dicuot  Joram  cum  patre  Josaphat  reg- 
nasse  octo  annis,  post  ejus  mortem  vero  reg- 
nasse  20  annis;  sed  infeliciter,  utpote  morbo 
insanabili  a  Deo  percussum,  ideoque  Ochoziam 
filium  regnum  pro  patre  aegro  et  tabido  admi- 
nistrasse,  ideoque  hos  vigintiannos  includi  hic 
in  42  annis  Ochozioe.  Itaque  Ochoziam,  quando 
cum  patre  Joram  regnare  coepit,  fuisse  22  an- 
norum;  quando  vero  eo  post  20  annos  mortuo, 
solus  reguavit,  fuisse  42  annorum. 

Verum  obstat  primo,  quodJoram  pater  bien- 
iiio  taolum  hoc  morbo  laborarit,  ut  dicitur  2. 
Paral.  21.  19.  Secuodo  quod  sic  vigioli  aooijam 
dicti  debuissentdici  regoi  Oclioziae,  ooo  vitae  , 
ut  chronologia  anoorum  regoi,  quibus  quisque 
rex  in  Juda  regoavit,  cootioua  serie  pertexere- 
lur;  alioqui  enim  iii  vigioti  aooi  chroaologiae 
regoi  Juda  deeruot  :  quocirca  oemo  Ghrooolo- 
gorum  eos  eoumerat ,  quod  siguuoi  est  eos  ooo 
K^xstitisse.  Tertio  et  maxime,  quod  aooi  Joram 
rcgis  Juda  ejusque  filii  Ochoziae,  iocludaotur 
ia  aoois  Joram  regislsrael,  uti  patet  4.  Reg. 
8.  16  et  25.  et  cap.  9.  v.  27  et  29.  Joram  autem 
rexlsraelcoepitregoare  aooo  18  Josaphat,  reg- 
navitque  duodecim  aoois,  ut  dicitur  4.  Reg.  3. 
1.  regoavitergo  septem  aooos  post  mortem  Jo- 
saphat ;  hic  eoim  regnavit  25  anois.  Morluus 
est  igitur  tam  Joram  rex  Israel,  quam  Joram 
rex  Jucla,  ejusquefilius  Ochozias,  aoooseptimo 
post  mortem  Josaphat.  Ergo  oullus  eorum  po- 
luit  roariiare  vigioii  aoois  postmortem  Josaphat: 


PARALIPOMENON.  Cap.  XXII. 

quare  Ochozlas  ooa  potuit  tuac  esse  quadra  - 
giotaduorum  aouorum.  Ita  Gajetanus,  Saliaous 
et  alii. 

Quarto  ergo  Cajet.  Bellarm.  in  manuscripta 
Goocordia  auoorum  regum  Israelet  Juda,  quam 
peoes  mehabeo,  Toroiellus,  Saliaaus,  Mariana  , 
Scaliger  et  alii  censent  liic  esse  mendum ,  pro 
42  substitueodos  22  annos.  Sic  eoim  clare  dici- 
tur   4.  Reg.  8.  26.  22  annorum  erat  Ochozias  , 
cuni  regnare  coepisset ,  et  sic  liabeot  hoc  loco 
Sept.  Romae  correcti.  yiginti,  iaqixiunt,  annoruni 
erat  Oclwzias ;  c,i  io  Notis  additur  alioscodices 
habere  :  Viginti  diiorum  annorum.  Ac  facile  in 
Hebr.  pro  nnUJsr  Esrim,  id  est  viginti,    irrep- 
sisse  pomli  arbaim,  id  est  40  :  facilius  io  ciphris 
irrepsilerror,  ut  pro  3.2  id  est  22,  positum  sil 
3^  id  est  42,  ait  Mariaoa  ;  oami  et  [n  charac- 
teresuot  afiiues.  Atquehaec  videtur  origofuisse 
meodi.  Fateor  omoes  Godices  Hebraeos  et  Lati- 
nos  hoc  loco  habere  42,  ooo  22 ;  sed  argumeota 
cogunt  ut  pro  42  reponatur  22.  Nulla  enim  alia 
solutio  solida  hic  afferri  potest ;  oeque  loterpre- 
tes,sed  ipsaS.  Scriplura  corrigit  seipsam  a  de- 
scriptoribus  vitiatam,  scilicetLiberRegum  corri- 
git  Librum  Paralipomeooo  io  aoois  jamdictis , 
Scriptorum  vitio  corruplis.    Plura  in  editione 
vulgata  a  Romanis  correcta  sunt  et  plura  corrigi 
possent ,    uti   ipsi   Gorrectores  in    praefatione 
fateotur,   atque  error  io  oumeris  facile  coo- 
liagit,  nec   spectat  ad   fidem    vel  bonos  mo- 
res.  Sic  multi  demunt  Cainan  a  serie  geoe- 
ratioaum  in  genealogia  Ghristi  ,  cum  tamen 
constanter  habeant  omoia  exemplaria  Graeca  , 
Latiaa,Syra,  Arabica,  etc.  Lucae  3.  36.  Deoique 
hoc  loco  pro  42  annorum,  Syrus  habet:  22  antio- 
rum  erat  Ochozias.  Sic  quoque  habet  Arabicus 
uterque,  scilicet  Aoliocheaus,  sive  mootisSinai, 
et  Alexandrinus,  sive  Cophticus,  uti  mihi  Romae 
asseveravit  Illustrissimus  Dominus  Sergius  Ri- 
sius  Marooita  Archiepiscopus  Damasceous. 

Athalia  filia.  Amri.  ]  Filia,  id  est  oeptis.  Erat 
enim  filia  Achab  qui  erat  filius  Amri ,  ut  patet 
c.  praecedent.  v.  6  et  4.  Reg.  8. 18. 

10.  INTERPEGIT  OVIiNEM  STIRPEM  REGIAM,]  SCiUcet 

omnes  filios  filii  sui  Ochozlae  regls ,  quos  ipse 
multos  ex  multis  uxoribus  ( uli  lum  regibus 
mos  erat)  susceperat.  Occidit  ergo  omnes  suos 
ex  filio  Ochozias  nepotes,  ut  iis  quasi  haeredibus 
regoi  sublalis  ,  ipsa  sola  quasi  avia  libere  etim- 
pune  regaaret.  Vide  ad  quaota  parricidia  femi- 
oam  adegerit  regoaodi  cupido  et  libido. 

11.  PORRO  JOZABETH  FILIA,  REGIS    JORAM  (  nOO  CX 

Athalia ,  sed  ex  alia  uxore)  furata  est  eum  (Joas) 

DE    MEDIO  FILIORUM   REGIS  CUM   INTERFICERENTUR,  ] 

queminter  ccesorum  fratrum  cadavera,  ait  Jose- 
phus ,  opinione  AthalicB  mortuum  nutrlcis  opera 
ablatum  furtim  domi  sacB  abdidit ,  et  solo  marito 
(Joiada  Pontifice)  conscio  sex  annis  abscondit  in 
templo  in  cubicuLo  lectuiorum,  id  est  in  una 
exedra,  sive  cubiculo,  ubi  erat  triclioium  io 
quo  vescebaolur  Sacerdotes  et  Levitse,  qui  vice 
sua  illahebdomade  deserviebaat  templo.  Tales 
eoim  exedrae  plurimae  eraot  circa  templum  , 
ideoque  et  ipse  templum,  id  est  templi  appendi- 
ces  vocaotur. 
Reliqua  hujus  capitis  exposui  4.  Reg.  9. 


COMJJEMARIA  IN  LIBRUM  II.  PARALIPOMENON.  Cap.  XXIIT.  749" 

CAPUT  VIGESIMUM  TERTIUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

JOIAD.V    PONTIFEX  JOAS    SEPTENiNEiM  IN   REGEM    UNGIT,   AtHALIA3I   EJUS  AVIAM  REGNANTEM 
OCCIDIT,  DeI  CLLTUM  RESTITUIT,  ARAS  ET  DELUBRA  BaAL  EVERTIT. 

'  •  s^^A^^^K  ^^^  autem  septimo  confortatus  Joiada ,  assumpsit  centuriones ,  Azariam 

videlicet  filium  Jeroham ,  et  Ismahel  fiiium  Johanan ,  Azariam  quoque 
filium  Obed ,  et  Maasiam  filium  Adaise ,  et  Elisaphat  filium  Zechri :  et  iniit 
icum  eis  foedus.  2.  Qui  circumeuntes  Judam,  congregaverunt  Levitas  de 
cunctis  urbibus  Juda,  et  principes  familiarum  Israel ,  veneruntque  in  Jeru- 
salem.  3.  Iniit  ergo  omnis  multitudo  pactum  in  domo  Dei  cum  rege  :  dixit- 
que  ad  eos  Joiada:Ecce  filius  regis  regnabit,  sicut  iocutus  est  Dominus 
super  Glios  David.  4.  Iste  est  ergo  sermo  quem  facietis  :  5.  Tertia  pars  vestrum  qui  veniunt  ad 
sabljatuni ,  Sacerdotum,  et  Levitarum,  et  janitorum,  erit  in  portis  :  tertia  vero  pars  ad  domum 
regis :  et  tertia  ad  portam ,  quje  appellatur  Fundamenti :  omne  vero  reliquum  vulgus  sit  in  alriis 
domus  Domini.  G.  Nec  quispiam  alius  ingrediatur  domum  Domini ,  nisi  Sacerdotes  et  qui  minis- 
trant  de  Levitis  :  ipsi  lantummodo  ingrediantur,  quia  sanctificati  sunt :  et  omne  reliquum  vulgus 
observet  custodias  Domini.  7.  Levitae  autem  circumdent  regem,  habentes  singuli  arma  sua: 
(ct  si  quis  alius  ingressus  fuerit  templum,  interficiatur)  sintque  cum  rege  et  intrante  et  egre- 
diente.  8.  Fecerunt  ergo  Levitae,  et  universus  Juda,  juxta  omnia  qufe  preeceperat  Joiada  Pon- 
tifex,  et  assumpserunt  singuli  viros  qui  sub  se  erant,  et  veniebant  per  ordinem  sabbati,  cum 
his  qui  impleverant  sabbatum,  et  egressuri  erant :  siquidem  Joiada  Pontifex  non  dimiserat  abire 
turmas ,  qu«e  sibi  per  singulas  hebdomadas  succedere  consueverant.  9.  Deditque  Joiada  Sacer- 
do3  centurionibus  lanceas,  clypeosque  et  peltas  regis  David,  quas  consecraverat  in  domo  Do- 
mini.  10.  Constituitque  omnem  populum  tenentium  pugiones,  &  parte  templi  dextra,  usque  ad 
partem  templi  sinistram  coram  altari,  et  templo,  per  circuitum  regis.  11 .  Et  eduxerunt  filium 
regis,  et  imposuerunt  ei  diadema^jet  teslimonium,  dederuntque  ,in  manu  ejus  tenendam  legem, 
et  conslitueiunt  eum  regem  :  unxit  quoque  illum  Joiada  Pontifcx,  et  filii  ejus :  imprecatique  sunt 
ei,  atque  dixerunt :  Vivat  rex.  12.  Quod  cum  audisset  Alhalia  vocem  scilicet  currentium  atque 
lauilantium  regem ,  ingressa  est  ad  populum  in  templum  Domini.  13.  Cumque  vidisset  regem 
stantem  super  gradum  in  introitu,  et  principes,  turmasque  circa  eum ,  omnemque  populum 
(erree  gaudentem  ,  atque  clangentem  tubis,  et  diversi  generis  organis  concinentem,  vocemque 
laudantium ,  scidit  vestimenta  sua ,  et  ait :  Insidise,  insidise.  1 4.  Egressus  autem  Joiada  Pontifex 
ad  centuriones,  et  principes  exercitus,  dixit  eis  :  Educite  illam  extra  septa  templi ,  etinlerficiatnr 
foris  gladio.  Praecepitque  Sacerdos  ne  occideretur  in.  domo  Domini.  15.  Et  imposuerunt  cervi- 
cibus  ejus  manus  :  cumque  intrasset  portam  equorum  dbmus  regis  ,  interfecerunt  eam  ibi. 
IG.  Pepigit  autem  Joiada  foedus  interse,  universumque  populum,  et  regem,  ut  esset  populus 
Domini.  17.  Itaque  ingressus  est  omnis  populus  domum  Baal,  et  destruxerunt  eam  :  et  altaria 
a<;  simulacra  illius  confregerunt  :  Malhan  quoque  sacerdotem  Baal  interfecerunt  ante  aras. 
18.  Constiluit  autem  Joiada  pr(epositos  in  domo  Domini,  sub  manibus  Sacerdotum  et  Levita- 
rum ,  quos  distribuit  David  in  domo  Domini  ut  offerrent  holocausta  Domino ,  sicut  scriptum  est 
in  lege  Moysi,  in  gaudio  et  canticis  juxta  dispositionem  David.  19.  Constituit  quoque  janitores 
in  porlis  domus  Domini ,  ut  non  ingrederetur  eam  immundus  in  omni  re.  20.  Assumpsitque 
ccuturioncs,  et  fortissimos  viros  ac  principes  populi ,  ct  omnc  vulgus  terra;,  et  fecerunt  descen- 
dere  regem  de  domo  Domini  et  inlroire  per  medium  portEe  superioris  in  domum  regis ,  ct  collo- 
<'4iverunt  cura  in  solio  regali.  21 .  Laetatusque  est  omnis  populus  lerr?e,  et  urbs  quievit :  porro 
Athalia  interfecta  cst  gladio. 


750  COMMEMARIA  IN  LIBRUM  II. 

Hoc  cdpui  expUcui^.  Reg.  11. 

1.  Anno  autevi  septimo  confortatus  (  a  Deo  ) 
JoiADA.  ]  Fuithic  Pontifex  magai  aiiiuii  ei- viriu- 
tis,  qui  regiam  stirpem  in  regnum  restituit, 
vlxitque  130  annos,2,  Paralipomen.  2k.  15.  Non- 
nulli  cum  nostro  Henrico  Samerio  in  chronol. 
putant  eum  non  fuisse  summum  Pontificem, 
sed  principemSacerdaLum  in  tribu  Juda  ,  scili- 
cet  eorum  quidispersi  erant  per  tribum  Juda, 
ejusque  curam  gerebant.  Ratio  eorum  est,  quod 
in  Gatalogo  summorum  Pontificum,  qui  exstat 
1.  Paral.  6  et  1.  Esilrae?.  1.  et  apud  Joseph.  10. 
Antiq.  cap.  11.  non  nominetur  Joiada.  Verum 
chroniconHebr.  Joiada  collocatinnumerosum- 
morum  Pontificum.  Rursum  Joseph.  eum  vo- 
cat  ocpxnpiu,  el  Scriptura  eum  vocat  Pontificem  et 
principein  Sacerdotam,  \(\  est  summum  Pontifi- 
cem.  Accedit  raiio  quod  ipse  regem  Joas  in 
regnum  restituerlt  et  regem  unxerit :  hoc  autem 
erat  munussummi  Pontificis.  Rursum  mandata 
et  imperia  quae  ipse  hic  dat  omnibus  Sacerdo- 
tibus,  Levitis ,  totique  populo  in  custodiendo 
rege  et  templo  arguunt  eum  fuisse  summum 
omnium  Poniificem.  Porro  nec  Joseph.  nec 
Script.  1.  Paralip.  6  et  1.  Esdrie  7.  1.  omnes  re- 
censet  Pontifices,  sed  aliquos  omiitit;  nam  a 
rege  Josaphat  usque  ad  Josiam,  quod  fuit  spa  - 
tium  238  annorum ,  numerani  tantum  quatuor 
Ponlifices,  scilicet  Achitob,  Meraioth,  Sadoc  et 
Selkim  ;  qiiorum  quisque  debuisset  59  annos 
fungi  Pontificalu,  quod  esl  incredibile.  Joiada 
ergo  et  alii  nonnulli  omissi  sunt,  eo  quod  non 
esset  ex  Eieazaro  primo  Aaronis  filio,  qui  jure 
primogenituraedebebaturPontificatusprogeniti. 
Forte  etiam  Joiada,  uti  et  multi  alii,  aliud  ha- 
buit  nomen.  Unde  nonnulli  putant  eum  qui  a 
Josepho  inter  Pontifices  ponitur,  vocalurque 
Sedeas,  esse  Joiadam,  et  sequenlem  Julum  esse 
Zachariam  filium  Joiadae.  Zacliariam  enim  patri 
Joiadaj  in  Ponlificatu  successisse  censent  Abu- 
lensis,  Torniellus  et  alii,  licet  chronicon  Hebr. 


PARALiPOMENON.  Cap.  XXIV. 

quod  sequilur  Genebr.  et  Salian.  asserat  Joiadc-e 
successisse  Pedaiam.  Joiada  ergo  restituit  reli- 
gionem  neque  ac  regnum  Judae,  ideoque  a  Joas 
rege  post  mortem  sepultus  est  in  sepulcro  re- 
gum.  Unde  clironicon  Hebr.  hoc  Joiadse  dat 
Epitaphium  et  elogium  :  Senait  Joiada  plenus 
dierum,  et  mortum  est  cum  esset  130  annorum. 
Nempe  oriente  in  diebus  Salomonis  /a6e  ( idolola- 
trioe)  et  ruina  natus  est  simal  Joiada  qui  eam 
corrigeret.  Nalus  est  enim  Joiada  sub  annum 
regni  Salomonis  35,  mortuus  vero  anno  28  Joas 
regis  Juda.  Ita  Salianus. 

5.  Qu[  VENiuNT  AD  SABBATUM,]  ut  sabbato  vi- 
cem  hebdomadae  suae  adserviendum  in  templo 
inchoeat ;  Judaei  enim  a  sabbato  hebdomadam 
inchoabant,  sicut  nos  a  Dominica,  eteodem  re- 
currente  illam  fmiebant. 

6.  Reliquum  vulgus  (tum  Levitarum,  tum  po- 
puli  fidelis)  observet  custodias  Domim,  ]  idest, 
fungalur  ofTicio  suo  in  atrio  domus  Domini, 
sive  templi ;  scilicet  ut  si  quis  lumultus  oriatui' 
ex  miliiibus  quos  Atbalia  submiserit  ad  occi- 
dendum  Joas,  ipsi  eos  sistant,  impediantet  re- 
pellant.  Idcirco  enimjusserat  vers.  5.  dicens  : 
Reliquam  vulgus  sitin  atriis  domus  Domini  ;  puta 
iaatrio,  quod  erat  quasi  lemplum  laicorum  , 
ac  in  varia  minora  atria  erat  divisum.  Voluit 
enim  Joiada  novellum  regem  puerum  ,  non 
tantum  Levitarum,  sed  el  populi  fidelis  prse- 
sidio  communiri ,  ne  quae  ei  vis  aul  fraus  fieret 
ab  Athalia  avia  impia. 

20.  Porte  supEaiORis.  ]  Haec  erat  porta  templi, 
qune  ducebat  ad  regispalatium.  Dicitur  superior, 
quia  allior  erat  regia ,  ex  qua  in  inferiori  loco 
constituta  per  hanc  portam  in  templum  ascen- 
debaiur,  patet  k.  Reg.  11.  v.  6  et  19.  Eadem 
porta  vers.  5.  vocatur,  fundamenti ,  quia  in  ip- 
sis  fundameniis  templi ,  id  est  in  Mello  erecta  ; 
ita  Vilalp.  p.  219.  haec  pra  caeleris  jussa  fuit 
cuslodiri,  quia  per  hanc  Atbalia  ex  regia  ven- 
tura  erat  in  templum  cum  s uo  milite  et  sateliite. 


CAPUT  VIGESIMUM  OUARTUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

JOAS  REX  SUB  JOIADA  PoNTIFICE  RITE  DeU.M  COLIT;  AT  EO  MORTUO  DEFLECTENS  AD  IDOLA  , 

iDEOQUE  reprehensus  a  Zacharia  filio  Joiad^,  EUM  IN  ATRIO  TEMPLI  LAPIDAT  ET 
necat.  Quare  anno  sequenti  Deus  Jud^am  Syris  spoliandam  TRADiT,  et  Joas  RE- 

GEM  PER  EJUS  FAMULOS  OCCIDIT, 


EPTEM  annortim  erat  Joas  cum  regnare  coepissel :  et  quadraginla  annis 
regnavit  in  Jeriisalem,  nomen  matris  ejus  Sebia  de  Bersabee.  2.  Fecit- 
qiie  quod  bonura  est  corara  Domino  cunctis  diebus  Joiadae  Sacerdotis. 

3.  Accepit  autem  ei  Joiada  uxores  duas,  e  quibiis  genuit  filios  et  filias. 

4.  Post  quae  placuit  Joas  ut  instauraret  domum  Domini,  5.  Congregavil- 
que  Sacerdotes,  et  Levilas,  et  dixit  eis  :  Egredimini  ad  civilates  Juda,  et 
colligite  de  universo  Israel  pecuniam  ad  sarta  tecta  templi  Dei  vestri ,  per 

singulos  annos,  lestinatoque  lioc  facite.  Porro  Levitae  egere  negligentius.  6.  Vocavit(|ue  rex 
Joiadam  principem ,  et  dixit  ei :  Qnare  fibi  non  fuit  curse,  ut  cogeres  Levitas  inferre  de  Juda 


COMMENTA!\IA  IM  LIBr.UM  II.  PARALlPOMENOiN.  Cap.  XXIV.  751 

et  de  Jerusalem  pecuniam,  quae  constiluta  est  a  Moyse  servo  Domini,  ut  inferret  eam  omnis 

multitudo  Israel  in  tabernaculum  testimonii  ?  7.  Alhalia  enim  impiissima,  et  filii  ejus  destruxe- 

runt  domum  Dei;  ct  de  universis,  qu(c  sanctificala  fueranl  in  templo  Domini,  ornaverunt  fanum 

Baalim.  8.  Prsecepit  ergo  rex,  et  fecerunt  arcam,  posueruntque  eam  juxla  porlam  domus  Do- 

mini  forinsecus.  9.  Et  prsedicatum  est  in  Juda  et  Jerusalem,  ut  deferrent  singuli  prelium  Do- 

mino,  quod  constituit  Moyses  servus  Dei  super  omnem  Israel  in  deserlo.  10.  Leetatique  sunt 

cuncti  principes,  et  omnis  populusret  ingressi  contulerunt  in  arcam  Domini,  atque  miserunt 

ita  ut  impleretur.  4 1 .  Cumque  tempus  esset  ut  deferrent  arcam  coram  rege  per  manus  Levita- 

rum  (videbant  enim  mullam  pecuniam),  ingrediebatur  scriba  regis,  et  quem  primus  Sacerdos 

constiluerat :  elTundebantque  pecuniam  quae  erat  in  arca  :  porro  arcam  reportabant  ad  locum 

suum  :  sicque  faciebant  per  singulos  dies,  et  congregata  est  infinila  pecunia,  12.  quam  dede- 

runt  rex  et  Joiada  his  qui  prseerant  operibus  domus  Domini  :  at  illi  conducebant  ex  ea  caesores 

lapidum  ,  et  artifices  operum  singulorum,  ut  instaurarent  domum  Domini :  fabros  quoque  ferri 

et  aeris,  ut  quod  cadere  coeperat,  fulciretur.  13.  Egeruntque  hi  qui  operabantur  industrie,  et 

obducebalur  parietum  cicatrix  per  raanus  eorum ,  ac  suscifaverunt  domum  Domini  in  statum 

pristinum,  et  firmiter  eam  stare  fecerunt.  14.  Gumque  complessent  omnia  opera,  detulerunt 

coram  rege  et  Joiada  reliquam  parlera  pecuniee  :  de  qua  facta  sunt  vasa  templi  in  ministerium, 

et  ad  holocausta,  phialse  quoque,  et  csetera  vasa  aurea  et  argenlea:et  oflerebantur  holocausta 

in  domo  Domini  jugiter  cunctis  diebus  Joiadse.  15.  Senuit  aulem  Joiada  plenus  dierum,  et 

mortuus  est  cum  esset  centum  triginla  annorum ,  16.  sepelieruntque  eum  in  Civitate  David 

cum  regibus ,  eo  quod  fecisset  bonum  cum  Israel,  et  cum  domo  ejus.  17.  Postquam  aufem 

obiit  Joiada ,  ingressi  sunt  principes  Juda ,  et  adoraverunt  regem ;  qui  delinitus  obsequiis  eorum , 

acquievit  eis.  18.  Et  dereliquerunt  templura  Domini  Dei  patrum  suorum,  servieruntque  lucis 

et  sculptilibus ,  et  facta  est  ira  contra  Judam  et  Jerusalem  propter  hoc  peccatum.  1 9.  Mittebat- 

que  eis  prophetas  ut  reverterentur  ad  Dominum ,  quos  protestantes ,  illi  audire  nolebant. 

20.  Spiritus  itaque  Dei  induit  Zachariam  filium  Joiadae  Sacerdotem  ,  et  stetit  in  conspectu  po- 

puii,  et  dixit  eis:H£ec  dicit  Dominus  Deus:Quare  transgredimini  prseceptum  Domini,  quod 

vobis  non  proderit,  et  dereliquistis  Dominum  ut  derelinqueret  vos  ?  21 .  Qui  congregati  adver- 

sus  eum,  miserunt  lapides  juxta  regis  imperium  in  atrio  domus  Domini.  22.  Et  non  est  recor- 

datus  Joas  rex  misericordise ,  quam  fecerat  Joiada  pater  illius  secum,  sed  interfecit  filiura  ejus. 

Qui  cum  moreretur  ,  ait :  Videat  Dorainus ,  et  requirat.  23.  Cumque  evolutus  esset  annus , 

ascendit  conlra  eum  exercitus  Syriae :  venitque  in  Judam  et  Jerusalem,  et  interfecit  cunctos 

principes  populi,  atque  universam  praedam  miserunt  regi  in  Damascum.  24.  Et  certe  cum  per- 

modicus  venisset  numerus  Syrorum ,  iradidit  Dominus  in  manibus  eorum  infinitam  multitudi- 

nem  ,  eo  quod  dereliquissent  Dominum  Deum  patrum  suorum :  in  Joas  quoque  ignorainiosa 

exercuere  judicia.  25.  Et  abeuntes  dimiserunt  eum  in  languoribus  magnis :  surrexerunt  autem 

contra  eum  servi  sui,  in  ultionem  sanguinis  filii  Joiadae  Sacerdotis,  et  occiderunt  eum  in  lectulo 

suo  ,  et  mortuus  est :  sepelieruntque  eum  in  Civitate  David ,  sed  non  in  sepulcris  regum. 

26.  Insidiati  vero  sunt  ei ,  Zabad  filius  Semmaath  Aramanitidis,  et  Jozabad  filius  Semarith 

Moabitidis.  27.  Porro  filii  ejus,  ac  summa  pecuniae  quse  adunata  fuerat  sub  eo,  et  instauratio 

domus  Dei ,  scripta  sunt  diligentius  in  Libro  Regum  :  regnavit  autem  Amasias  filius  ejus 

pro  eo. 

Hoc  caput  explicui  ^.  Reg.  12.  Judseis  occisi  ncn  vindicliim,  std    veniam  a 

22.  Oui(  Zacharias)  cum  moreretur  ,  ait  :  Vi-  Deo  cccisoribus  precabanlur.  Undc  Chrisius  in 

DEAT  DOMiNUS  ET    REQUIRAT.  ]    Videat,    scilicet  cxwce.  :  Paler ,\r\(\n\[.,  ignosce  ilUs,qaian€Sciant 

meam  innocenliam  etprobitalem  ,  qua  ex  ofli-  quid  facimt  ,M'a\.\\\.  27.    et  S.  Slei)hanus  cum 

cio  meo  (erat  enim  Ponlifex)  regem  idola  co-  lapidarelur,  ul  hic  Zacharias  :  Doniine,  inquit, 

leniem  reprehendo.  Videat  pariter  regis  impie-  nestatuas  illis  lioc  peccatum,  Aclor.  7. 

tatem  et  ingratiludinem ,  qua  me  fiiium  Joiadae  Exaudivit  Deus  orationem  Zacharise  ;  undc 

Pontificis,  et  avunculi  sui,  cui  vitam  et  regnum  Joas  et  Judacos  muliiphciier  punivit ;  nam  pri- 

debel,  ingraie,  injusle  et  impie  inierficii.  Et  mo,  ut  sequitur,  annoproxime  sequenti  Hazacl 

requirat,  ut  meam  necem  tantaque  scelerajusto  rex  Syrieecum  paucis  copiisimmensam  Judaeo- 

judiciopuniat  etulciscatur.  Dixithoc  Zacharias  rum  muliitudinom  cecidii,  ac  ihesauros  templi 

ex  zelo  justilije  ,  qui  fuit  spiritus  Eliae  et  veleris  seque  ac  palatii  regii  in  Syrium  abripuit. 

Tesiamenti.  At  in  novo  Clirisius  et  Aposloli  a  Srcundo,  in  Joas  regemignominiosa  exercuit 


752 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II. 


judicia ,  utdicitur  vers.  24.  exprobrans  illi  suam 
ingratitudinem  etperridiam,  ac  probris  variis- 
que  ignominiis,  atque,  ut  videtur,  plagis  eum 
afficiens,  qualibus  Sedeciam  perfidum  affecit 
Nabucliodonosor,  U.  Reg.  25. 

Tertio,  ex  hisce  probris  et  plagis ,  ac  ex  nova 
Dei  castigatione  Joas  incidit  in  morbum  gra- 
vem,  quiei  dolores  et  languores  magnos  crea- 
vit,  V.  25. 

Quarto,  servi  ejus  contra  eum  conjurarunt, 
eumque  decumbentem  in  lecto  mactarunt  in 
domo  Me//(? ,  quae  vicina  erat  paiatio.  Addit  Jo- 
seph.   hos  conjuratos  fuisse  amicos  Zacharise, 


PARALIPOMENON.  C>  p.  XXV. 

unde  V.  25.  sic  dicuntur  eum  occidisse  m  idiio- 
nem  sanguinis  Zackarice ,  filii  Joiada;.  Deniquc 
S.  Hieron.  S.  Thom.  Abulens.  Jansen.  Maldon. 
Barradius  et  alii  censeni  hunc  esse  Zachariam, 
cujus  necem  Judaeis  exprobrat  Chrislus,  eisque 
excidium  minatur  dicens  :  Vt  veniat  super  vos 
omnis  sanguiSj  etc,  a  sanguine  Abeljusli  usqu^: 
ad  sanguinem  Zacliarice  fUHBaracliice,  quem  occi- 
distis  inter  templum  et  altare,  Mallh.  23.  vide  ibi 
dicta.  Denique  ob  templum  caede  et  sanguino 
hujus  Zachariae  poUutum ,  deinceps  defeciss»; 
in  templo  oracula  et  responsa  divina  iradit 
S.  Epiphan.  in  vita  Zachariae,  et  ex  eo  Genehr. 
in  Chronol. 


GAPUT  VIGESIMUM  OUINTUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

AmASIAS  REX  ULCISCITUR   NECEM  PATRIS  SUI    JoaS  ,   AC   iDUMiEOS  PR^LIO  SUPERAT  ;  SED  IK 
ID0L0LATRIA3I   PROLAPSUS  A  JOAS    REGE  ISRAEL   PROFLIGATUR,   CAPITUR  ET   SPOLIATUR  y 

atque  a  suis  IN  Lachis  TRUCIDATUR. 


^reiNTi  quinque  annorum  erat  Amasias  cum  regnare  coepisset ,  et  viglnfi 
novem  annis  regnavit  in  Jerusalem ,  nomen  matris  ejus  Joadan  de  Jerusa- 
lem.  2.  Fecitque  bonum  in  conspectu  Domini :  verumtamen  non  iu  corde 
iperfecto.  3.  Cumque  roboratum  sibi  videret  imperium  ,  jugulavit  servos , 
^qui  occiderant  regem  patrem  suum ,  4.  sed  filios  eorum  non  interfecit , 
jsicut  scriptum  est  in  Libro  legis  Moysi ,  ubi  praecepit  Dominus  dicens  :  Non 
^'occidentur  patres  pro  filiis,  neque  filii  pro  patribus  suis ,  sed  iinusquisque 
in  suo  peccato  morietur.  5.  Congregavit  igitur  Amasias  Jiidam,et  constituit  eos  per  familias, 
tribunosque  et  centuriones  in  universo  Juda  et  Benjamin :  et  recensuit  a  viginti  annis  supra , 
invenitque  trecenta  millia  juvenum ,  qui  egrederentur  ad  pugnam ,  et  tenerent  hastam  et  cly- 
peum.  6.  Mercede  quoque  conduxit  de  Israel  centum  millia  robustorum ,  centum  talentis  ar- 
genti.  7.  Venit  autera  horao  Dei  ad  illum ,  et  ait :  O  rex,  ne  egrediatur  tecum  exercitus  Israel  : 
iion  est  enim  Dorainus  cura  Israel ,  et  cunctis  Gliis  Ephraim  :  8.  quod  si  putas  in  robore 
exercitus  bella  consistere,  superari  te  faciet  Deus  ab  hostibus :  Dei  quippe  est  adjuvare  et  in 
fugara  convertere.  9.  Dixitque  Araasias  ad  hominem  Dei :  Quid  ergo  fiet  de  centum  talentis , 
quae  dedi  militibus  Israel?  Et  respondit  ei  homo  Dei :  Habet  Dominus  unde  tibi  dare  possit 
multo  his  plura.  10.  Separavit  itaque  Amasias  exercitura,  qui  venerat  ad  eum  ex  Ephraim  ,  ut 
reverteretur  in  locum  suum :  at  illi  contra  Judam  veheraenter  irati  reversi  sunt  in  regionem 
suam.  1 1 .  Porro  Araasias  confidenter  eduxit  populum  suum,  et  abiit  in  Vallera  salinarum,  per- 
cussitque  Glios  Seir  decem  raillia.  1 2.  Et  alia  decem  raillia  virorum  ceperunt  filii  Juda ,  et  adduxe- 
runt  ad  prgeruptum  cujusdam  petrae,  prsecipitaveruntque  eos  de  summo  in  praeceps ,  qui  universi 
crepuerunt.  13.  At  ille  exercitus,  quem  remiserat  Amasias  ne  secum  iret  ad  prselium,  diffusus 
est  in  civitatibus  Juda,  a  Saraaria  usque  ad  Bethoron,  et  interfectis  tribus  millibus,  diripuit 
praedam  magnara.  14.  Araasias  vero  post  csedem  Idumseorum ,  et  allatos  deos  filiorum  Seir, 
statuit  illos  in  deos  sibi,  et  adorabat  eos,  et  illis  adolebat  incensura.  15.  Quamobrera  iratus 
Dorainus  contra  Araasiara ,  raisit  ad  illura  prophelam,  qui  diceret  ei  :  Cur  adorasti  deos  qui 
non  liberaverunt  populum  suum  de  manu  tua?  16.  Curaque  haec  ille  loqueretur:  respondit  ei : 
Nura  consiliarius  regis  es?  quiesce  ne  interficiam  te.  Discedensque  propheta ,  Scio,  inquit, 
quod  cogitaverit  Deus  occidere  te,  quia  fecisti  hoc  malura,  et  insuper  non  acquievisti  consilio 
meo.  17.  Igitur  Araasias  rex  Juda ,  inito  pessirao  consilio ,  misit  ad  Joas  filium  Joachaz  filii 
Jehu,  regem  Israel,  dicens:  Veni,  videamus  nos  mutuo.  18.  At  ille  remisit  uuulios,  dicens : 


COMMtMARlA  IK  LIBRUM  II.  PARALirOMENON.  Cup.  XXV.  75S 

Cardiius ,  qui  est  in  Libano ,  misit  ad  cedrum  Libani ,  dicens :  Da  filiam  luam  filio  meo  uxorem  ; 
et  ecccbestiae,  quae  erant  in  silva  Libani,  transierunt,  et  conculcaverunt  carduum.  19.  Dixis- 
ti :  Percussi  Edora,  et  idcirco  erigitur  cor  tuum  in  superbiam  ;  sede  in  domo  tua,  cur  malum 
adversum  te  provocas ,  ut  cadas  et  tu,  et  Jiida  tecum  ?  20.  Noluit  audire  AmasiaS;  eo  quod 
Domini  esset  voluntas  ut  traderetur  in  manus  hostium  proplerdeos  Edom.  21 .  Ascendit  igitur 
Joas  rex  Israel,  et  mutuos  sibi  prsebuere  conspectus  :  Amasias  autem  rex  Juda  erat  in  Bethsa- 
ines  Juda ;  22.  coriuitque  Juda  coram  Israel ,  et  fugit  in  tabernacula  sua.  23.  Porro  Ama- 
siara  regera  Juda  filium  Joas  filii  Joachas  cepit  Joas  rex  Israel  in  Bethsames,  et  adduxit  in 
Jerusalem,  destruxitque  murum  ejus  a  porta  Ephraim  usque  ad  portam  anguli,  quadringentis 
cubitis.  24.  Omne  quoque  aurum  et  argentum,  et  universa  vasa  quae  repererat  in  domo  Dei, 
et  apud  Obededom,  in  thesauris  eliam  domus  regiae,  necnon  et  filios  obsidum,  reduxit  in  Sa- 
mariam.  25.  Vixit  aulem  Amasias  filius  Joas  rex  Juda ,  postquam  mortuus  est  Joas  filius 
Joachaz  rex  Israel ,  quindecim  annis.  26.  Reliqua  autem  sermonum  Amasiae  priorum  et  no- 
vissimorum  scripta  sunt  in  Libro  regum  Juda  et  Israel.  27.  Qui,  postquam  recessit  a  Domino, 
tetenderunt  ei  insidias  in  Jerusalem.  Cumque  fugisset  in  Lachis,  miserunt,  et  interfecerunt 
eum  ibi.  28.  Reportantesque  super  equos,  sepelierunt  eum  cum  patribus  suis  in  Civitate  David. 


Hoc  capul  explicui  U.  Reg.  lU. 

6.  MeRCEDE  QUOQUE  CONDliXIT  DE  ISBAEL  CEN- 
TUM  MILLIA  ROBUSTORDM,  CENTUM  TALEISTIS  ARGEN- 

Ti.  ]  Talenlum  argenli  conlinebat  tria  millia 
siclorum  argenteorum,  id  est,  tria  millia  tlore- 
norumBrabanticorum,quorumquisqueconiinrt 
quatuor  Julios  Romanos,  sive  quatuor  Regales 
Hispanicos.  Quare  cenium  taltnla  urgenti  fa- 
ciunt  trecenta  roillia  florenorum  Erobant.  quae, 
si  incentum  millia  Israelitarum  liccprelio  con- 
ductorum  aequaliter  dislribuas,  cuique  miJiti 
obvenienl  tres  floreni  Brabantici ,  sive  duode- 
cim  Julii,  quod  illo  avo,  cum  rara  esset  pecu- 
nia,  et  annona  vili  pretio,  ingens  erat  et  magnae 
astimationis.  Quare  immeriio  nonnulli  censent 
haec  lalenta  fuisse  auri,  cum  Scriplura  expresse 
dicat  ea  fuisse  argenti. 

7.  Venit  autem  homo  Dei,]  propheta  a  Dto 
missus.  Hebr.  in  Seder  Olam  Iradunt  prophe- 
tam  hunc  fuisse  Amos,  qui  erat  frater  Amasise 
regis  el  paler  Isaiae  prophetac,  idque  probat  ex 
Isaiae  37.  2.  ubi  S.  Hieron.  kgit:  AdUaiomfiUmn 
Amos  prophetoe,  sicquc  olim  legebalur;  licet 
jamHebr.  Septuag.  etRomaniconstanter  legant: 
Ad  Isaiam  filium  Amos  prophetam. 

0  REX,  NE  EGREDIATIR  TECUM  EXtRClTUS  ISRAEL  : 
NON   ENIM  EST  DOMINIS  CUM    ISRAEL,]  UlpotchOS- 

tibus  suis ,  etidola,  pula  vitulos  aureos  colen- 
tibus.  Discant  hic  reges  et  principes  Chrisliani 
"non  quaerere  auxilia  principum  vel  militum 
baerelicorum  ,  Turcarum  ,  aliorumque  infide- 
lium;quia,  siid  faciant,  Deum  habebunthoslem, 
eumque  vindicem  sentient,  uti  sensit  Josaphaf, 
cujus  naves  confregit  Deus,  eo  quod  junclae 
Hssent  nayibus  impii  Ochoziae  regis  Israel,  cap. 
20.  37. 

Causam  dat  noster  Salianusanno  mundi  3508. 
numer.  6.  Nolebat,  inquit,  Dominus  impios  et 
infideles  conjungi  cum  fidelibus.  Itaque,  licet 
ulri^que  seorsim  pro  mirabili  sua  providentia 
faveret,  darelque  victoriam  ;  conjunclos  tamen 
non  raro  perculit,  victosque  reddidit.  EratJo- 
saphat  cum  Achabo  3.  Reg.  22,  cum  hic  occisus 
esl,  et  ille  ingens  adiit  vitae  discrimen.  Erat 


itcm  cum  Joramo,  cum  exercitus  siti  pene 
enecti  ,  tantum  non  Moabitarum  praeda  facii 
sunt,  h.  Reg.  3.  Ochozias  aderat  Joramo  in  Ra- 
moih  Galaad,  cum  Joramus  muliis  vulneribus 
a  Sjris  aflcclus  est,  moxque  rex  uterque  a  Jehu 
interhctus  est ,  h.  Eegiim  8.  versu  28.  Ergo  ne 
nunc  quidem  conjunciis  se  affulurum  ait,  imo 
cladem  et  inieritum  utrisque  rninaiur;  separa- 
lis  auum  vicioriam  dedit.  Nam  mox  Amasias 
victor  txiitit  contra  Idumseos  ,  ei  Joas  contra 
Amasiam  ,  et  Jeroboam  conlra  Syros.  Denique 
maluit  Deus,  et  ex  Deo  Amasias  rexperdere  cen- 
tum  lalenla  argenii,  imo  ab  Israeliiis  dimissis 
spoliari  Judaeam ,  ut  paiet  versu  13.  quam  eos  in 
societaiem  belli  admittere. 

15,  CtR  ADORASTi  Deos  ?  ]  Audi  Josephumple- 
nius  rem  geslam  enarrantem  :  Qu<xmobrem  a 
propheta  conventus  esl  mirari  se  dicente ,  si  hos 
Deos  crederet  qui  culloribus  suis  nihil  opis  offerre 
valuerint ;  neque  eos  ab  Hebrccorum  vi  tutos  prce- 
slilerint,  std  tunquum  ad  se  non  pertinentes  ccedi, 
et  captivos  trahi  passi  sint.  Quin  et  ipsos  belUjure 
aiductos  inter  reliquam  caplivorum  turbam,  Hie- 
rosotymam  pervenisse.  Rex ,  his  verbis  ad  iram 
percitus ,jussit  illum  hac  de  re  esse  quietum,  mi- 
natus  suppUcium ,  si  negotiis  atienis  miscere  se 
pergeret.  Tum  ille,  si  quidem  quieturum  dixit , 
Deum  lamen  ullorem  hujusmodi  novitatibus  non 
defore. 

16.  NON  ACQUiEVisTi  coNsiLio  MEO.  ]  ConsiUoau- 
tem  ejus  acquiesarct ,  ait  S.  Hieron.  in  Tradil. 
si  eos  igne  combureret ,  vestimenta  disrumperet , 
cinerem  super  caput  spargeret ,  et  totum  se  pceni- 
tentice  daret.  Hoc  enim  consilium  illi  prophetes 
dederat  ;  sed  quia  non  acquievit,  hincprophela 
libere  et  audacter  illi  denuntiat  : 

SCIO  QUOD  COGITAVERIT  DeIS  OCCIDERE  TE,]  aC 

revera  occidii,  utpaletv.  27.  Auctorenim  libro- 
rum  Paralipom.  boc  fine  eos  conscripsit,  ut  ex 
felici  piorum  regum,  et  infelici  impiorum  exitu, 
ostendat  feliciiatem  regum  etregnorum  consis- 
terein  vera  religione,  veroque  Deicullu,  infe- 
licitaiem  vero  in  ejus  neglectu. 


tORNt-L.    A    I.Ai'lUi:.    Tu-,}      II. 


95 


764  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  PARALIPOMENON.  Cap.  XXVI. 

CAPUT  VIGESIMUM  SEXTUM. 

SYNOPSISCAPITIS. 

OZIAS  SIVE  AZARIAS  DeUM  COLENS   SUPERAT  PhILISTH^OS,  ArABES   ET  AmMONITAS  :  U^DF 
SUPERBIENS    VOLENSQUE    THYMIA3IA    ADOLERE    IN    TEMPLO  ,    A   DeO    LEPRA    PERCUTITUR  , 

ideoque  regnum  administrat  filius  ejus  Joatham. 

1 .  ^^^^^i^^^mwis  autem  populiis  Juda,  filium  ejus  Oziam  annorum  sedeelm,  constituit 

|regem  pro  Amasia  patre  suo.  2.  Ipse  eedificavit  Ailath,  etrestituit  eam  di- 
itioni  Juda,  postquam  dormivit  rex  cum  patribus  suis.jS.  Sedecim  annorum 
'erat  Ozias,  cum  regnare  coepisset,  et  quinquaginta  duobus  annis  regnavit 
[m  Jerusalem ;  nomen  matris  ejus  Jechelia  de  Jerusalem.  A.jFecitque  quod 
ferat  rectum  in  oculis  Domini ,  juxta  omnia  quse  fecerat  Amasias  pater 
'ejus.  5.  Et  exquisivit  Dominum  in  diebus  Zachariae  intelligentis  et  videntis 
Deum ;  cumque  requireret  Dominum ,  direxit  eum  in  omnibus.  6.  Denique  egressus  est  et 
pugnavit  contra  Philisthiim,  et  destruxit  murum  Geth,  et  murum  Jabnise,  murumque  Azoti  : 
iiedificavit  quoque  oppida  in  Azoto,  et  in  Philisthiim.  7.  Et  adjuvit  eum  Deus  contra  Philis- 
thiim,  et  contra  Arabes,  qui  habitabant  in  Gurbaal,  et  contra  Ammonitas.  8.  Appendebant- 
(jue  Ammonitae  munera  Ozise  ;  et  divulgatum  est  nomen  ejus  usque  ad  introitum  ^gypti 
propter  crebras  victorias.  9.  iEdificavitque  Ozias  turres  in  Jerusalem  super  portam  anguli,  et 
super  portara  vallis,  et  reliquas  in  eodem  muri  latere ,  firmavitque  eas.  10.  Exstruxit  etiam 
turres  in  solitudine,  et  effodit  cisternas  plurimas,  eo  quod  haberet  multa  pecora,  tam  in  cam- 
pestribus,  quam  in  eremi  vastitate ;  vineas  quoque  habuit  et  vinitores  in  montibus,  et  in  car- 
melo :  erat  quippe  homo  agriculturae  deditus.  11.  Fuit  autem  exercitus  bellatorum  ejus,  qui 
procedebant  ad  prselia  sub  manu  Jehiel  scribse,  Maasiaeque  doctoris,  et  sub  manu  Hananiee, 
qui  erat  de  ducibus  regis.  12.  Omnisque  numerus  principum  per  familias  virorum  fortium , 
duorum  millium  sexcentorum.  13.  Et  sub  eis  universus  exercitus ,  trecentorum  et  septem 
millium  quingentorum  :  qui  erant  apti  ad  bella  et  pro  rege  contra  adversarios  dimicabant . 
14.  Praeparavit  quoque  eis  Ozias,  id  est,  cuncto  exercitui  clypeos,  et  hastas,  et  galeas,  et 
loricas,  arcusque  et  fundas  ad  jaciendos  lapides.  15.  Et  fecit  in  Jerusalem  diversi  generis 
machinas  quas  in  turribus  collocavit ,  et  in  angulis  murorum ,  ut  mitterent  sagittas ,  et 
saxa  grandia  :  egressumque  est  nomen  ejus  procul ,  eo  quod  auxiliaretur  ei  Dominus,  et 
corroborasset  illum.  16.  Sed  cum  roboratus  esset ,  elevatum  est  cor  ejus  in  interitum 
suum ,  et  neglexit  Dominum  Deum  suum  ;  ingressusque  templum  Domini,  adolere  voluit  incen- 
.sum  super  altare  thymiamatis.  17.  Statimque  ingressus  post  eum  Azarias  sacerdos,  et  cum  eo 
Sacerdoles  Domini  octoginta  viri  fortissimi,  18.  restiterunt  regi ,  atque  dixerunt:Non  est  tui 
olficii ,  Ozia ,  ut  adoleas  incensum  Domino  ^  sed  Sacerdotum ,  hoc  est ,  filiorum  Aaron ,  qui  con- 
sccrali  sunt  ad  hujusmodi  ministerium  ;  egredere  de  sanctuario ,  ne  contempseris  :  quia  non  re- 
putabitur  tibi  in  gloriam  hoc  a  Domino  Deo.  1 9.  Iratusque  Ozias,  tenens  in  manu  thuribulum , 
ut  adoleret  incensum,  minabatur  Sacerdotibus.  Statiraque  orta  est  lepra  in  fronte  ejus  coraui 
Sacerdotibus,  in  domo  Domini  super  altare  thymiamatis.  20.  Cumque  respexisset  eum  Azarias 
pontifex,  et  omnes  reliqui  Sacerdotes,  viderimt  lepram  in  fronte  ejus,  et  festinato  cxpulerunt 
eum.  Sed  et  ipse  perterritus,  acceleravit  egredi ,  eo  quod  sensisset  illico  plagara  Domini. 
21.  Fuit  igitur  Ozias  rex  leprosus  usque  ad  diem  mortis  suse,  et  habitavit  in  domo  separata 
plenus  lepra,  ob  quam  ejectus  fuerat  de  domo  Domini.  Porro  Joatham  filius  cjus  rexit  domum 
regis,  et  judicabat  populum  terrae.  22.  Reliqua  autem  sermonum  Oziae  priorum  et  novissimo- 
rum  scripsit  Isaias  filius  Amos  propheta.  23.  Dormivitque  Ozias  cum  patribus  suis,  et  sepe- 
iierunt  eum  in  agro  regalium  sepulcrorum ,  eo  quod  esset  leprosus;regnavitque  Joalham  filius 
ejus  pro  eo. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IT. 

5.    ZACHARJyE    VILENTIS  ET  I^TELLIGE^TIS.  ]    Hic 

Zacharias  propheta  fuit  qiiasi  psedagogus  Oziae 
regis,  eunique  religiose  Deum  cokre  tlocuit. 
At  quis  fuil  hic  Zacharias?  Audi  S.  Hieron.  hic 
in  Tradit.  Zacharias,  filius  Zacharice  filii  Joiadct, 
qiii  post  nwrtein  palris  natus  posthumus  ,  patris 
nomen  sortitus  est ,  inleiiigens  et  viclens  diceba- 
lur  :  intelligens  propter  sacerdotium ,  vidensprop- 
ter  prophetiam.  Sic  ipse.  Hebraei  tamcn  et  Graeci 
iegunt  :  intelligentis  in  visionibus  Dci.  Si  igilur 
post  morlem  patris  nalus  est  Zacharias ^  poluit 
hoc  tempore  annum  agere  supra  irigesimum, 
nalus  scilicet  06  regni  Joas.  Habuisse  videtiir 
iiic  Zacharias  filiam  nomineAbiam,  quae  nupsit 
regi  Achaz,  qui  ex  ea  gcnuil  Ezechiam  regem, 
quod  etiamineum  locum  afTirmat  Hieronymus, 
nec  repugnataetas.  Nullum  porro  propheiicum 
cjus  scriptumextat  :nam  quilegilur  penuliimus 
in  minorihus  propheiis  ,  facile  liecentis  abhinc 
annis  distat.  Ita  Salianus  anno  mundi  3227. 
num.  3.  Cajet.  Dion.  et  alii. 

10.  TunRis  iN  soLiTiDiNE,]  ita  vocantur  villai 
<t  domus  rusticanse,  turribus  ad  custodiam 
frugum  fruciuumque  et  agrorum  instructae :  in 
quibus  reponuntur  agrorum  fructus  ,  et  pecora 
stabulanlur,  quae  ahbi  castella  dicuntur.  Sic 
Ghrislus  discurrebat  per  vicos  el  castelta,  id 
est,  per  ruslicorum  villas  et  pagos  ,  praedicans 
regnum  Dei. 

16.  ClM  ROBOBATUS  ESSET ,  ELEVATIM  EST  COU 
EJUS    IN    INTERITUM    SUtM ,   ET  NEGLEXIT  DOMI^UM 

Deum  suum.  ]  Haec  verba  D.  Chrysostom.  homi- 
lia  3.  de  verbis  Isaise,  expendens,  noial  in  iis 
non  solum  Oziae  superbiam ,  sed  eiiam  superbio» 
causam  indicari.  C((m,  mqiul,  roboratus  esset, 
seu  ut  legit  ipse  :  Cum  potens  esset ,  elevatum 
esl  cor  ejus  ;  ut  nimia  potentia  nimiam  genuisse 
superbiam  oslewAtrelur.  Non  ferebat ,  inquit, 
(nempe  rex  Ozias)  principatus  magnitudinem ; 
ied  qaemadmodum  ex  edacitate  nascitur  inflatio , 
ex  inflatione  gignitlir  febris  ;  deinde  ex  febri  ple- 
rumqae  mors  :  itidem  et  hic  ex  actionum  emi- 
nentia  nata  est  superbia ,  mox  ex  superbia  nata 
est  appetentiarerum  ipsi  non  congruentium.  Sicut 
ergo  Amasias  pater  ex  devicta  Idumaea  amicos 
sumpsitinsolenteseifaluos  provocando  ad  bel- 
him  regem  Israelis,  ideoque  victus,  captus  et 
spolialus  est;  sic  et  Azarias  filius  ejus  ex  vic- 
teriis  lot  hosiium  intumescens ,  sacerdoiale 
munus  sibi  arrogare  praesumpsit,  voluitque 
Deo  adolere  thymiama;  sed  illico  a  Dco  humi- 
liatus,  regno  el  regia  pulsus,  ob  lepram  infeli- 
cem  usque  ad  moi  tem  traxil  spiritum. 

18.  NON  EST  Tui  OFFicii ,  OziA.  ]  Audi  S.  Chrys. 
homil.  h.  de  verbis  Isaiae  :  Vide,  inquit,  liber- 
tatem  ;  vidementcm  servire  nesciam;  videlinguam 
ccnlos  attingenlem  ;  vide  libertatem  incoercibilem; 
vide  hominis  corpuset  Angelimentem;  vide  humi 
ingredientem ,  et  in  ccelo  versantem,  etc. 

19.  Statimqueorta  est  lepra  infroiste  ejus;] 
lepra  enim  erat  supplicium  sacrilegorum,  et 
eorun  qui  Ponlifici  et  sacerdoiibus  resistebant 
ei  rebellabant  ,  uti  fecilhlc  Azarias. 

Addit  Joseph.  lib.  9.  cap.  11.  duas  alias  prodi- 
giosas  Dei  plagas  Oziac  et  Judseae  inflictas  :  Et 
ecce  tibi ,  inquit,  ibi  terra  vehementer  concutitur, 
fissoque  superne  templo  ,  radius  solis  os  regis  fs- 


PARALIPOMENON.  Cap.  XXVL  755 

rit ,  quod  c  vestigio  lepra  contaclum  est :  accessit 
huic  et  aliud  prodigium,  quod  eodem  terrcB  motu, 
ante  urbem  in  loco  qui  dicitur  Eroge,  dimidium 
montis  ad  Occidentim  vergenlis  revulsum,  per 
quatuor  stadia  volutum ,  objectu  demum  Orieyi- 
tatis  montis  constitit ,  obstructavia  publica ,  et 
oppressis  ruina  hortis  regiis. 

Tertiam  plagam  addunt  S.  Hier.  Cyrill.  Orig. 
el  Chrysost.  in  Isaisecap.  6.  1.  ad  illa  verba  :  In 
anno  quo  mortuus  est  Ozias,  vidi  Dominum  ;  sci- 
licet  Deum  ob  peccalum  Oziae,  cui  nonnulli 
primores  consenserant ,  privasse  Judaeos  suis 
oraculis  ,  propheliis  et  spiritu  ,  usque  ad  mor- 
tem  Oziae.  Videibi  dicta. 

Denique  Hebraei  in  Seder  Olam  putant  Oziam 
lepra  jpercussum  anno  27  regni  sui ,  quo  et 
contigit  lerrae  motus ,  de  quo  Amos  cap.  1.  1. 
Verum  id  dici  nequit;  nam  tunc  necdum  natus 
erat  Joaibam  qui,patreOzia  leprapercusso,  gu- 
hernavit  regnum.  Nam  Joaiham  naius  est  anno 
28  Oziae;  id  pattt  ex  eo  qu6d  ,  paire  moriente 
anno  regni  52,  Joaiham  erat  26  annorum,  ut 
dicilur6.  Reg.  15.  33.  Igitur  probabiliterSalian. 
puiat  Oziam  lepra  percussumanno  regnisui69, 
quo  natus  est  Joalhamo  filius  Achaz,  et  eodem 
Manahen  rexlsrael  mortuusesl.  Favel  Abulens. 
qui  Oziam  quatuorvel  quinqueannos  leprosum 
vixisse  censel.  Porro  S.  Hieron.  in  2.  Paral.  29. 
asserit  Cziam  lepra  percussum  eo  anno  quo 
morluus  est,  qui  fuit  regni  ejus  52.  Peccavil 
Ozias  dupliciler :  primOj  qu6dausus  sitingredi 
Sanctumj  quOsolis  sacerdotibusingredilicebat; 
sccundo,  quOd  adoleverit  Ihymiama  quasi  sa- 
cerdos,  cum  esset  laicus,  ac  Pontifici  obsis- 
tcnti  comminalus  sii  mortemj  ut  ait  Joseph. 
quia  ergo  invasit  sacerdotium,  idcirco  amisit 
regnum  per  lepram  :  prima  tamen  sententia 
(quod  scilicet  lepra  percussus  sit  anno  27  re- 
gni  sui)  probabilis  est,  uti  osiendi  Amos  1.1. 
poiuit  enim  regnumadminisirariperoptimates, 
(lonec  Joatham  nascerelur  et  adolesceret. 

Discant  hlc  reges  non  invadere  jura  Pontifi- 
cum  et  sacerdotum ,  ne  a  Deo  percutiantur,  uti 
percussus  est  Ozias  :  qua  de  re  passim  exempla 
funesta  suggerit  Baronius  in  suis  Annalibus. 

22.  Reliqua  autem  sermonumOzi^,  etc.  scrip- 
siT  IsAiAS.  ]  Hisioria  haec  Isaiae  temporum  in- 
juria  interiit.  Nam  in  prophetia  bis  tanlum  Oziae 
meminit,  scilicetcap.  6.  1.  jam  citato  ,  et  cap. 
IZi.  28.  Hbi  Philisihaos  ob  moriem  Oziae  domi- 
toris  sui  exullantes  compescens  :  Ne ,  inquit, 
lceteris  PhilisthcEa  omnis  tu,  quoniam  comminuta 
est  virga  pcrcussoris  tui  (Oziae);  de  radice  enim 
colubri  egredietur  reguius ,  scilicet  Ezechias 
Oziae  pronepos,  qui  tanto  acriusvos  cruciabit, 
quanto  acrius  cruciat  morsus  reguli,  qu^m 
colubri. 

23.  Sepelierunt  eum  in  agro  regalum  sepul- 

CRORUM,      EO    QUOD      ESSET     LEPROSUS.   ]    LcprOSi 

enim,  uii  in  vita,  sic  et  in  morie  a  consortio 
caeterorum  separantur  :  lepra  enim  etiam  ca- 
davera  inficii  el  consumit.  Hacc  estquintaOziae 
sacerdotium  invadentis  pcena  ,  quodexlra  se- 
pulcra  regum,  juxta  tamen  illa,  sepultus  sit, 
sive  extra  urbem,  sive  in  urbe,  pula  in  Sion 
civitale  David. 


766 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  IT.  PARALIPOMENON.  Cap.   XXVII. 


CAPUT  VIGESIMUM  SEPTIMUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 


JOATHAM  PIUSDE  AmMONITIS  TRIUMPHAT  ,  EISQUE  ANNUUM  VECTIGAL  INDICIT 

IMPIUS  FILIUS  ACHAZ. 


SUCCEDIT  RI 


iGiNTi  qulnque  annorum  erat  Joatham,  cum  regnare  coepisset ,  et  sedecim 
annis  regnavit  in  Jerusalem  :  nomen  matris  ejus  Jerusa  Qlia  Sadoc.  2.  Fe- 
citque  quod  rectum  erat  coram  Domino^  juxta  omnia  quse  fecerat  Ozias 
pater  suus,  excepto  quod  non  est  ingressus  templum  Domini ,  et  adhuc 
populus  delinquebat.  3.  Ipse  sediQcavit  portam  doraus  Domini  excelsam  , 
et  in  muro  Ophel  multa  construxit.  4.  Urbes  quoque  aediflcavit  in  raontibus 
Juda ,  et  in  saltibus  castella  et  turres.  5.  Ipse  pugnavit  contra  regera  filio- 
rum  Amraon,  et  vicit  eos,  dederuntque  ei  filii  Araraon  in  tempore  illo  centum  talenta  argenti, 
et  decem  millia  coros  tritici,  ac  totidem  coros  hordei :  haec  ei  praebuerunt  filii  Ammon,  in  anno 
secundo  et  tertio.  6.  Corroboratusque  est  Joatham,  eo  quod  direxisset  vias  suas  coram  Do- 
mino  Deo  suo.  7.  Reliqua  autem  sermonum  Joatham  ,  et  omnes  pugnae  ejus,  et  opera,  scripta 
sunt  in  Libro  regum  Israel  et  Juda,  8.  Viginti  quinque  annorum  erat,  cum  regnare  ccepisset, 
et  sedecim  annis  reguavit  in  Jerusalem.  9.  Dormivitque  Joatham  cum  patribus  suis,  et  sepelie- 
runt  eum  in  Civitate  David :  et  regnavit  Achaz  filius  ejus  pro  eo. 


2.  EXGEPTO  QUOD  NON   EST   INGRESSUS  TEMPLUM 

DoMfNi ,  ]  ad  adolendum  thymiama,  uti  fecerat 
pater  ejus  Ozias,  q.  d.  Joatliam  imitalus  est 
patris  pietatem,  at  noa  temi^ritatem  qua  ado- 
levitiQceasum,  quod  erat  munus  sacerdolum. 

ET  A.DHUG  POPULUS  DBLINQUEBA.T  ,  ]  more  SOHtO 

sacrificando  ia  excelsis.  Inveteratum  fuit  iioc 
malum  et  commune  popuU  ;  quare  Joatliam 
veritus  ejus  offeasam  et  rebellionem  illud  au- 
ferre  ausus  noafuit.  Josepli.  lib.  9.  cap.  11.  hoc 
Joathamo  dat  elogium  :  Nulla  ei  virtus  defiiit 
ergaDeutn  pio y  juslo  erga  homines ,  et  reip.  stu- 
dioso. 

3.  IPSE  JEDIFICAVIT  (iasiauravit ,  auxit,  or- 
navit)  PORTAMDOMUS  DoMiNiEXGELSAM,  ]scilicet 
Orientalem  per  quam  a  froate  erat  introitus  ia 


templum  ,  qiKTe  erat  primaria  et  celsissima. 
Er  i.\  MORo  Ophel  :  ]  erat  haec  turris  in  Jeru- 
salem  adeoexcclsa,  ut  iu  cuhniae  ejus  aspi- 
ciead3caUgareatoculi.  Ophel  eaimHebr.  sigoi- 
ficat  caligiaom.  Vide  dicta  Isaiae  32.  14.  Audi 
Adrichom.  ia  descript.  Jerusalem  oum.  55. 
Ophel,  quam  Josephus  Ophlam  aomiaat,  erat 
turris  eaormi  altitudiae,  quasi  nubi  caput  in- 
sereas,  aique  arx  muaita  ,  firmo  muro  cincta, 
templo  propiaqua,  extra  murumtamen,  qui 
habitatioaem  sacerdotum  claudebat.  In  hujus 
muro  Joatham  rex  multa  construxit.  Atque  Ma- 
nasses  eousque  urbis  muros  reparavit.  In  hac 
habitabaat  Nathinaei.  In  hanc  fugiens  Manahe- 
mus  tyrannus  captus  est  et  occisus.  Hanceam- 
dem  Titi  milites  combusserunt. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  PARALIPOMENON,  Cnp.  XXVIU.  757 

CAPUT  VIGESIMUM  OCTAVUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

Ob  IDOLA  ETSCELERA  AcHAzDeUS  JuD^AM  DIRIPIENDAM  TRADIT  1°  SyRIS;  2°  IsjlAELlTIS, 
QUI  EX  JUDA  CECIDERtlNT  120  MILLIA    BELLATORU31  :  SED  PR.EDAM  ,  MONENTE  PROPHETA  , 

remiserunt;  3°  iDu.MiEis;  4°  PHiLiSTHiEis.  Impio  Achaz  succedit  pius  FiLius  Eze- 

CHIAS. 

iginti  annorum  erat  Achaz ,  cum  regnare  coepisset ;  et  sedecim  annis  regna- 
vit  in  Jerusalem  :  non  fecit  rectum  in  conspectu  Domini  sicut  David  pater 
ejus  ;  2.  sed  ambulavit  in  viis  regum  Israel,  insuper  et  statuas  fudit  Baalim. 
3.  Ipse  est,  qui  adolevit  incensum  in  valle  Benennom ,  et  lustravit  filios 
suos  in  igne  juxta  ritum  gentium,  quas  interfecit  Dominus  in  adventu  fiiio- 
rum  Israel.  4.  Sacrificabat  quoque,  et  tbymiama  succendebat  in  excelsis 
et  in  collibus,  et  sub  omni  ligno  frondoso.  5.  Tradiditque  eum  Dominus 
Deus  ejus  in  manu  regis  Syriae,  qui  percussit  eum,  magnamque  prsedam  cepit  de  ejus  imperio, 
etadduxit  in  Damascum  :manibus  quoque  regis  Israel  traditus  est,  et  percussus  plaga  grandi. 
6.  Occiditque  Phacee ,  filius  Romeliae,  de  Juda  centum  viginti  millia  in  die  uno,  omnesviros 
bellatores :  eo  quod  relicjuissent  Dorainum  Deum  patrum  suorum.  7.  Eodem  tempore  occidit 
Zechri ,  vir  potens  ex  Ephraim ,  Maasiam  filium  regis ,  et  Ezricam  ducem  domus  ejus ,  Elcanam 
(|uoque  secundum  a  rege.  8.  Ceperuntque  filii  Israel  de  fralribus  suis  ducenta  miUia  mulierum  , 
puerorum,  et  puellarum,  et  infinilam  prsedam  :  perluleruntque  eam  in  Samariam.  9.  Ea  tem- 
pestate  erat  ibi  prophela  Domini ,  nomine  Obed ,  qui  egressus  obviam  exercitui  venienti  in 
Samariam,  dixit  eis:Ecce  iralus  Dominus  Deus  patrura  vestrorura  contra  Juda,  tradidit  eos 
in  manibus  vestrls,  et  occidistis  eos  atrociter,  i(a  ut  ad  coelum  pertingeret  vestra  crudelitas. 
1 0.  Insuper  filios  Juda  et  Jerusalem  vultis  vobis  subjicere  in  servos  et  ancillas,  quoinequaquam 
facto  opus  est :  peccatis  enim  super  hoc  Doraino  Deo  vestro.  11.  Sed  audite  consillum  meum, 
et  reducite  captivos  quos  adduxistis  de  fratribus  vestris ,  quia  magnus  furor  Domini  imminet 
vobis.  12.  Steterunt  itaque  viri  de  principibus  Cliorum  Ephraim,  Azarias  Clius  Johanan,  Bara- 
chias  Clius  Mosollamoth ,  Ezechias  GUus  Sellum  ,  et  Amasa  Clius  Adali ,  contra  eos  qui  veniebant 
de  praelio ,  1 3.  et  dixerunt  eis : Non  introducetis  huc  captivos ,  ne  pecceraus Domino.  Quare  vultis 
adjicere  super  peccata  nostra,  et  vetera  cumulare  delicta  ?  grande  quippe  peccatum  est,  et  ira 
furoris  Domini  imminet  super  Israel.  14.  Dimiseruntque  viri  bellatores  praedam,  et  universa 
quae  ceperant  coram  principibus  et  omni  raultitudine.  15.  Steteruntque  viri  quos  supra  me- 
moravimus,  et  apprehendentes  captivos,  omnesque  qui  nudi  erant,  vestierunt  de  spoIiis:cum- 
que  vestissent  eos,  et  calceassent,  et  refecissent  cibo  ac  potu,  unxissentque  propter  laborem, 
et  adhibuissent  eis  curam  :quicumque  ambulare  non  poterant,  et  erant  irabecillo  corpore,  im- 
posuerunt  eos  juraentis,  et  adduxerunt  Jericho  Civitatera  palraarum  ad  fratres  eorura,  ipsique 
reversi  sunt  in  Samariam.  16.  Terapore  illo  misit  rex  Achazadregem  Assyriorura,  postulans 
auxiliura.  17.  Veneruntque  Idumaei ,  et  percusserunt  raultos  ex  Juda ,  et  ceperunt  prsedam 
magnara.  18.  Philisthiira  quoque  diffusi  sunt  per  urbes  carapestres,  et  ad  meridiera  Juda  :ce- 
peruntque  Bethsames,  et  Aialon,  et  Gaderolh,  Socho  quoque,  et  Tharanan,  et  Gamzo,  cum 
viculis  suis,  et  habitaverunt  in  eis.  19.  Humiliaverat  enim  Dorainus  Judara  propter  Achaz  re- 
gera  Juda,  eo  quod  nudasset  eum  auxilio,  et  conteraptui  habuisset  Dominum.  20.  Adduxitque 
contra  eum  Telgalhphalnasar  regem  Assyriorum ,  qui  et  afilixit  eum,  et  nullo  resistente  vasta- 
vit.  21 .  Igitur  Achaz,  spoliata  domo  Domini,  et  dorao  regum  ac  principura,  dedit  regi  Assy- 
riorum  munera,  et  tamen  nihil  ei  profuit.  22.  Insuper  et  tempore  angustiae  suae  auxit  contemp- 
tum  in  Dominum,  ipse  pcr  se  rex  Achaz  ,  23.  iramolavit  diis  Damasci  viclimas  percussoribus 


758  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  PARALIPOMENON.  Cap.  XXIX. 

suis,  et  (lixilrDii  regum  Syriae  auxiliantar  eis,  quos  ego  placabo  hostiis,  etaderuut  mllii ,  cum 
e  contrario  ipsi  fuerint  ruinae  ei ,  et  universo  Israei.  24.  Direptis  itaque  Achaz  omnibus  vasis 
domus  Dei ,  atque  confractis ,  ciausit  januas  templi  Dei ,  et  fecit  sibi  altaria  in  universis  angulis 
Jerusalem.  25.  In  omnibus  quoque  urbibus  Juda  exstruxit  aras  ad  cremandum  thus,  atque  ad 
iracundiam  provocavit  Dominum  Deum  patrum  suorum.  26.  Reliqua  autem  sermonum  ejus, 
etomnium  operum  suorum  priorum  et  novissimorum  scripta  sunt  in  Libro  regum  Juda  et  Israel. 
27.  Dormiyitque  Achaz  cum  patribus  suis,  et  sepelierunt  eum  in  civitate  Jerusalem :  neque 
enim  receperunt  eum  in  sepulcra  regum  Israel.  Regnavitque  Ezechias  filius  ejus  pro  eo. 

Hoc  caput  explicui  Zj.  Reg.  16.  23.  iMMOLivix  Diis  Damasci  victima.s  percus- 

5.  Regis  Syrie.]  Fuit  hic  Riiin,  qiii  a   Deo  soribus  suis,  et  dixit  :  Dh  reguu  Syri/E  auxi- 

crealus  est  rex,  ul  esset  flagelluin  regtii  Juda,  liantur  eis,  quos  ego  placabo  nosTiis  ,  et  ade- 

fjusque  idola  et  scelera  castigaret.  runt  mihi,  gum  e  coNfRARio  ipsi  fuehint  RUiNyE 

15.  CuMQUE  vestissent  eos  et  calceassent  et  ei,  et  universo  Isbael.  ]  Dii  enim  lii  erant  dae- 

REFECissENT  ciBO.  ]  Vide  hic  iusigQem  Israelita-  mones,  qui  non  nisi  nocere  siutleni  Israeli, 

nimin  Judaeoruui,  licet  hostium  suorum,  cap-  id  est,  populo  (ideli.  Similis  fuit  stultitia  Roma- 

tivos  humanitatem  etmisericordiam,  omnibus  norum  Gentilium,   qui  hoslium  suorum  Deos 

Gliristianorum  principibus  et  ducibus  proposi-  invocabanl,  ut  evocati  a  terra  hostili  Romam 

tam,  ut  eam  imitentur.  Sic  enim  vicissim  Dei  commigrarent,   ac  Romanis  victoriam  de  hosti- 

inisericordiam  in  se  provocabunt,  si  in  hostes  l)us  darent,  uti  refert  S.  Augustinus  lib.  U.    de 

t»  se  captos  sint  clementes ;  nimirum  ,  clementia  Civitate. 

ptiis  potest ,  quam  violentia,  ut  aiebat  Antigonus  2i,  Clausit  januas  templi  ,  ]  ut  nemo   in  eo 

rexMacedon.  apudPlutarch.  in  Apophtheg.  adeo  Deum  adorare,  eique  sacrilicare  posset ;   sed 

ut  Darius  optarit  Alexandri  Magni  clementiam ,  omnes  cogereniur  ire  ad  fana  idolorum  et  Deo- 

utqueis,  lieethostis,  sibiin  regno  succederet.  rum  suorum,  ad  eos  invocandum.   Fuit  hfec 

Sic  in  hostes  clementes  fuere  Julius  Caesar,  maUtia  et  nequitia  Achaz  insigais  ,  quam  nemo 

Augustus,  Vespasianus,  Titus,  Aurelianus.  alius  pairasse  legilur. 

CAPUT  VIGESIMUM  NONUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 

EZECHIAS  DeI   CULTU3I  A   PATRE  ACHAZ  SUBLATUM    RESTITUIT  ,   UNA  CUM  SaCERDOTIBUS  , 
LeVITIS  ET  CANTORIBUS  ,  AC  PLURIMIS  VICTIMIS  DeUM  HONORAT. 

1 .  ^^^^Si^^^^GiTUR  Ezechias  regnare  coepit ,  cum  viginti  quinque  esset  annorum ,  et 
~  Kiginti  novem  annis  regnavit  in  Jerusalem  :  nomen  raatris  ejus  Abia,  Glia 

«Zachariae.  2.  Fecitque  quod  erat  placitum  in  conspectu  Domini ,  juxta 
jomnia  quae  fecerat  David  pater  ejus.  3.  Ipse  annp  et  raense  primo  regni 
^sui,  aperuit  valvas  domus  Domini,  et  instauravit  eas:  4.  adduxitque  Sa- 
jjCerdotes  atque  Levitas,  et  congregavit  eos  in  plateam  Orientalem.  5.  Dixit- 
\(ue  ad  eos  :  Audite  me,  Levitae,  et  sanctificamini,  mundate  domum  Doraini 
Dei  patrura  vestrorum ,  et  auferte  omnem  immunditiam  de  sanctuario.  6.  Peccaverunt  patres 
nostri ,  et  fecerunt  raalum  in  conspectu  Domini  Dei  nostri ,  derelinquentes  eum :  averterunt 
facies  suas  a  tabernaculo  Domini,  et  praebuerunt  dorsura.  7.  Clauserunt  ostia  qiiae  erant  in 
porticu,  et  exstinxerunt  lucernas,  incensuraque  non  adoleverunt,  et  holocausta  non  obtulerunt 
in  sanctuario  Deo  Israel.  8.  Concitatus  est  itaque  furor  Domini  super  Judara  et  Jerusalem ,  tra- 
diditque  eos  in  coramotionem,  et  in  interitum  ,  et  in  sibilum,  sicut  ipsi  cernitis  oculis  vestris. 
9.  En,  corrtierunt  patres  nostri  gladiis ;  filii  nostri ,  et  Gliae  nostrae,  etconjuges  captivae  ductae 
sunt ,  propter  hoc  scelus.  1 0.  Nunc  ergo  placet  mihi  ut  ineamus  foedus  cum  Doraino  Deo  Israel : 
et  avertet  a  nobis  furorera  irae  suae.  1 1 .  Filii  mei,  nolite  negligere :  vos  elegit  Domiuus  ut  stetis 
corara  eo ,  et  ministretis  illi,  colatisque  eum  et  creraetis  ei  incensura.  12.  Surrexerunt  ergo 
Levitae :  Mahalh  filius  Araasai,  et  Joel  Glius  Azariae ,  de  Gliis  Caath ;  porro  de  Gliis  Merari/ 
Cis  Ghus  Abbi ,  et  Azarias  filii  Jalaleel.  De  filiis  autem  Gersom ,  Joah  filius  Zemma,  et  Eden 


COMMENTAniA  IN  LIBP.UM  I'.  PARALirOMENON.  Cap.  XXIX.  759 

filiiis  Joah.  13.  Al  veio  de  Oliis  Elisaplian  ,  Zaniri  et  Jahiel.  De  Oliis  (iiu(;iie  Ai-s\  h  ,  Zacha- 
rias  et  Malhanias :  14.  necnon  de  flliis  Heman ,  Jahiel  et  Scmei ;  sed  et  de  Oliis  Idithiin , 
Semeias  et  Oziel.  15.  Congregaveriinlque  fialres  siios,  et  sancliOcati  siinl  ;  el  ingressi  simt 
juxta  mandatum  regis  et  imperium  Domini,  ut  expiarent  domum  Dei.  16.  Sacerdoles  quoqiic 
ingressi  templum  Domini  ut  sancliOcarent  illud,  extulerunt  omncm  immunditiam,  (juam  indo 
repererant  in  vestibulo  domus  Domini,  quam  tulerunt  Levitae,  et  asporlaycrunt  ad  lorrenlcni 
Cedron  foras.  17.  Cceperunt  autem  prima  die  mensis  primi  mundare,  et  in  die  oclavo  ejusdcni 
mensis  ingressi  sunt  porticum  templi  Domini,  expiavcruntque  tcmplum  dicbus  octo,  et  in  die 
sexta  decima  mensis  ejusdem  ,  quod  coeperant  impleverunt.  18.  Ingressi  quoque  sunt  ad  Eze- 
chiam  regem ,  et  dixerunt  ei :  SancliOcavimus  omncm  domum  Domini ,  et  allare  holocausli, 
vasaque  ejus,  necnon  et  mensam  proposilionis  cum  omnibus  vasis  suis.  19.  Cunctamfjue  tcmpli 
supellectilem ,  quam  polluerat  rex  Achaz  in  regno  suo  ,  post(juam  praevaricatus  est :  et  ecc(^ 
exposita  sunt  omnia  coram  allare  Domini.  20.  Consurgensque  diluculo  Ezechias  rex,  adunavit 
omnes  principcs  civilatis,  et  ascendit  in  domum  Domini :  21 .  obtuleruntque  simul  lauros  sep- 
tem,  et  arietes  seplem,  agnos  septem,  et  hircos  septem  pro  peccato,  pro  regno,  pro  sanctua- 
rio,  pro  Juda ,  dixit^jue  sacerdotibus  Oliis  Aaron  ut  offerrent  super  allare  Domini.  22.  Macfa- 
verunt  igitur  tauros ,  et  susceperunt  sanguinem  sacerdotes,  et  fuderunt  ijlum  super  alfare- 
maclaverunt  etiam  arietes,  et  illorum  sanguinera  super  altare  fuderunt,  Immolaverunfqueagnos, 
et  fuderunt  super  altare  sanguinem.  23.  Applicuerunt  hircos  pro  peccato,  coram  rege  el  uni- 
versa  mulfitudine,  imposueruntque  manus  suas  super  eos ;  24.  et  immolaverunt  illos  Sacerdo- 
tes,  et  asperserunt  sanguinem  eorum  coram  altare  pro  piaculo  universi  Israelis  :  pro  omni  quippe 
Israel  praeceperat  rex  ut  holocaustum  fieretj  et  pro  peccato.  25.  Constituit  quoque  Levifas  in 
domo  Domini,  cum  cymbalis,  et  psalteriis,  et  citharis,  secundum  dispositionem  David  regis,  et 
Gad  Videntis,  et  Nathan  Prophetae :  siquidem  Doraini  praeceptura  fuit,  per  manum  prophefa- 
rum  ejus.  26.  Steferunfque  Levilee  tenenfes  organa  David,  et  Sacerdofes  fubas.  27.  Ef  jussit 
Ezechias  uf  offerrent  holocausla  super  allare  :cumque  offerrenfur  holocausfa,  coeperunt  laudcs 
canere  Domino,  et  clangere  tubis,  alque  in  diversis  organis,  quee  David  rex  Israel  prjeparave- 
rat,  concrepare.  28.  Omni  aufem  furba  adoranfe,  cantores  et  ii  (jui  tenebant  tubas,  erant  in 
officio  suo,  donec  compleretur  holocaustum.  29.  Cumque  finila  esset  oblafio ,  incurvatus  est 
rex,  etomnesqui  erantcum  eo,  et  adoraverunf.  30.  Prsecepifque  Ezechias  et  principesLevifis, 
ut  laudarent  Dominum  sermonibus  David ,  et  Asaph  Yidentis  :  qui  laudaverunt  eum  magna  \sel\- 
tia  ,  et  incurvato  genu  adoraverunt.  31.  Ezechias  aulcm  etiara  hsec  addidit :  Impleslis  manus 
vestras  Domino,  accedite,  et  offerte  victimas,  et  laudes  in  domo  Domini.  Obfulit  ergo  universa 
multitudo  hostias,  et  laudes  ef  holocausta,  mente  devofa.  32.  Porro  numerus  holocaustorum  , 
(|uae  oblulit  multitudo  ,  hic  fuit :  Tauros  septuaginfa  ,  ariefes  centura  ,  agnos  ducenlos. 
33.  SauctiOcaveruntque  Doraino  boves  sexcentos,  et  oves  tria  raillia.  34.  Sacerdofes  vero  pauci 
erant,  nec  poterant  sufficere  ut  pelles  holocaustorum  detraherent  :unde  et  Levilae  fratres  eorum 
adjuverunt  eos,  donec  impleretur  opus,  et  sancfificarentur  Anfistites :  Levifa?  quippe  faciliori 
ritu  sanctificantur,  quam  Sacerdotes.  35.  Fuerunt  ergo  holocausfa  plurima,  adipes  pacificorum 
et  libamina  holocaustorum  :  et  completus  est  culfus  domus  Domini.  36.  Laetatusque  est  Eze- 
chias,  et  omnis  populus,  eo  quod  ministeriura  Domini  esset  expletura.  De  repenfe  quippe  hoc 
fieii  placuerat. 

1.  iNoMEN  MATRis  Ejps  (  Ezechiae )   Abia  FiLiA  15.  Ct  EXPiAPEKT  domdmDomim  ,]  puia  alriiim 

ZACHARiiE,]  qui    fuit  filiiis  Zacbariae   scnioris  sacrrdcium,  qiiod  eouim  eiai  Kmplum ;  riiini 

Ponlificis  et  martyris,   quem  occidil  Joas  rex  in  Sanclum  n(niini  irgrcdi  fas  eral  nisi  sacer- 

Juda  cap.  26.  21.  Abia  ergo  filia  Imjus  junioris  doti ,  sicutin  ^anctim  sanctcn.m  scliPontifici. 

Zachariae,  qui  Oziam  rcgem  in  ^eri  Dci  cullu  Unde  ei  hlc  soli  saccrdotes  asi^crunUir  ajgr^^.v/ 

continuit,  de  quo  cap.  26.  5.  fuit  uxor  Acbaz  et  umphmi   ei   sanctificasic ,  id   cst ,  expurgasjc 

maler  Ezechiae,  quae  eum  in  omni  pielate  et  Dci  illud  ab  idolis,  corumquc  supcrsiilione;  sordcs 

timoreorudivit ,  ideoqueblc  nominalur,  uiin-  basce  (xporianlcs  in  vcstiialo.  Scjiiuag.  invcs- 

diceiur  Ezechiam  suani  virtuUm  el  zeltm  cum  tibulam ,  cx  quo  dcinde  Lcvilce  illas  efTerebani, 

lacte  suxisse  a  matre.  Ita  S.  Hieron.  in  Tradit.  et  projici(banlin  loncnKin  Ccdron. 

Salianus  et  alii.  17.  CoErEBiiNT  AiTEw  rniMA  die  meksis  primi 

li.  Platea  ORiE?iTALis,  ]  ita  dicta  ,  quod  ob-'  (Nis?n,id  csi,  inMaiiio)  Mi;^DARE,]q.  d.  Pii- 

versa  essel  poriae  Orieniaii  K-mpIi.  mis  oclo    dicbus   mcnsis    jMy.-m  expurgaiunt 


760  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II. 

atria  el  cuhicula  sacerdotum  ct  Levitarum ,  quae 
eis  erantannexa,  deincle  posterioribus  octo  die- 
bus  expurgarunt  ipsum  templum,  sive  Sanc- 
tum, 

24.  Et  pao  PECCATO,]  ut  sciticet  ofTerrelur 
hostia  pro  peccato,  juxia  ritum  praescriptum 
LeviL  U. 

30.  Sermonibds  David  et  Asaph  Videntis,  ] 
id  est,  proplietae  :  sennones  vocat  Psalmos, 
f[uos  liinc  liquet  pariim  a  Davide,  partim  ab 
Asaph  esse  compositos,  uti  sunt  duodecim  illi 
([ui  Asapli  inscribuntur. 

31.  hiPLESTis  (idest,  consecrastis )  iW4.\Tjs 
VESTR\s  DaMi.vo,]  id  cst,  consecrastis  vos  sa- 
cerdotes,  implenlo  muium  oleo  et  victimis. 


PARALIPOMENON.  Cap.  XXX. 

33.  SA.NCTIFICA.VERUNTQUE    DOMI.VO     BOVES    SEX- 

CENTOs,]  q.  d.  Dicarunt,  obtulernnt  et  do- 
narunt  Deo  et  templo  boves  sexcenlos,  et  ove» 
ter  mille,  ut  ex  iliis  aliae  oITerrenlur  in  holo- 
caustum ,  aliae  pro  peccato,  aliae  in  victima* 
pacificas. 

34.  Antistites  ,  ]  id  est ,  sacerdotes  :  hi  enini 
Levitis  imperabant  quasi  Antistites.  De  rilii 
cOHsecramti  sacerdotes,  vide  Levit.  8.  Ex  hor 
versu  colligitur  sacerdotum  fuisse  victimam 
jugulare,  excoriarc,  dividere  ,  altari  iniponerc, 
cremare.  In  necessitate  vero  excoriationem  n 
c;etera  sequenlia  communicata  fuisse  et  pcr- 
missa  Leviiis.  Ita  Cajeiau.  ac  prior  pars  satis. 
Iiqu<it  ex  Levit.  1.  v.  5. 


CAPUT  TRIGESIMUM. 


SYNOPSIS  CAPITIS. 


EZECHIAS  PER  TOTAM  JUD.EAM  ,  AC  PER  DECEM  TrIBUS  MITTIT  NUNTIOS,  QUI  OMNES  INVI- 
TENT    AD     SOLEMNE    PhASE    CELEBRANDU.M  ,     IDQUE     FACTUM     SUMMA    CELEBRITATE     PER 

14dies. 


1 .   feiif&^^^5g^ftT3isiT  quoque  Ezechias  ad  omnem  Israel  et  Judam  :  scripsit([ue  epistolas  ad 

Ephraim  et  Manassen ,  ut  venirent  ad  domum  Domini  in  Jerusalem  ,  et 
facerent  Pliase  Domino  Deo  Israel.  2.  Inito  ergo  consilio  regis  et  princi- 
pum ,  et  universi  coetus  Jerusalem  ,  decrevcrunt  ut  facerent  Phase  mense 
secundo.  3.  Non  enim  potiierant  facere  in  tempore  suo,  quia  sacerdoles , 
qui  possent  sufficere  ,  sanctificati  non  fuerant ,  et  populus  nondum  congre- 
gatus  fiicrat  in  Jerusalem.  4'.  Placuitque  sermo  regi  et  omni  multitudini. 
5.  Et  decreveruat  ut  mitterent  nuntios  in  universum  Israel,  de  Bsrsabee  usqiie  Dan,  ut  veni- 
rent ,  et  facerent  Phase  Domino  Deo  Israel  in  Jerusalem  :  multi  enim  non  fecerant  sicut  lege 
praescriptum  est.  6.  Perrexeruntque  cursores  cum  epistolis  ex  regis  imperio  ,  et  principum  ejus, 
in  universum  Israel  et  Judam  ,  juxta  id  quod  rcx  jusserat ,  prsedicantes  :  Filii  Isra6l ,  reverti- 
mini  ad  Dominum  Deum  Abraham,  et  Isaac,  et  Israel :  et  revertetur  ad  reliquias  quse  effuge- 
runt  manum  regis  Assyriorum.  7.  Nolite  fieri  sicut  patres  vestri  et  fratres,  qui  recesserunt  a 
Domino  Deo  patrum  suorum ,  qui  tradidit  eos  in  interitum  ,  ut  ipsi  cernitis.  8.  Nolile  indti- 
rare  cervices  vestras ,  sicut  patres  vestri :  tradite  manus  Domino,  et  venite  ad  sanctuarium  ejus, 
quod  sanctiGcavit  in  eeternum  :  servite  Domino  Deo  patrum  vestrorum  ,  et  avertetur  a  vobis  ira 
furoris  ejus.  9.  Si  enim  vos  reversi  fueritis  ad  Dominum  ,  fratres  vestri  et  fllii  habebunt  mise- 
ricordiam  coram  dominis  suis  ,  qui  illos  duxerunt  captivos  ,  et  revertentur  in  terram  hanc  ;  pius 
enim  et  clemens  est  Dominus  Deus  vester ,  et  non  avertet  faciem  suam  a  vobis ,  si  reversi  fueritis 
ad  eum.  10.  Igitur  cursores  pergebant  velociter  de  civitate  in  civitatem  ,  per  terram  Ephraim 
et  Manasse  usque  ad  Zabulon  illis  irridentibus  et  subsannantibus  eos.  1 1 .  Attamen  quidam  viri 
ex  Aser,  et  Manasse ,  et  Zabulon,  acquiescentes  consilio  ,  venerunt  Jerusalem.  12.  In  Juda 
vero  facta  est  manus  Domini ,  ut  daret  eis  cor  unum ,  ut  facerent  juxta  preeceptum  regis  et  prin- 
cipum  ,  verbum  Domini.  13.  Congregatique  sunt  in  Jerusalem  populi  multi ,  ut  facerent  so- 
lemnitatem  azymorum ,  in  mense  secundo  :  14.  et  surgentes  destruxerunt  altaria ,  quse  erant 
in  Jerusalem ,  atque  universa ,  ia  quibus  idolis  adolebatur  incensum  ,  subvertentes  ,  projecerunt 
in  torrentem  Cedron.  15.  Immolaverunt  autem  Phase  quarta  decima  die  mensis  secundi.  Sacer- 
dotes  quoque  atque  Levitae ,  tandem  sanctificati ,  obtulerunt  holocausta  in  domo  Domini  : 
i6.  Steterunlque  in  ordine  suo,  juxta  dispositionem  et  legem  Moysi  hominis  Dei  :  sacerdotes 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  PARALIPOMENON.  Cap.  XXX.  761 

vero  susclpiebant  effiindendiim  sangulnenfi  de  manikis  Levitarum,  17.  eo  quod  multa  lurba 
sanctificata  non  esset  :  et  idcirco  immolarent  Levit.-e  Pbase ,  bis  (jui  non  occurrerant  sancti- 
ficari  Domino.   18.  Magna  etlam  pars  popiili  de  Epbraim ,  et  Manasse ,   et  Issacbar,  et 
Zabnlon  ,  (\ux  sanclificala  non  fuerat,  comedit  Pbase,  non  juxta  quod  scriptum  est  :    et 
oravit  pro  eis  Ezecblas ,  dicens  :  Dominus  bonus  propitiabifur  19.  cunctis,  qui  in  (oto  corde 
requirunt  Dominum  Deum  palrum  suorum  :  et  non  imputabit  els  quod  minus  sanctificati  sunt. 
20.    Quem   exaudivit  Dominus ,  et  placatus  est  populo.   21.  Feceruntque   filii  Israel  ,   qui 
invenli  sunl  in  Jerusalem  ,  solemnltatem  azymorum  septem  diebus  in  leetitia  magna  ,  laudantes 
Dominum   per  singulos  dles  :  Levitse  quoque   et  Sacerdotes ,  per  organa  ,  qnse  suo  ofiicio 
congriiebant.   22.    Et    locutus   est  Ezecblas    ad    cor   omnlum   Levilarum  ,   quse  babebant 
intelligentlam  bonam  super  Domlno  ,  et  comcderunt  septem  diebus  solemnitalls ,  Immolantes 
victimas  pacificorum,  et  laudantes  Dominum  Deum  patrum  suorum.  23.  Placuitque  unlversje 
multiludini  ut  celebrarent  etlam  alios  dles  septem  :  quod  et  fecerunt  cum  ingenti  gaudio. 
24.  Ezecblas  enlm  rex  Juda  prsebuerat  multitudlnl  millc  tauros^  et  septem  millia  oyium  : 
prlnclpes  vero  dederant  populo  tauros  mllle  ,    et  oves  decem  millla  :  sanctlficata  est  ergo 
Sacerdotum  plurima  nuiltltudo.   25.  Et  bilarltate  perfusa  omnis  turba  Juda  ,  tam   Sacer- 
dotum   et  Levilarum  ,   quam  unlversro  frecjuenllae  ,   quse  venerat  ex  Israel ;   proselytorum 
quoque  de  terra  Israel,  et  babltanlium  in  Juda.  26.  Factaque  est  grandis  celebrllas  In  Jerusa- 
lem  ,  qualis  a  diebus  Salomonls  Glii  David  regls  Israel  in  ea  urbe  non  fuerat.  27.  Surrexerunt 
autem  Sacerdotes  atque  LevKae  benedicentes  populo  :  et  exaudita  est  vox  eorum  :  pervenltque 
oratio  in  babitaculnm  sanctum  coeli. 


2.  Mk NSE  SECUNDO.  ]  Hoc  cnim  jubclur  Num. 
9.  10.  ut  scilicel  qui  mense  primo,  ol)  inimun- 
diliem  aliudve  impodimeuium  non  poiuerunt 
celebrare  Pliase,  illudcelebreul  mense  secundo. 

0.    SaCERDOTES    QUI    POSSENT  SLFFICERE  SAISCTI- 

FiCATi  (id  est  consecraii)  non  fuerant;  ]  ut 
enim  essent  Sacerdoles,  possentque  sacrificare, 
debebant  prius  consecrari  Sacerdotes  eo  ritu 
qui  praescribitur  Levit.  8. 

15.  Tandem  s.\^criFiCMi.]  Eehr.  pudore  suf- 
fusi  sui^t  ;  quod  in  taiita  populi  alacri(alc  lardi 
fuissent  in  sua  sanctificaiione  et  purificalione, 
unde  illico  se  sanclificarunt  ct  mundarunt. 

16.  Sacerdotes  vero  suscipierant  effunden- 

DUM    SANGUINEM  DE  MANIBUS    LeVITARUM  ,  ]  Omuis 

cnim  sanguis  victimae  a  Sacerdole  in  lerram 
elTundi  debebat  Deo,  ut  significarelur  ipsuni 
csse  dominum  necis  et  viiae  omnium.  De  ma- 
nibus  LeviCarum ,  qui  tum  ex  dispensatione  sa- 
crificabant,  co  quod  Sacerdotes  consccrati,  qui 
forcnt  mundi ,  pauciores  essent ,  quiun  ut  pos- 
sent  tot  viclimas  sacrificare  :  juvabant  ergo 
eos  Leviiae,  ac  victimas  mactabant,  (;t  sangui- 
nemeflluentem  dabantSacerdoiibus  ,  utiijuxta 
allare  eum  effunderent. 

17.  Eo  QUOD  multa  turba  (Sacerdoium)  sanc- 
tificata  (ab  irregularilate  et  immunditia  iegali 
per  luslralionem  lege  pr.cscriptam  Num.  19. 
expurgata)  non  esset  :  et  idcihco  immolarent 
Levit.e  Phase  nis,  qui  non  occurrebant  sancti- 
ficari  Domino.]  Sepluag.  qui  non  poteranl  puri- 
ficacri  Domino ;  qiii  scilicel  aliis  occupali  larde 
yQwwhinW.  ul  sanclificarentur ,  boc  est,  ab  ini- 
mundiliii  legali  expiareutur.  Nota  :  Phase  signi- 
ficatl.  iignum  Pascbalem  ,  qui  iii  paschate  Deo 
sacrificabatur;  2.  victimas  Pasciiales,  qu.u  pcr 
sepleni  dics  paschalis  Deo  immolabautur :  quae 
immolatio  compclebal  solis  Sacerdolibus.  Agni 
vcro  Pasciialis  immolatio  comi)etebat  ciiique 
palri  familias,  qui  quoad  hoc  rctinebat  primic- 

CORNEL.    A   LAPIDE.      TOM.   II. 


vum  jus  sacerdotale,  primltus  annexum  pri- 
mogeniturse,  et  cuilibet  patri  familias  in  sua 
familia  ,  si  lamen  is  mundus  essel;  quod  si  is 
immuudus  et  pollutus  foret,  tunc  Lcvilae  cjus 
loco  agnum  immolabant,  uti  hic  dicilur,  oeque 
ac  1.  Esdrae  ,  c.  6.  v.  10.  Immundi  quoque  non 
poterant  comedere  de  agno  Pascali  aliisquevic- 
limis  ;  sed  quia  hic  erat  publica  solemnilas,  et 
religionis  lapsae  rcstauralio,  ac  magnus  im- 
mundorum  nunierus,  hinc  cum  eis  pariterdis- 
pensalum  fuit  ut  ex  eis  comederent ,  Ezcchia 
pro  eis  Deum  deprecante,  ul  sequitur.  Vide 
dicta  Exodi  12.  v.  6.  Ob  nccessiiateni  ergo  quain 
pariebat  paucitas  Sacerdotum  qui  mundi  erant, 
et  ob  multitudinem  et  dcvotionem  populi  ex 
toto  Israele  concurrentis,  ac  ob  copiam  victi- 
maruin  immolandarum  ,  dispensatum  vidctur 
cum  Lcvitis,  ut  non  tanluni  Agnum  Pascha- 
lem  ,  sed  et  alias  victimas  sacrificarent  :  hoc  est 
enim  quod  diserte  dicitur  vers.  15  :  Sacerdoles 
quoque  atque  Levitcs  tandem  sanctificati  obtule- 
runt  liolocausta  in  domo  Domini.  Crediderim 
lamen  Sacerdotes  solos  mactasse  viclimas,  hoc 
est  eas  in  Dei  bonorcm  jugulasse,  occidisse , 
et  sanguiuem  cfTudissc,  in  quo  proprie  con- 
sistebal  ralio  sacrificii,  quodque  facile  crat  et 
parvae  operae  ;  deinde  a  se  occisas  viclimas  tra- 
didisse  Levitis,  ul  ipsi  eis  peslem  detraherenl , 
abiuerent,  in  Irusta  concidercnt,  et  concisas  in 
allari  rile  (lisponerent,  ac  sul)jecto  igne  concrc- 
inarcnt.  Ad  omnia  enim  haec  non  suITiciebat 
Sacerdos  immolans;  quare  Levitaruin  ope  et 
o|)era  iili  cogcbalur,  uti  dixi  Lcvit.  1.  vers.  3. 
Undc  pro  obtulerunt  liolocausta ,  Hebr.  est  V3N' 
iabiu ,  id  cst  intulerunt,  ut  vertunt  Septuag. 
Vatabl.  Pagnin.  holocausta  in  domum  Domini,i.'i 
sic  factum  est  in  solemni  l^hase,  quod  post 
alifiuot  annos  cclebravit  Josias,  cap.  35.  v.  II. 
ubi  dicilur  :  Et  imniolalum  cst  Pliase ,  asperse- 
runtque Sacerdotesmanii  suasanguinem{\a  altari 

96 


762  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  11. 

iit  moris  erat),  et  Levitce  delraxerunt psUes  liolo- 
caaslorum. 

Deniquo  palres  faniilias  qui  erant  immundi , 
cedebant  Levitis  immolationeni  agni  Pasclialis  ; 
ipsi  tanien  ex  eoclem  quoque  comedeljant  ol) 
fesii  laelissimam  solemnitatem.  Major  enim  re- 
quirebatur  muniliiia  in  immolaiione  agnij  quam 
jn  ejus  comestione ;  sicut  nunc  major  requiri- 
lur  puritas  in  Sacerdote  celebrante,  quam  in 
laico  communicante;  pricscrtim  quia  hi  im- 
mundi  tam  cito  non  poterant  purificari,  atque 
accedebat  ad  sacrum  agni  epuium  magna  devo- 
lione  interna,  quam  Deus  magis  requirit  et 
respicit,  quam  externam  lustralionem. 

MaGNA.  PARS  POPULI  QU/E  sanctificata  (  id 
est,  ab  immunditia  legali  evpiala  et  mundata) 
NON  FUERAT,  COMKDIT  piiASE.  ]  Hebraei  apud 
S.  Hieronymus  tradunt  multos  ex  eis  qui  im- 
mundi  comederant  Phase  ,  ii  Deo  plaga  coelitus 
immissa  fuisse  occisos ;  sed  orante  Ezechia , 


PARALIPOMENON.  Cap.  XXXL 

et  populi  ignorantiam  ac  piam  intentionem  al- 
leganie,  Deum  reliquis  pcpcrcisse  ,  et  idcirco 
V.  20.  asseri  Deum  eumexaudivisse,  et  populo 
placatum  esse. 

QuEM  EX\UDtviT  DOMiNus  ,  ]  per  signum  ali- 
quod  sensibile,  v.  g.,  mittens  ignem  e  coelo  ,  qui 
viclimas  Ezechiae  combureret,  uti  fecit  Abelo, 
Genes.  k',  Aaroni,  Levit.  8  et  9.  ac  Salomoni,  3. 
Reg.  8.  nisi  enim  fuisset  hic  sensibile  signum  , 
immundi  nec  secure,  nec  tanta  Isetitia  ex  Phase 
comedissent.  Ita  Cajet. 

22.  Er  LOCUTUS  est  Ezegihas  ad  cor  omnium 
Lejitarum  (eis  blandiendo  eosque  laudando,  eo 
quo;l  haberent. ..)  intelligf.ntiam  bonam  super 
DOMiNO,  J  id  est,  eo  quod  periti  essent  sui  of- 
ficii ,  puta  in  canendis  Deo  psalmis  intelligen- 
tes  et  accurati.  Aliter  Gajet.  Locutus  est  eis  ,  in- 
quit,  verba  penetrantia  ad  cor ,  ut  curam  po- 
puli  inslruendi  susciperent  et  conlinuarent. 


CAPUT  TRIGESIMUM  PRIMUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

JUD^EI  IN  TOTA  JUD^A  ET  IN  RELIQUIS  QUINQUE  ISRAELIS  TRIBUBUS  IDOLA  ,  ARAS  ET   LUCOS 
EVERTUNT  J  EzECHIAS  TEMPLI  OFFICIA  ET  ORDINES  RESTITUIT. 


1 .  ^ife^^^^^i^^^f^^^UMQUE  h.Tec  fuissent  rite  celebrata,  egressus  est  omnis  Israel,  qui  inventus 

fuerat  in  urbibus  Juda  ,  et  fregerunt  simulacra ,  succideruntque  lucos , 
fjdemolili  sunt  excelsa  et  alteria  destruxerunt^  non  soliim  de  universo  Juda 
'  et  Benjamin  ,  sed  et  de  Ephraim  quo((ue  et  Manasse,  donec  penitus  ever- 
I  tcrent :  reversique  sunt  omnes  filii  Israel  in  possessiones  ct  ciyitates  suas. 
2.  Ezechias  autem  constituit  turmas  Sacerdotales  et  Leviticas  per  divisiones 
#siias,  unumquemque  in  officio  proprio  ,  tam  Sacerdotum  videlicet  quam 
Levitarum  ad  holocausla  et  pacifica ,  ut  niinislrarent  et  confiterentur,  canerentque  in  portis 
castrorum  Domini.  3.  Pars  aulem  regis  erat ,  ut  de  propria  ejus  substantia  ofTerrelur  holocaus- 
tum  ,  mane  semper  et  vespere.  Sal)balis  quoque  ,  et  Caiendis,  et  solemnitatibus  caeteris,  sicut 
.scriptnm  est  in  lege  Moysi.  4.  Prsecepit  etiam  populo  habitantium  Jerusalem  ,  ut  darent  partes 
Sacerdotibus  et  Levitis ,  ut  possent  vacare  legi  Domini.  5.  Quod  cum  percrebuisset  in  anribus 
mulliludinis ,  phirimas  oblulere  primilias  filii  Israel  frumenti ,  vini,  et  olei ,  meilis  quoque,  et 
omnium  ,  quoe  gignit  humus ,  decimas  obtulerunt.  6.  Sed  et  filii  Israel  et  Juda  ,  qui  habitabant 
in  urbibus  Juda  ,  oblulerunt  decimas  boum  et  ovium  ,  decimasque  sanctorum  ,  qnse  voverant 
Domino  Dco  suo  :  at(|uc  univcrsa  portantes,  fecerunt  acervos  plurimos.  7.  Mense  tertio  ccepc- 
runt  acervorum  jacere  fundamenta  ,  et  mense  septimo  compleverunt  eos.  8.  Cumque  ingressi 
fuissent  Ezechias  et  principes  ejus ,  viderunt  acervos,  et  benedixerunt  Domino  ac  populo  Israel, 
9.  Interrogavitque  Ezcchias  Sacerdotes  et  Levitas ,  cur  ita  jacerent  acervi.  10.  Respondit  illi 
Azarias  Sacerdos  primus  de  stirpe  Sadoc ,  dicens  :  Ex  quo  coeperunt  offerri  primitiae  in  domo 
Domini  ,  comedimus ,  et  saturati  sumus ,  et  remanserunt  plurima ,  co  quod  benedixerit  Dominus 
populo  suo  :  reli(iuiarum  autem  copia  est  isla  quam  cernis.  1 1 .  Preecepit  igitur  Ezechias  ut 
prc-epararent  horrca  in  domoDomini.  Quod  cum  fecissent,  12.  intulerunt  tam  primitias  quam 
decimas,  et  quaecumque  voverant ,  fideliter.  Fuit  autem  prBcfectus  eorum  Chonenias  Levita , 
et  Semei  frater  ejus,  secundus,  13.  post  quem  Jahicl,  ct  Azarias,  et  Nahath,  et  Azael ,  et 
Jerimolh,  Jozabad  quoque  ,  et  Eliel ,  et  Jesmachias ,  et  Mahath  ,  et  Banaias ,  prsepositi  sub 
manibus  Choneniee,  el  Semei  fratris  ejus  ,  ex  imperio  Ezechiae  regis  et  AzariaePontificis  domus 
Dei  ,  ad  quos  omnia  perlinebant.  1 4.  Core  vero  filius  Jemna  Levites  et  janitor  Orientalis  porta?, 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  PARALIPOMENON.  Cap.  XXXL  76S 

praeposilus  erat  iis  quoe  sponte  ofierebanlur  Domino  ,  primiliisque  et  consecratis  in  Sancta 

sanctorum.  15.  Et  sub  cura  ejus  Eden  ,  et  Benjamin  ,  Jesue ,  et  Semeias,  Amarias  quoque  et 

Sechenias ,  in  civitatibus  Sacerdotum  ,  ut  fideliter  distribuerent  fratribus  suis  partes,  minoribus 

atque  majoribus  :  16.  exceptis  maribus  ab  aimis  tribus  et  supra,  cunctis  qui  ingrediebantur 

templum  Domini ,  et  quidquid  per  singulos  diesconducebat  in  ministerio  ,  atque  observationibus 

juxla  divisiones  suas,  17.  Sacerdotibus  per  familias ,  et  Levitis  a  vigesimo  anno  et  supra  ,  per 

ordines  et  turmas  suas,  1 8.  universceque  mulliludini,  tam  uxoribus,  quam  liberis  eorum  utriusque 

sexus ,  fideliter  cibi,  de  his  quse  sanctifioata  fuerant ,  praebebantur.  19.  Sed  et  filiorum  Aaron 

per  agros,  et  suburbana  urbium  singularum  dispositi  erant  viri ,  qui  partes  distribuerent  uni- 

verso  sexui  masculino  de  Sacerdotibus  etLevitis.  20.  Fecit  ergo  Ezechias  universa  qu»  dixi- 

mus  in  omni  Juda  :  operatusque  est  bonum  et  rectum  et  verum  coram  Domino  Deo  suo  ,  21 .  in 

universa  cultui'a  ministerii  domus  Domini ,  juxla  legem  et  ceeremonias ,  volens  requirere  Deum 

suum  in  tolo  corde  suo  :  fecitque  et  prosperatus  est. 


2.  In  portis  CASTRonuiM  DoMiNi,  ]  id  est  in  por- 
tis  lcmpli;  in  lemplo  enimerant  tiirma;  Sacer- 
doiiini  et  Lovitariim  in  suos  ordines,  quasi 
iicies  niililares  dislribuli,  nlibi  viderenlur esse 
castra  ,  acies  el  exercilus  Dei ,  ut  palet  Num.  Zi. 
et  seq.  ubi  Levitae  dicuutur  egredi  et  ingredi  ad 
miliiiam  templi.  Unde  Ecclesia  vocatur  castro- 
rum  acies  ordinata,  Cant.  6.  9. 

3.  Parsautem  RiiGis  ERAT,]  q.  d.  Ezechias  rex 
has  partes,  hsec  munia  circa  lempli  ministeria 
sibi  assumpsit,  ut  ipse  suppeditaret  sumptus 
pro  jugi  sacrificio,  aliisque  victimis,  populus 
vero  aleret  Sacerdotes  et  Levitas  (eorum  enini 
redilus  ab  Achaz  et  aliis  impiis  regibus  erant 
dispersi  et  dissipati)  ut  possent  vacare  legi  Do- 
inini,  ut  scilicet  expediti  a  cura  procurandi  ali- 
menla,  toti  vacarcnt  suo  oflicio  et  templi  mi- 
nisterio. 

6.  Decimas  sa.nctorum  qu^  voverant  Domino.] 
Hebr.  Decimas  sanctitatum  (id  est,  rerum  sanc- 
larum)  quce  erant  sanctificatce  Deo ,  q.  d.  Obln- 
lerunt  omnium  suarum  rerum  decimas,  quae 
ex  lege  jubentm  Deo  sanciificari ,  id  est  con- 
secrari  et  offerri,  Num.  18.  vers.  8.  et  seq.  in- 
super  decimas  alias  lege  non  praeceptas,  sed 
quas  ipsi  ultro  Deo  sanclificarant,  id  est  vove- 
rant ,  dicarantet  destinarant,  ut  vertit  Noster  , 
q.  d.  Prseier  decimas  lege  prsescriptas,  ipsi  in- 
super  ex  devoiione  et  liberalitate  alias  addide- 
runt  ,  quas  Deo  dicarant  et  voverant,  Numer. 
18.  IZi. 

7.  GOiPEnU.NT  acf.rvorum  jacere  fundamenta,] 


id  est,  coeperunl  coUigere  primos  accrvos;  quae 
enim  primasunt,  quasi  sequentium  sunt  fun- 
damenla.  Ita  Vatabl. 

11.  Ut  pr^pararent  horrea.  ]  Sepluag.  pasio- 
phoria ,  id  est  exedras  sive  cui)icula,  in  qui- 
bus  quasi  horreis  servarentur  primitise ,  deci- 
mse,  aiiaeque  res  templo  oblat.t. 

llX.     CONSECRATIS  IN  SaNCTA  SANCTORUM  ,  ]  Ut 

scilicet  sint  sanctissima,  quia  eas  templo  et 
Deo  sanctissimo  dedicastis;  primitiajenim  non 
offerebanlur  in  Sanclo  sanctorum,  sed  ante 
atrium  Sacerdotum.  Simili  piirasi  vers.  6.  vo- 
cavit  decimas  sanctorum ,  id  est,  decimas  Deo 
sanctificatas  ,   hoc  est  consecratas  etoblatas. 

16.    EXCEPTIS  MARIBUS   AB   ANNIS  TRIBUS    ET  SU- 

PRA,]  hoc  est,  praeter  pueros  trium  annorum, 
quibus  quoque  sicut  et  aliis  omnibus,  usque 
ad  annum  vigesiinum  praebebantur  alimenta  , 
q.d.  Non  tantummajoribus,quitemplodeservie- 
bant,  sed  et  pueris  triennibus,  imo  anniculis 
et  in  cunis  jacentibus;  quin  etfeminis  etpuellis 
parvulis  necessaria  vitae  liberaliter  a  Praefectis 
subministrabantur  ;  ut  Sacerdotes  et  Levitae  eos 
alendi  cura  non  distrahereniur,  sed  toti  vaca- 
rent  Deo  et  tempio  :  tanta  crant  rerum  oblata- 
rum  abundantia,  tantapopuli  offereniis  libera- 
litas,  tanta  Ezechioeregis  providentia,  pietas  et 
dcvotio. 

19.  Per  Acnos,]  q.  d.  Ezechias  sicut  providit 
Levilis  in  Jerusalem  agentibus  ,  sic  et  providit 
de  annona  iis  qui  extra  Jerusalem  per  agros  et 
alias  urbes  dispersi  eraut. 


5>Of-^>;}£^C>»^c«ic 


764  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  PARALIPOMENON.  Cap.  XXXIL 

GAPUT  TRIGESIMUM  SECUNDUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

SeNNACHERIB  INVADIT  JuDvEAM  ;  EzECHIAS  CUM  ISAIA  DeUM  INVOCAT  ;  ILLE  MITTIT  AnGE- 
LUM;  QUI  CyEDIT  180  3IILLIA  ASSYRIOUUM.  QuARE  FUGIT  SeNNACHERIB  ,  ET  A  FILIIS 
OCCIDITUR.  InDE  INTU3IESCENS  EzECHIAS  V.  24.  MORBO  PERCUTITUR  ,  SED  AB  ISAIA  CU- 
RATUR  ,  AC  POST  3IULTA  PR^CLARE  GESTA  MORITUR,  ET  SUCCESSOREM  RELINQUIT  FILIUM 
IMPIUM  MaNASSEN. 

osT  qiise  et  hiijiiscemodi  veritatem  ,  venit  Sennacherib  rex  Assyriorum  ,  ct 
ingressns  Jndam  ,  obsedit  civilates  raunitas  ,  volens  eas  capere.  2.  Quod 
cum  vidisset  Ezechias  ,  venisse  scilicet  Sennacherib  ,  et  totum  belli  impe- 
tum  verti  contra  Jerusalem  ,  3.  Inito  cum  principibus  consilio  ,  virisque 
fortissimis ,  ut  obturarcnt  capita  fontium  ,  quse  erant  extra  urbem  :  et  hoc 
omnium  decernente  sententia  ,  4.  congregavit  plurimam  nmlliludinem ,  et 
obturaverunt  cunctos  fontes,  et  rivum  qui  fluebat  in  medio  tcrrae,  dicentes : 
Ne  veniant  reges  Assyriorum  ,  et  inveniant  aquarum  abundantiam.  5.  yEdificavit  qnoque ,  agens 
industrie,  omnem  murum  ,  qui  fuerat  dissipatus  ,  et  exstruxit  turresdesuper  ,  et  forinseciis  alte- 
rum  murum  :  instauravilque  MeHo  in  Civitate  David ,  et  fecit  universi  generis  armaturam  et 
clypeos  .  6.  constituitque  principes  bellatorum  in  exercitu  :  et  convocavit  universos  in  platca 
portse  eivitatis,  ac  locutus  est  ad  cor  eorum  dicens :  7.  Viriliter  agite  ,  et  confortamini  :  nolile 
limere  :  nec  paveatis  regem  Assyriorum  ,  et  universam  multitudinem  ,  quae  est  cum  eo  :  multo 
enim  plures  nobiscum  sunt ,  quam  cum  illo.  8.  Cum  iilo  enim  est  brachium  carneum  :  nobis- 
cum  DominusDeus  noster  ,  qui  auxiliator  est  noster,  pugnatque  pro  nobis.  Confortatusque  est 
populus  hujuscemodi  verbis  Ezechiae  regis  Juda.  9.  Quae  postquam  gesta  sunt ,  misit  Senna- 
cherib  rex  Assyriorum  servos  suos  in  Jerusalem  ( ipse  enim  cum  universo  exercitu  obsidebat 
Lachis )  ad  Ezechiam  regem  Juda,  et  ad  omnem  populum  qui  erat  in  urbe  ,  dicens :  10.  Hsej 
dicit  Sennacherib  rex  Assyriorum  :  In  quo  habenles  fiduciam  sedetis  obsessi  in  Jerusalem  ? 
41 .  Num  Ezechias  decipit  vos,  ut  tradat  morti  in  fame  et  siti  ,  affirmans  quod  Dominus  Deus 
vester  liberet  vos  de  manu  regis  Assyriorum  ?  12.  Numquid  non  iste  est  Ezechias,  qui  destruxit 
excelsa  illius,  et  altaria  ,  et  prsecepit  Juda  et  Jerusalem  ,  dicens  :  Coram  altari  uno  adorabitis  , 
et  in  ipso  comburetis  incensum  ?  13.  An  ignoratis  quae  ego  fecerim  ,  et  palres  mei ,  cunclis 
terrarum  populis?  numquid  praevaluerunt  dii  gentium  ,  omniumque  terrarum,  liberare  regionem 
suam  de  manu  mea  ?  14.  Quis  est  de  universis  diis  gentium  quas  vastaverunt  palres  mei  ,  qui 
potuerit  eruere  populum  suum  de  manu  mea  ,  ut  possit  etiam  Deus  vester  eruere  vos  de  hac 
manu  ?  15.  Non  vos  ergo  decipiat  Ezechias,  ncc  vana  pcrsuasione  deludat ,  neque  credatis  ei. 
Si  enim  nuilus  potuit  deus  cunctarum  genlium  atque  regnorum  liberare  populum  suum  de  manu 
mea ,  et  de  manu  patrum  meorum  ,  consequenter  nec  Deus  vcster  potcrit  eruere  vos  de  manu 
mea.  16.  Sed  et  alia  muKa  locuti  sunt  servi  ejus  conlra  Dominum  Deum  ,  et  contra  Ezechiam 
servum  ejus.  17.  Epistolas  quoque  scripsit  plenas  blasphemise  in  Dominum  Deum  Israel ,  et 
locutus  est  adversus  eum  :  Sicut  dii  genlium  caeterarum  non  potuerunt  liberare  populum  suum 
de  manu  mca  :  sic  et  Deus  Ezechise  eruere  non  potcrit  populum  suum  de  manu  ista.  18.  Insupcr 
et  clamore  magno,  lingua  Judaica,  contrapopulum  qui  sedebat  inmuris  Jerusalem,  personabal, 
ut  terreret  eos,  et  caperet  civitatem.  19.  Loculusque  est  contra  Deum  Jerusalem,  sicut  adver- 
sum  deos  populorum  terrae ,  opera  raanuum  hominum.  20.  Oraverunt  igitur,  Ezechias  rex ,  et 
Isaias  filius  Amos  prophetes,  adversum  hanc  blasphemiam,  ac  vociferati  sunt  usque  in  ccelum. 

21 .  Et  raisit  Dominus  Angelum  ,  qui  percussit  omnem  virum  robustum  et  bellatorem  ,  et  prin- 
cipem  exercitus  regis  Assyriorum  :  rcversusque  est  cum  ignominia  in  terram  suam.  Cumquc 
ingressus  esset  domum  dei  sui ,  filii  qui  egressi  fuerant  de  utero  ejus  ,  interfecerunt  eum  gladio. 

22.  Salvavitque  Dominus  Ezecliiam  et  liabilatorcs  Jerusalem  de  manu  Sennacherib  regis  Assy- 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  PARALIPOMENON.  Cap.  XXXIL  765 

rlorum ,  et  de  manu  omnium  ,  et  praestilit  eis  quietem  per  circuitum.  23.  Multi  etiam  defere- 
bant  hostias  et  sacrificia  Domino  in  Jerusalem ,  et  munera  Ezechiae  regi  Juda :  qui  exaltatus 
est  post  hc-ec  coram  cunclis  gentibus.  24.  \n  diebus  illis  aegrolavit  Ezechias  usque  ad  mortem  , 
et  oravit  Dominum  :  exaudivitciue  eum  ,  et  dedit  ei  signum.  25.  Sed  non  juxta  beneficia ,  qu.X" 
acceperat ,  relribuit ,  quia  elevatum  est  cor  ejus :  et  facla  est  contra  eum  ira,  et  contra  Judam 
ct  Jerusalem.  2G.  Humiliatusque  est  postea ,  eo  quod  exallatum  fuisset  cor  ejus ,  tam  ipse  , 
quam  habilatores  Jerusalem  :  et  idcirco  non  venit  super  eos  ira  Domini  in  diebus  Ezechiae. 
27.  Fuit  autem  Ezechias  dives ,  et  inclytus  valde,  et  thesauros  sibi  plurimos  congregavit 
argenti  ,  et  auri ,  et  lapidis  pretiosi  ,  aromatum  ,  et  armorum  universi  generis ,  et  vasorum 
raagni  prelii.  28.  Apothecas  quoque  frumenti ,  et  vini ,  olei ,  et  praesepia  omnium  jumentorum  , 
caulasque  pecorum  ,  29.  et  urbes  aedificavit  sibi  :  hal)ebat  quippe  greges  ovium  et  armentorum 
innumerabiles  ,  eo  quod  dedisset  ei  Dominus  substanliam  multam  nimis.  30.  Ipse  est  Ezechias  , 
qui  obluravit  superiorem  fontem  aquarum  Gihon  ,  et  avertit  eas  subter  ad  Occidentem  Urbis 
David  :  in  omnibus  operibus  suisfccit  prospere  quse  voluit.  31 .  Atlamen  in  legatione  principum 
Babylonis ,  qui  missi  fuerant  ad  eum  ,  ut  interrogarent  de  portento,  quod  acciderat  super  ter- 
ram  ,  dereliquit  eum  Deus  ut  tentaretur ,  et  nota  fierent  omnia  quse  erant  in  corde  ejus.  32.  Re- 
liqua  autem  sermonum  Ezechise  ,  et  misericoidiarum  ejus ,  scripta  sunt  in  visionelsaiae  filii  Amos 
prophelae ,  et  in  Libro  regum  Juda  et  Israel.  33.  Dormivitque  Ezechias  cum  patribus  suis ,  et 
sepelierunt  eum  super  sepulcra  filiorum  David  :  et  celebravit  ejus  exsequias  universus  Juda,  et 
omnes  habitatores  Jerusalem  :  regnavitque  Manasses  filius  ejus  pro  eo. 


Hoc  caputexplicui  Isaiae  36.  37  el  38. 

1.  POST  Qll/E  ET  HUJUSCEMODl  VERITATEM  VENIT 

Sennacherib  ,  ]  q.  d.  Posl  haec  ab  Ezechia  vere 
gesta  ,  ei  a  nic  vere  enarrata ,  Deus  volens  pro- 
bare,  exercere  et  perficere  pielalem,  virtutem 
et  confidrnliani  Ezechiae,  quam  habebat  in 
Deuni ,  [)ermisii  ut  veniret  Sennacherib  ,  ac  Ju- 
daeani  invaderei. 
/j.  RivuM  (fonlem  Gihon,  ut  patct  v.  30.)  qui 

FLUEBAT    IN    MEDIO    TERR.E  ,  ]    SCiiicet    iiiiuS    qUBe 

adjacebat  Jerosolynice,  q.  d.  Ezechias  aquas  , 
ac  prassertim  ionlem  Gihon  partimobturavit,  ut 
castra  Sennacherib  sili  conficeret;  partim  per- 
fodiendo  rupem,  in  puleos  urbis  avertit,  utob- 
sessi  Judaei  liaberent  aquani  ad  potum  et  cfe- 
teros  usus.  Vide  ditta  Eccli.  Zi8.  19. 

21.  MisiT  DoMi.NUs  ANGELUM.  ]  Hauc  historiani 
Herodolus  in  Eulorpe  depravavit ,  dicens  Sen- 
nacherib  ;Egypium  invasisse  ,  sed  a  sacerdoie 
Vuicani  fugalum  per  induclos  mures,  qui  arcus 
et  arma  Assyriorum  corrodel)ant;  nam  pro 
Judaea  supponit  yT.gyptum,  pro  Ezechia  sacer- 
dotem  ,  pro  Deo  Vulcanum  ,  pro  Angelo  mures. 
Porro  Sennaclieiib  ipse  in  tanta  suorum  clade 
soliis  pene,  idcirco  servalas  est ,  ait  S.  Hieron. 
in  cap.  30.  Isaiae,  ut  sciret  polenliamDei  etblas- 
plieinanlitnn ora  comprimeret  ^fieretque  lestis  illius 
majeslatis ,  quam  puulo  ante  contempserat.  Pha- 
rao  quoque  in  decem  Mgypti  servatur  plagis  ,  ut 
novissimiis  pereat :  quod  et  isle  passus  est.  Opor- 
te])at  hominem  puniri  gravissima  jactura  maxi- 
mi  florenlissimique  exercitus,  et  diviliaruni 
maximarum  ;  quam  jacluram  non  sensisset ,  si 
momenlo  cnm  suis  periisscl.  Oporlebat  incre- 
dibilem  apud  suos  subire  ignominiam,  cujus 
aut  culi)a  ,  aut  imperilia,  laiila  slrages  regnum 
polcnlissimum  perculisset.  Oportebat  denique 
ionge  illum  acerbiore  morlc  ,  et  modis  omnibus 
exercenda  consumi :  niultis  quippe ,  ut  apparei, 
gladiorum  ictibus  confodiendus  erat,  et  a  filiis, 
et  in    loco  divinilali  consecrato.  Ila  Salianus. 


Non  dubium  in  hac  clade  ab  Angelo  caesum,  et 
magis  excrucialum  fuisse  Rabsacen  ,  ulpote  in 
Deum  blaspliemum ,  et  in  Ezechiam  maledi- 
cum  :  porro  opimis  lot  caesorum  Assyriorum 
spoliis  ditali  sunt  Ezechias  et  Judaei. 

FiLii  (  Adramelech  et  Sarazar)  IiVterfecerunt 
EiM  GLADio.  ]  Causain  dal  R.  Salomon  et  ex  eo 
Lyran.  quod  Sennacheiib  ad  placandos  deos 
tanlae  stragis  auclores  ,  voluerit  eis  immolare 
hosce  duos  filios  ;  sed  illi  id  subodorati  palrem 
praevenerunt  et  necarunt.  Porro  Sennacherib, 
aecepla  clade  in  Judaea.,  fugit  rediitquein  suam 
Niniven,  ubi  saeviil  in  Judacos,  multosque  oc- 
cidit;  adeo  ut  Tobias  eos  sepeliens,  bonis  om- 
nibus  exutus  mortemfugiendo  evaserii,  a  qua 
fuga  post  dies  ^5  Sennacherib  a  filiis  occisus 
est;  quae  omnia  narranlur  Tobiae,  cap.  1.  v.  21. 
et  seq.  Eamdem  R.  Salomonis  causam  tradit 
S.  Hieron.  in  Tradit.  Eamdemque  ex  textu 
Hebraeo  Tobi;e,  c.  1.  refert  Serarius,  ac  Geneb. 
in  Chronol. 

Aliam  causam  afTerunl  Lyran.  et  Abulens.  in 
lib.  ti.  Reg.  cap.  15.  q.  31.  scilicet  Sennacherib 
occisum  esse  a  duobus  filiis  senioribus,  quo- 
niam  pater  eis  poslposilis  ,  Assar  Addonem  mi- 
norem  natu  successorem  regni  esse  vellet. 
Cujus  eleclionis  causam  refert  Historia  Scho- 
laslica  in  amorem,  quo  Seiinacherib  malrem 
Assarliaddonis  prosequebalur.  Qu;e  fuisse  pu- 
tatur  causa,  cur  pridem  Roboam,  Abiam  filium 
Maacha  reliquis  filiis  suis  anletulerit,  ut  patet 
2.  Paralipomenon,  11.  21. 

Verior  ceriiorque  causa  est  ,  quam  afTert 
Theodor.  in  l\.  lib.  Reg.  dicens  :  Ouoniam  ad- 
versus  Deum,  qui  ipsum  fecerat ,  rabie  fuerat 
percitus ,  ab  iis  qui  ex  ipso  pi-ocreati  fuerant ,  fuit 
interfectus. 

31.  De  portento  ,  ]  reirocessionis  solis  el 
umbrae  in  Horologio  Achaz,  de  quo  fuse  egi 
Isaiae  38. 


766  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  PARALIPOMENON.  Cap.  XXXIII. 

CAPUT  TRIGESIMUM  TERTIUM. 

SYNOPSIS    CAPITIS. 

Maivasses  ob  idololatriam  et  scelera  vinctus  in  Babylonem  traducitur,  ubi  poeni- 
TENS  regno  restituitur  ,  ET  Dei  cultum  restaurat.  Slccedit  ei  IxMpius  FiLius  Amon, 

AC  HUIC  PIUS  FILIUS  JoSIAS. 

1    ^^i^^fe^^^uoDECiM  annorum  erat  Manasses  ciim  regnare  coepisset ,  et  quinquaginfa 

luinque  annis  regnavit  in  Jerusalem.  2.  Fecit  aulem  malum  coram  Do- 
jmino ,  juxta  abominationes  gentium,  quas  subvertit  Dominus  coram  filiis 
l^lsrael  :  3.  et  conversus  instauravit  excelsa,  quoe  demolitus  fuerat  Ezechias 
fpater  ejus  :  construxitque  aras  Baalim,  et  fecit  lucos ,  et  aJoravit  omnem  mi- 
ilitiam  cceli ,  et  coluit  eam.  4.  ^dificavit  quoque  altaria  in  domo  Domini , 
i^^^sss^^^^^^sM^^dc  qua  dixerat  Dominus  :  In  Jerusalem  erit  nomen  meum  in  eeternum. 
5.  yEdificavit  autem  ea  cuncto  exercitui  coeli,  in  duobus  atriis  domus  Domini.  6.  Transireque 
fecit  filios  suos  per  ignem  in  Valle  Benennom  :  observabat  somnia  ,  sectabatur  auguria,  maleficis 
arlibus  inserviebat ,  habebat  secum  magos  ,  et  incantatores  :  muUaque  mala  operatus  est  coram 
Domino  ,  ut  irritaret  eum.  7.  Sculptile  quoque  et  conflatile  signum  posuit  in  domo  Dei ,  de  qua 
locutus  est  Deus  ad  David  ,  et  ad  Salomonem  filium  ejus^  dicens :  In  domo  hac  et  in  Jerusalem  , 
quam  elegi  de  cunctis  tribubus  Israel ,  ponam  nomen  meum  in  sempiternum.  8.  Et  moveri  non 
faciam  pedem  Israel  de  terra ,  quam  tradidi  patribus  eorum  :  ifa  duntaxat  si  custodierlnt  facere 
quae  praecepi  eis ,  cunctamque  legem  et  cseremonias ,  atque  judicia  per  manum  Moysi.  9.  Igitur 
Manasses  seduxit  Judam,  et  habitatores  Jerusalem,  ut  facerent  mahim  super  omnes  gentes,  quas 
subverterat  Dominus  a  facie  filiorum  Israel.  10.  Locutusque  ftst  Dominus  ad  eum  ,  et  ad  popu- 
lum  illius ,  et  attendere  noluerunt.  1  1 .  Idclrco  superinduxlt  eis  princlpes  exercitus  regis  Assy- 
liorum  :  ceperuntque  Majiassen  ,  et  vinctum  catenis  atque  compedibus  duxerunt  in  Babylonem. 
12.  Qui  postquam  coangustatus  est ,  oravit  Dominum  Deum  suum  :  et  egit  poenitentiam  valde 
coram  Deo  patrum  suorum.  13.  Deprecalusque  est  eum ,  et  obsecravit  intente  :  et  exaudivit 
orationem  ejus  ,  reduxitque  eum  Jerusalem  in  regnum  suum  :  et  cognovlt  Manasses  quod  Domi- 
nus  ipse  esset  Deus.  1 4.  Post  hsec  aedificavit  murum  extra  civltatem  David ,  ad  Occidentem  Gihon 
in  convalle,  ab  introitu  portee  piscium  per  clrcultum  usque  ad  Ophel ,  et  exaltavlt  illum  vehe- 
menter  :  constituitque  princlpes  exercltus  in  cunctls  civitatibus  Juda  munitis  :  15.  et  abstulit 
deos  allenos ,  et  simulacrum  de  domo  Dominl ,  aras  quoque ,  quas  feccrat  in  monte  domus 
Domini ,  et  in  Jerusalem  ,  et  projecit  omnla  extra  urbem.  1 6.  Porro  instauravlt  altare  Domini , 
et  immolavit  super  illud  vlctimas,  et  paclfica,  et  laudem  :  praecepltque  Judae  ut  serviret  Domino 
Deo  Israel.  17.  Attamen  adhuc  populus  immolabat  in  excelsis  Domino  Deo  suo.  18.  lieliqua 
aulem  gestorum  JNIanasse  :  et  obsecratio  ejus  ad  Deum  suum  :  verba  quoque  Videntium  ,  qui 
loquebantur  ad  eum  in  nomine  Domini  Dei  Isiael,  continenlur  in  sermonibus  regum  Israel. 
19.  Oratlo  quoque  ejus  et  exauditio  ,  et  cuncta  peccata  atque  contemptus ,  loca  etlam  in  qulbus 
sedificavitexcelsa,  et  fecit  lucos  et  statuas,  ante([uam  ageret  pcenltentiam  ,  scripta  sunt  in  sermo- 
nibus  Hozai.  20.  Dormiyit  ergo  Manasses  cum  patribus  suis,  et  sepellerunt  eum  in  domo  sua  : 
regnavitque  pro  eo  Clius  ejus  Amon.  21.  Viginti  duorum  annorum  erat  Amon  cum  regnare 
ccepisset ,  et  duobus  annis  regnavlt  in  Jerusalem.  22.  Fecitque  malum  in  conspectu  Domini , 
sicut  fecerat  Manasses  paler  ejus  ,  et  cunctis  idolis  ,  quse  Manasses  fuerat  fabricatus ,  immolavil 
afque  servlvit.  23.  Et  non  est  reveritus  faciem  Domlni ,  sicut  reveritus  est  Manasses  pater 
ejus  :  et  muUo  majora  deliquit.  24.  Cumque  conjurassent  adversus  eum  servi  sui,  intcrfecerunt 
eum  in  domo  sua.  25.  Porro  reliqua  populi  multitudo,  coesis  iis  qui  Amon  percusserant, 
constituit  regem  Josiam  filium  ejus  pro  eo. 


COMMENTAniA  IN  LIBRUM  II. 

3.   AdORAVIT  OMNEM  MILITIAM   COELI  ,  ]  pula    SO- 

leni,  Lunani,  caelcraque  sidera  qiiae  quasi  mi- 
lites  Dei  ordinata  acie  incedunt,  ac  pro  Deo, 
cum  opus  esi,  pugnani ,  vil)ranl(iue  in  liostes 
loiiilrua  et  fulmina.  lla  S.  Ilieron. 

10.  LociTUSQifc:  Ksr  Domints  ad  eum  ,  ]  non 
per  se,  sed  per  Isaiam  ,  aliosque  Prophclas. 
/j.  Reg.  21.  10. 

11.  VlNCrUM  CATEMS  DUXERUNT  IN  BaBYLONEM.  J 

Manassi  in  caicere  dabalur  parvus  panis  ex 
furfuri])us,  parvo  pondere,  et  parva  mensura 
aquo)  cum  acelo,  ut  viveret,  aiuntquidam  Co- 
dices  Graeci  liic,  et  Auctor  imperfecti,  hom.l.in 
Mattli.  et  S.  Ciemens  ,  lib.  2.  constit.  cap.  22. 
16.   Imbiolavit   super  illud  viCTiMAS   (holo- 


PARALIPOMENON.  Cap.  XXXIV.  767 

causta  et  hoslias  pro  peccato)  et  pacifica  (icl 
est  hostias  pro  pace ,  id  est  salule  tum  sua , 
lum  populi)  ET  LAUDEM.  ]  Hebr.  VTin  loda,  id 
est ,  hoslias  encharisticas,  in  Dei  laudem,  et 
graliarum  aclionem  pro  libertatc  recepla,  ait 
Cajet.  et  Valabl. 

19.  Oratio  quoque  Ejus.'.]Exstaloralio  Manas- 
sis  posnitentis  pia  et  proba,  sed  non  habet  auc- 
torilalem  Canonica;  Script.  ideoque  in  calcem 
Bibliorum  rejecta  est. 

Sciupta  sunt  in  SERMONiBus  HozAi.]  Hebrwi 
apud  S.  Hieron.  censent  f/osrt/ esse  Isaiampro- 
piietam.  Septuag.  Eosai  accipiunt  ut  nomen  non 
proprium,  sed  appellalivum,  vertunlque  :  vi- 
deniiuni,  id  est  prophelarum.  Sic  et  Vatabl. 


GAPLT  TIIIGESIMUM  QUAllTUM. 


SYNOPSISCAPITIS. 


JOSIAS  03INEM  IDOLOLATRIAM  SUCCIDIT  ,  DeI  TEMPLUM  CULTUMQUE  INSTAURAT  ,  AC  FOEDUS 

NOVUM  INTER  DeUM  ET  POPULUM  SANCIT. 


i .  <^^^gi]g|?^^cTO  annorum  erat  Josias  cum  regnare  ccepisset ,  et  triginta  et  iino  anno 

regnavit  in  Jerusalem.  2.  Fecitque  quod  erat  rectuin  in  conspectu  Domini , 
et  ambulavit  in  viis  David  palris  sui  :  non  declinavit  neque  ad  dextram  , 
neque  ad  sinistram,  3.  Octavo  aulem  nnno  regni  sui ,  cum  adhuc  esset 
puer  ,  ccepit  quaerere  Deum  palris  sui  David  :  et  duodecimo  anno  postquam 
regnare  coeperat ,  mundavit  Judam  et  Jerusalem  ab  excelsis  ,  et  lucis  , 
^^simulacrisque  et  sculplilihus.  A.  Deslruxeruntque  coram  eo  aras  Baalim  : 
et  simulacra  ,  qu»  superposila  fuerant ,  demoliti  sunt :  lucos  etiam  ,  et  sculptilia  succidit  atque 
comminuit,  et  super  lumulos  eorum  ,  qui  eis  immolare  consueverant ,  fragmenta  dispersit. 
5.  Ossa  praeterea  Sacerdotum  combussit  in  allaribus  idolorum,  mundavitque  Judam  et  Jerusa- 
lem.  6.  Sed  et  in  urbibus  Mauasse  ,et  Ephraim,  et  Simeon  ,  us^iue  Nephlhali ,  cuncta  subvertit. 
7.  Cumque  altaria  dissipasset ,  et  lucos,  etsculptilia  contrivisset  in  frustra ,  cunctaque  delubra 
demolitus  esset  de  universa  terra  Israel,  reversus  est  in  Jerusalem.  8.  Igitur  anno  octavo-decimo 
regni  sui ,  mundata  jam  terra ,  et  templo  Domini  ,  misit  Saphan  filium  Eseliae,  et  Maasiam 
princlpem  civitalis ,  et  Joha  filium  Joachaz  a  commcnlariis,  ut  instaurarent  domnm  Doinini  Dci 
sui.  9.  Qui  veneiunt  ad  Helciam  Sacerdotem  magnum  :  acceplamque  ab  eo  pecuniam,  quce  illala 
fuerat  in  domum  Domini ,  et  quam  congregaverant  Levilse,  et  janitores,  de  Manasse ,  et 
Ephraim  ,  et  universis  reliquiis  Israel ,  ab  omni  quoque  Juda ,  et  Benjamin ,  et  habitatoribus 
Jerusalem  ,  10.  tradiderunt  in  manibus  eorum  qui  praeerant  operariis  in  domo  Domini,  ut" 
instaurarent  templum  ,  et  infirma  quseque  sarcirent.  11 .  At  illi  dederunt  eam  artificibus,  et 
caementariis ,  ut  cmerent  lapides  de  iapicidinis,  et  ligna  ad  commissuras  aedificii ,  et  ad  contig- 
nationem  domorum  ,  quas  destruxeiant  reges  Juda.  12.  Qui  fideliter  cuncla  jfaciebant.  Erant 
aulem  praepositi  operanlium  ,  Jahath  et  Abdias  de  filiis  Merari,  Zacharias  et  MosoUam  de  filiis 
Caath  ,  qui  urgebant  opus  :  omnes  Levitse  scientes  organis  canere.  1 3.  Super  eos  vero ,  qui  ad 
divcrsos  usus  onera  portabant ,  erant  scribae ,  et  magistri  de  Levitis  janitores.  14.  Cumque 
efferrent  pecuniam  ,  quae  illata  fuerat  in  templum  Domini,  reperit  Helcias  Saccrdos  Librum 
iegis  Domini  pcr  manum  Moysi.  15.  Et  ait  ad  Saphan  scribam  :  Librum  legis  inveni  in  domo 
Domini :  Et  tradidit  ei.  16.  At  ille  intulit  volumen  ad  regem ,  et  nuntiavit  ei  dicens  :  Omnia 
quae  dedisti  in  manu  servorum  tuorum  ,  ecce  complentur.  17.  Argentum  ,  (|iiod  repertum  est  in 
domo  Domini ,  conflaverunt :  datum(|ue  est  praefectis  artificum  ,  et  diversa  opeia  fabricantium. 
18.  Pra^tcrea  tradidit  mihi  Helcias  Sacerdos  iiunc  iibrum.  Qtiem  cum  rege  prsesenle  recitasset. 


768  COMMENTARIA  IN  LIBRDM  II.  PARALIPOMENON.  Cap.  XXXIV. 

19.  audissetqiie  ille  verba  legis ,  scidit  vestimeiita  sua  :  20.  et  prsecepit  Helciffi  ,  et  Aliicam  filio 
Saphau  ,  et  Abdon  Glio  Micha,  Saplian  quoque  scribae,  et  Asaze  servo  regis,  dicens :  21 .  Ite  , 
et  orate  Dominum  pro  me,  et  pro  reliquiis  Israel  et  Juda  ,  super  universis  sermonibus  Libri 
istius,  qui  repertus  est :  magnus  enim  furor  Domini  stillavit  super  nos ,  eo  quod  non  custodie- 
rint  patres  nostri  verba  Domini ,  ut  facerent  omnia  quse  scripta  sunt  in  isto  volumine.  22.  Abiit 
ergo  Helcias ,  et  hi  qui  simul  a  rege  missi  fuerant ,  ad  Oldam  prophetidem  ,  uxorera  Sellum  Glii 
Thecuath  ,  fdii  Hasra  custodis  vestium  :  quae  habitabat  in  Jerusalem  in  secunda :  et  locuti  sunt 
ei  verba  quse  supra  narravimus.  23.  At  illa  respondit  eis  :  Haec  dicit  Dominus  Deus  Israel : 
Dicite  viro  ,  qui  misit  vos  ad  me  :  24.  Hsec  dicit  Dominus :  Ecce  ego  inducam  mala  super  locum 
istum  ,  et  super  habilatores  ejus  cunclaque  maledicta  quae  scripta  sunt  in  Libro  hoc ,  quem 
legerunt  coram  rege  Juda.  25.  Quia  dereliquerimt  me  ,  et  sacrificaverunt  diis  alienis  ,  ut  me  ad 
iracundiam  provocarent  in  cunctis  operibus  manuum  suarum  ,  idcirco  stillabit  furor  meus  super 
locum  istum ,  etnon  exstinguetur.  26.  Ad  regem  autem  Juda  ,  qui  misit  vos  proDomino  depre- 
cando ,  sic  loquimini  :  H«c  dicit  Dominus  Deus  Israel  :  Quoniam  audisti  verba  voluminis , 
27.  atque  emollitum  est  cor  tuum  ,  et  humiliatus  cs  in  conspectu  Dei ,  super  his  quee  dicta  sunt 
contra  locum  hunc ,  et  habitatores  Jerusalem  ,  reveritusque  faciem  meam  ,  scidisti  vestimenla 
tua  ,  et  flevisti  coram  me  :  ego  quoque  exaudivi  te  ,  dicit  Dominus.  28.  Jam  enim  coUIgam  te  ad 
patres  tuos,  et  infereris  in  sepulcrum  tuum  in  pace  :  nec  videbunt  oculi  tuiomne  malum  ,  quod 
ego  inducturus  sum  super  locum  istum,  et  super  habitatores  ejus.  Retulerunt  itaque  regi  cuncta 
quse  dixerat.  29.  At  ille  convocatis  universis  majoribus  natu  Juda  et  Jerusalem ,  30.  ascendit  in 
domum  Domini ,  unaque  omnes  viri  Juda  et  habitatores  Jerusalem  ,  Sacerdotes  et  Levitse  ,  et 
cunctus  populus  a  minimo  usque  ad  maximum.  Quibus  audientibus  in  domo  Domini ,  legit  rex 
omnia  verba  voluminis:  31 .  et  stans  in  tribunali  suo,  percussit  foedus  coram  Domino  ,  ut  ambu- 
laret  post  eum  ,  et  cuslodiret  prsecepta  ,  et  testimonia ,  et  justificationes  ejus  in  toto  corde  suo , 
et  in  tota  anima  sua  ,  faceretque  quse  scripta  sunt  in  volumine  illo  ,  quod  legerat.  32.  Adjuravit 
quoque  super  hoc  omnes ,  qui  reperti  fuerant  in  Jerusalem  et  Benjamin  :  et  fecerunt  habitatores 
Jerusalem  juxta  pactum  Domini  Dei  patrum  suorum.  33.  Abstulit  ergo  Josias  cunctas  abomina- 
tiones  de  universis  regionibus  Gliorura  Israel :  et  fecit  omnes  ,  qui  residui  erant  in  Israel ,  servire 
Domino  Deo  suo.  Cunctis  diebus  ejus  non  rccesserunt  a  Domino  Deo  patrura  suorura. 

S.  DuoDECiMO  ANNO,  Blc. ,  MUNi)A.viT  JoDA ,  ]  id  alibi  iu  Jiul.pos,  ct  iii  alils  provinciis  apud  Ju- 

est  mundare  coepit;  nam  muudationeni  lianc  daeospios  et  doctos  cxstitisseplures  lil)ros  legis  : 

perfecit  post  sexannos,  anno  regni  sui  18,  ut  incredibile  ergo  videtur  quod  nonnulli  aiunt, 

dicitur  vers.  8.  omnes  libros  S.  Script.  cum  templo  a  Cbaldaeis 

5.  OssA  PR^TEREA  sACERDOTUM  (idolorum,v. g.,  fuisse  combustos,  ac  ab  Esdra  ex  memoria  re- 

vituloruni  aureorum)  combussit  in  altaribus  stitutos. 

iDOLORUM,  ]  scilicet  ui  conlaciuet  combustione  28.  Infeueris  iia  sepulcrum  tuum   in  pace.  ] 

cadaverum    honiinum  tam  impiorum   altaria  Dices  :  Josias  in  praelio  occisus  est  a  Pharaone 

ipsa  coniaminarentur,  infamarentur ,  et  hor-  Nechao  ;  ergo  non  pacifice,  sed  violenta  morle 

rori  forent,  ue  quis  deinceps   in  iis  victimas  occubuit.  Resp.    pacem   non  privalam  Josias ., 

idolis  immolaret.  sed  pul)licam  Reip.  hic  intelligi  ;  vivente  enim 

15.  iNVENi  LiBauM    LEGis   iN  domo    Domixi.  ]  Josia  ct  moriente ,  Jud.ca  gaudebat  pace  et  re- 

Genebr.  in  Chronol.  censet  fuisse  hoc  exem-  rum  abundanlia  ;  at  post  mortem  ejus  invasa 

plar  ,  quod  a  Moyse  vel  ab  alioeo  vivo  scriplum  fuit  a  variis   geulibus,    praesertim  Babyloniis, 

fuerat,  et  in  sanctuario  posilum  ante  800  annos,  qui  illani  sub  Sedecia  filio  Josiae  funditus  ever- 

ut  proptereamajori  devotione  acceptum  etma-  terunt.  Hunc  esse  sensum  liquelex  sequcntibus, 

jori  fruclu  lectum  fuerit.  Porro  non  est  dubium  ul)i  sic  se  Scriptura  cxplicat. 


I 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM    II.  PARALIPOMENON.  Cap.  XXXV.  769 

CAPUT  TRIGESIMUM  QUINTUM. 

SYNOPSIS     CAPITIS, 


JoSIAS    CELEBRAT   PhASE    SOLEMNE  ;    IDEM   PhARAONI    OCCURRENS     IN    PRiELIO    OCCIDrTUK 

SUMMO  OMNIUM  LUCTU  ,  SED  PR^ECIPUE  jEREMIiE. 

[ecit  autem  Josias  in  Jerusalem  Pliase  Domino,  quod  immolatum  est 
Miuarta  decima  die  mensis  primi :  2.  et  constituit  Sacerdotes  inofficiis  suis  , 
hortatusque  est  eos  ut  ministrarent  in  domo  Domini.  3.  Levitis  quoque, 
ad  quorum  eruditionem  omnis  Israel  sanctiflcabatur  Domino  ,  locutus  est : 
jPonite  arcam  in  sanctuario  templi ,  quod  sediGcavit  Salomon  Oiius  David 
l^rex  Israel ;  nequaquam  enim  eam  ultra  portabitis  :  nunc  autem  ministrate 
'Domino  Deo  vestro  ,  et  populo  ejus  Israel.  4.  Et  preeparate  vos  per  domos 
et  cognationes  vestras ,  in  divisionibus  singulorum  ,  sicut  praecepit  David  rex  Israel ,  et  descripsit 
Salomon  filius  ejus.  5.  Et  ministrate  in  sanctuario  per  familias  turmasque  Leviticas,  6.  et 
sanctiOcati  immolate  Phase  :  fratres  etiam  vestros ,  ut  possint  juxta  verba  quae  locutus  est  Do- 
rainus  in  manu  Moysi  facere  ,  prseparate.  7.  Dedit  prseterea  Josias  omni  populo  ,  qui  ibi  fuerat 
inventus  in  solemnitate  Phase  ,  agnos  et  haedos  de  gregibus  et  reliqui  pecoris  triginta  millia  , 
boum  quoque  tria  millia ,  hsec  de  regis  universa  substantia.  8,  Duces  quoque  ejus ,  sponte  quod 
voverant ,  obtulerunt,  tam  populo  ,  quam  Sacerdolibus  et  Levitis.  Porro  Helcias ,  ct  Zacharias, 
et  Jahiel ,  principes  domus  Domini,  dederunt  Sacerdotibus  ad  faciendum  Phasepecora  commix- 
tim  duo  raillia  sexcenta ,  et  boves  trecentos.  9.  Chonenias  autem  ,  et  Semeias ,  etiam  Nathanael , 
fratres  ejus ,  necnon  Hasabias ,  et  Jehiel ,  et  Jozabad ,  principes  Levitarum  ,  dederunt  caeteris 
Levilis  ad  celebrandum  Phase  quinque  millia  pecorum  ,  et  boves  quingentos.  10.  Praeparatum- 
que  estministerium,  et  steterunt  sacerdotes  in  officio  suo  :  Levitse  quoque  in  turmis ,  juxta  regis 
iraperium.  11 .  Et  immolatum  est  Phase  :  asperseruntque  Sacerdotes  manu  sua  sanguinem  ,  et 
Levilee  detraxerunt  pelles  holocaustorum  ,  12.  et  separaverunt  ea  ut  darent  per  domos ,  et 
familias  singulorum ,  et  ofFerrentur  Domino,  sicut  scriptum  est  in  Libro  Moysi :  de  bobus  quoqne 
fecerunt  similiter ,  1 3.  et  assaverunt  Phase  super  ignem  ,  juxta  quod  in  lege  scriptum  est ;  paci- 
(icas  vero  hostias  coxerunt  in  lebetibus,  et  cacabis,  et  ollis,  et  festinato  distribuerunt  universae 
plebi :  1 4.  sibi  autem  et  Sacerdotibus  postea  paraverunt ;  nam  in  oblatione  holocaustorum  et 
adipum  usque  ad  noctem  Sacerdotes  fuerunt  occupati :  unde  Levitae  sibi  et  sacerdotibus  Gliis 
Aaron  paraverunt  novissimis.  1 5.  Porro  cantores  Glii  Asaph  stabant  in  ordine  suo  ,  juxta  prae- 
ceptum  David  ,  et  Asaph ,  et  Heman  ,  et  Idilhun  ,  prophetarum  regis  ;  janilores  vero  per  portas 
singulas  observabant ,  ita  ut  nec  puncto  quidem  discederent  a  ministerio :  quam  ob  rem  et  fratres 
eorum  Levitae  paraverunt  eis  cibos.  1 6.  Omnis  igitur  cultura  Domini  rile  completa  est  in  die 
illa,  ut  facerent  Phase ,  et  offerrent  holocausta  super  altare  Domini ,  juxta  prseceptum  regis 
losiae.  17.  Feceruntque  filii  Israel ,  qui  reperti  fuerant  ibi ,  Phase  in  tempore  illo  ,  et  solemni- 
tatem  azymorum  septem  diebus.  1 8.  ISon  fuit  Phase  simile  huic  in  Israel  a  diebus  Samuelis  Pro- 
phetae  :  sed  nec  quisquam  de  cunctis  regibus  Israel  fecit  Phase  sicut  Josias,  Sacerdotibus ,  et 
Levitis ,  et  omni  Judae,  et  Israel  qui  repertus  fuerat ,  et  habitantibus  in  Jerusalem.  19.  Octavo 
decirao  anno  regni  Josiae  hoc  Phase  celebratum  est.  20.  Postquam  instauraverat  Josias  templum, 
ascendit  Nechao  rex  ^Egypti  ad  pugnandum  in  Charcamis  juxta  Euphratem  :  et  processit  in 
occursum  ejus  Josias.  21 .  At  ille ,  missis  ad  eum  nuntiis ,  ait :  Quid  milii  et  tibi  est ,  rex  Juda  ? 
non  advcrsum  te  hodie  venio ,  sed  contra  aliam  pugno  domum ,  ad  quara  rae  Deus  festinato 
prajcepit :  desine  adversum  Deum  facere,  qui  mccum  est,  ne  interficiat  te.  22.  Noluit  Josias 
reverti ,  sed  praeparavit  contra  eum  bellum ,  nec  acquievit  sermonibus  Nechao  ex  ore  Dei : 
verum  perrexit  ut  diraicaret  in  carapo  Mageddo.  23.  Ibique  vulneratus  a  sagittariis,  dixitpueris 

CORNEL.    A   LAPIDE.     TOM.    IL  97 


7?D  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  PARALIPOMENON.  Cap.  XXXV. 

suis  :  Educite  me  de  pralio  ,  quia  oppido  vulueratiis  sum.  24.  Qiil  transtulerunt  eum  de  curru 
in  alterum  currum ,  qui  sequebatur  eum  more  regio ,  et  asportavcruiit  eum  in  Jerusalem  , 
raortuusque  est ,  et  sepultus  in  mausoleo  palrum  suorum  :  et  universus  Juda  et  Jerusalem 
luxerunt  eum  :  25.  Jeremias  maxime,  cujus  omnes  cantores  atque  canlatrices,  usque  in  pree- 
sentem  diera,  laraentationes  super  Josiam  replicant,  et  quasi  lex  obtinuit  in  Israel  :  Eccc 
scriptum  fertur  in  lamentationibus.  26.  Reliqua  autem  sermonum  Josi;»  et  raisericordiaruni 
ejus ,  quae  lege  praecepta  sunt  Doraini,  27.  opera  quoque  iilius  priraa  et  novissiraa  ,  scripta  sunt 
in  Libro  regura  Juda  et  Israel. 


3.   PONITE  ARCAM   IN  SANCTUAUIO  TEMPLI.  ]  Tra- 

tlunt  Hebraei  apud  S.  Hieron.  arcam  e  Sancto 
«anclorum  ablaiam  esse  tempore  Manassis  vel 
Amon  ,  ne  simul  cum  eorum  idolis  consisteret 
in  templo.  Quare  translatam  esse  in  domum 
Sellum  ,  qul  erat  avunculus  Jeremiaj,  et  mari- 
tus  Oldae  prophetissae  cap.  %h.  versu  22;  nunc 
vero  idolis  ablatis  a  Josiaarcamtemplolocoque 
suo  fuisse  restitulam.  Quo  facto  Josias  ait  Levi- 
lis  :  Nequaquam  eam  uitra  portabUis,  id  est,  ar- 
cam  amplius  e  templo  non  exportabitis;  quare 
deinceps  vos  coram  arca  ministrate  Domino  ,  ac 
simul ,  populo  ejus  Israel,  xit  populum  in  lege 
cuUuque  Dei  instruatis  et  dirigatis. 

Ad  faciendum  Phase,  etc. ,  boves  tregentos.  ] 
Hincpatet  P/ia5(?  significare  non  tantuni  Agnum 
Paschalem ,  sed  et  boves ,  caeterasque  victimas 
([uae  in  paschale  Deo  immolabantur. 

11.  ASPERSERUNTQUE  SACERDOTES   MANU  SANGUI- 

NEM,]  in  altari  holocaustorum,  uti  lege  erat 
praescriptum.  Omnis  enim  sanguis  Deo  de- 
bebatur,  ideoque  effundebatur  inaltari  veljuxta 
altare.  AUareenim  repr^esentabat  Deum. 

Et  LEVITyE    DETRAXERUNT    PELLES  HOLOCAUSTO- 

RUM,  ]  ut  deinde  sacerdotes  carnes  infrustacon- 
cisas  altari  imponereiit,  et  subjeclo  igne  Deo 
cremareat. 

12.  Et  separaverunt  ea,]  scilicet  holocausta 
(uthabent  Hebr.)  jam  dicta;  ut  illa  integre  of- 
ferrentar  Domino,  et  tota  cremarenlur.  Separa- 
verunt ,  inquam,  holocausta  a  caeteris  victimis , 
ut  eas  darent  { id  est  distribuerent )  per  domos  et 
familias  singulorum ;  al  scilicet  singuli  eas  ofTer- 
rent  Deo  in  viclimas  pacificas  ,  ac  deinde  ex 
eisdem  epulumsacrum  instruerent,  etconvivia 
celebrarcnt.  Patet  ex  dictis  vers.  7.  et  seq. 

15.  AsAPH  et  Heman  et  Idithon  pbophetarum 
REGis,  ]  id  est,  Cantorum  Davidis.  Prophel;e 
enim  vocanlur  Cantores,  qui  Deo  laudes  et  Psal- 
mos  canebant.  Ita  Hebr.  apud  S.  Hier.  Erant  ta- 
men  aliqui  exeis  veri  prophelse,  uti  Asaph.qui  in- 
stinctuDeipluresPsalmoscomposuitet  dictavit. 

21.  Contra  aliam  pugno  domum,  ]  sciUcetcon- 
ira  regem  Assyriorum  ,  ut  patet^.  Reg.  23.  29, 
Abulensis  in  U.  Reg.  cap.  23.  q.  Zjl  et  1x2,  censet 
aliam  domum ,  sive  aliam  familiam ,  aliumque 
regem,  contra  quem  se  pergere  dicit  Pharao, 
fuisse  Adadremmon  regem  Syriae ,  Josiaj  foede- 
ratum,  ideoque  Josiam  prohibuisse  Pharaonem 
transitu  per  Judaeam ,  ut  suo  amicique  regno 
consuleret.  Id  hausit  Abulensls  exHerodoto  lib. 
2.  sub  finem,  qui  ait  regem  /Egypti  nomine  Ne- 
cum  filium  Esammitichiconllixisse  cum  Syris , 
eiin  Magdalo  victoria  potitum:  ubi  videntur  no- 
inina  esse  corrupta  ,  wl  Necum  ponalur  pro 
Ncchao  ,  Syri  pro  Assyriis  ,  Magdalo  pro  Ma- 
geddo.  Verum  et  sententia  est  improbabilis : 
lum  quia  nemo  hujus  Adadremmon  regis  Sy- 


rioe  meminit;  tum  quia  Pharao  pergebat  conlra 
Assyrios  habitantes  juxta  Euphratem ,  non  con- 
tra  Syros  habitantesjuxla  Libanum. 

Alii  censent  Pharaonem  perrexisse  proprie 
contra  regem  Assyriorum;  verum  nec  hoc  dici 
potest;  nam  Asarhaddon  filius  Sennacherib,  post 
cladempatris  abAngeloacceptanainJudaea,  tan- 
tum  decem  annis  regnavit,  ac  cum  eo  et  in  eo 
quasi  ultimo  rege  desut  regnum  Assyriorum  sub 
annum  Ezechise  regis  Juda  25,  qui  hunc  annum 
31  et  ultimum  Josiae  antecessit  nonaginta  annis. 
Quare  deficiente  Asarhaddon  et  regno  Assyrio- 
rum  (unde  post  Asarhaddon  in  ScripL  nulli  no- 
minantur  reges  Assyriorum,  sed  Babyloniorum 
duntaxat),  surrexitregnum  Chaldaeorum  perMe- 
rodacb,  cuisuccessitBen-Merodach,  huicNabo- 
polassar,  quialio  nomine  dictus  esl  Nabuchodo- 
nosor  senior,  qui  dominabatur  Assyriis  oeque  ac 
Babyloniis;  unde  nunc  Assyriorum ,  nunc  Ba- 
byloniorum  rex  vocatur.  Atque  hic  est  contra 
quem  pugnavit  Pharao  Nechao,  cimi  occidit 
Josiam ,  ac  videtur  eum  superasse.  Unde  hanc 
patris  sui  cladem  ulturus  ejus  ftlius  Nabucho- 
donosor  junior  cognomeuto  Magnus ,  qui  Ju- 
daeam,  Asiam  ,  muliaque  alia  subegii,  seseque 
fecit  Monarcham,  invasit  iEgyptum,  conflixit 
cum  Nechao,  eumque  occidit ,  ac  ^Egyptum  oc- 
cupavit,  uti  eidem  praedixerat  Jeremias  cap. 
46.  et  Ezechiel  cap.  29.  Vide  ibi  dicta.  Ita  Salia- 
nus  et  alii.  Plura  hac  de  re  dixi  h.  Reg.  24. 1. 

Ad  quam  me  Deus  festinato  ire  pr^ecepit,  ] 
per  oraculum  Jeremiae  non  scriptum  ,  sed  viva 
voce  editum,  quod  ipse  Jeremias  per  nuntium 
Pharaoni  significavit ,  ut  iradunt  Hebroei  apud 
S.  Hier.  Unde  et  S.  Justin.  q.  89.  ad  Orlhodoxos 
docet  Josiam  ideo  occisum,  eo  quod  monitis  Je- 
remiic,  ut  Pharaoni  sese  non  opponeret ,  mini- 
me  paruerit. 

24.  Mortuusque  est,]  non  in  Jerusalem ,  ut 
vult  Josephus,  sed  in  Mageddo  occisus ;  unde 
euni  mortuum  transtulerunt  in  Jerusalem  ,  ut 
in  sepulcro  regum  sepelirent. 

25.  Et  quasi  lex  obtinuit  in  Israel,  ]  q.  d. 
Mosapud  Israelitas  obtinuit  adeo  fixuset  certus, 
ut  instar  legis  essevideretur  ;  ut  scilicet  canto- 
res  et  cantatrices,  dum  ob  lugubrem  aliquem 
casum  funebre  vel  trisle  carmen  vel  ntTuiam 
canere  volunt,  usurpent  cananlque  lamentatio- 
nem  Jeremiae  de  morte  Josiae,  quam  si  nqsse 
cu\)\s  '.  Ecce  scriptum  fertur  in  lamentationibus 
Jeremiae  :  Jeremias  enim  in  Threnis  sub  finem 
videlur  lugere  mortem  Josioe,  ut  censet  Chald. 
Joseph.  Hebr.  apud  S.  Hieron.  Lyran.  Abulensis 
et  Hugo;  quamvis,  ut  ibi  dixi,  verius  sit  Thre- 
nos  Jeremis  de  morte  Josioc  alios  fuisse  ab  ejus 
Thrcnis  quiexstantin  S.  Scriptura:  quareThrcni 
de  morie  Josioe  injuria  lemporum  intcrcide-' 
runt. 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II.  PARALIPOMENON.  Cap.  XXXVI.  771 

CAPUT  TRIGESIMUM  SEXTUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

PaTRI  JoSIjE  SUCCEDIT  FILIUS  JOACHAZ  ,  QUEM  NeCHAO  1N  iEcYPTUM  ABDUCIT.  HuiC  SUC- 
CEDIT  FRATER  JoAKIM  ,  HUIC  FILIUS  JoACHIN,  HUIC  PATRUUS  SeDECIAS  ,  QUI  OMNES  CUM 
MAJORE  POPULI  PARTE  IN  BaBYLONEM  ABDUCUNIUR  A  NaBUCHODONOSOR.  HiC  ENIM  Je- 
KUSALEM  CUM    TEMPLO    SUCCENDIT  ,    UT   JuD^A    MANSERIT   DESOLATA   USQUE  AD  ANNUM 

primum  Cyri  PRiMi  Persaru)!  Monarch^e. 

1 .  i^^^^^^^^^uLTT  ergo  populus  terrae  Joachaz  filium  Josise ,  et  constituit  regem  pro 

jpatre  suo  in  Jerusalem.  2.  Viginti  trium  annorum  erat  Joachaz,  cum 
regnare  ccepisset ,  et  tribus  mensibus  regnavit  in  Jerusalem.  3.  Amovit 
^autem  eum  rex  ^Egypti,  cum  venisset  in  Jerusalem,  et  condemnavit  lerram 
^centum  talentis  argenti ,  et  talento  auri.  4.  Constituitque  pro  eo  regem  , 
JEliakira  fratrem  ejus ,  super  Judam  et  Jerusalem  :  et  vertit  nomen  ejus 
^Joakim  ;  ipsura  vero  Joachaz  tulit  secura,  et  abduxit  in  ^Egyptura. 
5.  Viginti  quinque  annorum  erat  Joakim,  cum  regnare  coepisset,  et  undecira  annis  regnavit  in 
Jerusalem  :  fecitque  malum  coram  Domino  Deo  suo.  6.  Contra  hunc  ascendit  Nabuchodonosor 
rex  Chaldaeorum,  et  vinctum  catenis  duxitinBabylonem.  7.  Ad  quam  et  vasa  Domini  transtulit, 
et  posuit  ea  in  teraplo  suo.  8.  Reliqua  autem  verborum  Joakim ,  et  aborainationum  ejus ,  quas 
operatus  est,  et  quae  invenla  sunt  in  eo,  continentur  in  Libro  regum  Juda  et  Israel.  Regnavit 
autem  Joachin  filius  ejus  pro  eo.  9.  Octo  annorum  eratJoachin,  cura  regnare  ccepisset,  et  tribus 
raensibus ,  ac  decera  diebus  regnavit  in  Jerusalera  ,  fecilque  malum  in  conspectu  Doraini. 
1 0.  Cumque  anni  circulus  volveretur ,  misit  Nabuchodonosor  rex ,  qui  adduxerunt  eum  in  Baby- 
lonera ,  asportatis  simul  pretiosissimis  vasis  doraus  Doraini.  Regera  vero  constituit  Sedeciam 
patruum  ejus  super  Judam  et  Jerusalem.  1 1 .  Viginti  et  unius  anni  erat  Sedecias,  cum  regnare 
coepisset ,  et  undecim  annis  regnavit  in  Jerusalera.  12.  Fecitque  malum  in  oculis  Domini  Dei 
sui ,  nec  erubuit  faciem  Jereraise  Prophetae ,  loquentis  ad  se  ex  ore  Domini.  13.  A  rege  quoque 
Nabuchodonosor  recessit ,  qui  adjuraverat  eum  per  Deum  :  et  induravit  cervicem  suara  et  cor  , 
ut  non  reverteretur  ad  Dorainum  Deum  Israel.  14.  Sed  et  universi  principes  sacerdotura  ,  et 
populus  praevaricati  sunt  inique  juxta  universas  aborainationes  Gentiura  ,  et  polluerunt  doraum 
Doraini  quara  sancliGcaveratsibi  in  Jerusalera.  1 5.  Mittebat  autem  DorainusDeus  patrum  suo- 
rum  ad  illos  per  manum  nuntiorum  suorum  ,  de  nocte  consurgens  ,  et  quotidie  comraonens  :  eo 
quod  parceret  populo  ct  habilaculo  suo.  1 6.  At  illi  subsannabant  nuntios  Dei ,  et  parvipendebant 
sermones  ejus ,  illudcbantque  Prophetis ,  donec  ascenderet  furor  Domini  in  populum  ejus,  et 
esset  nulla  curatio.  17.  Adduxit  enim  super  eos  regem  Chaldaeorura ,  et  interfecit  juvenes 
eorum  gladio  in  domo  Sanctuarii  sui :  non  est  misertus  adolescentis ,  et  virginis  ,  et  senis ,  nec 
decrepiti  quidem  ,  sed  omnes  tradidit  in  manibus  ejus.  18.  Universaque  vasa  domus  Domini  , 
lara  majora  quam  minora  :  et  thesauros  templi,  et  regis,  et  principura  transtulit  in  Babylonem. 
19.  Incenderunt  hostes  domum  Dei,  destruxeruntque  raurum  Jerusalera,  universas  turres 
combusserunt ,  et  quidquid  pretiosum  fuerat  demoliti  sunt.  20.  Si  quis  evaserat  gladium  ,  ductus 
in  Babylonem  servivit  regi  et  Cliis  ejus  ,  donec  imperaret  rex  Persarum ,  21 .  et  compleretur 
sermo  Domini  ex  ore  Jeremise ,  et  celebraret  terra  sabbata  sua  :  cunctis  enira  diebus  desolationis 
egit  sabbatum  ,  usque  (*am  complerentur  septuaginta  anni.  22.  Anno  autem  primo  Cyri  regis 
Persarum  ,  ad  explendum  sermonem  Domini  ,  quem  locutus  fuerat  per  os  Jereraise ,  suscitavit 
Dominus  spiritum  Cyri  regis  Persarum  ,  qui  jussit  praedicari  in  universo  regno  suo  ,  etiam  per 
Scripturam  ,  dicens :  23.  Hsec  dicit  Cyrus  rex  Persarum  :  Omnia  regna  terrae  dedit  mihi  Do- 
minus  Deus  coeli,  et  ipse  preecepit  mihi  ut  sediGcarem  ei  doraura  in  Jerusalem  ,  qua3  est  in 
Judaea :  quis  ex  vobis  est  in  omni  populo  ejus?  sit  Dominus  Deus  suus  cum  eo,  et  ascendat. 


772  COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II. 

6.  Et  vinctum  (Joakim)  catems  duxit  in  Ba- 
BYLONEM  ,  ]  scilicet  auno  lertio  regni  Joakioi  in 
Babylone  res  suas  componens,  et  foedus  cum  co 
renovans,  solitumque  tributum  promittens ,  ab 
♦•o  liber  demissus  est  in  Jerusalem ,  ubi  anuo 
undecimo  regni  sui  rursum  rebellans,  a  Chal- 
daeis  occisus  est,  ut  dixi  Jerem.  22.  19. 

8.  Et  qvje  inventa  sunt  in  eo.  ]  Lyran.  Abu- 
iensis.  q.  39.  in  c.  25.  lib.  U.  Reg.  Vatabl.  Magis- 
ler  histor.  Scholastic.  Pererius  lib.  1.  in  Danie- 
lem  ,  sub  initium,  et  alii  ex  Hebraeis  referunt 
in  cadavere hujus  regis  inventas  fuissequasdam 
notas  impressas,  et  quaedam  siigmata  inusta  in 
honorem  Deorum  suorum,  quorum  ipse  adhuc 
vivens  se  stigmalicum  servum  profitebatur. 
Ouidmiserius  et  infelicius,  quam  regem  diade- 
niate  coronatum  eb  se  abjecisse,  ut  siigmati- 
cum  diaboli  mancipium  redderetur  ?  Contra 
vero  Divus  Paulus  :  I>e  ccetero ,  inquit,  nemo 
mihi  molestus  sit ;  ego  enim  stigmala  Domini  Je~ 
su  in  corpore  meo  porto.  Galat.  6,  v.  17. 

9.  OCTO  ANNORUM  ERAT  JOACHIN,CUM  REGNARE 

coEPissET,]  scilicet  cum  patre  Joakimqui  anno 
secundo  regni  sui  filium  Joachin  octennem  re- 
gem  creavit ,  et  regni  socium  adscivit,  adeoque 
cum  eo  decem  annis  regnavit.  Causa  fuit,  quod 
vereretur,  si  quid  humanitus  sibi  accidisset, 
Sedeciam  excluso  puero  Joachin  invasurum 
regnum.  Jam  tum  enim  videbatur  meditari  re- 
bellionem,  utjugo  Chaldaeorum  se  eximeret; 
quod  fecit  anno  teriio  regni,  ideoque  eodem  an- 
no  a  Chaldaeis  abductus  est  in  Babylonem;unde 
tuncsuccessii  ei  filius  Joachin  novemvel  decem 
annorum  :  sed  pater  Joakim,rebus  in  Babylone 
composilis,  illico  rediii,  ac  aHos  octo  a^nnis 
cum  filio  regnavit :  quibus  exactis  anno  unde- 
cimo  regni  sui  rursus  rebellans ,  interemptus 
est  a  Chaldseis  :  unde  lunc  solus  plano  et  pleno 
jure  regnans  successit  ejus  filius  Joachin  ,  qui 
jam  octodecim  erat  annorum,  ac  iribus  tantum 
mensibus  regnavit,  quibus^exactis  abductusest 
et  ipse  in  Babylonem  a  Chaldseis,  qui  ei  substi- 
lueruntSedeciam  patruum.Ita  Abulensis,  Salian. 
Torniellus  et  alii. 

10.  CUM   ANM  CIRCULUS  VOLVERETUR.  ]  Hebr.   Ih 

revolutione  anni ;  cum  scilicet,  anno  currente 
finiente  vel  finito,  novus  annus  inchoaretur  a 
mense  Nisan,  q.  d.  cum  annus  currens  tende- 
ret  ad  finem,  sive  in  fine  anni  abductus  est  Joa- 
chin  in  Babylonem,  quod  fuit  tertio  mense  regni 
sui :  coepit  enim  ipse  regnare  non  in  initio  anni, 
sed  tribus  mensibus  ante  finem  anni,  v.  g.  in 
Novembri  vel  Decembri.  Nam  Hebrsei  anaum 
inchoabant  «iNisan,  idestMartio. 

13.  QUI   ADJURAVERAT  EUM   PER    DEUM,  ]  Ut   sibi 

fidem  datam  et  subjectionem  promissam  serva- 
ret,  minans  ei  Deijudicis  vindictam,  si  illam 
violaret;  ideoque  pro  Matthania,  vocavit  eum , 
Sedeciam,  id  esljustitiam  Dei,  uthujus  semper 
eummemorem  redderet,^.  Reg.  1k.  17. 

16.  De  nocte  consursens.  ]  Hebr.  manicando  , 
id  est  mane,  tempestive  ,  sollicite  eos  admo- 
nuit,  instar  boni  patrisfamilias ,  qui  mane  suos 
famulos  instruit,  et  dirigitad  opusdiurnum. 

Eo  QUOD  parceret  (id  est  quod  parcere  cupe- 
ret  et  summe  optaret)  populo;]  sed  cum  is 
monita  Dei  sperneret,  ei  non  pepercit,  et  Chal- 
dais  vastandum  tradidit. 

16.  Et  esset  nulla  curatio,  ]  q.  d.  El  nulla 
esset  spes  curationis  et  emendationis  vilac  ,  eo 


PARALIPOMENON.  Cap.  XXXVI. 

quod  Judaei  in  idololatria  et  sceleribus  suis  es- 
sent  obfirmaii. 

21.  Et  celebraret  terra  sabbata  sua,  ]  id  est 
feriaretur  et  quiesceret  abaratione,  qua  sulca- 
lur ,  occalur,  seritur,  metilur,  etc.  quibus  terra 
agilari,  et  quasi  vexari  solet. 

CUNCTIS  ENIM  DIEBUS  DESOLATIONIS  EGIT   SABBA- 

TUM,]  id  cst,  inculta  quievit,  agens  quasi  sab- 
bati  otium.  Notanl  Hebraei  Judteos  violasse  fes- 
tum  sabbaii,  illudque  profanasse  operibus  ser- 
vilibus  et  illicitis ,  ideoque  Deum  in  poenam  eos 
e  Judiea  abduxisse,  ut  ipsa  agcret  sabbatum 
sibi  a  Judaeis  negatum  per  70  annos. 

USQUE  DUM  complerentur  septuaginta  anni.  ] 
Cur  fuere  caplivitalis  Judaeorum  in  Babylone 
anni  70,  non  80,  non  90,  non  centum  ?  Causam 
dat  Theod.  Levit.  26.  Zk.  ad  illa  :  Placebunt  terrce 
sabbata  sua  cunclis  diebus  solitudinis  suce,  eo  quod 
non  requieverit  in  sabbatis  vestris  ,  quando  habi- 
tabatis  in  ea.  Sic  enim  ait :  Septuaginta  annos 
servierunt  in  Babylone  ;  alqui  a  regno  SauUs  us- 
que  ad  captivitatem  numerantur  anni  Zi90 ,  quo- 
rum  septimam  partem  faciunt  septuaginta,  Hoc 
ergovultdicere:  Septuaginta  annos  terramanebit 
inculta,  et  non seminala,vobis  terram  alienam  in~ 
colentibus,  propterea  quod  una  cum  reliquis  etiam 
sabbatis  prceceptum  transgressi  estis,  q.  d.  Terra 
Judaeaejuxtalegem  sepiimoannoarari  non  pote- 
rat,  sed  quiescebat  et  suum  agebat  sabbatum,  id 
estotium  et  quietem,  quam  quia  vos  ( mulii  ves- 
trum),  6  Judaei,  ei  abstulistis  ex  avaritia,  sep- 
timo  anno  eam  arantes  ut  fructus  meleretis,  id- 
circoDeus  quietem  ei  debitam  restiiuet  in  70 
annis  captivitatis  vesirae,  quibus  illa  colonis 
suis  destituta  quiescat :  70  enim  sabbata  ei  ade- 
mistis ,  totidem  ergo  ei  reddet  Deus.  Nam  in 
490  annis  qui  ab  initio  regni  Saulis  (si  eidemus 
annos  viginti,  ac  alios  viginli  Samueli ,  qui 
juncti  faciunt  kO,  de  quibus  Actor.  13.  21. )  us- 
que  ad  uUimum  annum  Sedeciae  duxerunt ,  pa- 
riter  fluxerunt70  sabbata  terrae :  hsec  enim  sep- 
timo  quolibet  anno  suum  ex  lege  exigebat  sab- 
batum.  Septimtis  enim  annus  in  Z190  sfnnis 
recurrit  septuagies :  multiplica  enim  70  per  7  , 
invenies  490.  Eadem  causa  hic  insinuatur  dum 
dicitur  :  Et  celebraret  terra  sabbata  sua  :  cunciis 
enim  diebus  desoiationis  egit  sabbauim  usque  dum 
complerentur  70  anni^ 

Rursum ,  Hebraei  per  sua  scelera  varia  et  mul- 
tacontaminaruntJuda^am,  quaeeratterrasancta 
per  490  annos  :  unde  Deus  toiidem  annos  poe- 
nitentiae  et  captivitatis  potuisset  eis  injungere  ; 
sed  noluil ,  et  poenam  imminuit;  ut  e  septem 
annis  unum  tantum  poenilentiaB  eis  assignaret, 
quo  pariler  terra  sabbatizaret :  quare  dedit  eis 
annos  70  captivitatis  :  hi  enim  septies  in  490 
continentur,  ut  his  70  annis  terra  qtiiescens  et 
quasi  sabbatum  agens,  a  sceleribus  490  anno- 
rum  in  ea  a  Judaeis  commissis-expiaretur,  et 
praesertim  ab  idololatria,  quae  in  ea  diu,  sed  per 
70annos  acriuset  ardenlius  viguit. 

Alia  causa  litteralis  fuit ,  quod  Chaldaeo- 
rum  monarchia  durarit  per  70  annos;  Chaldaei 
autem  Judaeorum  fuere  hostes  et  flagella  Dei , 
qui  eos  in  Babylonem  abduxerunt,  ibique  toto 
lempore  monarchiae  suae  detinuerunt :  quo  finilo 
jn  anno  70,  surrexit  Cyrus  Chaldaeorum  hostis 
et  Judicorum  :  amicus,  qui  Chaldaeos  evertit,  et 
monarchiam  ad  Persas  transluUt ,  ideoque  Ju- 
daeos  e  Babylone  liberavit.  Rursum  hi  70  anni 
desolalionis  rcs^ondent  70  hcbdomadibus  Da- 


\ 


COMMENTARIA  IN  LIBRUM  II. 

nieliscap.  9,  quibusexactisvcnlurus  eralChris- 
tus,  cujus  lypus  fuerat  Cyrus,  qui  ecs  h  servi- 
lute  peccati  et  diaboli  liberaret ,  ac  Jcrusalem 
coelesti  restitueret. 

Prima  ei  polissima  causa  fuit  Dei  iia  decer- 
iienlis  voluntas  ,  el  judiciorum  ejus  profundo- 
rum  abyssus.  Hanc  causam  dat  Esdras  lib.  U. 
c.  3,  ubi  narrat  se  anno  trigesimo  desolationis 
Jerusalemin  Babylone  coramDcoquestumesse, 
quare  tamdiu  Judaeos  fideles  suos  in  Babylone 
capiivos  detincret,  etinter  alia  se  Deo  dixisse 
V.  27.  TradUlisd  civiiadvi  tuam  in  manibus  ini- 
micorum  tuorum.  I^umquid  meliora  faciunt  qui 
habitant  Baiylomm ,  et  propter  hoc  dominabilur 
Sion? El  rursum  :  Factum  est  cum  venissem  huc, 
etvidissem  impietates  quarumnon  est  numerus , 
et  detinquentes  multos  vidit  animamea  hoc  SO 
anno.  Ac  Urielcm  Angelum  ei  respondisse  cap. 
U.  dixisseque:  Vade,  ponderamihi  ignis  pondus  , 
ac  mensura  mihi  flatum  venti ,  aut  revoca  mihi 
diem  quce  prcBteriit.  Quod  cum  Esdras  fieri  non 
posse  dicerel ,  urget  Angelus :  5t ,  inquii,  inter- 
rogarem  te  quantce  sunt  habitationes  in  corde 
maris,  aui  vencB  in  principio  aiyssi,  unde  scilicet 
aquaeindesinenler  scaluriunt,  vcl  vcna?  pluvia- 
rum  in  coelo  ,  aut  qui  sunt  exitus  poradisi,  di- 
ceres  mihi  fortassis :    In  atyssum  non  descendi. 


PARALIPOMENON.  Cap.  XXXVL  773 

neque  in  infernum  adhuc ,  neque  in  caium  unquam 
ascendi.  JSunc  autem  non  inlerrogavi  te  nisi  de 
igne ,  et  vento  et  die  per  quem  transisti,  et  a  qui- 
Lus  scparari  non  poles,  et  non  respondisti  mihi 
de  eis  ,  et  quomodo  poteris  capere  Altissimi 
vias  ? 

Tropologica  causa  fuit,  quam  dat  S.  Hier.  Je- 
rem.  29.  10.  qu6d  septuagenarius  numerus  sit 
symbohimpoenilentiae,  quam  loia  hac  vitaagere 
debemus  ,  ut  ad  ccelestem  gloriam  pervenia- 
mus.  Nam,  ul  dicilur  PsaL  89.  Dies  annorum 
nostrorum ,  in  ipsis  70  anni.  Hinc  et  Ecclesia  a 
Sepiuagesima  commemorando  lapsum  Adami 
ct  posterorum  ,  inchoat  tempus  luclus  et  poeni- 
tcniiae.  Denique  voluit  Deus  per  70  annos,  om- 
nes  senes  Judseorum  vitiis  suis  assuetos  et  in 
iis  inveteratos  emori,  ac  novam  sobolem  suc- 
crescere ,  quam  per  Esdram ,  Danielem,  Jesum , 
Zorobabel,  et  alios  in  pietate  et  vero  Dei  cultu 
efformalam  in  terram  sanciam  reduceret,  ut 
dixiJerem.  29. 10. 

22.  AisNO  ALTEM  PKiMO  CvRi.  ]  Hsec  ad  vcrbum 
rcpetuntur  lib.  sequcnli  Esdrae  initio  primi  ca- 
piiis  ,  ubi  ea  quasi  suo  loco  explicabo.  Hinc  col- 
ligunt  Interpretcs  Esdram  esse  lib,  Paralipo- 
nienon  auctorcm.  Ejus  enim  finis  idem  plane 
esl  cum  principio  Esdrae. 


774 


PROOEMIUM 


IN  SECUNDUM 


HISTORULIUM  SACRiE  SCRIPTUR^  TOMUM. 

Post  libros  Josue  ,  Judicum  ,  Rulli,  et  Paralipomenon  priore  opere  expositos  ,  pergo  ad  alierum  Hisloiialiiim  Sacra;   Scrip 
^  turas  Codicum  tomum  ,  qui  complectilur  libros  Esdrae,  Neliemiae,  Tobiae ,  Judilli  ,  Eslherel  Maclial)a;orum. 


[SDRAS  sacerdos  ,  propliela, 
Iscriba  el  doctor ,  totiusque 
JScripturae  sacrae  vel  deperdi  tae 
|in   vastitate    Babylonica   ex 
|lmemoria  dictator  et  restau- 
-jrator,  ut  multi  sentiunt;  vel 
|ut  verius  alii  ,  vitiatae   cor- 
frector ,  et  elegantiori  charac- 
KereHebraeo,  quo  nunc  uti- 
mur ,  descriptor ,  cutn  Nehemia  sacerdote ,  Hel- 
ciae  filio,  et  Artaxerxis  Persarum  regis  pincerna, 
reducem  e  captivitate  popuUim  numerans  et 
letnpliet  muroruoi  restauraiionem  consignans 
et  perficiens :  Ommsque  illa  turba  popuU  redeun- 
tis  inpatriam  (ait  S.  Hieron. )  et  descriptio  Sacer- 
dotum,  Leoitarum  Israelis ,   Proselytorum  aliud 
in  cortice  proferunt,  aliud  in  meduUa  retinent; 
scilicet  alleg.    signiflcaiit  institulionein  Eccle- 
slae  novae  ,  veleri    Syuagoga  abolita  ;    tropol. 
mysticae  Ecclesiae,  et  templi  in  anima  per  pec- 
catum  violali  et  disjecti,  per  gratiam,  poenilen- 
tiam,  omnisque  virtulis  officia  ,  reparationem; 
anagog.  constructionem  novae  illius  et  coelestis 
Jerusalem  ,    quam   vivis    coloribus    depingit 
S.  Joannes  Apoc.  15. 

Tobias  vitae  conjugalis  speculum ,  marltum , 
conjugem,  filium,  sui  quemque  muneris  admo- 
neteterudit.  Ad  haec  quomodo  in  exilio  et  ad- 
vorsis  retinenda  sitpietas  et  charitas,  quae  An- 
gelorum  natura,  quaespecies,  quae  partes,  qu;e 
vita  et  soUicitacustodia  edocet. 

Judith  viduarum  typus,  viduis  castitatis  po- 
culum  propinat,  quae  sapientissima  fortitudine 
pudiciti;e  gratiam,  et  ab  hostibus  victoriam  ve- 


lut  abslinentije  praBmJum  tulit :  quse  u t  ail  Amb r. 
de  viduis,  nec  cibo  maculala,  nec  adulterio, 
non  minus  servatae  continenUae  ex  hosUbus  re- 
vexit  trophaeum,  quam  patriae  Uberatse  :  et  ex 
sobrietate  casia,  manu  quidem  solum  Holo- 
phernem  vicit,  sed  consilio  omnium  aliorum 
ebriorum  ejus  stravit  exercitum.  TanU  dux  fe- 
mina  facti. 

Esther  uxoris  castae,  modestae  ,  religiosae  et 
sapienUs  erga  infldelem  maritum  et  regem , 
piae  vero  etindustriae  in  suos  cives  omnes  nu- 
meros  explet,  et  in  Ecclesiae  typo  (verbis  utor 
S.  Hier. )  populum  liberat  de  periculo,  et  inter- 
fecto  Aman,  qui  interpretatur  iniquitas  ,  par- 
tes  convivU,  et  diem  celebrem  miitit  in  pos- 
teros. 

Machabaei  fortitudine  bellica ,  aeque  ac  pietale 
et  zelo  excellunt,  atque  pauci  numero  ardenii 
preceDeum  invocantes,  ingentes  hosUum  pro- 
lligant  exercitus,  et  divinae   vicloriae  trophaea 
flgunt  aeternitati. 

Haec  singulorum  argumenta  in  principioobi- 
ter  quasi  insynopsi  coUecta,  6  lector  ,  accipe, 
quaefusius  suis  quibusque  locis  explicabo. 

Porro  ex  hlsce  libris  protocanonici  sunt  Es- 
dras  et  Nehemias,  utpote  qui  semper  lam  al» 
Hebraeis  quam  a  Ghristianis  habiti  sint  Cano- 
nlci:  Tobias  vero,  Judith  ,  Estheret  Machabaeo- 
rum  libri  duo  sunt  Deuterocanonici ,  sive  se- 
cundi  ordinis  et  gradus ,  utpole  de  quorum 
auctoritate  olim  a  nonnullis  fuit  dubitatum, 
posteaiamen  ab  Ecclesia  in  Canonemlibrorimi 
S.  Scripturae  sunt  relali. 


1 


COMMENTARIA 


775 


IN 


ESDRAM  ET  NEHEMIAM. 

PROLOGUS  ET  ARGUMENTLM. 

EjJi;is  i'l  >relicniiii?,  ait  S.  Hieron.  Epist.ad  Pavlinim,  qt  ce  DibliispraJigitUT,ii<i]\i\oT  videlicelelconsolalor  aDoniiiid  inunum 
volumen  cocdctalur  ;  inslauranl  hmplum  ,  muros  ixslruunt  civitalis ,  trnnisque  illa  lurba  jjopuli  rcdcunlis  in  palriam  , 
et  <!escri[itio  S;iceriloIum  ,  Levitarum  Israelis  ,  rroselitcrum  ,  ac  pcr  singulas  f;imilias  muroruro  ac  lurrium  opera  divisa, 
aliiid  ii)  corlice  prrcfcruut  ,  ;iliud  retinenl  in  medulla. 


Bi  noia:  duplexfuit  captivilas 
jHebrseorum.  Priorlsraelissi- 
'vedecem  Tribuiim,qua;aSal- 
manasar  abduclae  sunt  in  As- 
syriam  ,  fuilque  perpelua,  de 
qua  U.  Reg.  17.  etTobiae  I.  v.  1. 
lAllera,  quse  priore  fuit  pos- 
'terior  annis  13/i,  qua  reliquae 
'duae  Iribus  Juda  et  Benjamin 
A  Nabucliodonosor  duclae  sunt  inBaJ)>ionem  ,  It. 
Reg.  ult.  De  liujus  secundac  ex  Babylone  post  70 
captivitatis  annos  in  Jerusalem  reductione  hic 
agitur ,  ut  ila  pertcxalur  conlinuo  quasi  filo 
historiagentis  Judaicae  seque  ac  Synagogae,  sivc 
Ecclesiae  Dei. 

Primusetsecundus  Esdraesunt  ScripturaCano- 
nica,nec  de  eorumfidedubiiavitquisquam.Ex- 
stant  enim  Hebraice ,  suntque  in  canone  Hebrae- 
orum  ;  tertius  vero  etquartus  sunt  apocryphi, 
ul  suo  loco  dicam. 

Auctor  libri  primi  esl  Esdras ,  secundi  Nehe- 
mias,  ut  patet  ex  utriusque  titulo  ,  aeque  acnar- 
rationis  decursu.  Dicitur  lamen  Liber  Nehemiae , 
Esdrae  secundus  ,  pariim  quod  conlineat  ea  quae 
simul  ab  Esdra  et  Nehemia  gesla  sunt  ;  pariim 
quod  olim  apud  Hebraeos  et  Groccos  Nehemias  et 
Esdras  unus  tantum  erant  Hher.  Ita  Sixlus  Se- 
nensis  elBellarm.  de  Script.  Eccles.  in  Nehemia,et 
S.  Hieronym.  Epist.  citata,  Lyran.  Dion.  et  alii; 
licet  S.  Athanas.  in  Synopsi ,  et  Isidor.  1.  6.  Ely- 
mol.  c.  2.  tam  secundum  ,  quam  primum  li- 
brum  censeant  scriptum  ab  Esdra. 

Qutxres  primo:  Quis  fuitEsdras  ?  Resp.  fuisse 
filium  Saraiae  summi  Pontificis,  qui  in  excidio 
Jerusalem  cum  alils  primoribus  occisus  est  a 
-Nabuchodonosor,  anno  undecimo  Sedeciae,  U. 
Reg.  25.  18  et  21.  Id  ita  esse  patet  ex  c.  7.  v.  1. 
ubi  Esdras  suam  genealogiam  recensens  ait  : 
Esdras  filius  Sctraice ,  fdii  Azarice  (  qui  fuit  Pon- 
lifcx  sub  Ozia  rege  Juda  ,  ut  patet  2.  Paral.  26. 
v.  20.  )  fiid  llelcia  ,  fUii  SeUum  ,  filii  Sadoc  ,  etc. 
Qui  omnes  recensentur  in  catalogo  Pontificum 
"2.  Paral.  6.  v.  12  et  l^.  ubi  et  addiiur:  Saraias 
fjenuic  Josedec.  Porro  Josedec  egressus  esl  ,  qucin- 
do  transtulit  Dcminus  Judam  et  Jerusalcm  per 
manus  JSabuchodonosor.  Uude  sequitur  Esdram  , 
ex  eodem  patre  Saraia  geniium  ,  fuisse  fratrem 
Josedcc  ,  qui  fuit  Pontifex  in  captivilate  ,  cui 
successit  filius  Jesus  Poniifex  paritcr,  qui  cum 
Zorobahcl  ducc  Judaeos  e  Brbylone  rtduxil  in 


Jerusalem.  ImoHebraei  apudS.  Hier.in  Tradit.in 
J.  Paralip.  elSixtus  I.  l.Biblioth.inEsdra,  putant 
Esdram  eumdem  esse  cum  Josedec  (habuisse 
enim  duo  nomina)  ideoque  fuisse  Pontificem. 
Unde  et  lib.  S.  Esdrae  cap.  ullim.  plenoei  ahso- 
Juto  jure  Pontificio  in  dirimendis  mairimoniis 
Israelitarum  ,  etiam  Sacerdoium  cum  uxoribus 
alienigenis  ,  uti  videiur.  Verum  hoc  dici  nequit; 
nam  siEsdras  fuit  Josedec  Pontifex  ,  ergo  Jesus 
filius  Josedec  in  Babylone  non  fuit  Ponlifex  : 
vivcbat  enini  ttim  Esdras.  Dicendum  ergo  Jo- 
sedec  fuisse  frairem  seniorem  Esdrae,  ideoque 
Pontificem  ,  cui  in  Babylone  mortuo  successit 
filius  Jesus,  qui  proinde  quasi  Pontifex  cum 
Zorobabel  populum  e  Babylonc  reduxit.  Hoc 
enim  non  fccisset  Jesus,  sed  Esdras  ,  si  ipse 
fuisset  Josedcc  Fontifex. 

Rupertus  et  alii  opinantur  Esdram  fuisse  Ma- 
lachiam  Prophetam  ,  quorum  rationes  fuse  re- 
censui  et  confulavi  procemio  in  Malachiam. 
Vixit  tamen  Esdras  cum  Malachia  ,  et  idem  pene 
cum  eo  argumentum  tractat :  quae  fuit  occasio 
suspicandi  fuisseunum  eumdemque. 

Quaeres  secundo  an  Esdras  fuerit  propheia. 
Videtur  negare  S.  Aug.  1. 18.  de  Civit.  c.  36.  dicens: 
Esclrasmagis  rerumgestarum  scriplor  est  liabilus, 
quCim  propheta. 

Verum  dico  Esdram  non  tantum  fuisse  hislo- 
riographum,  acque  ac  scribam  ,  sivc  legis  doc- 
lorem ,  sed  et  prophetam.  Patet ,  quia  instinciii 
divino  scripsit  bunc  librum  quasi  Canonicam 
Scripturam  ,  ac,  ut  multi  volunt,  libros  Para- 
lipomenon  ,  etcaput86  Geneseos,  accaputul- 
timtimDeuteronomii;hocenimcontinetmortem 
Mosis  ,  quam  ipseMoses,  ulpotejam  moriuus, 
scribere  non  potuit,  imo  S.  August.  lib.  18.  de 
Civit.  c.  36.  etc.  S.  Isidor.  libro  6.  Etym.  c.  2. 
censent  Esdram  quoque  auctorem  esse  libi  i  Es- 
ther.  Porro  non  minus  ,  imo  majus  prophetiac 
donum  est,  libros  sacros  ex  Deo  conscribere, 
qujim  futura  praedicere.  DeniqueEsdrastotohoc 
libro  narrat  Judaeos  jussu  Cyri  e  Babylone  in 
Jerusalem  redeuntes  coepisse  restaurare  urbem 
cum  templo  ,  sed  adversariorum  calumniis 
inipeditos  ,  coactos  desistere. 

Quaeres  lertio  an  Esdras  restauraritS.  Scrip- 
iiiram?  Mulii  censentlibros  omnes  veteris  Tes- 
lamenti  a  Chaldaeis  cumTempIo  fuisse  cxustos : 
ac  ab  Esdra  ex  memoria  potius  divina  ,  quam 
lumana  rcslauralos.   Id  cnim  fuse  nanarc  vi- 


776  PROLEGOMENA  li\  ESDRAM  ET  NEHEMIAM 

detar  lib.  4-  Esdvas  c.  14.  quiliber  a  S.  Augustino, 
Cypriano  ,  Athanasio ,  Clemenle  Alexancl.  et 
aliis  subinde  citatur  quasi  canonicus.  Uncle  ex 
libro  lioc  lianc  sententiam  liausere  Tertul.  1.  de 
habitu  muliebri ,  c.  8.  Jerosolymis  ,  inquit,  Ba- 
bylonicd  expugnatione  deletis  omne  instrumentum 
JudaiccB  litteraturce  per  Esdram  constat  restau- 
ratum.  D.  Iren.  1.  3.  c.  25.  ubi  de  niiraculoso 
consensu  Sept.  Interpretum:  Non  est  mirabile , 


inquit ,  Deum  lioc  in  eis  operatam ,  quando  in  ea 
captlvitatepopali,  qucBfactaest  ciNabuchodonosor, 
corruptis  Scripturis,  et  post  70  annos  Judceis  dss- 
cendentibus  in  regionem  suam  ,  deinde  temporibus 
Artaxerxis  regis  Persarum  inspiravit  Esdrce  sa- 
rerdoti  tribus  Levi  prcBteritorum  Prophetarum 
omnes  rememorare  sermones  ,  et  restituere  populo 
eam  legem  quce  data  esset  per  Moysem.  Idem 
iisdem  verbis  asserit  Euseb.  1.  5.  Histor.  c.  8.  S. 
Hier.  contra  Helvidium  :  Sive,  inquit,  Moysem  di- 
cere  voLueris  auctorem  Pentateuchi ,  sioe  Esdram 
ejusdem  instauratorem  operis  ,  non  recuso.  Cle- 
mens  Alex.  lib.  1.  Strom.  Zorobabel,  ait ,  cum 
adversarios  vicisset  sapientid,  emit  a  Dario  reno- 
vationemJ  erusalem ,  et  cumEsdraredit  inpatriam, 
per  quem  facta  est  popuU  redemptio  :  et  divimtus 
inspiratorum  eloquiorum  recensio  et  renovatio. 

S.  Basii.  Ep.  adChilonem:  Esdras,ix\l,  omnes 
divinos  libros  ex  mandato  Dei  eructavit.  Idem  ha- 
bet  Theodor.  prsefat.  inPsalmos,  Isid.  I.  6.  Eiy- 
mol.  c.  3.  Rabanus  1.  de  inslit.  Cler.  c.  51.  Leon- 
lius.quiclariusidnarratl.  contrasectas  Actione 
2.  in  fine  (exstattom.  U.  Biblioth.  SS.  Patrum). 
Huncreditum,  inquit,  descripsit  Esdras  ,  qui  cum 
Jerosolymam  venisset,  omnesque  Libros  id  tem- 
poris  ,  quo  in  captivilatem  abducti  fuerant ,  repe- 
riisset  exustos ,  ex  memoria  depromptos  iilos  22 
Ubros ,  quossuprareceasuimus,  in  Litterasretulisse 
perhibelur. 

IdemprobatLeoCastriuspr.Tefat.  in  Isaiamc.  4. 
scilicet  Esdrani  libros  legis  ex  memoria  restau-. 
rasse.  Nec  hoc  mirum.  Mirabilius  est  quod  de 
S.  AntonioPatavinolegimas,  eumtotamS.  Scrip- 
luram  calluisse,  adeouta  Pontifice  Arca  Testa- 
menti  sit  cognominatus.  Ita  enim  utriusque 
InstrumentipaginasmemoriapLaneaffixasliabebat, 
ut  instar  Esdrce  potuerit,  si  sic  res  postulasset , 
omnes  integras  divinas  iitteras  in  integrum  de  saa 
memoria,  etiamcodicibus omnibusprorsus aboUtis, 
restituere ,  ait  Auctor  vitae  ejus. 

Verum  etsi  hrcc  sententia  ob  tantam  Patrum 
auctoritatem  videatur  probabilis  ,  longe  tamen 
probabilior  ,  et  ex  ratione  certa  est  sententia 
conlraria  ,  scilicet  nec  libros  omnes  sacros 
k  Chaldaeis  exustos ,  nec  ab  Esdra  ex  memoria 
restituios. 

Probaturprimo,  quia  Chaldaeos  exussisse  hos 
libros  nusquam  legimus  :  et  esto  exussissent 
omnes  qui  erant  Jerosolymae  ( quod  est  incre- 
dibile) ,  tamen  exurere  non  potuerunt  eos  qui 
pertotam  Judaeam,  imo  per  totum  orbem  mani- 
hus  Judaeorum,  praesertim  scribarum  et  Rabbi- 
norum ,  assidue  terebanlur,  ac  in  Synagogis 
legebantur. 

Secundo,  quiaOanielcap.  9.  aitse  annoprimo 
Darii  intellexisse  numerum  septuaginta  anno- 
rum,  de  quibus  scripserat  Jeremias  Propheta. 
HabebatergoProphetiamJeremiaeaccaeterorum 
Prophetarum,  eamque  leclitabat. 

Tertio,  quia  Prophetiam  Isaioe  c.  Uh.  de  Cyro 
ostensam  fiiisse  a  Jud:eis,  ideoque  illum  silii 
l)cnevolum  reddidisse  testis  est  Joseplms  I.  IL 


c.  1.  Hoc,  inquit,  Cyruscognooilex  lectione  Libri, 
qui  Isaice  Prophetias  continet ,  ducentis  et  decem 
annis  ante  ipsius  cetatem  conscriptas , 

Ad  librum  k.  Esdrae  respondeo  illum  esse  apo- 
cryphum.  Adde  quod  illo  libro  nihil  dicitur  de 
sacris  libris  Mosis  aut  Prophetarum  restauralis, 
sed  tantum  per  ZiO  dies  a  quinque  viris  ducenlos 
etquatuorlibros  fuisse  descriptos,  quorum  sep- 
tuaginta  servandi  essentet  tradendi  sapientibus, 
reliqui  autem  palam  proponendi ,  ut  a  dignis  et 
indignis  legerentur  ;  quae  cum  libris  de  quibus 
agimus  nihil  habentcommune.  Plura  videapud 
Bellarm.  tomo  1.  lib.  2.  c.  1.  et  Pererium  Praefa- 
tione  in  Genesim,  c.  7. 

Ad  Patres  respondeo  plerosque  non  aliud  vo- 
luisse,  qu^m  Esdram  libros  sacros  indigeslos 
in  rectum  ordinem  digessisse,  et  in  lectiones 
(  quoe  Hebr.  nvy^lS  Perasioth  vocant ,  et  suc- 
cessive  in  Synagogislegunt )  divisisse  :  Ad  ha3c, 
errata,  quae  vitio  descripiorum  multa  irrepse- 
rant,  correxisse,  librosque  pristinaepuriiali  et 
nitori  restituisse,  idque  scientia  non  tam  ac- 
quisita  ,  quam  coelitus  infusa.  Unde  EsdraeS.  8. 
Septuag.  aiunt  Esdram  legisse  ea  qune  in  illis 
libris  scripla  erant,  m  scientla  Domini,  id  est , 
per  scientiam  a  Deo  infusam. 

Denique  Esdras ,  quae  in  libris  singulis  deerant, 
supplevit.  Unde  multi  censent  eum  assistenle 
Spirilu  S.  Mosi  addidisse  cap.  5i.  Deuter.  eoque 
Mosis  moriem  et  sepulturam  descripsisse;  ideni 
fecisse  Josue  c.  ult.  ac  Jeremiae  c.  ult.  ubi  re- 
gnum  Evilmerodach  et  exaltatio  Jechoniae  nar- 
ratur  :  hanc  enim  scribere  nequivit  Jeremias, 
uipotejam  morluus.  Simili  modo  videiur  sup- 
plevisse  finem  Tobiae  et  Judith  :  liber  enim 
Judilhscriptuspulaiura  Joacliim  Pont.  qui  antc 
Judith  vita  functus  est.  Sic  Esdras  addidisse  vi- 
detur,  rousque  ad  prcesenlem  diem  ,  ubicumque 
id  dicitur ,  quod  toties  inseritur  et  iteratur  :  ita 
Salianusanno  mondi562L  numer.  10.  etBedalib. 
2.  Alleg.  in  Esdram. 

Addunt  S.  Hieron.  in  Prologo  Galealo  ,  et  Eu- 
seb.  in  Chron.  anno  mundi  klk^,  Esdram  inve- 
nisse  novas  liiteras  Hebraicas ,  quibu s  eliamnum 
uiimur,  el  priscas  reliquisse  Samaritanis ,  ut Ju- 
daei  nullum  cum  eis,  ne  litterarum  quidem,  ha- 
berent  commercium. 

Addunt  alii  puncta  (  quae  Hebraeis  sunt  loco 
vocalium  )  ab  Esdra  fuisse  inventa ,  sed  errant  : 
haecenim  nonfuere  tempore  Sepiuag.  Interpre- 
tum,  quiEsdraducentis  annis  fuereposteriores, 
nec  tempore  S.  Hier.  qui  nongenlis  ;  sed  paulo 
post  eum  a  Rabbinis  adinvenla  sunt  in  Tiberiade 
urbe  Galilaeae,  postChristum  nalum  anno  Zi76,ut 
ex  Elia  in  Massareth  docet  Genebrardus  sub  an- 
num  mundi  khli. 

Quaeres  quario    quo  tempore  historia   Esdrae 
ct  Nehemiae  contigerit.  Resp.  eo  tempore  quo,- 
finitis  70  annis  captivitatis  ,  Judaei  e  Babylone 
per  Cyrum  liberatifuere.  Liber  Esdrae  ergo  con- 
tinet  ea  quae  circahanc  liberaiionem  contigere 
ab  anno  primo  monarchiae  Cyri  usque  ad  annuni 
«eptimum  Artaxerxis  regis,  quo  Esdras  eBabylone 
cum  aliis  Sacerdolibus  et  Levitis  rediit  in  Jeru- 
salem,  ut  patet  c.  7,  quod  est  spatium  73  an- 
norum.   Liber  vero  Nehemite  reajdificationem 
urbis  Jerosolymae  ab  anno  7    usque  ad  annum 
32  ejusdem  Artaxerxis  ,  ut  patet  c.  13.  6,  quod 
estspatium25  annorum.  Hincduolii  libriscrip- 
ti  sunt  Hebraice,  sed  immixtis  multis  vocibu* 
Chaldaicis.  Hebroei  enim  in  Babylone  linguam 


rROLEGOMlLNA  liN  ESDRAM  ET  NEHEMIAM 

Hebraicani  corruperunt,  et  cum  Chaldoca  com- 
miscueruiit.  Epistolas  quoque  regum  Babylonis 
eadeni  lingua  qua  ab  eis  scriptae  fuere,  scilicet 
CbaldoDa,  reccnsetc.  [\.  5.6.7;quadecausa  Daniel 
quoque  suum  librum  partim  Hebraice,  parlim 
Chaldaice  conscripsit. 

HincIiquetEsdramvaldelongaevum  fuisse,  et 
vjtam  prorogasse  ad  132  annos.  Vixit  enim  us- 
que  ad  annum  septimum  Artaxerxis,  ut  patet 
c.  7.  8.  Mam  cum  paterejus  Saraias  occisus  sit 
anno  undecimo  Sedecice  ,  nccesse  est  ut  ipse  eo- 
dem  salieni  anno  jam  fuerit  natus,  vel  posthu- 
mus.  Porro  ab  undecimo  Sedeciae  ad  primum 
Cyri  fluxere  60  anni.  His  adde  tres  aunos  Cyri, 
sex  Cambysis  ,  36  DariiHyslaspis,27Artaxerxis, 
habebis  annos  132,quot  necesse  est  vixisse  Es- 
dram,  ac  forte  pluribus  vixit.  Nescimus  enim 
quousque  poslea  vitam  prorogarit,  nescimus 
etiam  quoto  anno  anlemortem  patrissitnatus. 

Esdrae  et  Nehemiae  synchroni  et  coaevi  fuere  b 
Prophetis  Jeremias,  Baruch,  Daniel,  Aggaeus, 
Zacharias,  Malachias;  e  stirpc  regia.Jechonias, 
SalathielelZorobabel;ePontificibusSaraiaspater 
Esdrae,  Josedec  ejusdem  frater,  et  Jesus  nepos. 
Hoc  temporecollecta  fuitSynagoga  siveSynodus 
magna,  inqua  editus  fuit  Canonlibrorum  sacrae 


777 

Scriptur.-e ,  cui  pr^cscderunt  Esdras  ,  Nehcmias  , 
Daniel  ,  Mardoch.Tus,  Zorobabel  et  Jesus  filius 
Josedec,  inqua  pariieractum  estde  Hbris  sacrae 
Scripturae  emendandis,  ac  in  suas  sectiones  et 
capitadividendis,  cujus  reicuradala  fuitEsdrae. 
Ila  tradunt  Hebraei. 

Tempore  Esdrae  floruit  monarchia  Chaldaeo- 
rum  sub  Nabuchodonosor,  Evilmerodach,  Bal- 
tassar:  in  Media  regnaruntCyriaxares  et  Astya- 
ges;  inPerside  Cyrus,  Cambyses,  Darius,Xerxes 
etArtaxerxes.  Rom.T,  expulsis  regibus,  surrogali 
sunt  primi  consules  ,  Junius  Brutus  et  Lucius 
Collaiinus.  In  Graecia  floruere  Hislorici ,  Poetae 
et  Philosophi.Herodotus,  Pindarus,  Simonides, 
Anacreon,  Arisloxenes,  Archilocus,  Alcaeus, 
Sappho,  Arion,  Sophocles,  Euripides,  Permeni- 
des,  Empedocles,  Socrates,  atque  e  Sybillis 
Cumana  el  Hellesponiica.  Ita  Euseb.  Torniel. 
Geneb.  Salianus  el  alii. 

Porro  quia  crebra  in  hiscelibris,  aeque  ac  in 
lib.  Judilh  ctEsther,  mentio  facienda  estreguni 
Persarum  ,  ad  quos  monarchia  a  Gyro,  capla 
Babylone,  iranslata  fuil;  hinc  eorum  sericm  ct 
annoshic  subjungam:  magnam  enim  lucem  li- 
bris  his  affert. 


SERIES  PRISCORUM  REGUM  PERSARUM. 


Primus  fuit  Cyrus,  Astyagis  regis  Medorum 
cx  filia  Mandane  nepos,  ac  filius  Cambysis  regis 
Persarum,  ait  Xenophon  :  qui  Iriginta  annos 
regnavit,  sed  tribus  ullimis  tantum  fuit  monar- 
cha,  quibus  Judaeos  Babylone  liberavit;  ut  mo- 
narcha  ergo  regnavit  3  annis. 

Secundus,  Cambyses  Cyrifilius,  qui  patreCyro 
contra  Scythas  (ubi  et  periii)  proficiscente,  in 
Perside  imperavit  per  biennium;  mortuo  vero 
patre  regnavit  6  annis. 

Hunc  Esdras  c.  U.  vocat  Assuerum,  ac  v.  7.  et 
8.  Ariaxerxem.  Hicfabricam  lempli  a  Cyro  per- 
missam  impedivit,  c.  U.  23. 

Tertius,  Smerdes  magus  ,  regnavit  7  mensi- 
bus. 

Quartus,  Darius  filius  Histaspis,  hinnitu  equi 
creatus  rex,  regnavit  36  annis. 

Hicdedit  Judaeis  facultatem  perficienditempli, 
Esdrae  6.  v.  7.  Nonnulli  putant  Darium  hunc 
fuisse  maritum  Esther ,  quare  historiam  Mardo- 
chaei  et  Aman  suspensi  sub  eo  coniigisse;  sed  in 
procDmio  Esther  idipsum  examinabo. 

Quintus  fuit  Xerxes,  filius  Darii,  qui  regnavit 
20  annis. 

Sub  hoc  multi  putant  contigisse  historiam  Ju- 
dith  :  de  quo  ibidem  agam. 

Sextns  fuit  Arlaxerxes  manu  una  longiorecog- 
nominatus  Longimanus,  filius  Xerxis,  qui  anno 
septimo  regni  Esdram  ,  et  anno  20  Nehemiam 
remisit  ad  restaurandam  Jerusalem :  unde  ab  eo 
incipiunt70  hebdomades  Danielis,  cap.  9,  quoe 


finiunlur  in  Chrislo.    Hic    regnavit  ^O  annis. 

Septimus  fuit  Darius,  filius  nothus  Artaxerxis 
jam  dicii.  Hic  regnavit  19  annis. 

Octavus,  Xerxes  secundus,  qui  regnavit  2 
mensibus. 

Nonus,  Logdianus,  qui  regnavit  8  mensibus. 

Decimus,  Artaxerxes,  cognomento  Mnemon, 
idestmemor,  a  memoriae  praestanlia.  Fuilhic 
Darii  Nothi  filius,  et  regnavit  /i3  annis. 

Undecimus,  Artaxerxes  Ochus,  23  annis. 

Duodecimus,  Arses  vel  Arsames  Ochi  filius,  3 
annis. 

Decimus  tertius  ,  Darius  Arsisfilius,  cogno- 
menlo  Codomannus,  6annis. 

Septimo  enim  anuo  regno  et  vita  spoliatus  fuit 
ab  Alexandro  Magno,  qui  monarchiam  a  Persis 
ad  Graecos  translulit. 

Regnarunt  ergo  hi  reges  in  Perside  per  227 
annos,  sed  a  monarchia  Cyri  ducentos  duntaxat. 
Cyrusenimfactusestmonarchaanno27regnisui. 

Allegor.  in  hac  Judaeorum  liberatione  per 
Cyrum  significata  fuit  liberalio  humani  generis 
e  captivitaledialjoli  facta  per  Chrisium.  Tropo- 
logice  liberatio  Chrislianorum  ab  Ethnicis  op- 
pressorum  facta  a  Conslanlino,  Theodosio,  Ca- 
rolo  Magno,  etc;  ilem  liberatio  animae  fidelis  et 
poenitentis,  quae  in  dies  fit  a  viris  Apostolicis. 
Vide  Bedam  lomo  tertio  ,  qui  allegoriam  tam  in 
Esdram,  quam  inNehemiam  conscripsiL 

AccipcnuncseriemPonlificumJudaeorum,  qui 
regibus  jam  dictis  fuere  coaevi  et  synchroni. 


SERIES  PONTIFICUM  JUD7E0RUM  A  CAPTIVITATE  BABYLONICA  AD  ALEXANDRUM  MAGNUM 

ET  PTOLOMJIUM  PHILADELPHUM. 


1.  Saraias,  vcl  ut  Josephus,  Sareas,  filius     cliodonosor  occidil  cum  70  Primoribus,  6.  Rcg. 
Azariae  Pontificis.  Hunc,  captaJerosolyma,Nabu-     ultim.  18. 

CORNEL.    A   LAPIDE.      TOM.   II.  98 


778  COMMENTARIA  IN  ESDRAM  ET  NEHEMIAM.  Cap.  I. 

2.  Josedec  Saraiae  filius,  li-anslaiusiiiBabylo-  8.  Jeddoa  vel  Jaddo,  filius  Jonalhan  ,  Nehem. 
nem,  illic  Pontiflcem  egit  lolo  lemporecaplivi-  12.11.  Hic  occurrit  Alexandro  Magno,  eumque 
talis  usque  ad  Cyrum,  1.  Paral.  6.  15.  Jud.eis  oirensumreconciliavit,testeJosephoI.  11. 

3.  Josue  vel  Je8us,filius  Josedec.  Hic  cum  Zo-  Antiq.  in  fine.  Jaddi  fraier  fuit  Manasse,  primus 
robabele  Judneos  e  Babylone  in  Jerusalem  sub  Pontifex  Samaritanorum  inmonte  Garizim.  Vide 
Cyroreduxit,   et  templum  re*diflcavit,  Esdr^e  Josephum,  1.  11.  Antiq.  c.  7. 

3.2.  9.  Onias  primusflllus  Jaddi,  Pontifexsub  Pto- 

i.  Joacim,  filius  Josue.Ponliflcatumgessitsub  lomneo   Lagi,     primo   post    Alexandrum  rege 

Dario  Hystaspis  etXerxe,  Nehem.  12.  10.  jEgypti,  teste  Josepho,  Eusebio  et  aliis. 

5.  Eliasib,  filius  Joacim,  Pontifex  fuit  sub  Ar-  10.  SimonOniae  filius,  cognomentojustus,  cu- 
taxerxe  Longimano,  Nehem.  3.  1.  et  c.  ult.  v.  jus  elogia  describil  Eccles.  c.  50. 

h.  et  6.  11.  Eleazarus  Simonis  frater  et  Onise  filius. 

6.  Joiada,  filius  Eliasib,  Ponlifex  sub  Dario  Hicmisit  70  Interpretes  adPtoIomaeum  Philadel- 
Noiho  Longimani  filio,  Nehem.  12.  10.  phum  secundum  jEgypii   regem  :  qui    sacram 

7.  Jonalhan,  filius  Joiada},  Ponlifex  sub  Arta-  Scripiuram  ex  HebraBO  in  Grrecumconverterunt, 
xerxe  Mnemone  Darii  Nothi  filio,Nehem.  12.  11.  tesie  losepho,  Aristaea,  Eusebio  et  aliis. 

GAPUT  PRIMUM. 

SYNOPSIS   CAPITIS. 
Cyrus  Deum  Israelis  agnoscit  ,  iDEOQUE   Jub/Eis  E  Babylone  in  Jud^am  remigrandj 

DAT  FACULTATEM  ,  AC  PRiEFECTIS  MANDAT  UT  EOS  IN  REyEDIFICANDA  URBE  ET  TEMPLO  , 
SUA  OPE  ET  OPIBUS  ADJUVENT  ;  SACRA  VASA  E  TEMPLO  A  CHALD.EIS  ABLATA  RESTITUIT. 
QUARE  JUD^I  LiETI  CUM  LeVITIS  IN  PATRIAM  REDEUNT. 

^N  anno  primo  Cyri  regis  Persarum  ,  iit  complerelur  verbumDomini  ex 
l^ore  Jeremia? ,  suscitavit  Dominus  Spiritura  Cyri  regis  Persarum  ;  et  tra- 
kluxit  vocem  in  omni  regno  suo  ,  etiam  per  Scripturam  ,  dicens  :  2.  Haec 
'dicit  Cyrus  rex  Persarum  :  Omnia  regna  tcrrae  dedit  mihi  Dominus  Deus 
icoeli ,  et  ipse  praecepit  mihi  ut  aedificarem  ei  domum  in  Jerusalem  ,  qu<e 
lest  in  Judisea.  3.  Quis  est  in  vobis  de  universo  populo  ejus  ?  Sit  Deus 
"iiliuscum  ipso.  Ascendat  in  Jerusalem ,  quae  est  in  Judaea,  et  aedificet 
doraum  Doraini  Dei  Israel,  ipse  est  Deus  qui  est  in  Jeriisalera.  4.  Et  omnes  reliqui  in 
cunctis  locis  ubicumque  habitant  ,  adjuvent  eum  viri  de  loco  suo ,  argento  et  auro,  et  siib- 
stantia  ,  et  pecoribus  ,  excepto  quod  vohmtarie  offerunt  templo  Dei ,  quod  est  in  Jerusalem. 
5.  Et  surrexerunt  principes  patrura  de  Juda  et  Benjamin  et  Sacerdotes ,  et  Levitae  ,  et  omnis 
ciijus  Deus  suscitavit  spiritum  ,  ut  ascenderent  ad  aedificandum  templum  Domini  quod  erat  in 
Jerusalem.  6.  Universique  qui  erant  in  circuitu  ,  adjuverunt  manus  eorum  in  vasis  argenteis 
et  aureis,  in  substantia  et  jumentis,  in  supellectili,  exceptis  his  quae  sponte  obtulerant.  7.  Rex 
quoque  Cyrus  protulit  vasa  templi  Doraini ,  quae  tulerat  Nabuchodonosor  de  Jerusalem  , 
et  posuerat  ea  in  templo  Dei  sui.  8.  Protubt  autem  ea  Cyrus  rex  Persarum  per  manum 
Mithridalis  filii  Gazabar  ,  et  annumeravit  ea  Sassabasar  principi  Jiida.  9.  Et  hic  est  numerus 
eorura  :  Phiaiae  aureae  triginta ,  phialae  argenteae  raille,  cultri  viginti  novem,  scyphi  aurei  tri- 
ginla.  10.  Scyphi  argentei  secundi  quadringenti  dccera  :  yasa  alia  mille.  11 .  Omnia  vasa  au- 
rea  et  argentea,  quinque  millia  quadringenta  :  universa  tulit  Sassabasar  ,  cum  his  qui 
ascendebant  de  transmigratione  Babylonis  id  Jerusalem. 

1.  In  anno  PRiMO  Gyri  regis  Persarum,  ]  quo  Daniel.  c.  5  et  alii;  sed  fuit  annus  hic  Cyri  pri- 

scilicet  Cyrus  monarchiam  a  Chaldoeis  ad  Persas  mus  monarchiae  et  regni  Babylonici,  quo  scilicet 

iranstulit.  Fuit  ergo  hic  Cyri  annus  primus  non  ipsesuperato  Baltasare,  et  capta  eversaque  Ba- 

regni  Persici,  sive  quo  ipse  primo  crealus  rex  bylone,  monarchiam  a  Chaldaeis  ad  seet  Persas 

ccepit  regnare  in  Perside,  indeque  triginta  totos  iranslulit.  Non  potuit  enim  Judseos  eripere  e  Ba- 

annos  regnavit,  uti  volunt  Euseb.  et  Africanus  in  bylone,  et  Chaldaeorum  manibus,  nisi  iis  supe- 

Chronico,  S.  Ilier.  in  c.  1.  Zachar.  Pererius  m  ratis  et  victis.  Patet  id  clare  ex  verbis  Cyri  v.  2. 


COiMJIENTARIA  IN  ESDRAM  ET  NEHEMIAM. 


dicenlis  :  0»*"'«  regna  terr(s  dedit  miln  Dominus. 
Undel.  3.  Esdrse  c.  6.  v.  17.  diciliir :  Inprimo  anno, 
regnante  Cyro  rege  Babylonice,  scripsit  Cyrus  rex 
domum  lianc  cedificare,  clc;  licet  enim  Darius  Me- 
dus,  Cyri  avunculus,dicatiir  capla  Babylonesuc- 
cessisse  in  ejus  regnum,  Daniel.  cap.  5.  v.  ult. 
tamen  Darius,  uipote  senex,  lolumreginien  con- 
cessit  nepoti  suo  Cyro,  juveni  animoso,  ac 
eodem  annovita  functus  eidem  lotum  cessitim- 
perium.  Quare  Cyrus  eodem  anno  primo  monar- 
cliiae  suae,  qui  fuii  septuagesimus  et  ullimus 
caplivitaiisJudseorum  inBabylone,  inde  eosdem 
iiberavit. 

Nota  ex  Herodoto ,  Juslino,  Eusebio,  Josepho 
el  aliis,  Cyrum  coepisse  regnare  in  Perside  sola 
Olyropiade  55;  et  inde  universi  regni  ejus  anni 
numerantur  triginta : sensim  vero  ultra  Persidem 
propagasse  imperium  ,  tandemque  Babylonem 
expugnasse,  et  ChaldEeorum  monarchiam  ever- 
tisse,  seque  fecisse  monarcham;  ac  tum  solvit 
captivilaiem  Judaeorum  in  Babylone,  cum  jam 
expleli  essentTO  anni  captivitatis,  de  quibus  va- 
ticinatus  erat  Jerem.  cap.  25  et  29.  Fecit  hoc 
autem  Cyrus  anno  27  Persici  sui  regni,  adeoque 
virisimilius  est  eum  deinceps  ires  duntaxat  an- 
nos,  capta  Babylone,  monarcham  regnasse;  id 
enim  docet  Seder  Olam,  siveChronicon  Hebraeo- 
rum,  ac  passim  Hebraei,  ac  Lyranus  in  Daniel. 
Vatabl.  in  c.  1.  Daniel.  et  alii,  quin  et  Josephus 
1. 11.  Ant.  c.  2.  Unde  Daniel,summatim  annos  Cyri 
per  ejus  gesta  pertexens,  ullra  tertium  non  pro- 
greditur. 

Nec  obstat  Xenophon  1.  8.  Cyropaediae,  ul)i 
seplem  annos  tribuit  principatui  Cyri.  UndeBel- 
larm.Torniellus,  Salianus  etRiberainZachar.  1. 
n.  33.  putant  Cyrum  seplem  annos  regnasse  nt 
monarcham  ;  quia  illi  hbri  a  Xenophonte  scripti 
sunt,  non  tam  ad  fidem  historire,  quam  ad  effor- 
mandam  in  Cyro  veri  principis  effigiem.  Rursum 
ille  principatus  Cyri  septennis  accipi  posset  a 
subjugaia  per  eum  nonBabylone,  sed  Asia.  De- 
nique  magiscredendum  est  I.  3.  Esdrie  5.  v.  ult. 
quam  Xenophonti.  Ibi  enim  satexpresse  dicitur 
Cyruni  per  biennium  tantum  regnasse  a  coepta 
reeedificatione  templi,quoe,  ut  paiet  hoc  capite, 
facta  est  statim  a  soluta  capiivitate,  scilicet  anno 
secundo  monarchiae  Cyri  :  hoc  enim  secundo 
anno  coepisse  Judteos  reeedificare  templum  di- 
serte  docet  Esdras  hicc.3.  v.8;  ac.  Zi.  v.  6.  narrat 
templi  fabricam  illico  a  Culhacis  fuisse  impe- 
diiam  omnibus  diebus  Cyri.  Idem  clarius  docet 
Josephus  1.  11.  c.  2,  ubi  ait  Cuthaeos  eam  im- 
pedivisse,  Cyro  nescienle,  ulpote  in  aliis  nego- 
tiis  occupato,  ac  prEeserlim  bello  Massagetico, 
in  quo  et  interiit.  Unde  et  c  3.  narrat  Esdras 
lempli  fabricam,  a  Cyro  primo  sute  monarchiae 
anno  concessam,  per  novem  annos  fuisse  sus- 
pensam,  scilicet  per  duos  annos  reliquos  Cyri, 
et  per  sex  quibus  regnavit  Cambyses  ejus  filius, 
cui  successitDarius  Hystaspis,  qui  anno  secundo 
regni  sui  eamdcm  redintegravit.  Non  ergo  sep-  pl 
tem  annis  supervixitCyrus,  uli  opinantur  non- 
nulli.  Quomodo  cnim  Cyrus,Judieis  ita  benevo- 
lus,  per  septem  annos  Cutliaeorum  objecta  in 
templi  fabrica  impedimenta  nescisset,  auttu- 
lisset?  Quomodo  Judsi ,  ac  prsesertim  Daniel, 
Cyrum  per  se  aut  per  legatos  detota  re  non  in- 
tbrmasseni?  Denique  Herodolus,  Justinus,  Be- 
rosus  etalii  scribunt  Cyrum,  postcaptam  Baby- 
lonem,  poslremum  bellum  contra  Lydos,  qui 
rebeilaverant,  gessisse,  ac  dcmum  Massaselico 


Cap.  L  779 

praclio  occubuisse.  Quae  omnia  triennio  fecisse 
Cyrum  credibile  est  :  erat  enim  ipse  beliicosis- 
simus,  et  quietis  impaliens. 

Quoeres  :  Unde  nomen  suum  accepit  Cyrus  ? 

quidque  significat?  Primo,  Strabo  i.  15.  Cyruni 

nomenaccepisse  putata  llumine  Cyro.  Secundo, 

Vilalpandus  part.   1.  Appar.  1.  3.  c.  2.  pag.  137. 

censet  Cyrum  dictum  a  Cyno  ,  id  est  cane,  qui 

eumfingiturnutrivisse,  utsitCyrus  quasi  xuvsos, 

id  est ,  caninus,  Nam,  ut  narrat  Herod.  in  Clio  , 

AstyagesCyriavusCyrum  infantem  tradiditHar- 

pago,  ut  eum  exponeret  et  perderet,  eo  quod  ex 

oraculo  audisset  ab  eo  sibi  auferendum  regnum. 

Harpagus  tradidit  eum  Mithridati  hubulco  Astya^ 

gis,  cujus  uxor  vocabatur  Gr.TBCa  lingua  Cyno 

(xucdv),  ideslcanis,  Medica,  5prtC0.  Nam  canem 

Medi  spaca  appellant.Unde  Cyruscrescens  com- 

memorabat  se  ab  uxore  bubulci  fuisse  educatum, 

sempeream  laudibus  prosequens,  ita  utinomni 

ejus  sermone  essetCyno.  Quod  nomenaccipien- 

tes  ejus  parentes,  ut  divinitus  videretur  Persis 

filius  fuisseservatus,  divulgarunta  cane  Cyrum. 

cum  esset  expositus,   fuisse  educatum.  Unde 

hsec  fabula  emanavit.  Haec  Haerodotus.  Hinc  et 

Trogus  Cyrum  a  cane  educatum  tradit.  Veruni 

non  ait  Herod.  a  Cyno  dictum  esse  Cyrum  :  ct 

Cyrus  Persicum  videtur  nomen,  non  Grsecum. 

Unde  Just.   1.  1.   Nulrici,  inquit,  sparcon  poslea 

nomen  fuit ,  quia  canem   Persce  sic  vocant   (eo 

quod  in  sylvis  Cyrum  a  cane  lactatum   alen- 

dum  sibi  assumpsisset);  puer  deinde  cum  esset, 

inter  pastores  Cyri  nomen  accepit :  ubi   nuUam 

Cyno,  quasi  inde  dictus  sil  Cyrus,   mentionem 

facit,  Tertio,  Suidas  in  voce  Cyrus  :  Cyrus ,  ait, 

Grcece  est   xvpoi  ,   id   est  Princeps,  Rex,  quod  per 

lusum  inter  adolescentes  regni  auclorilatem  (quod 

Grcecis  est  zupos)  adeptus  est.   Darium  Persoi  vo- 

carunt  cauponem,  ob  tributa  imposita;   Camhy- 

sen,dominum;  Cyrum,  patrem.  Nam  ille  quideni 

vendebat  omnia  :  Cambyses  scevus  erat  el  temera- 

rius;  Cyrus  clemens  et  populi commodorum  studio- 

sus.  Haec  Suidas  ;  sed  rursus  ipse  grjccum  Cyro 

dat  eiymon,  non  persicum.  Quario  ergo  et  ve- 

rius  Plut.  in  vita  Artaxerxis  Mnemonis  ••  Cyrus , 

inquit,  Persice  idem  est  quod  sol;  hunc  enim  ut 

numen  colebant  Persae,aeque  ac  Cyrum  monar- 

cham  suum  :  unde  Jeremias  Cyrum  vocat  libe- 

ratorem  quasi  solem  Judseorum. 

Cur  Cyrus  sive  rex  comparetur  soli ,  apposite 
per  ociodecim  analogias  ostendi  Isaiae  Zil,  v.  1. 
Ilinc  ferunt  Cyrum  in  somnis  vidisse  solem 
apud  pedes  suos  adstantem,eumque  cum  Cyrus 
vellet  apprehendere  ,  solem  aufugisse,  idque 
tertio  :  rogaii  divini  quidnam  hoc  portenderet,  ■ 
responderunt  portendi  Cyrum  per  triginta  annos 
regnaturum.  Cyrus  ergo  inter  reges  gentium 
inlerque  Persas  efTuIsit  quasi  sol,  tum  sapientia, 
tum  justiiia  ,  tum  temperantia  ,  lum  magna- 
nimitate,  tum  liberalitale,  adeoque  omnium  re~ 
giarum  virtutum  fuit  cxemplum ,  inquit  Xeno- 
phon.  Audi  Ciceroneni  lib.  1.  de  Divin.  ex  Dio- 
nysio  Persico  :  Cum  do^^mienli  ei  ("Cyro)  sol  ad 
pedesvisusesset,  ter  eumscribitfrustra  appclivissc 
manibus,  cum  se  convotvens  sol  elaberetur  et  abi- 
ret ,  ei  magos  dixisse  (quod  genus  sapientum  et 
doctoi-um  hubebalur  in  Persis)  ex  iripiici  appeti^ 
tione  solis,  triginta  annos  Cyrum  regnaturinu 
esse ,  portendi;  quod  ita  contigit,  nam  ad  septua- 
gesimum  pcrvenit ,  cum  quadraginla  natus  annos 
regnare  cccpisset. 

Porro  Cyrus  Hebraice  idem  esl  quod  tanquam 


780 


COMMENTARIA  LN  ESDRAM  ET  NEHEMIAM.  Cap.  I. 


heeres  rcgnorum  et  opum  Bahyloniset  mundi,  k 
rad.  m'  Lciras ,  id  esl,  hcsreditavU  ;  Caph  enim 
iniliale  est  nota  similiiudinis,  signilicans:  slcui, 
tanquam.  Aut  Cjrws  idem  est  quod,  quasi  pau- 
per ,  a  rad.  Iwl  ras,  id  est,  pauper ;  quia  ex  se 
erat  pauper,  sed  a  Deo  factus  est  dives.  Rursuni 
in  morte  occisus  a  Tomyri,  factus  est  pauper. 
Tunc  enim  Cyrus  faclus  est  Irus,  imo  Iro  pau- 
perior.  Ita  Pagninus  in  nom.  Hel)r. 

Graece  vero  Cyrus  idem  est  quod  auctoriiaie 
poliens  ,  dominus  ,  imperans  ,  legislator  ;  zj^oj 
enim  est  aucloritas ,  principalus,  poteslas ,  arbi- 
trium,  dominium  ;  et  zvpocj  est  autlientico ,  ra- 
tum  facio,  firmo,  confinno,  obtineo,  vim  et  pondus 
addo ,  constituo ,  decerno. 

Denique ,  Cyrus  duceniis  annis  prior  fuit 
Alexandro  Magno  ,  Socrate,  Platone,  Arisloleie  ; 
nam  sub  Cyro  floruit  Thaies  pra^ceptor  Anaxi- 
mandri,  hic  Anaximenis,  hic  Anaxagorce,  hic  Pe- 
i'iclis;  Anaxagorce  vero  temporibus  Xenophanes  et 
Pythagoras  fuerunt,  ait  Euseb.  1.  10.  de  Praepar. 
in  fine. 

Genuinum  ergo  Cyri  elymon  est  persicum  , 
significans  solem,  ait  Brissonus  1.  1.  de  regno 
Persarum,  quem  alii  sequunlur. 

Idem  asserit  Ctesias  ;  scril^ens  enim  de  uxore 
Darii  Nothi  :  Peperit ,  inquit,  ei  alterum  fdium 
regina,  et  impositum  est  ei  nomen  a  sole  Cyrus. 
Refellit  lioc  Scaliger  1.  6.  de  Emend.  temp.  quia, 
i\'i\,Cyrus  Hebr.  scribitur  Cores ;  ac  sol  Persice 
vocatur  Coresed.  Cores  vero  Persice  significat 
cibum  et  aiimoniam.  Verum  magis  credendum 
est  priscis  Plutarclio  et  Ctesiee,  qui  a  primis  Per- 
sis  id  acceperunt,  quam  uni  moderno  Scaligero, 
prsesertim  quia  Cores  Persicum  videlur  accep- 
tum  ab  Hebrico  Cheres,  id  est ,  sol.  Adde  Cores 
idem  esse  quod  Core,sef/ ,  dempta  ultima  liitera 
D.  Adde  qiioque  quod  y-->?oi  idem  est  quod  prin- 
ceps  ,  caput ;  ros  enim  Hebr.  et  Chald.  est  caput, 
ku  fevsice  esl  princeps ;  unde  vocalur  x^j-^ixpr,^ 
Cyaxares,  q.  d.  princeps  Ares.  lla  Scaliger.  I.  6. 
Sic  Mithri  (unde  M itliridates)  dicitur  a  Mither , 
comparativo  gradu,  lioc  est  //.-:i?'^i' ,  sive  major 
(Hebr.  enim  nn''  iatar  significat  superesse, 
excellere  ,  esse  majorem),  et  sumitur  pro  Dy- 
nasta  siveDomino.  Hinc  solemvocaruntil/<i/i;'rt, 
ides^{.,Dominum,  Principem.  Ita  Scaliger  ibidem. 

Allegorice  Cyrus  fuit  typus  Chrisli,  qui  estsol 
justitise.  Tropologice  Gyrus  est  rex,  antistes, 
doclor,  et  quilibet  sapienset  sanctus,  qni  quasi 
sol  sapientise  et  virluiis  toto  orbe  resplendet. 

SusciTAViTDoMiiNus  sPiRiTUvi  (id  cst  cor,  men- 
lein  ,  Yoluntalem)  Cyriregis,  et  traduxit  (Cy- 
rus)  vocEM  (prseconis)  m  omni  regno  suo  etiam 
PER  scripturam,]  puta  per  epistolas  scriptasqua- 
quaversum  missas  :  q.  d.  Excitavit  Deus  affec- 
lum  et  volunlatemCyri  ad  Judaeorum  liberatio- 
nem,  ac  Jerusalem  ettempli  i-estauraiionem  , 
ol)jiciendo  ejus  menti  regna  et  beneficia  sibi  a 
Deo  Hebraeorum  collata,  oraculade  eo  pronun- 
liata,  aliaque  divinitalis  signa,  e  quibus  Cyrus 
agnovit  verum  Deum  Hebrieorum,  ac  immit- 
tendo  ejus  voluntatis  pias  affectiones  ad  opus 
hoc  fabricae  moraiiter  bonum  et  pium  reipsa 
exseq  uendum,  ut  hac  ralione  per  eum  vera  Dei  Ec- 
ciesia  in  Israele  conservarelur,  etjuxta  morem 
t)ristinmii  publico  Dei  in  temi)loejus  cullu  coa- 
iescHret.  H;ec  Deus  operalus  esl  interius  in  men- 
te  Cyri,  sed  exlerius  valde  eum  excitavit  per 
oraculum  ab  Isaia  de  Cyro  editiim.  c.  hh.  ult.  etc. 
^•3, 1.  ubi  ot  Cyri  nomen  enunuat,  et  eum  vocat 


suum  Christum,  eidemque  promiltit  se  subju- 
gaturum  gentes  ,  ac  divitem  potentemque  ef- 
fecturum.  Audi  Isaiam  :  Qui  dico  Cyro  :  Pastor 
meus  es,  et  voLuntatem  meam  comptebis.  Qui  dico 
Jerusalem  :  Mdificaberis  ,  et  tempio  fundaberis. 
Et  rursum  c.  Z|5.  1.  Hffic  dicit  Dominus  Christo 
meo  Cyro ,  cujus  apprehendi  dexteram,  ut  subji- 
ciam  ante  faciemejus  gentes,  et  dorsa  regum  ver- 
tam.  Ego  ante  te  ibo,  et  gloriosos  terrce humiliabo. 
Et  dabo  thesauros  tibi  absconditos,  etc. ,  ut  scias 
quia  ego  Dominus,  qui  voco  nomen  tuum,  Deus 
Israel,  propter  servum  meumJacob,  et  Israel  elec- 
tum  meum,  ut  scilicet  tu,  oCyre,  Judaeis  et  Israe- 
litis  posleris  Jacobimr-is  fidelibus  benefacias,  et 
templum  cedifices.  Hanc  prophetiani  Judgei , 
prceserlim  Daniel  propheta,  qui  familiaris,  imo 
conviva  fuit  tam  Cyro,  quam  Dario  Medo,  osten- 
dit  Cyro;  itaqueeumdem  adDeumlsraelis  agno- 
scendum  venerandumque  ac  ad  Israeli  benefa- 
ciendum  allexit,  uti  docet  Josephus  1.  11,  c.  1.  et 
Theod.  in  c.  1.  Danielis,  praesertim  quia  Isaias 
hacc  de  Cyro  praedixeratducenlis  annis  anteCyri 
ortum.  Id  ipsum  esse  patet  ex  epistola  Cyri, 
quam  subdil  hic  Esdras. 

2.  OmMA   REGNA    TERRyE    DEDIT    MIHI  DOMINUS.  ] 

Cyrus  hac  epistola  confitetur  se  agnoscere  Deuni 
verum  Jsraelis,  eique  omnia  sua  regna  accepia 
refert.  Ad  haec  asserit  eumdem  Deum  sibi  man- 
dasse,  ul  templum  Jerosolymaj  reaedificet;  qua- 
re  id  reaedificari  praecipit  ,  cunctosque  tam 
Israelilas,  quam  alios  sibi  subditos  ,  ad  ejus  fa- 
bricam  promovendam  exhortatur  et  impellit. 
Vide  liic  in  Cyro  impleri  illud  Prov.  21.  1.  Cor 
regis  in  manu  Domini,  quocumque  voiuerit,  incli' 
nabit  illud. 

Omni\  regna.  ]  Inlellige  accommode  omntaj  id 
est,  pleraque oinnia,  plurima;  aul oinnia,  scili- 
cetquae  subjecta  fuere  monarchiaeChaldaeorum: 
q.  d.  Deus  me  fecit  monarcham,  ideoque  omnia 
regna  subjecia  Chaldaeis  cum  monarchia  ad  me 
transtulit.  Sic  Lucae  2.  1.  dicitur  :  Exiit  edictinn 
d  Cocsare  Auguslo,  ut  describeretur  universusorbis, 
nimirum  Augusio  et  Romano  imperio  subjectus. 
Nam  Indi  multique  alii  non  subjecti,  nonfuere 
descripti.  l'orro  Xenophon  1.  1.  ait  Cyrum  sub- 
jugasse  Syros,  Assyrios,  Arabes,  Cappadoces, 
Phryges  ,  Lydos  ,  Cares,  Phoenices,  Babylo- 
nios,  Bactrianos,  Cihces,  Indos,  Paphlagones, 
Sacos,  Mariandynos,  Cyprios,  jEgyptios,  et  alias 
plurimas  gentes  quas  formidine  nominis  sui 
et  lerrore  concutiebat,  et  simul  benevolentia 
sapientiaque  alliciebat  ,  ut  ab  eo  gubernari 
optarent.  Audi  Cyrum  ducibus  et  militibus 
pra3CipientemapudXenophontem,  1. 1.  Dux,  a\l, 
nunquam  cesset  aut  prodesse  sibi,  aut  nocere  hos- 
tibus  :  difficiie  est  etiim  vel  unum  hominem  alere 
oliosum,  difficilius  totam  domum,  sed  omnium  dif- 
ficillimum  universum  exercitum  otiosiim  aiere ; 
itaque  exercilum  cessare  nunquam  decet.  Impe- 
ralor  sedulus  et  non  cessator  efficiet  ut  et  mitites 
commeatu  abundent,  et  eorum  corpora  valetudine 
sint  firmissima.  Hinc  et  Cyrus  cibum  non  sume- 
bat,  nisi  prius  corpus  exercuissct  et  sudassel. 
Aiebat  enim  tum  cibum  suavissime  sapere  ac 
corpus  exercitio  roborari,  et  ad  labores  quosvis 
assuefieri.  Ita  Xenophon. 

IPSE    PR;ECEP1T   MIUI    UT    /EDIFICAREM    ei   domum 

(templum)  in  Jerusalem.  ]  Prcecepit ,  id  est  prs8- 
ordinavit,  decrevit,  et  hoc  ipso  \.i\cAle  pnecepil: 
per  Isaiam,  cap.  kk.  ult.  cujus  verba  paulo  anlel 
rcciiavit.  Inde  cnim  Cyrus  iniellexit  voluntaiein 


COMMENTARIA  IN  ESDRAM  ET  NEIIEMIAM.  Cap.  1. 


78' 


Deiesse,  ulipserestauraretteniplam  a^Chaldaeis 
combustum,  quam  volunlatem  ipse  hic  vocat 
prceceptum. 

3.    Qurs  ESTIN  VOBIS  T)E   UNIVERSO    POPHI-O    EJUS 

(qui  scihcel  ciipit  e  Babylone  redire  in  Jerusa- 
Iem)?srr  Diius  ii.lius  cum  ipso.  Ascf.ndatinJeru- 

SALEM,  ET.EDIFICETDOMIM  DOMINI  DEi:]q.  d.  Qui- 

cumque  JiitlEei  vel  Israeliise  sunt  in  regno  meo, 
qui  cupiunt  remigrare  in  suam  Judseam ,  age, 
congregenlur  inunum,  utsimule  captivitatein 
palriam  redeant  :  ego  enim  eis  plenamdo  facul- 
lalem  redeundi,  urbemque  et  lemplum  reaedi- 
ficandi  :  imo  eis  apprecor  Dci  sui  favorem  et 
opem  ad  id  peiTiciendum.  Nam  ipse  estDeus, 
Qui  EST  iN  Jeuusalem  ;  Vatabl.  qui  esl  verus  ille  ac 
solus  Deus:  q.  d.  Non  est  alius  Deus  verus,  quam 
Deus,  quem  Israeliiae  colueriint  et  colunt  in  Je- 
rusalem.  Cyriis  ergo  hicprofitetur  se  agnoscere 
Deum  Judaorum  esse  veriim  Deum,  caeleros 
Genlium  Deos  non  esse  veros,  vel  certe  esse 
minoris  dignitatis  et  potestalis,  ac  DeoHebraeo- 
rum  subjecios,  quos  Plaio  et  Pliilosophi  voca- 
banl  semideos.  Und(^  Xenophon  1.  8.  Cyrip.  as- 
serit  Cyriim  quoqneDeos  geniium  coluisse,  ac 
jam  moriUirum  liabuisse  somnium,  quo  invita- 
balur  ul  ad  Deos  ascenderet :  quare  eum  ado- 
rasse  invocasseque  Jovem  et  Solem  ,  ac  multa 
de  animi  immorialilate,  quod  post  mortem  ad 
Deos  esset  transiturus,  loculum  expirasse. 

U'  Et  omnes  reliqui  in  cunctis  locis  ubicumque 

HABITANT,   ADJUVENT    EUM  VIRI    DE  LOCO    SUO ,  AR- 

GENTO  ET  AURo:]  q.  d.  Reli(iui  Judaeorum,  qui  in 
Babylone  aliisve  locis  sedes  fixerunt,  uxores 
duxerunt ,  liberos  procrearunt,  agros  coeme- 
runt,  ut  non  possint  vel  nolint  illis  dimissis  re- 
dire  in  Jerusalem  ,  hi  adjuvent  eos,  qui  redire 
cupiunl  argenlo  et  auro,  tum  ad  vialicum  tam 
longiilineris,  lum  ad  urbis  templique  restaura- 
tionem. 

ViRi  DE  Loco  suo,  ]  id  est,  quiscjue  in  loco  et  de 
loco  suo,  puia  de  agris  et  domibus  suis  suppe- 
ditei  id  qiiod  habet.  Cyrus  ergo  hic  Judaeos  in 
Babylone  remanentes,  redeuntibus  in  Jerusalem 
quasi  vectigales  constituit.  Rursum  omnes  reliqui 
non  solum  Judaei,  sed  et  caeteri  populi  mea)  di- 
tioni  subjecli  similiter  adjuvent  redeuntes  in 
Jerusalem,  pr.Tsertim  Prsefecti  provinciarum, 
quos  Josephus  amicos  regios  vocat.  Unde  hi  ex 
hoc  Cyri  edicio  juverunt  Judseos  regredientes, 
ul  patet  V.  6.  cap.  3.  v.  7. 

EXCEPTO  quod  voluntarie  offerunt  templo 
Dei.]To  excepio,  vox  est  augentis  et  coulirmaniis: 
q.  d.  Sciomultos  jam  mente  designasse,  et  ani- 
mo  destinasse  certa  dona,  quae  ipsi  cupiunlof- 
ferre  templo  :  illa  ergo  non  veto,  sed  laudo  et 
coufirmo,  ciipioque  offerri;  sed  praeter  hoc  volo 
ut  quisque  insuper  alia  adjungat,  quse  redeun- 
tibus  servianl  pro  viatico,et  urbis  domorumque 
reaedificatioue,  alque  acl  alias  multiplices  ne- 
cessitales  et  usus.  Undenonnulli  censent  Cyrum 
laxasse  pretium,  qiiod  quisque  ad  eos  conferre 
deberet,  sicut  poslea  fecere  Darius  et  Artaxerxes 
Cyri  successores;  iino  Cyrum  decrevisse  ul 
lemplum  ex  regio  a^rario  suoque  sumptu  aedifi- 
carelur,  patelc.  6.  U-  Undc  pro  exceplo  quod  VO' 
lunlarie  offerunt,\\ehv.  est  cummunere spontaneo: 
q.  d.  Cum  oblalionc  quam  spontc  offerunttem- 
plo,  dabunletiam  alia  pro  viatico,  etc.  ItaValabl. 
Pagninus  el  alii. 


5.  Et  surrexerunt  prixcipes  patrum  de  Juda 
ET  Benjamin.  ]  Principes  palrum  sunt  principes 
familiarum;  quacque  enim  familia  suum  habe- 
bat  capul  et  patrem  :  sed  diversae  familiae  ab 
uno  cai)ite  descendentes  suum  habebant  prin- 
cipem  et  quasi  Patriarcham. 

7.  Rex   quoque  Cyrus  protulit   vasa  templi 

DOMINI,  QUyE  TULERAT    N ABUCIIODONOSOR.  ]    FuCre 

ea  numero  5Zi00  ,  ut  dicitur  v.  11;  quae  omnia  o 
Chaldseis  sacrilege  ablata,  et  dicata  suo  idolo 
Belo,  Cyrus  reslituit  Deo  et  templo. 

8.  PeR   MANUM     MlTHRIDATIS     FILII    GazABAR.  ] 

T6  filii  non  esl  in  Hebrseo  nec  in  Graeco.  Unde 
Vatabl.  Pagnin.  Marinus,  Cajet.  et  alii  vertunt : 
Per  manum  Uilhridatis  thesaurarii;  Joseph.  Per 
Mithridatem  cerarii  regii  prcefeclum.  Agaza  enini 
dicitur  gazabar,  id  est  thesaurarius  ,  ut  palet 
c.  7.  21,  ubi  Nosler  vertit :  Jrcce  custodibus.  Nisi 
dicas  Nostrum  subaudisse  71  ben,  id  est  fiiii,  et 
t6  Gazabar  fuisse  nomen  commune,  sed  oflicio 
proprium,  sicut  vulgo  eum,  qui  gazae  principis 
prccest,  vocamus  thesaurarium,  quasi  hoc  no- 
men  sit  ei  non  ex  bapiismo  ,  sed  ex  oflicio  pro- 
prium,  in  quo  ssepe  filii  parenlihns  succedunt. 
Vovvo  Mithridates  componitur  ex  M(7/ir«,,  idest 
major,  dynasla,  princeps  ,  et  ni  dath  ,  id  est 
legis,  q.  d.  dynastalegem  ferens,  etjus  dictans. 

Et  annumeravit  eaSassabasar  principi  Juda.] 
Hocest,  Zorobabeli,  nepoti  Jechoniae  rcgis  ex 
palre  Salathiel.  Ila  Josephus,  Lyran.  Dionys. 
Vatabl.  Mariana  ,  Torniellus,  Sahanus,  et  alii. 
Quare  tam  pater  Salathiel,  quam  avusjecho- 
nias,  hoc  anno  primoCyri  videntur  vita  fuisse 
functi  :  nam  deiuceps  eorum  nulla  fitmentio, 
sed  semper  Zorobabelis,  quasiducis  Juda.  Porro 
Salalhiel  filio  nascenli  indidilnomen  Zorobabel, 
id  est,  peregrinus  in  Babyl.one ,  eo  quod  in  Baby- 
lonica  captiviiatc  eum  genuerit;  sed  cum  Evil- 
merodach  e  carcere  eduxit  avum  ejus  Jecho- 
niam ,  eumque  mensoe  suae  regiae  convivam 
effecit,  Zorobabelimutatum  est  nomen.ut  voca- 
relur  Sassabasar,  id  est,  gaudens  in  tribuLalione. 
Ita  Euseb.  lib.  11.  de  Praepar.  c.  3  et  h;  sas  enim 
est  gaudens,  ba  significal  in,  shar  significat  tribu- 
latione.  Rursum  Pagnin.  in  nomin.  Hehv.  Sessa- 
6a5flr  interpretatur,  sex  in  tribulatione;  ses  enini 
significat  5ex  ,  vel  byssum.  Hebraei  enim  tradunt 
cum  sic  appellatum  qtiod  in  sex  tribulationibus 
steterit  fortis  et  constans,  ut  in  eo  impletum  sit 
illudjob.  5.  19.  In  sex  tribulationibus  liberabitte, 
etinseptimanon  tanget  tematum. 

Ubi  nota  olim  Hebraeis,  Chaldaeis  ,  Persis, 
Phoenicibusaliisque  gentibus  Orientalibus  fami- 
liarefuisse  peregrinis  mutare  nomina,  illisque 
dare  palria  et  propria  geniis  sua;  cui  insereban- 
tur;  palria,  inqiiam  ,  certum  quid  et  personae 
appositiim  significantia,  uti  fecit  Adam  indens 
rebus  nomina  naturaeearumapposila,  Genes.  2. 
19.  ut  nomiua  essent  quasi  omina  rei  naturam, 
virtutem  aut  proprietalem  aliquam  praescntem 
aut  futuram  significanlia.  Sic  Daniel  c.  1.  He- 
braea  nomina  Ananias,  Azarias,  Misacl  in  Baby- 
lone  a  Chaldajis  commutala  sunt  in  Clialdaea  Si- 
drach,  Misach,  Abdenago.  Sic.  c.  2.  63.  Hebraeus 
Nehemias  a  Chaldaeis  Chaldaice  nuncupatus  est 
Alhersala.  Idem  de  Graecis  docet  Plato  in  Cra- 
lylo.  Quocirca  Euseb.  lib.  11.  de  Praepar.  c.  3et 
U.  ex  hoc  argumenlum  sumit  pro  exquisita 
Hebraeorum    sapienlia  ,    quod    scilicct   sacra 


782  COMMENTARIA  IN  ESDRAM  ET  NEHEMIAM.  Cap.  II. 

Script.  hominum  propriorum  significalione  et  cundoloco,  laui  preiioquiuri  pulchritudine  :  pri- 

vi  utalur.  mi  enimordiniseraulscyphiaurei;  secuudi  vero 

10.  ScYPHi  ARGENTEi  SECUSDi,]5ec«ndt  sciUcet  argeutci. 
ordinis  et  generis  qui  nimirum  censebantur  se- 

CAPUT   SECUNDUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 


CaTALOGUS  REDEUNTIUM  CUM    ZorOBABEL    IN    JeRUSALEM  ,    ITEM    MUNERUM    ET   DONORUM 

AD  TEMPLI  FABRICAM  OBLATORUM. 

^  •  ^J^^^^/i^^^C^^^  ^^^^  autem  provincise  filii ,  qui  ascenderunt  de  captivitate,  quam  trans- 

tulerat  Nabuchodonosor  rex  Babylonis  in  Babylonem  ,  et  reversi   sunt  in 
iJerusalem  et  Judam  ,  unusquisque  in  civitatem  [suam.  2.  Qui  venerunt 
^cum  Zorobabel ,   Josue  ,  Neliemia  ,  Sarabia,  et  Rahelaia,   Mardochai  , 
Belsan  ,  Mesphar  ,  Beguai ,  Rehum  ,  Baana,  numerus  virorum  populi 
Israel.    3.   Filii  Pharos  ,  duo  millia  centum  septuaginta  duo.    4.  Filii 
Sephatia ,   trecenti  septuaginta  duo.  5.  Filii  Area ,  septingenti  septua- 
ginta  quinque.  6.  Filii  Phahath  Moab,  Gliorum  Josue  :  Joab,  duo  millia  octingenti  duode- 
cim.  7.  Filii  iElam  ,  mille  ducenli  quinquaginta  quatuor.  8.  Filii  Zethua  ,  nongenti  quadra- 
ginfa  quinque  9.   Filii  Zachai ,  septingenti  sexaginta.  10.  Filii  Bani,  sexcenti  quadraginta 
duo.  11.  Filii  Bebai  sexcenti  viginti  Ires.  12.  FiliiAzgad;  mille  ducenti  viginti  duo.  13.  Filii 
Adonicam,sexcenli  sexagintasex.  14.  Filii  Beguai,duo  millia  quinquaginta  sex.  IS.Filii  Adin, 
quadringentiquinquaginta  quatuor.  1 6.  Filii  Alher,  qui  erant  ex  Ezechia,  nonaginlaocto.  1 7.  Fi- 
liiBesai,  trecenti  viginti  tres.  18.  Filii  Jora,  centumduodecim.  19.  Filii  Hasum,ducenti  viginti 
lres.20.  FiliiGebbar,nonagintaquinque.  21  .FiliiBelhlehem,centum  vigintitres.  22.  Viri  Ne- 
lupha,quinquagin(asex.23.  ViriAnalhoth,centumvigintiocto.24.Filii  Azmaveth,  quadraginta 
duo.  25.  Filii  Carialhiarim  ,  Cephita ,  et  Beroth,  septingenti  quadraginla  tres.   26.  Filii 
Rama  et  Gabaa  ,  sexcenti  viginti  unus.  27.  Viri  Machmas ,  centum  viginti   duo.    28.   Viri 
Bethel  et  Hai  ,  ducenti  viginti  tres.  29.  Filii  Nebo,  quinquaginta  duo.  30.  Filii   Mcgbis , 
centum  quinqnaginta  sex.  31 .  Filii  iEIam  alterius  ,  mille   ducenti  quinquaginta   quatuor. 
32.  Filii  Harim  ,  trecenti  viginti.  33.  Filii  Lod ,  Hadid,   et  Ono  ,  septingenti  viginti   quin- 
que.  34.  Filii  Jericho ,  trecenti  quadraginta  quinque.    35.   Filii  Senaa,  tria  millia  sexcenti 
triginta.  36.  Sacerdotes  :  Filii  Jadaia  in  dorao  Josue,  nongenti  septuaginta  tres.  37.  Filii 
Emmer,  mille  quinquaginta  duo.    38.   Filii  Pheshur ,  mille  ducenti  quadraginta  septem. 
39.  Filii  Harim  mille  decem  et  septem.  40.  Levitce :  Filii  Josue  etCedmihel  filiorum  Odoviae, 
septuaginla  quatuor.  41.  Cantores :  Filii  Asaph,  centum  viginti  octo.  42.  Filii  Janitornm  : 
(ilii  Sellum  ,  fllii  Ater,  filii  Telmon  ,   filii  Accub,  filii  Hatita  ,  filii  Sobai  :  universi    centum 
Iriginta  novem.  43.  Nathineei :  filii  Siha,  filii  Hasupha  ,  filii  Tabbaoth.  44.  Filii  Ceros ,  filii 
Siaa ,  filii  Phadon,  45.  filii  Lebana ,  filii  Hagaba  ,  filii  Accub.  46.  Filii  Hagab  ,  Clii  Scmlai  , 
filii  Hanan,  47.  filii  Gaddel  ,  filii  Gaher,  filii  Raia.  ^8.  Filii  Rasin  ,  filii  Necoda  ,  filii  Ga- 
zam.  49.  Filii  Aza  ,  filii  Phasea  ,  filii  Besee.  50.  Filii  Asena  ,  filii  Munim  ,    filii  Nephusim. 
51 .  Filii  Bacbuc  ,  filii  Hacupha  ,  filii  Harhur.  52.  Filii  Besluth  ,  filii   Magida  ,    filii  Harsa. 
53.  Filii  Bercos,  filii  Sisara  ,  filii  Tlieraa.  54.  Filii  Nasia,  filii  Hatipha.  55.  Filii   servorum 
Salomonis ,  filii  Sotai ,  filii  Sopheret,  filii  Pharuda.  56.  Filii  Jala,  filii  Dercon  ,  filii  Geddel. 
57.  Filii  Saphatia,  filii  Hatil,  filii  Phocherelh,  qui  erant  de  Asebaim  ,  filii  Ami.  58.  Omnes 
Nathin<ei ,  et  filii  servorum  Salomonis  ,  trecenti  nonaginta  diio.  59.  Et  hi  qui  ascenderunt  de 
Thelmala,  Telharsa  ,  Cherub,  et  Adon,  et  Emer  :  et  non  potuerunt  indicare  domum   patrum 
suorum  et  semen  suum  ,  utrum  ex  Israel  essent.  60.  Filii  Dalaia,   filii  Tobia  ,  filii  Necoda  , 
sexcenti  quinquaginta  duo.  61 .  Et  de  fiiiis  Sacerdotum  ,  filii  Hobia  ,   filii  Accos ,  filii  Berzel- 


COMMENTAniA  IN  ESDRAM  ET  NEHEMIAM.  Cap.  H.  783 

lai  ,  qiii  accepit  de  filiabus  Berzellai  Galaaditis  iixorem  ,  et  vocatiis  est  nomineeoriim.  62.  Hi 
quffisieriint  scripturam  genealogiee  suae ,  et  non  invenerunt ,  et  ejecti  sunt  de  sacerdotio. 
63.  EtdixitAthersalhaeis,  ut  non  comederent  de  Sancto  Sanctorum  ,  donec  surgeret  sacer- 
dos  doctus  atque  perfectus.  64.  Omnis  multitudo  quasi  unus  quadraginta  duo  millia  Irecenti 
sexaginla,65.  exceplisservis  eorum,  et  ancillis,qui  erantseptem  millia  Irecenti  triginlaseptem: 
etin  ipsis  cantores  atque  cantalrices,  ducenti.  66.  Equi  eorum  septingenti  triginta  sex,  muli 
eorum  ducenti  quadraginla  quinque  ;  67.  cameli  eorum  quadringenti  triginta  quinque,  asini 
eorum  ,  sex  millia  septingenli  viginti.  68.  Et  de  principibus  patrum ,  cum  ingrederentur  tem- 
pium  Domini ,  quod  est  in  Jerusalem,  sponte  obtulerunt  in  domum  Dei  ad  exstruendam  eam 
in  loco  suo.  69.  Sccundum  viressuas  dederunt  impensas  operis ,  auri  solidos  sexaginla  mlllia , 
et  mille  ,  argenti  mnas  quinque  millia,  et  vestes  sacerdolales  centum.  70.  Habitaverunt  ergo 
Sacerdotes ,  et  Levitee,  et  de  populo  ,  etcantores  etjanitores,  et  Nalhinaei,  in  urbibus  suis  , 
universusque  Israel  in  civitalibus  suis. 


1.  Hl   SU^T   AUTEM    PROVINCIyE    FILII,  ]    q.    (1.    Hi 

sunt  Judsei,  qui  in  provincia  Babylonis  nali  vel 
educali ,  ex  ea  remigrarunt  in  pristinam  pa- 
irum  sedem,  pula  in  Jeru.salem.  Filii  enim  Pro- 
vinci?e  vocantur,  qui  in  ea  ex  advenis  nali,  vel 
educati  diu  habitavere.  Ilsec  enim  phrasis  signi- 
ficat  naiivilatem  vel  incolalum ,  ait  Vaiabl.  Unde 
alii  per  filios  intelligunt  incolas.  Sic  vocantur 
fUii  Sion  ,  filii  Orientis,  fiiice  Jerusalem ,  etc,  fi- 
lii ,  id  est,  incolce.  Porro  P7'ovincia  hUe\\\g\lnv 
Babylonia  tum  potens  et  dominans,  sicut  per 
Urbem  niuic  omnes  inielligunt  Romam  :  licet 
Beda  per  Provinciam  hic  intelligat  Jiulseam  ;  ad 
hanc  enim  pertinebant,  inquit,  Judaei  e  Baby- 
lone  in  eam  redeunles,  quasi  filii  Ecclesiae. 

Et  reversi  sunt  in  Jerusalem,]  ita  tamen  ut 
manerent  Cyro  et  Persis  quasi  servi  dominis 
subdili,  et  tribularii,  ut  liquet  c.  ^.  13et2.  Es- 
(h-ce  6.  36.  Unde  regcs  Persarum  eis  constitue- 
bant  principes,uti  Zorobal)elem  hic  v.  2.  et  c.  5. 
\h.  ac  Esdram,  et  Nehemiain  c.  7.  Mx.  et  1.  2, 
c.  5.  \h. 

2.  QUI  VENERUNT  CUM  ZOROBABEL  ,]  DuCC  Ct  JO- 

suE  Poniince,  qiii  alio  nomine  dictus  esl  Jestw 
filius  Josedec  ,  ul  patet  Zachar. 

Mardocil^ei.  ]MuUi  censent  huncesse  Mardo- 
chaeum  patruum  Esther,  qui  redierit  in  Ju- 
daeam  ,  ut  possessiones  paternas  recuperaret, 
ac  deinde  reversus  sit  in  Persidem  ,  ubi  sedem 
figere  destinarat. 

NUBIERUS  VIRORLM    POPULI  ISRAEL  ,  ]    SCillCet  re- 

vertentis  e  Babylonein  Jerusalem  est  iste  quem 
subjicio,  Israel  hic  ponitur  pro  Juda  etBenja- 
min  ;  soli  enini  Judaei  et  Benjaminitae  redeuntes 
hic  numerantur.  Alibi ,  cuin  Israel  opponitur 
Judae,  significal  decem  Tribus,  quae  a  Juda  et 
Benjamin  schisma  facienies,  regem  sibi  crea- 
runt  Jeroboam ;  illis  enim  abduclis  in  Assy- 
riam,  ibique  plane  dispersis,  et  quasi  eversis, 
Israelis  nonien  et  decus  rediit  et  remansit  in 
Juda  ;  haec  enim  duodecim  Tribuum  fuit  nobi- 
lissima,  imo  regia.  Sic  dicitur  Psalm.  113.  2. 
Facta  esl  Judcea  sanclificalio  ejus  :  Israel  potes- 
las  ejus.  Israel,  id  est,  Judcea  ;  in  Psalmis  enim 
crebro  posterius  hemistichium  explicat  accon- 
firmat  prius,  ut  cum  dicilur  :  Deus,  in  adjulo- 
rium  meum  intende  ;  Domine,  ad  adjuvandum  me 
feslina.  Et  Isaiae  ^8.  Audite,  ait,  hcec  domus  Ja- 
cob ,  qui  vocamini  nomine  Israel,  el  de  aquis  Juda 
exisiis ,  id  est,  qui  de  fonte  ac  stirpe  Judapro- 
pagali  eslis. 


6.  FiLii  PnAHATn  Moab.  ]  Est  nomen  proprium 
viri.  Vatabl.  verlit :  fiiHDucis  (Chald.  enimnns 
pachat  significat  ducem)  Moab.  Ita  cognomjna- 
tus  cst,  quod  in  Moab  victoriam  aliquam  sit 
adeptus,  aut  quid  pracclare  gesserit.  Filiorum 
Josui;  JOAB  ,  etc.  q.  d.  Hi  filii  PhahatMoab,  des- 
cendentcs  et  progenili  ex  fillis  Josue  et  Joab  (hi 
enim  duo  erant  viri  illo  sevo  celebres  et  charis- 
simi )  fuere'2812.  Unde  Vatablus  verlit  :  fiiiorum 
Ducis  Moab  de  fiiiis  Josue  et  Joab  2812. 

20.  FiLii  Gebbar  nonaginta  quinque,]  ita  le- 
gendum  cum  Hebr.  Septuag.  etRom.  maleergo 
nonnulli  \G^un\.,nongenti. 

21.  FiLii  Bethlehem  123.  Filii,]  id  cst  cives 
etincolae,  ut  dixi  v.  1.  sive  ex  civibus  etincolis 
Bethteliem  oriundi.  Hucusquc  enim  per  patrcs- 
familias  dislinxit  capila;  deinceps  veio  usque 
ad  vers.  31.  per  urbes  distinguit,  forte  quiapa- 
tres  erant  ignoti  vel  obscuri. 

Dices  :  Jiid;ei  jam  per  70  annos  fuerant  in  Ba- 
byione,  unde  plcrique  qui  ex  Bethlehem  aliis- 
que  urbibus  erant  abducli,jam  erantmortui, 
filii  vero  eorum  erant  iiati  in  Babylone,  elc. 
Resp.  ita  esse,  sed  tamcn  iidem  vocantur  filii 
Bethlehem;  quia  a  Bethlehemitis,  qui  ex  Belh- 
lehem  venerant  ,  erant  progenili.  Aut  certe 
Judaei  in  Babylone  in  suos  vicos  et  pagos  dis- 
tributi ,  eis  nomina  Bethlchem  aliarumque  Ju- 
daeae  urbium  indideruni ,  ut  se  in  exilio  memo- 
ria  patriac  suae  solarentur,  ut  jam  Hispani  in 
Peru  et  Mexico  urbibus  suisindunt  nomina  ur- 
bium  Hispaniae;  utvocantur  Granata,  Corduba, 
Vallisoletum  ,  etc.  Simili  modo  Helenus  Priami 
filius,  Troja  eversi  fugiens,  urbem  novam  con- 
dens,  nuncupavit  eam  Trojam.  Audi  Virg,  3. 
jEneid. 

Procedo  ,  et  parvam  Trojam  simulataque  magnis 
Pergama,  et  arentem  Xanllii  cognomincrivum 
Agnosco,  scffisequc  amplector  limina  portae. 

Ita  Sanchez. 

31.  FiLii  jElam.  ]  Alius  est  hic  jEIam  ab  illo 
V.  7  ;  scd  mirum  utrumque  pareg  numerassc 
filios  nepoies,  scilicet  125^. 

36.  Sacerdotes.  ]  Hucusque  laicos  e  tribu  Juda 
ct  Benjamin  recensuit,  nunc  recensetSacerdo- 
tes  ,  et  V.  hO.  Levitas,  et  v.  ^3.  Nathinaeos  tem- 
pli  scrvos.  Ait  ergo  :  Sacerdotes  :  filii  Jadaia 
IN  DOMO  JosuE,]id  est,  qui  erant  de  domo  et 
familia  Josue,  pula  filii,  et  nepotes  Jesu  filii  Jo- 
sedec  Poniificis,  eranl  num.  973  ;  Jadaia  enim 


78a  COMMENTARIA  IN  ESDRAM 

fuii  ex  posteris  Jesu  ci  Josedec,  ut  patel  1.  Pa- 
ral.  9.  10. 

iS.  NATiiiNiEi,  ]  id  est  donati,  scilicet  lempii 
niinisterio  a  Josue ;  eraiit  eniai  hi  Gabaonitae 
(ideoque  Ciiananaei ,  non  Judaei)  qui  oi)  frau- 
dem  suam  ad  hoc  opus  damnali  fuere.  Vidc 
dicla  Josue  9. 

58.  Omxes  NATniN;Ei,  et  filii  servorum  Salo- 
MONis;]  sicut  Josuc  Galjaonilas,  sic  Salomon 
alios  bello  captos  vel  proselyios  templo  dona- 
vit.  Hi  vocanlur  servi  Salomonis  :  unde  ex  eis 
niulti  ab  eo  addicti  fuere  fabricac  templi,  2.  Pa- 
ral.  2.  17. 

^^.  Hl  OUI    ASCENDERUXT    DE   THELMALA,    THEL- 

HARSA ,  Cherub,  et  Adon,  et  Emer.  ]  Nomiua 
sunl  urbium  Ghakkeae,  e  quibus  mulli  emigra- 
runt  in  Judaeam.  Hi  non  potuerunt  probare  se 
oriundos  esse  ex  Judaeis,  utsequitur  : 

61.  FiluBerzellai  ,  qui  (Berzellai)  accepit  de 
FiLiABUs  Berzellai  Galaaditis  (Sacerdolis)  uxo- 
REM ,  et  vocatus  est  nomine  eorum  (  sciUcct  Sa- 
cerdotum,]  q.  d.  Hic  Berzellai  duxit  uxorem 
filiam  Berzellai  sacerdotis ,  et  per  illam  voca- 
tus  est  Sacerdos ,  idest,  ortus  ex  genere  sacer- 
dotali ;  sed  cum  id  ex  publicis  Genealoglarum 
libris  probarenon  posset,  tam  ipse  ,  quam  filii 
ejus  a  sacerdotio  rejecti  fuere,  donec  Deus  con- 
sulereiur. 

63.  Et  dixit  Athersatha.  ]  Hic  estNehemias, 
inquit  Lyran.  Cajet.  et  Vatabl.  idque  liquel  ex 
Neliem.  7.  Q>h.  Ubi  idem  narratur,  quod  hic. 
Unde  videtur  haec  historia  contigisse  posterius 
sub  Nehemia,  et  Nehem.  8. 9.  ubi  dicitur  :  Dixit 
autem  Neliemias  (ipse  cst  Athersatlia),  idest,  pm- 
cerna  Begis ,  ita  a  Chaldagis  vocatus  a  verbo 
Chaldaeo,  tersa,  id  est  aluit,  et  scata ,  id  est 
bibii,q.  d.  alens poturegem,  hoc  est  pincerna 
regis  :  loquitur  hlc  Nehemias  de  se  in  teriia 
persona  ,  aeque  ac  c.  12.  26  ;  sed  in  libro  Nehe- 
mice  ,  ipse  de  se  loquiiur  semper  in  prima  per- 
sona.  Unde  nonnulli  puiarunt  aliumesse  Nehe- 
miam,  qui  fuit  Esdrie  socius ,  a  Nehemia,  qui 
inducitur  lib.  2.  Esdrae  ejusque  est  auctor.  De 
Athersatha  rursum  dicam  NehemiaeS.  9. 

Ut  non  comederent  de  sancto  (cibo)  sancto- 
RUM,  ]  id  est,  victimarum  Deo  sanctificatarum, 
id  est ,  oblatarum  et  sacrificatarum  ,  hoc  est, 
ut  non  comederent  de  sacrificiis  pro  peccato 
oblatis  ,  aut  armum  dextrum  e  victimis  paci- 
ficis  :  liae  enim  cedebant  solis  sacerdotibus; 
quales  se  esse  hi  probare  non  poterant. 

Donec  surgeret  sacerdos  doctus  atque  per- 
fectus.  ]  Hebr.  Sacerdos  cum  Urimet  Tummim: 
q.  d.  Donec  sacerdos  aliquis  summus  veslibus 
Pontificalibus,  in  quibus  erant  Urim  et  Tum- 
mim,  indulus,  consulens  Deum,  ab  eo  perfecte 
doceretur  an  hi  essent  ex  genere  sacerdotali, 
an  non.  Est  ergo  metonymia. 

Nota :  Urim  et  Tummim  inscripta  vel  intexta 


ET  NEHEMIAM.  Cap.  IL 

erant  Ralionali  Pontificis.  UrimUebv.  significat 
illuminationes;  Tummim,  pcrftictiones  :  quia  sa- 
cerdos  summus,  Poniificalibus  indutus  ,  per- 
fecle  illuminatur  a  Deo  circa  ea,  de  quibus  eum 
consuleljat,  uipatet  num.  27.  21.  Allegoricesig- 
nificabatur  Christus  Pontifex,  per  quem  lux  ct 
veritas  facta  est,  Joan.  1.  Tropolog.  per  Ikbc  duo 
admonebatur  lum  Ponlifex,  tum  populus  ,  stu- 
dcre  verilati  doctrinae  ,  et  perfectioni  vilae  : 
atque  per  haec  duo  anagog.  aspirare  ad  lumen 
gloriae ,  et  perfectam  Dei  fruitionem  et  amo- 
rem.. 

6^.  Omnis  multitudo  quasi  unus  42360.]  Haec 
est  summa  eorum,  qui  cum  Jesu  et  Zorobabel 
in  Judaeain  redierunt,  quam  lamen  non  inve- 
nies  ,  si  sigillatim  numeros  singularum  fami- 
liarum  hlc  assignatos  per  addiiioneni  compu- 
tes  :  invenies  enim  duniaxat  29818 ;  quare  ut 
summam  hic  positam  expleas ,  addendi  sunt 
12  542  :  quem  conflantilli,  qui  ex  decem  tribu- 
bus  cum  tribu  Juda  ct  Benjamin  redierunl  in 
Jerusalem  ;  sed  hic  non  recensenlur.  Porro  hi 
ipsi  eodem  fere  modo,  demptis  pauculis,  nume- 
rantur  Nehem.  c.  7.  v.  6.  et  aUi. 

65.  Et  in  ipsis  cantores  atque  cantatrices 
ducenti.  ]  Cantores  templo  adhibebantur  ad  ca- 
nendos  Psalmos,  cantatrices  adlaicas  canliones, 
V.  g.  ad  canendum  in  funeribus,  nnpiiis,  con- 
viviis  ,  etc. ,  significatur  liEtissimus  fuisse  He- 
braeorum  a  Babylone  reditus,  ut  prae  gaudio 
canerent  et  jubilarent  ;  juxta  oraculum  Isaia 
c.  66.  Adducent  omnes  fratres  vestros  de  cunctis 
gentibus  donum  Domino  in  equis  ,et  inquadrigis , 
et  in  lecticis  et  in  mulis ,  et  in  carrucis  ad  mon- 
tem  sanctum  Jerusalem.  Et  Psalmo  125  :ln  con- 
vertendo  Dominus  captivitatem  Sion,  factisumus 
sicut  consolati  (Hebr.  sicut  somniantes  ,  id  est  ita 
exultantes,  ut  videremur  somniare  rediium  , 
non  autem  vere  redire  in  patriam).  Tunc  reple- 
tum  est  gaudio  os  nostrum ,  et  lingua  nostra 
exultatione. 

66.  Equi  eorum  756,]  ita  Hebr.  et  Romani. 
Male  ergo  aliqui  legunt,  sexcenti. 

68.  CuM  ingrederenturtemplum  Domini.  ]Tem- 
plum  jam  erat  a  Chaldaeis  exustum.  Templum 
ergohic  vocatur  locus.inquostelerattemplum , 
quia  is  sacer  erat ,  ac  sacriflciis  et  divino  cultui 
a  Deo  destinatus.  Unde  Judaeimoxin  eo  altare 
erexerunt,  in  eoque  sacrificarunt,  ut  patetJe- 
rem.  c.  41.  et  5.  Baruch.  1.  10. 

69.  AURI  SOLIDOS  sexaginta  millia  et  mille  ,] 
hoc  est ,  sexaginta  et  unum  millia  :  ita  legunt 
Hebr.  el  Rom.  Alii,  pro  sexagintamillia,  legunt: 
quadraginta  millia;  lot  cnim  numerantur  Ne- 
hem.  7.  5.  de  quo  ibidem  plura.  Diversilas  haec 
orla  videiur  ex  transpositione  ciphrarum  obvia 
et  facili :  nam  Ix  sunt  60;  xl  vero  sunt  40.  Vide 
Franc.  Lucam  fuse  hac  de  re  disserentem  in  no- 
tat.  79. 


COMMENTARIA  LN  ESDRAM  ET  NEHEMIAM.  Cap.  III.  785 

CAPUT  TERTIUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

JeSUS  PoNTIFEX  ,  ET  ZOROBABEL  DuX  CUM  POPULO  REDEUNTES  IN  JeRUSALEM  EXSTRUUNT 
ALTARE  ,  IN  EO  SACRIFICANT  ;  CELEBRANT  FESTUM  TaBERNACULORUJI  ,  ET  NOVI  TEMPH 
FUNDAMENTA  JACIUNT. 

'AMQUE  venerat  mensis  septimus ,  et  erant  filii  Israel  in  civitatibus  suis  : 
^^^congregatus  est  ergo  populus  quasi  vir  unus  in  Jerusalem.  2.  Et  surrexit 
'^^1  Josue  filius  Josedec  et  fratres  ejus  Sacerdotes  ,  et  Zorobabel  filius  Sa- 
"  lathiel,  et  fratres  ejus  ,  et  acdificaverunt  altare  Dei  Israel ,  ut  offcrrent  in 
|?eo  holocautomata,  sicut  scriptum  est  inlege  Moysi  viri  Dei.  3.  Colloca- 
verunt  autem  allare  Dei  super  bases  suas,  deterrentibus  eos  per  circui- 
>tum  populis  terrarum ,  et  obtulerunt  super  illud  holocaustum  Domino 
raane  et  vespere.  4.  Feceruntque  solemnitatem  Tabernaculorum,  sicut  scriptum  est  :  ct  holo- 
caustum  diebus  singulis  per  ordinem  secundum  preeceptum,  opus  diei  in  die  suo.  5.  Et  post 
hsec  holocaustum  juge  ,  tam  in  Calendis^  quam  in  universis  solemnitalibus  Domini ,  quae 
erant  consecratae  ,  et  in  omnibus  in  quibus  uUro  offerebalur  munus  Domino.  6.  A  prinio  die' 
mensis  septimi  coeperunt  offerre  holocaustum  Domino  :  porro  templum  Dei  nondum  funda- 
tum  erat.  7.  Dederunt  autem  pecunias  latomis  et  csementariis  :  cibum  quoque  ,  et  potum ,  et 
oleum  Sidoniis  Tyriisque  ,  ut  deferrent  ligna  cedrina  dc  Libano  ad  mare  Joppe  ,  juxta  quod 
prseceperat  Cyrus  rex  Persarum  eis.  8.  Anno  autem  secundo  adventus  eorum  ad  templum  Dei 
in  Jerusalem  ,  mense  secundo  ,  co^perunt  Zorobabel  fdius  Salathiel ,  et  Josue  filius  Josedec  , 
et  reliqui  de  fratribus  eorum  Sacerdotes  ,  et  Levitae ,  et  omnes  qui  venerant  de  captivitate  in 
Jerusalem ,  et  constituerunt  Levilas  a  viginti  annis  et  supra  ,  ut  urgerent  opus  Domini.  9.  Ste- 
titque  Josue  et  Glii  ejus,  et  fratres  ejus ,  Cedmiel  et  filii  ejus ,  et  filii  Juda  ,  quasi  vir  unus , 
ut  instarent  super  eos  qui  faciebant  opus  in  templo  Dei :  Clii  Henadad  ,  et  filii  eorum  ,  et  fra- 
tres  eorum  Levitae.  10.  Fundato  igitur  a  caementariis  templo  Domini ,  steterunt  Sacerdotes 
in  ornatu  suo  cum  tubis  :  et  Levitse  filii  Asaph  in  cymbalis  ,  ut  laudarent  Deum  per  manus 
David  regis  Israel.  11.  Et  concinebant  in  hymnis  et  confessione  Domino  :  Quoniam  bonus  , 
quoniam  in  seternum  mlsericordia  ejus  super  Israel.  Omnis  quoque  populus  vociferabatur  cla- 
more  niagno  in  laudando  Dominum ,  eo  quod  fundatum  esset  templum  Domini.  12.  Pluriml 
etiam  de  Sacerdotibus  et  Levitis ,  et  Principcs  patrum  ,  et  Seniores,  qui  vidcrant  templum 
prius  cum  fundatum  esset ,  et  hoc  templum  in  oculis  eorum  ,  flebant  voce  magna  :  et  mulli 
vociferantes  in  laetitia  ,  elevabant  vocem.  13.  Nec  poterat  quisquam  agnoscere  vocem  clamo- 
ris  iaetantium  ,  et  vocem  fletus  populi  ;  commixtim  enim  populus  vociferabatur  clamore 
magno  ,  et  vox  audiebatur  procul. 

1.  Jamque  venerat  mensis  septimus.  ]  Hebr.  in  Jerusalem,  ut  audiemus  capitesepiimo,  v.  1. 

vocatus  Tlsri ,  qui   nostro  partim   Sopteml)ri,  2.  Et  surrexit  Josue  (  sive  Jesus)  filihs  Josc- 

parlim  Octobri  respondei.  Hebraci  cnim  uteban-  dec  {  qui  moriuo  palre  Josedec,  ei  in  Pontifi- 

tur  mensibus    lunaribus,   quos   sini^jul.-c  lunae  catu  successerat,  eratque  Esdrae  ex  fratre  nc- 

lunationes  efliciunt.   Hinc  videtur  quod  Judaei  pos  ;  Esdras  enim  erat  frater  Josedec),  et  ZoRO- 

Babylone  discesserint  initio  veris,  anno  primo  babel  filius  Salatuiel,]  filiiJeconia;,  qui  mor- 

Cyri,  et  post  quatuor  menscs  iiineris  pcrvene-  tuo  avo  et  patre,  successit  in  ducatum  populi. 

rint  iu  Jcrusalem  mensc  Julio,  ac  mox  erexe-  Hi  duo  ergo  duces  fuere  populi  reducis  in  Jeru- 

riut  altare  ,  seque  praepararint  ad  festum  Ta-  salem  :  Jesus  in   Ecclesiasticis ,   Zorobabcl  in 

bernaculorum,  caeteraque  mense  septimo  ce-  Politicis. 

lebranda.  Simili   modo  Esdras  septimo  anno  4.  Feceruntque  solemnitatem  (id  est  celebra- 

Artaxerxis  primo   die  mensis  primi   discessit  rxmi  iQsium  Tabernacalorum,\s,\yQ  Scenopeglct , 

Babylone,  et  primo  die  mensis  quinli  pervcnit  die  16  mensis  scplimi  per  septem  dies)  et  uo- 

cornel.  a  lapide.    tom.  II.  99 


786 


COMMENTARIA  IN  ESDRAM 


LOCAUSTUMDIEnUSSINGULlSPERORDINEM  SECUNDUHI 
PB^CEPTUM,    OPUS  DIEI   IN  DIE    SUO,]  q.  (1.  Obllllc- 

runt  lot  quotidie  per  toiani  festi  octavam  vic- 
timas  ,  quot  et  quales ,  qualique  ritu  eas  offerri 
prseceperat  Deus,  Num.  29. 

5.  Et  post  h/ec  noLOCAUSTUM  JUGE,]  dc  quo 
dixi  Num.  28.  3. 

8.  Anno  autem  secundo  adventus  eorum  ad 
TEMPLUM  (ad  locum  in  quo  steterat  lemplum 
jam  a  Chaldieis  cxustum  )  Dei  in  Jerusalem  , 
mense  secundo  cqeperunt  reaedificare  tempium. 

10.     FuNDATO     IGITUR     A    C^MENTARIIS    TEMPLO 

(id  est  jactis  jam  templi  fundamentisjUTLAUOA- 
RENT  Deum  per  manus  David,]  idcst,  per  opera 
Davidis ,  puta  per  Psalmos  a  Davide  composi- 


ET  NEHEMIAM.  Cap.  IV. 

los,  et  per  musica  inslrumenta  ab  eo  concinne 
insiilata  ad  Deilaudes  in  templo  concinendas. 

11.  Eo  QUOD  fundatum  esset  templuMj]  id  est, 
eo  quod  fundamenta  lempli  jam  essent  jacta, 
sed  necdum  parieles  erecti ,  ut  patet  ex  se- 
queni. 

12.  Flebant  voce  magna,]  quod  templi  novi 
fundamenla  nou  responderent  magniludini  et 
majeslati  prioris  teinpli,  quodque  ejus  ruinas 
circumquaque  conspicerent  :  vicissim  tamen 
gaudebantdenovi  lempli  reaedificatione,  deque 
suoin  patriam  reditu,  ac  Cyri  benevolentia,  sed 
praiserlim  de  Deo  prius  iralo  jam  sibi  reconci- 
liato  :  quare  flelus  hic  gaudio  miscebatur,  ac 
voces  flentium  ct  exsuliantium  commistae  har- 
monlam  efficiebant  misiam  planclu  et  jubilo. 


CAPUT  QUARTUM. 

SYNOPSIS  CAPITIS. 

Samaritani  per  pr^fectos  Persarum  impetrato  a  Cambyse  Cyri  successore  rescripto, 

impediunt  fabricam  urbis  ettempli. 


1 .  ^.-e-^^^^^^^UDiERUNT  autem  hostes  Judae  et  Benjamin  ,  quia  filii  captivitatis  aedifica- 

rent  templum  Domino  Deo  Israel :  2.  et  accedentes  ad  Zorobabel,  etjjad 
principes  patrum  ,  dixerunt  eis  :  yEdiOceraus  vobiscum  ,  quia  ita  ut  vos 
quaerimus  Deum  vestrum  :  ecce  nos  immolavimus  victimas  a  diebus  Asor 
Haddan  regis  Assur  ,  qui  adduxit  nos  huc.  3.  Et  dixit  eis  Zorobabel ,  et 
Josue ,  et  reliqui  principes  patrum  Israel  :  Non  est  vobis  et  nobis  ut 
aedificemus  domum  Deo  nostro ,  sed  nos  ipsi  soli  aedificabimus  Domino 
Deo  nostro ,  sicut  prtecepit  nobis  Cyrus  rex  Persarum.  4.  Factum  estigitur,  ut  popuhis 
terrae  impediret  manus  populi  Judae,  et  turbaret  eos  in  aedificando.  5.  Conduxerunt  autem 
adversus  eos  consiliatores  ,  ut  destruerent  consilium  eorum  omnibus  diebus  Cyri  regis  Persa- 
rum  ,  et  usque  ad  regnum  Darii  regis  Persarum,  6.  In  regno  autem  Assueri ,  in  principio 
regni  ejus,  scripserunt  accusationem  adversus  habitatores  Judae  et  Jerusalem.  7.  Et  in  diebus 
Artaxerxis  scripsit  Beselam  Mithridates  ,  et  Thabeel ,  et  reliqui ,  qui  erant  in  consilio  eorum  , 
ad  Artaxerxem  regem  Persarum  :  epistola  autem  accusationis  scripta  erat  Syriace,  et  legebatur 
sermoneSyro.  8.  Reum  Beelteem  ,  et  Samsai  scriba  ,  scripserunt  epistolam  unam  de  Jeru- 
salem  Artaxerxi  regi ,  hujuscemodi  :  9.  Reum  Beelteem  ,  et  Samsai  scriba  ,  et  reliqui  con- 
siliatores  eorum,  Dinaei  ,  et  Apharsathachaei ,  Terphalaei ,  Apharsaei  ,  Erchuaei  ,  Babylonii  , 
Susanechaci ,  Dieiii ,  et  ^EIamitae ,  10.  et  caeteri  de  Gentibus ,  qiias  transtulit  Asenaphar 
magnus  et  gloriosus  :  et  habitare  eas  fecit  in  civitatibus  Samariae  ,  et  in  reliquis  regionibus 
trans  Flumen  in  pace  :  ( 11 .  Hoc  est  exemplar  epistolae  ,  quam  miserunt  ad  eum  )  Artaxerxi 
regi  ,  servi  tui,  viri  qui  sunt  trans  Fluvium,  salutcm  dicunt.  12.  Notum  sit  regi ,  quia  Ju- 
dffii ,  qui  ascenderunt  a  teadnos,  venerunt  in  Jerusalem  civitatem  rebellem  et  pessimam , 
quam  aediGcant,  exstruentes  muros  ejus,  et  parietes  componentes.  13.  Nunc  igitur  notum 
sit  regi  quia  ,  si  civitas  illa  aedificata  fuerit ,  et  muri  ejus  instaurati ,  tributum  ,  et  vectigal  , 
et  annuos  reditus  non  dabunt;;  et  usque  ad  reges  heec  noxa  perveniet.  14.  Nos  autem  memo- 
res  salis,  quod  in  palatio  comedimus,  et  quia  iaesiones  regis  videre  nefas  ducimus  ,  idcirco  mi- 
simus  et  nuntiavimus  regi ,  15.  ut  recenseas  in  libris  historiarum  patrum  tuorum  ,  et  invenies 
scriptumin  commentariis  :  et  scies  quoniam  urbs  illa,  urbs  rebeUis  est,  et  nocens  regibus  et 
provinciis ,  et  bella  concitantur  in  ea  ex  diebus  antiquis :  quam  ob  rem  et  civitas  ipsa  de- 
structa  est.  16.  Nuntiamus  nos  regi,  quoniam  si  civitas  illa  aedificala  fuerit,  et  muri  ipsius  ins- 


COMMENTARIA  IN  ESDRAM  ET  NEHEMIAM.  Gap.  IV.  787 

taurati ,  possessionem  trans  Fluvium  non  liabebis.  17.  Verbum  misit  rex  adReum  Beelteem  , 
et  Samsai  scribam  ,  et  ad  reliquos  qui  erant  in  concilio  eorum  habitatores  Samarise,  etcseteris 
trans  Fluvium,  salufem  dicens  et  pacem.  18.  Accusatio ,  quam  misistis  ad  nos  ,  manifeste 
lecta  cst  coram  me,  19.  et  a  me  praeceptum  est :  et  recensuerimt ,  inveneruntque  ,  quoniam 
civitas  illa  a  diebus  anti(|uis  adversum  reges  rebellat ,  et  seditiones  ,  et  praelia  concilantur  in 
ea  :  20.  nam  et  reges  fortissimi  fuerunf  in  Jerusalem ,  qui  et  dominati  sunt  omni  regioni 
quae  trans  Fluvium  est  :  tributum  quoque  et  vectigal  et  redilus  accipiebant.  21 .  Nunc  ergo 
audite  senlentiam  :  Prohibeatis  viros  illos ,  ut  urbs  illa  non  sedificetur ,  donec  si  forte  a  me 
jussum  fuerit.  22.  Videte  ne  negligenter  hoc  impleatis,  et  paulalim  crescat  malum  contra 
reges.  23.  Ilaque  exemplum  edicti  Ariaxerxis  regis  lectum  est  coram  lleum  Beelteem  ,  ct 
Samsai  scriba ,  et  consiliariis  eorum  :  et  abierunt  festini  in  Jerusalem  ad  Judseos ,  et  prohi- 
buerunl  eos  in  brachio  et  robore.  24.  Tunc  intermissum  est  opus  domus  Domini  in  Jerusalem, 
et  non  Oebat  usque  ad  annum  secundum  regni  Darii  regis  Persarum. 


1.  HosTES  Ji'D.E,]scilicet  Samaritani,  sivein- 
colcT  Samariae  perpetui  Jutlaeorum  inimici,  ut 
palet  V.  2.  et  10.  De  his  tlixi  h.  Reg.  17.  24. 

FiLii  CAPTiviTATis,  ]  itl  cst ,  Jutlaci  nuper  cap- 
livi,  eljam  cxcaptivitate  reversi. 

2.  AsoR  Haddan.  ]  Hic  est  Asar  Hatldan  filius 
Sennaciierib,  ultimus  rex  Assvriorum,  tle  quo 
U.  Reg.  19.  v.  ult. 

3.  NoN  EST  voBis  ET  NOBis  { societas  et  commu- 
nio  in  hac  templi  fabrica )  ut  vobiscum  conjunc- 
ti  ^DiFiCEMis  DOMUM  Deo  nostro,]  fjuia  vos  estis 
schismatici ,  imo  haerelici  et  idololatrse  :  nam 
cum  Deo  noslro  el  vero  coliiis  itlola,  quae  co- 
luistisin  Assyria,ex  qua  tratluctiestis  in  Sama- 
riam.  Noluerinit  ergo  Jutlaei  Samaritas  habere 
in  fabrica  socios.  1'rimo,  quia  ipsi  erant  htere- 
lici  :untledisce  quam  communionem  cum  hae- 
reticis  fugere  debeamus,  praesertim  in  rebus  sa- 
cris  et  Sacrameniis.  Secundo,  quia  ipsi  erant 
hosles  Juda.'orum  ;  unde  fraudem  in  fabrica 
comniitlere  poluissent,  ut  pro  templo  idolum 
fabricarent.  Tertio,  ne  Samariiae  templumqua- 
sia  se  fabricatum  sibi  vendicarent,  aut  certe 
ejuspartem  habere  vellent,  in  eoque  suas  su- 
persliiiones  et  idolorum  cultus  celebrarent. 
Quarto,  ne  malo  dolo  arenam  pro  calce ,  ac 
terram  pro  lapidibus  fabricae  immiscerent,  ita- 
que  fabrica  templi  ruinas  ageret,  ac  tandem 
rueret. 

ti.  PopiTLUs  terr/i:.  ]  Samaritani  jam  dicli,  ac- 
colae  ei  incolae  terrae  viciniB,  puta  Samariae. 

5.  Co>DuxERTixT  (pretio  et  donis }  consiliato- 
i\es,]  id  est  consiliarios  ,  puia  Persarum  in 
Samaria  ,  Sj  ria  et  Judaea  praefeclos  ac  quaesto- 
res,  ut  vivenle  Cyro,  quem  sciebant  favere  fa- 
bricae  nrbis  et  templi,  tarde  et  parce  suppedi- 
tarent  sumptus  ,  aliisque  dolis  et  malis  artibus 
opus  impedirent.  Mortuo  aulem  anno  sequenle 
Cyro,  Cambysem  ejus  filium  aggressi,  ad  eum 
scripserunt  litteras  quibus  Judaeos  ul  pacis  tur- 
batores,  et  seditiosos  accusabant  ;itaque  ab  eo 
rescriplum  impelrarunt,  quo  jubebanlur  Ju- 
daei  a  fabrica  supersedere.  Ubi  nota  epistolas 
lam  Regnm  quam  Praefectorum  hoc  c.  et  c.  seq. 
V.  6.  el  7.  in  textu  Hcbrseo,  proprio  ipsorum 
idiomate  scilicet  Chaldaeo  sciibi,  non  llebr.TO. 
Idem  fii  in  Daniele.  Praesertim  quia  Hebrsei  nu- 
per  in  Babylone  capiivi  ibidem  linguam  Chal- 
daeam  didicerant,  ac  indc  rcdeuntes,  in  illam 
declinarunt,